# قوب (ق-و-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%88%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kiriş demektir

- Harfler: ق - و - ب
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [قَابَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8/siga/%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E.md) | فَعَلَ | Aralık | 1 | 1 | [53:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8/ayet/53:9.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · İki yay
2. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
3. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قوب |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%B3.md), [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md), [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md), [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yuvarlak biçimde oyma, kazıma, kabuk veya yüzeyden dairesel bir parça çıkarma |
| Çekirdek Özet 2 | İki nokta veya yay kavisleri arasındaki ölçülebilir yakınlık ve temas aralığı |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık mertebeleri ve boyutlar arası temas sınırının geometrik ve boyutsal tespiti |
| Kritik Hata Riski | Ayette geçen ölçü ifadesini cismani ve maddesel bir bitişme veya mekânsal birleşme sanmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قو | Bir merkez etrafında toplanma, bükülme, güç ve kavis oluşturma; [قوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%B3.md), [قوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA.md), [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md), [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) köklerinde görüldüğü üzere güç toplama veya dairesel gerilim kurma | ب | Toplanan kavisi veya gerilimi bir yüzeyde sınırlayarak içe doğru oyma, yüzeyi dairesel olarak ayırma veya kavis sınırını ölçülebilir bir aralık ve temas noktası kılma |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Bir sınır hattının çizilmesi, dairesel odaklanma ve toplanma hareketi |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Belirlenen sınırın iki ucunu birbirine raptetme, bağlama ve kavis oluşturma |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kavisin çevrelediği iç alan, oyuk, hazne veya sınırlandırılmış iç mekân |
| قوب | Kavisli sınırın bir iç alan oluşturacak biçimde bağlanması ve oyulması | Bir yüzeyin dairesel oyularak kavisli iki uç veya sınır aralığı meydana getirmesi hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yerin dairesel şekilde oyulması veya kazılması; yumurtanın civciv tarafından dairesel olarak çatlatılıp kırılması; deride yuvarlak döküntü oluşması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde devenin derisindeki dairesel döküntüyü ve kavisli izleri anlatmak için kullanılmıştır: به عرصات الحي قوّبن متنه / وجرد أثباج الجراثيم حاطبه |
| Erken Arapça kullanım | Klasik lisan kullanımında yayın kabzası ile kirişin takıldığı uç (siye) arasındaki kavisli mesafe veya yayın boyu ölçüsü olarak yer almıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde قوب kökü, dairesel oyuk oluşturma, kabuk soyma, çukurlaştırma ve kavisli bir yay parçasıyla sınırlama semantik çekirdeğine dayanır. Akraba Sami dillerinde kök, kavisli kap, oyuk nesne ve kubbe biçimli örtü anlamlarıyla süreklilik gösterir. İbranicede kavisli çadır veya kubbe benzeri örtüyü ifade eden קֻבָּה ve kadeh ya da oyuk kap anlamına gelen קֻבַּעַת biçimleri bu dairesel oyuk ve kavis çekirdeğiyle fonetik ve anlamsal açıdan örtüşür. Süryanicede qūbətā kavisli tonoz veya örtülü oda manasını korurken, Arapçada kök hem fiziksel kazıma ve dairesel açılma (takvîr) hem de kavisli yayın iki ucu veya kabzası arasındaki mesafe (kāb) anlamına özelleşmiştir. Arapça, kökün ilksel somut eylemi olan dairesel parçalamayı ölçü birimine ve geometrik yay aralığına dönüştürerek muhafaza etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dairesel oyma ve kabuk çatlatma eyleminden yay aralığına geçiş | Zemini yuvarlak kazmak veya yumurtayı delmek anlamındaki kök, kavisli yayın iki ucu arasındaki açıklığı ifade eden ölçü ismine dönüşmüştür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice קבה ve Süryanice qūbətā biçimleriyle akrabalık | Kavis, oyuk kap, kubbe ve çukur semantik ekseninde ortak Sami kök mirası mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çukur ve kavis kökleri | Kavisli nesneler, çanak ve örtü yapıları üzerinden Afro-Asyatik düzeyde izler barındırır | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قوب | Anlamlı | Dairesel oyma, yay aralığı | Yeri yuvarlak kazmak, yayın kabzası ile ucu arasındaki mesafe | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [قبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%88.md) | Anlamlı | Kubbe yapmak, toplamak | Bir yapıyı kubbe gibi kavisli örtmek, parmak uçlarını birleştirmek | Kur'an'da geçmez; kavis ve örtme ilişkisi |
| [وقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8.md) | Anlamlı | Çukura girmek, çökmek | Göz yuvası gibi tabii çukurlar; karanlığın çöküp her yanı sarması | Kur'an'da geçer; çukur ve girinti ilişkisi |
| [وبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%82.md) | Anlamlı | Helak olmak, hapsolmak | Yok oluş çukuruna düşmek, çıkışsız bir yerde hapsolup kalmak | Kur'an'da geçer; kapanma ve çöküş ilişkisi |
| [بقو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök dizilişi klasik sözlüklerde terk edilmiştir |
| [بوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D9%82.md) | Anlamlı | Boru, boşluk, haksızlık | İçi boş kavisli boru çalmak; aniden ortaya çıkan boş ve haksız iddia | Kur'an'da geçmez; boşluk ve içi oyuk boru ilişkisi |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قوب | Merkez | Kavis aralığı ve dairesel ölçüm | İki kavisli yay veya iki nokta arasındaki son derece yakın ölçülebilir aralık | Geometrik sınır ve teğet yakınlığı |
| [قوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%B3.md) | Komşu | Eğrilik ve yay aleti | Yayın bizzat kendisini ve gerilim kavisini ifade eder; aralık ölçüsü değil alettir | Biçimsel ve mekanik eğrilik |
| [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Mesafe azlığı ve yakınlaşma | Genel mekânsal, zamansal veya manevi yakınlığı anlatır; geometrik sınır içermez | Mutlak yakınlık hali |
| [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) | Komşu | Miktar ve tayin edilmiş ölçü | Bir nesnenin hacim, sınır veya değer bakımından biçilmiş tam miktarını belirler | Sistematik ölçülendirme |
| [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Uzama ve doğrusal mesafe | Doğrusal bir hat boyunca çekilme ve uzamayı belirtir; kavisli sınırlama taşımaz | Doğrusal yayılma |
| [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) | Zıt | Uzaklık ve aralık büyüklüğü | İki nokta veya varlık arasındaki temasın ve erişimin tamamen kopması | Sınırların ayrışması ve mesafe |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قوب | Kavisli yay aralığı, oyuk mesafe | Bir yayın iki ucu veya kabzası ile ucu arasındaki yakınlık ölçüsü | Kesin |
| Latince | spatium arcus, intervallum | Yay aralığı, ölçülebilir yakın mesafe | İki kavis noktası arasındaki boşluğu karşılar; dairesel oyma kökünü dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | bow-length, span of a bow | Yayın uzunluğu veya iki yay mesafesi | İki yay boyu veya yayın kiriş aralığını verir; biyolojik/somut kabuk soyma anlamını taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Bogenlänge, Spanne zweier Bogen | Yay boyu mesafesi, kavis aralığı | Geometrik yay mesafesini iyi karşılar; teqvîr (dairesel kazma) yönünü kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | portée d'un arc, empan | İki yay aralığı veya boyutu | Kavisli iki uç arasındaki yakınlığı ifade eder; kökün dairesel çukur açma boyutunu vermez | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Wehr Arabic-English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَابَ | İki yayın uzunluğu veya yayın iki ucu arası mesafe | Vahiy elçisi ile peygamber arasındaki azami yakınlık ve boyut temasının tasviri; Necm [53:9](https://lisan.digital/tr/ayet/53:9.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve mirac bağlamında tenzih meselesi | Necm suresindeki yakınlığın Allah ile kul arasında mekânsal bir bitişme mi yoksa Cebrail ile Peygamber arasındaki tecelli ve temas mesafesi mi olduğu | Bitişme (ittisâl) ve hulûl tehlikesine karşı tenzihin korunması; mesafenin izafiyeti |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Fıkhi hükümlerde doğrudan bir ıstılah veya müstakil ahkâm terimi olarak yer almaz | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Necm suresi 9. ayetin dilsel analizi | İbarenin iki yayın bizzat uzunluğunu mu yoksa tek bir yayın kabzası ile uçları arasındaki mesafeyi mi ifade ettiği tartışması | Temsilî ve geometrik bir yakınlık tasviri olarak ölçünün netleştirilmesi |
| Hadis | Mirac ve vahiy nüzulü rivayetleri | Vahiy meleğinin peygambere yaklaşma anındaki heybet ve mahiyetinin sınırlarını bildiren rivayetler | Cismani olmayan fakat idrak edilen bir ara temas sınırının ifadesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet irtibatı | Nihai temas eşiği | Yüce âlem ile beşeri âlem arasındaki bilgi aktarım sınırını belirleme | İki ayrı ontolojik mertebenin birbiri içine erimeden tam bir yakınlık kurması | Kesin |
| İlmi | Geometrik ve boyutsal sınır | Kavisli aralık / teğet noktası | İki farklı eğrinin temas etme veya teğet geçme mesafesini tanımlama | Boyutlar arası arayüzün ölçülebilir ve tanımlanabilir bir sınır düzlemine kavuşması | Güçlü |
| Siyasi | Hiyerarşik ve diplomatik temas | Doğrudan yetki eşiği | Karar merkezi ile uygulayıcı merci arasındaki aracısız temsil yakınlığı | Aracı otoritenin kaynak otoriteye azami bağlılık ve vekâlet düzeyi | Muhtemel |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | İktisadi sistem kapsamında özelleşmiş bir kavramsal rolü bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Teğet asimptot ve limit komşuluğu ($ \epsilon $-komşuluğu) | İki eğrinin veya fonksiyonun birbirine sonsuzca yaklaşması ancak tamamen özdeşleşmeyip aralarındaki mesafenin sıfıra yaklaşan bir alt sınırda kalması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mahremiyet çemberi ve kişilerarası temas arayüzü | Sosyal psikolojide iki öznenin özerkliklerini kaybetmeden kurabilecekleri en ileri derecedeki duyusal ve zihinsel yakınlık sınırı | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İbareyi yalnızca somut bir okçuluk ölçüsü sayıp tarihsel ve donuk bir mekanik anlatıya indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Varlık mertebelerinin (gayb ve şehadet) birbirine hulûl etmeksizin kurduğu kusursuz temas, aralık ve vahiy aktarım hassasiyeti |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah Teâlâ ile peygamber arasında mekânsal bir yerleşim, bitişme veya cismani bir mesafenin varlığı vehmine kapılmak; tenzih ilkesini zedelemek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin kaynağı ile muhatabı arasındaki en üst temas anını, tenzih sınırlarını ihlal etmeksizin kavisli bir geometrik aralıkla ifade eden tekil bir anahtar kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Gayb âleminin müşahedesi, melekî irtibat ve vahyin iniş keyfiyetini anlatan Necm suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin bir hayal veya içsel bir fısıltı olduğu iddiasını çürüterek, iki ayrı irade ve varlık arasındaki son derece nesnel, kesin ve ölçülebilir bir buluşma aralığını ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yerin dairesel şekilde oyulması, kabuğun kırılması ve yayın kabzası ile iki ucu arasındaki kavisli açıklık.
- Soyut anlam: İki farklı varlık düzleminin veya sınır hattının birbirine karışmaksızın erişebileceği nihai teğet yakınlığı ve temas aralığı.
- Sistematik karşılık: Ontolojik ayrışmanın korunduğu, fakat bilgi ve tecelli akışının kesintisiz gerçekleştiği sınır arayüzü.
- LaTeX modeli: $$ \lim_{d \to 0^+} (A \cap B) = \emptyset \quad \land \quad d(A, B) \le \epsilon $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ aşkın/gaybî varlık alanını, $B$ ise beşerî/şehadet alanını simgeler. $A \cap B = \emptyset$ ifadesi iki alanın birbirine karışmadığını, hulûl ve ittihadın olmadığını gösterir. $d(A, B) \le \epsilon$ eşitsizliği ise iki alan arasındaki mesafenin sıfıra yaklaşan son derece dar, ölçülebilir bir $\epsilon$ aralığında teğetleştiğini ve vahiy temasının bu hassas sınırda gerçekleştiğini modeller.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%88%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Necm 53:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8/ayet/53:9.md) — قَابَ

فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى

Meal (IK): İki yay kadar yahut daha da yakın oldu.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kiriş demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والباء و"وايء" معهما
ق و ب، و ق ب، ب و ق، ق ب أ، ب ق ي، أ ب ق مستعملات.
قوب: القَوْبُ: أن تقوّب أرضاً، أو حفرة شبه التَّقْوير، تقول: قُبْتُها فانقابت.
وقد قوّبُوا مَتْنَ الأرض، أي: أثروا فيها بمواطئهم ومحلهم، قال:
به عصات الحي قَوَّبْنَ متنه		وجرد أثباج الجراثيم حاطبه
والقَوْبُ: أن يُقَوِّبَ الجرب جلد البعير فترى فيه قوباً قد جردت من الوبر، وبه سميت القوباء التي تخرج في جلد الإنسان فتداوى بالرِّيق، قال:
يا عجبا لهذه الـفَـلـيقَة
وهل تداوى القوبا بالرِّيقَة
والفليقة: الأمر العجب، وأمر مُفْلِق، أي: عجب.
وقاب قوسين في قول الله عز وجل: "فكان قاب قَوْسَيْن أو أَدْنَى" عن الحسن: طُول قوسين، وقال مُقاتل: لكل قَوْسٍ قابان، وهما ما بين المقبض والسية.
وقب: الوَقْبُ: كل قَلْتٍ، أو حفرة، كقَلْتٍ في فِهْرٍ، وكوَقْبِ المدهنة، قال:
في وقب خوصاء كوقب المدهن
ووَقْبَةُ الثريد: أنقوعته.
والوَقِيبُ: صوت قُنْبِ الدابة. يقال: وَقَبَتِ الدابة تَقِبُ وقيباً.
ووَقَبَ الظلام، أي: دخل يَقِبُ وَقْباً ووُقُوباً.
والإِيقابُ: إدخال الشيء في الوَقْبة.
بوق: البَوْقُ من المطر: الكثير، يقال: أصابها بَوْقٌ من المطر. وقول رؤبة:
من باكر الوسمي تضاخ البُوَق
جمع بُوقَة كما قالوا في جمع الأوقة: أُوَق. ويقال: هو جماعة بَوْق المطر، ويقال: بل البُوقة: شجرة من دِقِّ الشجر شديدة الالتواء. وهذا كما قال:
منهتك الشعران نضاخ العذب
والعَذَبُ: شجرة من الدِّقّ.
وباقَتْهُمْ بائقة تَبُوقُهم بُؤُوقاً، أي: نزلت بهم نازلة شديدة.
والبوائق: الدواهي: وكذلك البوائج.
والبُوق: شبه منقاف ملتوي الخرق، وربما نفع فيه الطحان، فيعلو صوته، ويعلم المراد به، ويقال لمن لا يكتم شيئاً: إنما هو بُوق.
قبا: القَباءُ ممدود، وثلاثة أَقْبِية، وتَقَبَّى الرجل: لبس قَباءَهُ.
وقُبا - مقصور -: قرية بالمدينة.
والقَبابَةُ: المفازة بلغة حمير. قال شاعرهم:
وما كان عنز ترتعي بقَبايةٍ
وقابياء وقابعاء، يقال ذلك للئام.
بقي: تقول العرب: "نشدتك الله" والبُقْيا، وهي: البقيّة، قال:
وما صد عني خالد من بَقيّةٍ
وبَقِيَ الشيء يَبْقَى بقاءً، وهو ضد الفناء. يقال: ما بَقِيَتْ منهم باقية، ولا وقاهم من الله واقية. وبقى يبقى: لغة، وكل ياء مكسورة في الفعل يجعلونها ألفاً، نحو: بَقَى ورضى وفَنَى.
واستبقيت فلاناً، إذا أوجبت عليه قتلاً وعفوت عنه، واستبقيت فلاناً في معنى: عفوت عن زلله واستبقيت مودته، قال:
ولَسْتَ بمُسْتبـقٍ أخـاً لا تـلـمـه		على شعث، أي الرجال المهذب!!?
وإذا أعطيت شيئاً وَحَبَسْتَ بعضه، قلت: استبقيت بعضَهُ.
وفلان يُبقيني ببصره إذا كان ينظر إليه ويَرْصُدُهُ، قال يصف حماراً:
ظللت وظل عذوباً فوق رابـية		تُبقيه بالأعين المخزومة العذب
أراد: أن هذا الحمار يريد أن يرد بأتنه، فوقف بهن فوق رابية، وانتظر غروب الشمس.
وبات فلان يُبْقي البرق، أي: ينظر إليه من أين يلمع، قال الفزاري:
قد هاجني الليلة برقٌ لامع
فبت أبقيه لعيني، رامع
أبق: الأَبَقُ: قشر القنب.
والإِباق: ذهاب العبد من غير خوف، ولا كد عمل، والحكم فيه أن يرد، فإذا كان من كد عمل أو خوف لم يرد.

##### Türkçe

**القاف** ve **الباء** ve **"وايء"** bunlarla birlikte

ق و ب، و ق ب، ب و ق، ق ب أ، ب ق ي، أ ب ق kullanımdadır.

**قوب**: **القَوْبُ**: bir yeri, yahut **التَّقْوير**e benzer bir çukuru kubbeleştirmen (oyman); dersin ki: onu **قُبْتُها**; böylece o **فانقابت**.

Ve gerçekten onlar yerin sırtını **قوّبُوا**, yani: ayak bastıkları yerlerle ve konakladıkları yerle onda iz bıraktılar; dedi ki:
به عصات الحي قَوَّبْنَ متنه		وجرد أثباج الجراثيم حاطبه

Ve **القَوْبُ**: uyuzun devenin derisini kubbeleştirmesi; böylece onda, yünden soyulmuş **قوباً** görürsün; ve bununla, insanın derisinde çıkan ve tükürükle tedavi edilen **القوباء** adlandırıldı; dedi ki:
يا عجبا لهذه الـفَـلـيقَة
وهل تداوى القوبا بالرِّيقَة

Ve **الفليقة**: şaşırtıcı iş; ve **مُفْلِق** iş, yani: şaşırtıcı.

Ve Allah عز وجل sözünde **قاب قوسين**: “فكان **قاب قَوْسَيْن** أو أَدْنَى”; Hasan’dan: iki yayın uzunluğu. Ve Mukātil dedi: her **قَوْسٍ** için iki **قابان** vardır; ve ikisi, kabza ile **السية** arasındadır.

**قب**: **الوَقْبُ**: her **قَلْتٍ**, yahut çukur; **فِهْرٍ** içinde bir **قَلْتٍ** gibi ve yağdanlığın **وَقْبِ**i gibi; dedi ki:
في وقب خوصاء كوقب المدهن

Ve **وَقْبَةُ الثريد**: onun ıslatıldığı şey.

Ve **الوَقِيبُ**: binek hayvanının **قُنْبِ**inin sesi. Denir: hayvan **وَقَبَتِ**; **تَقِبُ**; **وقيباً**.

Ve **وَقَبَ الظلام**: yani girdi; **يَقِبُ**; **وَقْباً** ve **وُقُوباً**.

Ve **الإِيقابُ**: şeyi **الوَقْبة**ye sokmak.

**بوق**: **البَوْقُ** yağmurdan: çok olan; denir: ona yağmurdan bir **بَوْقٌ** isabet etti. Ve Ru’be’nin sözü:
من باكر الوسمي تضاخ البُوَق

**بُوقَة**nın çoğuludur; nitekim **الأوقة**nin çoğulunda **أُوَق** dediler. Ve denir: o, yağmur **بَوْق**unun topluluğudur. Ve denir: bilakis **البُوقة**: ince ağaçtan, çok kıvrımlı bir ağaçtır. Ve bu, dediği gibidir:
منهتك الشعران نضاخ العذب

Ve **العَذَبُ**: ince ağaçtan bir ağaçtır.

Ve onlara bir **بائقة** musallat oldu; onları **تَبُوقُهم**; **بُؤُوقاً**; yani onlara şiddetli bir musibet indi.

Ve **البوائق**: dehşetli belalar; ve كذلك **البوائج**.

Ve **البُوق**: yırtığı kıvrık, eğri bir **منقاف** benzeri; ve bazen değirmencide işe yarar; böylece sesi yükselir ve onunla murat edilen bilinir. Ve hiçbir şeyi gizlemeyen kimseye denir: o ancak bir **بُوق**tur.

**قبا**: **القَباءُ** uzatılmıştır; ve üç **أَقْبِية**; ve adam **تَقَبَّى**: **قَباءَهُ**nu giydi.

Ve **قُبا** - kısaltılmış -: Medine’de bir köydür.

Ve **القَبابَةُ**: Himyer dilinde çöl. Şairleri dedi ki:
وما كان عنز ترتعي بقَبايةٍ

Ve **قابياء** ve **قابعاء**; bu, aşağı kimseler için söylenir.

**بقي**: Araplar dersin: “نشدتك الله” ve **البُقْيا**; o: **البقيّة**dir; dedi ki:
وما صد عني خالد من بَقيّةٍ

Ve şey **بَقِيَ**; **يَبْقَى**; **بقاءً**; ve o, yok oluşun zıddıdır. Denir: onlardan bir **باقية** kalmadı; ve Allah’tan onları bir **واقية** korumadı. Ve **بقى يبقى**: bir dildir; ve fiildeki her kırık **ياء**yı **ألف** yaparlar; نحو: **بَقَى** ve **رضى** ve **فَنَى**.

Ve birini **استبقيت**, ona öldürmeyi gerekli kıldığında ve ondan affettiğinde. Ve birini **استبقيت**, şu manada: onun sürçmesini affettim ve onun sevgisini **استبقيت**; dedi ki:
ولَسْتَ بمُسْتبـقٍ أخـاً لا تـلـمـه		على شعث، أي الرجال المهذب!!?

Ve bir şey verdiğinde ve onun bir kısmını **وَحَبَسْتَ**, dersin: onun bir kısmını **استبقيت**.

Ve falan, bakışıyla beni **يُبقيني**; ona bakıyor ve onu gözetliyorsa. Bir eşeği vasfederek dedi ki:
ظللت وظل عذوباً فوق رابـية		تُبقيه بالأعين المخزومة العذب

Muradı: bu eşek, dişileriyle geri dönmek istiyor; böylece onlarla bir tepenin üstünde durdu ve güneşin batışını bekledi.

Ve falan, şimşeği **يُبْقي** olarak geceledi; yani ona, nereden parladığına bakar. Fezârî dedi ki:
قد هاجني الليلة برقٌ لامع
فبت أبقيه لعيني، رامع

**أبق**: **الأَبَقُ**: kenevir kabuğu.

Ve **الإِباق**: kölenin korku olmaksızın ve iş yorgunluğu olmaksızın gitmesidir; bunun hükmü, geri çevrilmesidir; eğer iş yorgunluğundan veya korkudan ise geri çevrilmez.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قُبْتُ الأرضَ أقوبها، إذا حفرت فيها حُفرةً مُقَوَّرَةً، فانقابت هي. وقَوَّبْتُ الأرضَ تقويباً مثله. وتَقَوَّبَ الشيء، إذا انقلع من أصله. وقابَ الطائرُ بيضَتَه، أي فلقها؛ فانقابت البيضة وتَقَوَّبَتْ بمعنًى. وتَقَوَّبَ من رأسه مواضعُ، أي تَقَشَّرَ. والأسود المُتَقَوِّبُ، هو الذي سَلَخَ جلدَه من الحيّات. وقولهم في المثل: بَرِئَتْ قائبةٌ من قوبٍ. فالقائبة: البيضة؛ والقوبُ، بالضم: الفَرخ. قال أعرابيٌّ من بني أسد لتاجرٍ استَخفَره: إذا بلغْتُ بك مكان كذا فبَرِئَتْ قائبةٌ من قُوبٍ، أي أنا بريءٌ من خِفارتك. والقُوَباءَ: داءٌ معروف يتقشّر ويتّسع، يُعالج بالريق؛ وهي مؤنَّثة لا تنصرف، وجمعها قُوَبٌ. وقد تسكَّن الواو منها استثقالاً للحركة على الواو؛ فإن سكَّنتها ذكَّرْتَ وصرفت. وتقول: بينهما قابُ قوسٍ وقيبُ قوس، وقادُ قوس وقيدُ قوس، أي قدر قوس. والقابُ: ما بين المَقْبِضِ والسِيَةِ. ولكلِّ قوسٍ قابان. وقال بعضهم في قوله تعالى: "فكان قابَ قَوْسَيْنِ أو أدْنى": أراد قابا قَوْسٍ فقلبَه. وقولهم: فلان مَليءٌ قُوَبَةٌ، مثال هُمَزَةٍ، أي ثابتُ الدارِ مقيم. يقال ذلك للذي لا يبرح من المنزل.

##### Türkçe

**قُبْتُ** yeri **أقوبها**; onda **حُفرةً مُقَوَّرَةً** bir çukur kazdığım zaman; böylece o (yer) **انقابت**. Ve yeri **قَوَّبْتُ**; **تقويباً** (ile), onun benzeri. Ve şey **تَقَوَّبَ**; aslından sökülüp çıktığı zaman. Ve kuş yumurtasını **قابَ**; yani onu yardı; böylece yumurta **انقابت** ve **تَقَوَّبَتْ** (da) bir anlamca. Ve başından yerler **تَقَوَّبَ**; yani **تَقَشَّرَ** (soyuldu). Ve **الأسود المُتَقَوِّبُ**: o, yılanlardan derisini soymuş olandır. Ve onların meseldeki sözleri: **بَرِئَتْ قائبةٌ من قوبٍ**. O hâlde **القائبة**: yumurta; ve **القوبُ**, zamme ile: civciv. Benî Esed’den bir bedevî, onu hafife alan bir tüccara dedi ki: “Seninle falan yere vardığım zaman **فبَرِئَتْ قائبةٌ من قُوبٍ**”; yani ben senin **خِفارتك**’inden berîyim. Ve **القُوَباءَ**: bilinen bir hastalıktır; soyulur ve genişler; tükürükle tedavi edilir; ve o müennestir, tenvin almaz; onun çoğulu **قُوَبٌ**’dur. Ve ondan **الواو** bazen, **الواو** üzerindeki harekeden ağırlık duyma sebebiyle sükûnlu kılınır; eğer onu sükûnlu kılarsan müzekker yaparsın ve tenvinli kılarsın. Ve dersin ki: aralarında **قابُ قوسٍ** ve **قيبُ قوس**; ve **قادُ قوس** ve **قيدُ قوس**; yani bir yay miktarı. Ve **القابُ**: **المَقْبِضِ** ile **السِيَةِ** arasındaki şeydir. Ve her yay için iki **قاب** vardır. Ve bazısı, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “فكان **قابَ قَوْسَيْنِ** أو أدْنى”: **قابا قَوْسٍ**’u kastetti, sonra onu ters çevirdi, dedi. Ve onların sözü: falan kimse **مَليءٌ قُوَبَةٌ**; **هُمَزَةٍ** misali; yani evde sabit, ikamet eden. Bu, evden ayrılmayan kimse için söylenir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب القاف والباء
قوب ، قبا ، قأب ، بقي ، وقب ، وبق ، أبق ، بوق .
قبا : رَوى شمر بإِسنادٍ له عن عطاء أنّه قال : يُكره أن يَدخل المعتكف قَبْواً مَقْبُوّاً . قيل له : فأَيْنَ يُحْدِث ؟ قال : في الشِّعَابِ . قيل : فقعود المسجد ؟ فقال : إنَّ المسجد ليس كذلك .
قال شمر : قال ابن شميل : قَبَوْتُ البِناء ،
أي : رَفَعْتُه .
قال : والسماء مَقْبُوَّةٌ ، أي : مرفوعة .
قال : ولا يقال : مَقْبُوَّةٌ من القُبَّة ، ولكن يقال : مُقَبَّبة .
وقال الليث : القَباءُ ممدود ، وثلاثةُ أُقْبِية . وقد تَقَبَّى الرجلُ : إذا لبس قَباءَه . وقُبا : قرية بالمدينة .
ويقال : اللِّئام : قابياً وقابِعاً .
ومنه قوله :
بنو قابياً وبَنُو قَوْبَعَه
والقَبَايَة : المَفازَة بلُغة حِمْيَر .
وقال الرَّاجز :
وما كان عَنْزٌ تَرْتَقِي بقَبايةٍ
ثعلب عن ابن الأعرابي : القَبا : ضَرْبٌ من الشجر . والقَبَا : تقويسُ الشيء . وتَقبَّى الرجلُ فلاناً : إذا أتاه مِن قِبَل قَفَاه .
وقال رؤبة :
وإن تَقَبَّى أَنْبَتَ الأنايبا
في أُمَّهاتِ الرأسِ هَمْزاً وَاقبَا
شمر عن أبي عمرو : قَبَوْتُ الزَّعفَرانَ والعُصْفُر أقْبُوه قَبْواً ، أي : جَنَيْتُهُ .
سَلَمة عن الفرَّاء : القابِيَة : المرأة التي تلقُطُ العُصْفُر .
وقال شمر في قوله :
مِنْ كلِّ ذاتِ ثَبَجٍ مَقَبِّي
المقبِّي : الكثير الشحم . وأهل المدينة يقولون للضَّمة قَبْوَة . وقد قَبا الحَرفَ يَقْبُوه : إذا ضمَّه وكأنَّ القَباء مشتقٌّ منه .
وقال اللِّحيانيّ : يقال : قَبِّ هذا الثوب تقبيةً ، أي : اقطعْ منه قَباء . وانقَبَى فلانٌ عنَّا انقِباءً : إذا استخفَى .
وقال أبو تراب : سمِعتُ الجَعْفَرِيّ يقول : اعتبَيْتُ المتاعَ واقتبيتُه : إذا جمعته . وقد عَبَا الثيابَ يَعبَاها وقَباها يقباها .
قلت : وهذا جائزٌ على لُغة مَن يَرَى تَليين الهمزة .
بقي : قال الليث : تقول العرب : نشدتُك الله والبُقْيا ، وهي البقِيّة .
أبو عُبَيدٍ عن الكسائيِّ قال : البَقْوَى والبُقْيا هي الإبقاء ، مِثل الرَّعْوَى ، والرُّعْيَا مِن الإرعاء على الشيء ، وهو الإبقاءُ عليه .
العرب تقول للعدوّ إذا غلب : البقيَّة أي : أبقوا علينا ولا تستأصلونا .
ومنه قول الأعشى :
قالوا البقية والخطيّ تأخذهم
وقوله : ( أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ ) ( هود : 116 ) من دينٍ ، قومٌ لهم بقيّة : إذا كانت بهم مُسْكَة ، وفيهم خير .
قال الأزهري : البقيّة : اسمٌ من الإبقاء ، كأنه أراد ، والله أعلم : فلولا كان من القرون قومٌ أُولوا إبقاءٍ على أنفسهم لتمسكهم بالدِّين المرضيّ . ونصب ) إِلاَّ قَلِيلاً ) ( هود : 116 ) لأنَّ المعنى في قوله
 ( فلولا ) : فما كان . ولأن انتصاب قليلاً على انقطاعٍ من الأول .
وقال الفرّاء : قوله : ( بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَّكُمْ ) ( هود : 86 ) ، أي : ما أبقى لكم من الحلال خير لكم .
قال : ويقال : مراقبة الله خير لكم .
الليث : بَقِيَ الشيءُ يَبْقَى بقَاءً ، وهو ضِدُّ الفناء .
ويقال : ما بقيَت منهم باقيةٌ ، ولا وَقاهم من اللهاِ وَاقية .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( خَاوِيَةٍ فَهَلْ تَرَى لَهُم مِّن بَاقِيَةٍ ) ( الحاقة : 8 ) .
قال الفرّاء : يريد من بقاء ، ويقال : هل تَرى منهم باقياً ، كلُّ ذلك في العربيّة جائزٌ حَسَن .
وقال الليث : الباقي حاصل الخراج ونحوِه .
وفي لغة طيِّىء : بَقَى يبقَى ، وكذلك لُغَتُهم في كل ياءٍ انكسر ما قبلها ، يجعلونها ألفاً ساكنة نحوَ بَقِيَ ورَضِيَ وفَنِيَ .
قال : واستَبْقَيْت فلاناً : إذا وَجَب عليه قَتْلٌ فعفوْتَ عنه . وإذا أعطيتَ شيئاً وحبستَ بعضَه قلت : استبقَيْتَ بعضَه . واسْتَبْقَيْتُ فلاناً في معنى العفو عن ذنبه ، واستِبقاء مودَّته .
وقال النابغة :
ولست بمستَبقٍ أخاً لا تلُمُّه
على شَعَثٍ أيُّ الرجال المهذّبُ
الأصمعيّ : المُبْقِيات من الخيل : التي تُبْقِي بعضَ جَرْيها تدَّخره .
وقول الله : ( وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا ) ( الكهف : 46 ) ، هي : الصلوات الخمس .
وقيل : الأعمالُ الصالحةُ كلُّها .
بقا : في حديث معاذ بن جبل : ( بَقَيْنَا رسولَ الله ( صلى الله عليه وسلم ) في أشهر رمضان حتى خشينا فوت الفَلاح ) .
قال أبو عبيد : قال الأحمر في قوله : بَقَيْنَا ، أي : انتظرْنا وتبصَّرْنَا .
يقال منه : بقيْتُ الرجلَ أَبْقِيه بَقْياً .
وأنشد الأحمر :
فهنَّ يَعْلِكْنَ حدائداتها
جُنْحَ النواصِي نحوَ أَلْوِياتِها
كالطَّيْرِ تَبقى متداوماتِها
يعني : تنظر إليها .
وقال اللحيانيّ : بَقَيْتُه وبقَوْتُه : نظرْتُ إليه .
وقال الزجاج في قوله جلّ وعزّ : ( أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ ) ( هود : 116 ) ، معناه : أُولوا تمييز .
قال : ويجوز أولوا بقيّة : أُولوا طاعة .
قال : ومعنى البقية إذا قلتَ في فلانٍ بقيّة ، معناه : فيه فضلٌ فيما يُمْدَح به ، وجمعُ
البقيَّة بَقَايا .
بوق : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ليس بمؤمنٍ من لا يأمَن جارُه بَوائقَه ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي وغيره : بوائقه غوائله وشرّه . ويقال للداهية والبليَّة تنزل بالقوم : أصابتهم بائقة .
وفي حديث آخر : ( اللهمَّ إنِّي أعوذُ بك مِن بَوائق الدهر ) .
قال الكسائي : يقال : باقَتهم البائقة فهي تَبُوقُهم بَوْقاً ، ومثله فقَرَتْهم الفاقرة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : باقَ : إذ هَجَم على قومٍ بغير إذنهم . وباق : إذا كذب . وباقَ : إذا جاء بالشَّرّ والخُصومات .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أصابتْنا بُوقةٌ منكَرة وبوق ، وهي دُفْعةٌ من المطر انبعجتْ ضَرْبةً .
وقال رؤبة :
نَضّاح البُوَقْ
ويقال : هي جمع بُوقة مِثل أُوقةٍ وأُوَق .
وقال الليث : البُوقة : شجرةٌ مِن دِقّ الشَّجر ، شديدة الالتواء .
قال : ويقال : أصابَهمْ بَوْقٌ من المطر ، وهو كَثْرته .
قال : والبُوقُ شِبه منقافٍ مُلْتوِي الخَرْق ، وربّما نَفخ فيه الطَّحان فيَعلو صوْته فيُعلَم المرادُ به . ويقال للإنسان الذي لا يكتم سرَّه : إنّما هو بُوق .
أبو عبيد عن أبي عمرٍ و قال : البُوق : الباطل . وأنشد :
إلا الذي نطقوا بُوقا
وقال شمر : البُوق : شيء يُنفَخ فيه . قال : ولم أسمع البُوق في الباطل إلاَّ هنا ، وأنكر بيت حسان فلم يعرفه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ يقال : باقَ يَبوق بَوْقاً : إذا تَعَدَّى على إنسان . وباقَ يَبُوقُ بَوْقاً : إذ جاء بالبُوق ، وهو الكذب السُّماق .
قلت : وهذا يدلّ على أنَّ الباطل يسمَّى بُوقاً .
قوب : قال الليث : القَوْب : أن تُقوِّب أرضاً أو حُفْرةً شِبْه التقوير . تقول : قُبْتُها فانقابت .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : قاب الرجلُ : إذا قَرُب ، وقابَ : إذا تَقوَّب جِلدُه ، وقاب يَقوبُ قَوْباً : إذا هَرَب .
وقال الليث : الجَرَبُ يُقوِّب جِلد البعير فتَرى فيه قُوَباً قد انحردتْ مِن الوَبَر ، ولذلك سمِّيت القُوبَاء التي تخرج في جِلد الإنسان فتُداوى بالرِّيق ، وأنشد :
يا عَجَبَاً لهذه الفَلِيقَهْ
هل ينفعنَّ القُوَباءَ الرِّيقَه
ابن السكيت : رجلٌ قُوَبة : ثابت الدار مقيم .
سلمة عن الفراء قال : القُوبا مؤنَّث
وتذكّر ، وتُحرَّك وتُسكّن ، فيقال : هذه قُوَباءُ فلا تُصرَف في معرفة ولا نكرة ، وتُلحَق بباب فُقَهاء وهو نادر ، وتقول في التخفيف هذه قُوبى فلا تصرف في المعرفة وتصرف في النكرة ، وتقول : هذه قُوباء فتصرف في المعرفة والنكرة وتُلحق بباب طُومار . وأنشد :
به عَرَصاتُ الحَيِّ قَوَّبْن مَتنَه
وجَرَّدَ أثباجَ الجراثيم حاطبُه
قوّبنَ متنَه ، أي : أثّرن فيه بمَوْطئهم ومَحَلِّهم .
وقال العجّاج :
مِن عَرَصات الحيِّ أمْسَتْ قُوَبا
أي : أمست مقوَّبة .
وقال الله جل وعزّ : ( فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ ) ( النجم : 9 ) ، قال مُقاتل : لكلَ قابان ، وهما ما بين المَقْبِض والسّية .
وقال الحسن : ( فَكَانَ قَابَ ( ، أي : طول قوسين .
وقال الفراء : ( فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ ( ، أي : قدر قوسين عربيَّتين ، ونحو ذلك قال الزجاج .
وقال ابن الأعرابي : القُوبيُّ : المُولع بأكل الأقواب وهي الفراخ .
وقال الفراء : القائبة : البيضة ، والقوب : الفرخ .
وقال الكميت :
لهنَّ وللمشيب ومَن عَلاهُ
من الأمثال قائبة وقوبُ
شبه مزايلة النساءِ من الشيوخ بخروج القوب ، وهو الفَرْخُ ، من القائبة ، وهي البَيضة . فيقول : لا يرجعن إلى الشيخ كما لا يرجع الفرخ إلى البيضة .
ونهى عمر عن التمتع بالعمرة إلى الحج وقال : ( إنكم إن اعتمرتم في شَهر الحج رأيتموها جازيةً مِن حجِّكم وعمرتكم ، فقَرعَ موضعُ الحج سائر السنَة ، وكانت قائبة قَوبٍ ) . ضَرَب عمر هذا مثلاً لخلاء مكّة من المعتمرين سائر السنة ، أراد أن تكون مكةُ معمورةً بالمعتمرين في غير شهور الحج .
ويقال : قُبتُ البيضَة أقُوبُها قَوْباً فانقابت انقياباً .
قلت : وقيل للبيضة قائبة ، وهي مَقُوبة لأنّهم أرادوا أنها ذاتُ قُوب ، أي : ذاتُ فَرْخ . ويقال لها قاوبة : إذا خَرج منها الفَرْخ ، والفَرْخ الخارج منها يقال له قُوبٌ وقُوبيٌّ .
وقال الكميت :
وأفرَخَ مِن بَيض الأنُوقِ مَقُوبُها
ويقال : انقابَ المكان وتقوَّب : إذا جُرِّد فيه مواضعُ من الشّجر والكلأ .
وقال الفرّاء : هي القِبة للفَحِث .
وفي ( نوادر الأعراب ) : قِبَّة الساق :
عَضَلتها . وتقوّبت البيضة : إذا انفلقت عن فرخها .
يقال : انقضت قائبة من قُوبها ، وانقضى قوبيٌّ من قائبة . معناه : أنّ الفرخ إذا فارق بيضتَه لم يَعُد إليها .
وقال الكميت :
فقائبةٌ ما نحن يوماً وأنتم
بني مالك إن لم تفيئوا وقوبها
يعاتبهم على تحوُّلهم بنسبهم إلى اليمن . يقول : إن لم ترجعوا إلى نسبكم لم تعودوا إليه أبداً فكانت بليّة ما بيننا وبينكم .
وقال شمر : قِيبت البيضةُ ، فهي مقوبةٌ : إذا خرجَ فرخها .
ويقال : قابة وقوب ، بمعنى قائبة وقوب .
ابن هانىء : القوب : قِشر البيض .
وقال الكميت يصف بيض النعام :
إلى توائم أصغى من أجنّتها
وساوسَ عنها قابت القُوَبُ
أصغَى من أجنّتها ، يقول : لما تحرَّك الولدُ في البيض تسمَّعَ إلى وسواس . جعل تلك وسوسةً . قال : وقابت : تفلَّقَت . والقوب : البيضة .
قأب : أبو عبيد عن الفراء : قَئِب وصئِب وذَبحَ : إذا أكثر من شرب الماء .
وقال أبو زيد : قَئبْتُ مِن الشراب أقَأَب قأباً : إذا شرِبتَ منه .
وقال الليث : قئبت من الشراب أقأبُ ، وقأبْتُ لغة : إذا امتلأتَ منه .
أبو عبيد عن الأمويّ : قأبتُ الطعام : أكلته وكذلك دأثْتُه .
وقال غيره : يقال : إناء قَوأبٌ وقوأبيٌّ كثير الأخْذ للماء . وأنشد :
مدٌّ من المِداد قوأَبيُّ
وقال شمر : القوأبيّ : الكثير الأخذ .
وقب : الليث : الوَقْب : كلُّ قَلْت أو حُفْرة كقَلْتٍ في فهرٍ وكوقْب المُدْهُنة . ووَقْبةُ الثّريد : أُنقوعتُه .
وأنشد :
في وَقْبِ خَوْصاء كوقْبِ المُدْهُنِ
أبو عبيد عن أبي زيد : الوَقيت : صوتٌ يخرج من قُنْب الفَرس ، وهو وِعاء قضيبه ، وقد وقَب يَقب .
وقال الفراء في قول الله جل وعز : ( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا ) ( الفلق : 3 ) ، الغاسق : اللَّيل . إذا وَقَب : إذا دخلَ في كلّ شيء أو ظلم .
ورُوِي عن عائشة أنها قالت : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لما طلع القمَر : ( هذا الغاسق إذا وَقَبَ فتعوَّذي بالله من شرّه ) .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الأوقاب : قماش البيت . والوَقْب : الرجل الأحمق ، وجمعُه
أوقاب . والأوقاب : الكِوَى ، واحدها وَقب .
قال : والوُقبيّ : المولَعُ بصحة الأوقاب ، وهم الحَمقى . والمنقاب : الرجل الكثير الشُّرب للنَّبيذ .
وقال الفراء : الإيقاب : إدخال الشيء في الوَقْبة .
وأنشد غيره :
أبني لُبَيْنَى إنّ أمَّكُمُ
أمَةٌ وإنَّ أباكُمَّ وَقْبُ
وقال مبتكرٌ الأعرابيّ فيما رَوى أبو تراب عنه : إنهم يسيرون سَيْر الميقاب ، وهو أن يُواصلوا بين يومٍ وليلة .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : الميقَب : الوَدَعة .
وبق : قال الفراء في قول الله جل وعز : ( وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً ) ( الكهف : 52 ) ، يقول : جعلْنا تَواصُلهم في الدُّنيا مَوْبِقاً ، أي : مَهْلَكاً لهم في الآخرة .
وقال ابن الأعرابي : جعلنا بينهم موبقاً ، أي : حاجزاً . قال : وكلُّ حاجزٍ بين شيئين فهو مَوْبق .
وقال أبو عبيدة : الموبق : الموعد في قوله : ( وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً ( ، واحتجّ بقوله :
وجادَ شَرَوْرَى والسِّتَار فلم يَدعْ
بعاراً له والواديين بموبقِ
يعني بموعد .
وقال الفراء : يقال : أوبقتْ فلاناً ذُنوبُه ، أي : أهلكتْه فَوَبِقَ يَوْبقُ وَبقاً ومَوْبِقاً : إذا هَلَك .
قال : وحَكى الكسائي : وَبقَ يَبِق وُبُوقاً .
وفي ( نوادر الأعراب ) : وبقت الإبل في الطِّين : إذا وَحِلَتْ فنشبتْ فيه . ووَبق في ذَنْبه : إذا نَشِب فيه فلم يتخلّصْ منه .
وقال الله جل وعزّ : ( شَكُورٍ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا وَيَعْفُ عَن كَثِيرٍ ) ( الشورى : 34 ) ، أي يحبسهنّ ، يعني الفُلْك ورُكبانها ، فيهلكوا غرقاً .
أبق : قال الليث : الأبَق : القُنب ، ومنه قول زهير :
قد أحكِمَتْ حَكماتِ القِدّ والأبَقا
وقال الليث : الإباقُ : ذَهاب العبد من خَوْف ولا كد عمل .
قال : وهكذا الحكمْ فيه أن يُرَد ، فإذا كان من كَدّ عملٍ أو خوف لم يُرَدّ .
قلتُ : الإباق : هَرَب العبد من سيّده .
وقال الله جل وعز في قصة يونس عليه السلام حين نَدَّ في الأرض مغاضباً لقومه : ( لله ) لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى ) ( الصافات : 140 ) .
أخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنّه أنشده :
ألاَ قالت بَهانِ ولم تَأَبَّقْ
نَعِمْتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ
قال : لم تأَبقْ ، أي : تَأَثمْ من مَقالتها . وقال غيره : لم تأبقْ ، أي : لم تأنفْ .
ويقال : أبَق العبدُ يأَبقُ إباقاً فهو آبِق ، وجمعُه أبَّاق .

##### Türkçe

باب **القاف** ve **الباء**
**قوب** , **قبا** , **قأب** , **بقي** , **وقب** , **وبق** , **أبق** , **بوق** .

**قبا** : Şemr, kendisine ait bir isnadla Atâ’dan rivayet etti ki o şöyle dedi: İ‘tikâfa girenin **قَبْواً مَقْبُوّاً** olarak girmesi mekruh görülür. Ona denildi: Peki nerede abdest bozar? Dedi: **الشِّعَابِ**’da. Denildi: Peki mescidin oturuşu? O da dedi: Şüphesiz mescid öyle değildir.
Şemr dedi: İbn Şümeyl dedi: **قَبَوْتُ البِناء**,
yani: onu yükselttim.
Dedi: Ve gök **مَقْبُوَّةٌ**’dir, yani: yükseltilmiş.
Dedi: **القُبَّة**’den **مَقْبُوَّةٌ** denilmez; fakat **مُقَبَّبة** denilir.
Leys dedi: **القَباءُ** uzatmalıdır; ve üç **أُقْبِية**. Adam **تَقَبَّى** etmiştir: **قَباءَه**’ını giydiği zaman. Ve **قُبا**: Medine’de bir köydür.
Ve denilir: alçaklar: **قابياً** ve **قابِعاً**.
Bundan da onun sözü:
**بنو قابياً وبَنُو قَوْبَعَه**
Ve **القَبَايَة**: Himyer lügatinde çöl (ıssız yer).
Ve recez söyleyen dedi:
وما كان عَنْزٌ تَرْتَقِي بقَبايةٍ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَبا**: ağaçtan bir türdür. Ve **القَبَا**: şeyin kavislenmesidir. Ve adam falanı **تَقبَّى** etmiştir: ensesinin tarafından ona geldiği zaman.
Ve Rü’be dedi:
وإن تَقَبَّى أَنْبَتَ الأنايبا
في أُمَّهاتِ الرأسِ هَمْزاً وَاقبَا
Şemr, Ebû Amr’dan: **قَبَوْتُ الزَّعفَرانَ والعُصْفُر** onu **أقْبُوه قَبْواً**; yani: onu topladım.
Seleme, Ferrâ’dan: **القابِيَة**: **العُصْفُر**’u toplayan kadındır.
Şemr, şu sözünde dedi:
مِنْ كلِّ ذاتِ ثَبَجٍ مَقَبِّي
**المقبِّي**: çok yağlı olandır. Medine halkı **الضَّمة**’ye **قَبْوَة** der. Ve **قَبا الحَرفَ يَقْبُوه**: onu dammelediği zaman; sanki **القَباء** ondan türetilmiştir.
Lihyânî dedi: denilir: Bu elbiseyi **قَبِّ** et, **تقبيةً**; yani: ondan bir **قَباء** kes. Ve falan bizden **انقَبَى انقِباءً**: gizlendiği zaman.
Ebû Turâb dedi: Ca‘ferî’nin şöyle dediğini işittim: **اعتبَيْتُ المتاعَ** ve **اقتبيتُه**: onu topladığım zaman. Ve **عَبَا الثيابَ يَعبَاها** ve **قَباها يقباها**.
Dedim: Bu, hemzeyi yumuşatmayı gören kimsenin lügatine göre câizdir.

**بقي** : Leys dedi: Araplar şöyle der: Seni Allah’a ve **البُقْيا**’ya andırırım; o, **البقِيّة**’dir.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **البَقْوَى** ve **البُقْيا** **الإبقاء**’dır; **الرَّعْوَى** ve **الرُّعْيَا** gibi; (bunlar) bir şey üzerinde **الإرعاء**’dandır; o da onun üzerinde bırakmadır.
Araplar, düşmana galip geldiği zaman şöyle der: **البقيَّة**; yani: bize bırakın ve bizi kökümüzden kesmeyin.
Bundan da A‘şâ’nın sözü:
قالوا البقية والخطيّ تأخذهم
Ve onun sözü: ( **أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ** ) (Hûd: 116) dinden (olan): kendilerinde bir tutunma varsa ve içlerinde hayır varsa, onlara “onlarda **بقيّة** var” denilir.
Ezherî dedi: **البقيّة**: **الإبقاء**’dan bir isimdir; sanki muradı—Allah daha iyi bilir—şudur: Keşke nesillerden, razı olunan dine tutunmaları sebebiyle kendilerini koruyacak **إبقاء** sahipleri bir kavim olsaydı. Ve ( **إِلاَّ قَلِيلاً** ) (Hûd: 116)’nın nasbı, çünkü ( **فلولا** ) sözündeki mana: “öyle olmadı”dır. Ve çünkü “az”ın nasbı, birinciden kopukluk üzerinedir.
Ferrâ dedi: Onun sözü: ( **بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَّكُمْ** ) (Hûd: 86), yani: size helâlden bıraktığı şey sizin için daha hayırlıdır.
Dedi: Ve denilir: Allah’ı gözetmek sizin için daha hayırlıdır.
Leys: **بَقِيَ** şey **يَبْقَى** **بقَاءً**; o, yok oluşun zıddıdır.
Ve denilir: Onlardan bir **باقيةٌ** kalmadı; ve onları Allah’tan bir **وَاقية** korumadı.
Ve Allah—azze ve celle—dedi: ( **خَاوِيَةٍ فَهَلْ تَرَى لَهُم مِّن بَاقِيَةٍ** ) (Hâkka: 8).
Ferrâ dedi: “**بقاء**”dan (olanı) ister; ve denilir: Onlardan bir **باقياً** görüyor musun? Bütün bunlar Arapçada câiz, güzeldir.
Leys dedi: **الباقي**: haraç ve benzerinin elde kalanıdır.
Tayyı’ lügatinde: **بَقَى يبقَى**; ve onların her “yâ”da lügatleri böyledir: öncesi kesreli olanı, sâkin bir elif yaparlar; **بَقِيَ** ve **رَضِيَ** ve **فَنِيَ** gibi.
Dedi: **واستَبْقَيْت** falanı: üzerine öldürme vacip olduğu hâlde onu affettiğin zaman. Ve bir şey verdiğinde bir kısmını alıkoyarsan “onun bir kısmını **استبقَيْت** ettin” dersin. Ve **اسْتَبْقَيْتُ** falanı, günahını affetme ve sevgisini sürdürme manasındadır.
Nâbiga dedi:
ولست بمستَبقٍ أخاً لا تلُمُّه
على شَعَثٍ أيُّ الرجال المهذّبُ
Asma‘î: Atların **المُبْقِيات**’ı: koşusunun bir kısmını bırakıp saklayanlardır.
Ve Allah’ın sözü: ( **وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا** ) (Kehf: 46): onlar, beş vakit namazdır.
Ve denildi: salih amellerin hepsi.

**بقا** : Muâz b. Cebel hadîsinde: ( **بَقَيْنَا** Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) Ramazan aylarının aylarında, ta ki kurtuluşun kaçmasından korktuk ).
Ebû Ubeyd dedi: Ahmer, **بَقَيْنَا** sözünde dedi ki: yani: bekledik ve gözledik.
Bundan denilir: **بقيْتُ** adamı **أَبْقِيه بَقْياً**.
Ve Ahmer inşâd etti:
فهنَّ يَعْلِكْنَ حدائداتها
جُنْحَ النواصِي نحوَ أَلْوِياتِها
كالطَّيْرِ تَبقى متداوماتِها
Yani: ona bakarlar.
Lihyânî dedi: **بَقَيْتُه** ve **بقَوْتُه**: ona baktım.
Zeccâc, Allah—azze ve celle—sözünde: ( **أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ** ) (Hûd: 116): manası: ayırt etme sahipleri.
Dedi: Ve “**أولوا بقيّة**”: itaat sahipleri (manasında) câizdir.
Dedi: “Falanın içinde **بقيّة** var” dediğinde **البقية**’nin manası: övüldüğü şeyde onda bir fazlalık vardır; **البقيَّة**’nin çoğulu **بَقَايا**’dır.

**بوق** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki o dedi: ( Komşusu onun **بَوائقَه**’inden emin olmayan kimse mümin değildir ).
Ebû Ubeyd dedi: Kisâî ve başkaları dedi: onun **بوائقه**’i onun belaları ve şerridir. Ve kavme inen musibet ve belaya denilir: Onlara bir **بائقة** isabet etti.
Başka bir hadîste: ( Allah’ım, ben sana zamanın **بَوائق**’inden sığınırım ).
Kisâî dedi: denilir: **باقَتهم البائقة**; o da onları **تَبُوقُهم بَوْقاً**; benzeri: **فقَرَتْهم الفاقرة**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **باقَ**: bir kavme izinleri olmaksızın baskın yaptığı zaman. Ve **باق**: yalan söylediği zaman. Ve **باقَ**: şer ve çekişmeler getirdiği zaman.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Bize inkâr edilen bir **بُوقةٌ** ve **بوق** isabet etti; o, bir defada fışkıran bir yağmur hamlesidir.
Ve Rü’be dedi:
نَضّاح البُوَقْ
Ve denilir: o, **بُوقة**’nin çoğuludur; **أُوقةٍ** ve **أُوَق** gibi.
Leys dedi: **البُوقة**: ince ağaçtan bir ağaçtır; şiddetli bükümlüdür.
Dedi: Ve denilir: Onlara yağmurdan bir **بَوْق** isabet etti; o, onun çokluğudur.
Dedi: Ve **البُوق**: yırtığı bükümlü, kazma benzeri bir şeydir; bazen değirmenci ona üfler de sesi yükselir, onunla murat edilen bilinir. Ve sırrını gizlemeyen insana denilir: O ancak bir **بُوق**tur.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **البُوق**: bâtıldır. Ve inşâd etti:
إلا الذي نطقوا بُوقا
Şemr dedi: **البُوق**: içine üflenen bir şeydir. Dedi: Bâtılda **البُوق**’u ancak burada işittim; Hassân’ın beytini yadırgadı da onu tanımadı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: **باقَ يَبوق بَوْقاً**: bir insana saldırdığı zaman. Ve **باقَ يَبُوقُ بَوْقاً**: **البُوق** getirdiği zaman; o da **الكذب السُّماق**’tır.
Dedim: Bu, bâtılın **بُوقاً** diye adlandırıldığına delâlet eder.

**قوب** : Leys dedi: **القَوْب**: bir yeri yahut bir çukuru, oyuk benzeri bir şekilde kavisli/çukurlaştırman. Dersin: Onu **قُبْتُها**; o da **انقابت**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **قاب** etti: yaklaştığı zaman. Ve **قابَ**: derisi kubbeleştiği zaman. Ve **قاب يَقوبُ قَوْباً**: kaçtığı zaman.
Leys dedi: Uyuz, devenin derisini **يُقوِّب** eder; onda, kıllardan sıyrılmış **قُوَباً** görürsün; bundan dolayı, insan derisinde çıkan ve tükürükle tedavi edilen **القُوبَاء** adlandırıldı. Ve inşâd etti:
يا عَجَبَاً لهذه الفَلِيقَهْ
هل ينفعنَّ القُوَباءَ الرِّيقَه
İbnü’s-Sikkît: Adam **قُوَبة**: yurdunda sabit, yerleşik.
Seleme, Ferrâ’dan dedi: **القُوبا** müennestir
ve müzekker yapılır; harekeli de yapılır sâkin de; “Bu **قُوَباءُ**” denilir; marifede de nekrede de sarf edilmez; **فُقَهاء** babına ilhak edilir, o nadirdir. Ve hafifletmede “Bu **قُوبى**” dersin; marifede sarf edilmez, nekrede sarf edilir. Ve “Bu **قُوباء**” dersin; marifede ve nekrede sarf edilir ve **طُومار** babına ilhak edilir. Ve inşâd etti:
به عَرَصاتُ الحَيِّ قَوَّبْن مَتنَه
وجَرَّدَ أثباجَ الجراثيم حاطبُه
**قوّبنَ متنَه**: yani: ayak basmaları ve konaklamalarıyla onda iz bıraktılar.
A‘câc dedi:
مِن عَرَصات الحيِّ أمْسَتْ قُوَبا
Yani: kubbeleşmiş oldu.
Ve Allah—azze ve celle—dedi: ( **فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ** ) (Necm: 9). Mukâtil dedi: Her birinin iki **قاب**’ı vardır; ikisi, kabza ile **السّية** arasıdır.
Hasan dedi: ( **فَكَانَ قَابَ** ), yani: iki yayın boyu.
Ferrâ dedi: ( **فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ** ), yani: iki Arap yayı kadar; Zeccâc da buna benzer söyledi.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **القُوبيُّ**: **الأقواب** yemeye düşkün olandır; onlar civcivlerdir.
Ferrâ dedi: **القائبة**: yumurtadır; ve **القوب**: civcivdir.
Kümeyt dedi:
لهنَّ وللمشيب ومَن عَلاهُ
من الأمثال قائبة وقوبُ
Kadınların ihtiyarlardan ayrılışını, **القوب**’un—o civcivdir—**القائبة**’den—o yumurtadır—çıkışına benzetti. Der ki: civcivin yumurtaya dönmediği gibi, onlar da ihtiyara dönmezler.
Ömer, umre ile hacca temettu‘dan nehyetti ve dedi: ( Siz hac aylarında umre yaparsanız, onu haccınızdan ve umrenizden geçerli görürsünüz; böylece hac yeri yılın geri kalanında boş kalır; ve o, **قائبة قَوبٍ** olur ). Ömer bunu, Mekke’nin yılın geri kalanında umrecilerden boş kalmasına misal yaptı; Mekke’nin hac ayları dışında umrecilerle mamur olmasını istedi.
Ve denilir: Yumurtayı **قُبتُ**; onu **أقُوبُها قَوْباً**; o da **انقابت انقياباً**.
Dedim: Yumurtaya **قائبة** denildi; o **مَقُوبة**’dir; çünkü onun **قُوب** sahibi, yani civciv sahibi olduğunu murat ettiler. Ve ona **قاوبة** denilir: civciv ondan çıktığı zaman. Ondan çıkan civcive **قُوبٌ** ve **قُوبيٌّ** denilir.
Kümeyt dedi:
وأفرَخَ مِن بَيض الأنُوقِ مَقُوبُها
Ve denilir: Mekân **انقاب** etti ve **تقوَّب** etti: onda ağaç ve otun yer yer soyulduğu zaman.
Ferrâ dedi: O, **القِبة**’dir, **الفَحِث** için.
Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: **قِبَّة الساق**:
onun kasıdır. Ve yumurta **تقوّبت**: civcivinden yarıldığı zaman.
Denilir: **انقضت قائبة من قُوبها**; ve **انقضى قوبيٌّ من قائبة**. Manası: civciv yumurtasından ayrıldığı zaman ona geri dönmez.
Kümeyt dedi:
فقائبةٌ ما نحن يوماً وأنتم
بني مالك إن لم تفيئوا وقوبها
Onları, neseblerini Yemen’e çevirmeleri sebebiyle azarlıyor. Der ki: Nesebinize dönmezseniz ona asla dönmezsiniz; böylece bizimle sizin aranızda bir belâ olur.
Şemr dedi: Yumurta **قِيبت** edildi; o **مقوبةٌ**’dur: civcivi çıktığı zaman.
Ve denilir: **قابة** ve **قوب**; **قائبة** ve **قوب** manasında.
İbn Hânî’: **القوب**: yumurta kabuğudur.
Kümeyt, devekuşu yumurtasını vasfederken dedi:
إلى توائم أصغى من أجنّتها
وساوسَ عنها قابت القُوَبُ
**أصغَى من أجنّتها**: der ki: yavru yumurtada hareket edince bir fısıltıya kulak verdi. Onu bir fısıltı yaptı. Dedi: **قابت**: yarıldı. Ve **القوب**: yumurtadır.

**قأب** : Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **قَئِب** ve **صئِب** ve **ذَبحَ**: su içmeyi çok yaptığı zaman.
Ebû Zeyd dedi: İçkiden **قَئبْتُ**; **أقَأَب قأباً**: ondan içtiğin zaman.
Leys dedi: İçkiden **قئبت** **أقأبُ**; ve **قأبْتُ** bir lügattir: ondan dolduğun zaman.
Ebû Ubeyd, Ümevî’den: Yemeği **قأبتُ**: onu yedim; aynı şekilde **دأثْتُه**.
Başkası dedi: denilir: kap **قَوأبٌ** ve **قوأبيٌّ**: suyu çok alan. Ve inşâd etti:
مدٌّ من المِداد قوأَبيُّ
Şemr dedi: **القوأبيّ**: çok alan.

**وقب** : Leys: **الوَقْب**: her **قَلْت** yahut **حُفْرة**; kayada bir **قَلْت** gibi ve yağ kabının **وقْب**’u gibi. Ve **وَقْبةُ الثّريد**: onun suya batırılan yeridir.
Ve inşâd etti:
في وَقْبِ خَوْصاء كوقْبِ المُدْهُنِ
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الوَقيت**: atın **قُنْب**’undan çıkan sestir; o, onun penisinin kılıfıdır; ve **وقَب يَقب**.
Ferrâ, Allah—azze ve celle—sözünde dedi: ( **خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا** ) (Felak: 3): **الغاسق**: gecedir. **إذا وَقَب**: her şeye girdiği yahut karardığı zaman.
Âişe’den rivayet olundu ki o dedi: Ay doğunca Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: ( Bu, **الغاسق**’tır; **إذا وَقَبَ**; onun şerrinden Allah’a sığın ).
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأوقاب**: evin eşyasıdır. Ve **الوَقْب**: ahmak adamdır; çoğulu **أوقاب**. Ve **الأوقاب**: pencerelerdir; teki **وَقب**.
Dedi: Ve **الوُقبيّ**: **الأوقاب**’ın sıhhatine düşkün olandır; onlar ahmaklardır. Ve **المنقاب**: nebîz içmeyi çok yapan adamdır.
Ferrâ dedi: **الإيقاب**: şeyi **الوَقْبة**’ye sokmaktır.
Başkası inşâd etti:
أبني لُبَيْنَى إنّ أمَّكُمُ
أمَةٌ وإنَّ أباكُمَّ وَقْبُ
Ve Mübtakir el-A‘râbî, Ebû Turâb’ın ondan rivayet ettiğine göre: “Onlar **سَيْر الميقاب** yürüyüşüyle yürürler”; o, bir gün ile bir geceyi birbirine bitiştirmeleridir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الميقَب**: deniz kabuğudur.

**وبق** : Ferrâ, Allah—azze ve celle—sözünde dedi: ( **وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً** ) (Kehf: 52): der ki: dünyada onların birbirleriyle bağlantısını **مَوْبِقاً** kıldık; yani: ahirette onlar için helâk.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Aralarında **موبقاً** kıldık; yani: bir engel. Dedi: İki şey arasındaki her engel **مَوْبق**tur.
Ebû Ubeyde dedi: ( **وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً** ) sözünde **الموبق**: vaaddir; ve şu sözü delil getirdi:
وجادَ شَرَوْرَى والسِّتَار فلم يَدعْ
بعاراً له والواديين بموبقِ
Yani: vaad ile.
Ferrâ dedi: denilir: Onun günahları falanı **أوبقتْ**; yani: onu helâk etti; böylece **فَوَبِقَ يَوْبقُ وَبقاً ومَوْبِقاً**: helâk olduğu zaman.
Dedi: Kisâî nakletti: **وَبقَ يَبِق وُبُوقاً**.
Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: Develer çamurda **وبقت**: çamura saplandıkları ve onda takılı kaldıkları zaman. Ve günahında **وَبق**: onda takılı kaldığı ve ondan kurtulamadığı zaman.
Ve Allah—azze ve celle—dedi: ( **شَكُورٍ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا وَيَعْفُ عَن كَثِيرٍ** ) (Şûrâ: 34): yani onları alıkoyar; yani gemileri ve yolcularını; böylece boğularak helâk olurlar.

**أبق** : Leys dedi: **الأبَق**: **القُنب**’dur; ondan Züheyr’in sözü:
قد أحكِمَتْ حَكماتِ القِدّ والأبَقا
Leys dedi: **الإباقُ**: kölenin korkudan ve iş yorgunluğu olmaksızın gitmesidir.
Dedi: Hüküm de böyledir: geri çevrilir; eğer iş yorgunluğundan veya korkudan olursa geri çevrilmez.
Dedim: **الإباق**: kölenin efendisinden kaçmasıdır.
Ve Allah—azze ve celle—Yûnus aleyhisselâm kıssasında, kavmine kızgın olarak yerde kaçtığı zaman dedi: ( **لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى** ) (Sâffât: 140).
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: ona şu beyti inşâd etti:
ألاَ قالت بَهانِ ولم تَأَبَّقْ
نَعِمْتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ
Dedi: **لم تأَبقْ**; yani: onun sözünden günaha girmedin. Başkası dedi: **لم تأبقْ**; yani: kibirlenmedin.
Ve denilir: Köle **أبَق** eder; **يأَبقُ إباقاً**; o **آبِق**tir; çoğulu **أبَّاق**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والواو وما يثلثهما)
(قوي)  القاف والواو والياء أصلانِ متباينان، يدلُّ أحدُهما على شِدَّة وخِلافِ ضَعْف، والآخَر على خلافِ هذا وعلى قِلّة خَيْر.
فالأوَّل القُوّة، والقوِيّ: خلاف الضّعيف. وأصل ذلك من القُوَى، وهي جَمْعُ قوةٍ من قُوَى الحبل. والمُقْوِي: الذي أصحابُه وإبلُه أقوياء. والمُقْوِي: الذي يُقْوِي وَتَرَه، إذا لم يُجِدْ إغارتَه فتراكبَتْ قُواه. ورجلٌ شديد القُوى، أي شديدُ أسْرِ الخَلْق.
فأمَّا قولهم: أقوى الرّجُلُ في شِعره، فهو أن يَنْقُص من عروضه قُوّة. كقوله:
أفَبَعْدَ مقتلِ مالكِ بن زُهَيْرٍ *** يرجو النِّساءُ عواقبَ الأطهارِ([9])والأصل الآخر: القَوَاء([10]): الأرض لا أهلَ بها. ويقال: أقْوَت الدّارُ: خلت. وأقوى القومُ: صاروا بالقَوَاء والقِيِّ. ويقولون: باتَ فلانٌ القَوَاءَ وبات القَفْرَ، إذا بات على غير طُعْم. والمُقْوِي: الرّجُل الذي لا زَادَ معه. وهو من هذا، كأنَّه قد نزل بأرضٍ قِيٍّ.
ومما شذَّ عن هذا الأصلِ كلمةٌ يقولونها: يقولون: اشتَرَى الشُّركاءُ الشَّيءَ ثم اقتَوَوْه، إذا تزايدُوه حَتَّى بلغ غايةَ ثَمنِه.
(قوب)  القاف والواو والباء أصلٌ صحيح، وهو شِبْه حَفْرٍ مُقَوَّر في الشَّيء. يقال: قُبْتُ الأرضَ أقُوبُها قَوْباً، وكذلك إذا حَفَرتَ فيها حُفْرةً مقوَّرة. تقول: قُبْتُها فانقابت. وقَوَّبْتُ الأرضَ، إذا أثّرتَ فيها. وتقوَّب الشيء: انْقَلَع من أصلِه. وكأنَّ القُوَباءَ من هذا، وهي عربيّة، قال:
يا عجبا لهذه الفَليقَهْ *** هل تُذهِبَنَّ القُوَباءَ الرِّيقَهْ([11])وقد تسكن واوها فيقال قُوبَاء. ويقولون: "تخلَّصَتْ قائِبةٌ من قُوب" أي بيضة من فَرْخ؛ يضرب مثلاً للرّجُل يفارِقُ صاحبَه.
(قوت)  القاف والواو والتاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ وحفظٍ وقُدرةٍ على الشَّيء. من ذلك قولُه تعالى: ﴿وكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيءٍ مُقِيتاً﴾ [النساء 85]، أي حافظاً له شاهداً عليه، وقادراً على ما أراد. وقال:
وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عنه *** وكنتُ على إساءته مُقِيتَا([12])ومن الباب: القُوت ما يُمْسِكُ الرَّمَق؛ وإنَّما سُمِّي قُوتاً لأنَّه مِساكُ البَدَن وقُوَّتُه. والقَوْت: العَوْل. يقال: قُتُّه قَوْتاً، والاسم القُوت. ويقال: اقتَتْ لنارك قِيتةً، أي أطعِمْها الحَطَب. قال ذو الرُّمَّة:
فقلتُ له ارْفَعْهَا إليكَ وأَحْيِها *** برُوحِكَ واقْتَتْهُ لها قِيتةً قَدْرا([13])(قود)  القاف والواو والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على امتدادٍ في الشيء، ويكون ذلك امتداداً على وجه الأرض وفي الهواء. من ذلك القُود: جمع قَوْداء، وهي النَّاقة الطويلة العُنُق. والقَوْدَاء: الثَّنِيَّة الطَّويلة في السماء. وأفراسٌ قُودٌ: طِوالُ الأعناق. قال النَّابغة:
قُودٌ براها [قِيادُ الشُّعبِ فانهدمت *** تَدْمَى دوابرُها محذُوَّةً خَدَمَا([14])]
ويفرّع من هذا فيقال: قُدْتُ الفَرَسَ قَوْداً، وذلك أن تمدَّه إليك؛ وهو القياس، ثمَّ يسمُّون الخَيلَ قَوْداً، فيقال: مرَّ بنا قَوْدٌ. وفرسٌ قَؤُودٌ: سلسٌ مُنْقاد([15]). والقائد من الجَبَل: أنْفُهُ([16]). والأقْوَد من النّاس: الذي إذا أقْبَلَ على الشيء بوجهه لم يَكَدْ ينصرف. والقَوَدُ: قَتْلُ القاتل بالقتيل، وسمِّي قَوَداً لأنَّه يُقادُ إليه.
(قور)  القاف والواو والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على استدارةٍ في شيء. من ذلك الشيء* المُقَوَّر. وقُوَّارَةُ القَمِيصِ معروفة. والقُور: جمع قَارَةٍ، وهي الأَكَمة؛ وسمِّيت بذلك لأنَّها مستديرة. فأمَّا الدَّبَّة([17]) فيقول ناسٌ: إنَّها تسمَّى القَارَة، وذلك على معنى التشبيه بقارَة الأَكَم. ويقولون: دارٌ قَوْراءُ، وهو هذا القياس، وإنما هذا موضوعٌ على ما كانت عليه مساكنُ العرب من خيَمِهم وقبابِهم. واقورَّ الجِلْدُ: تَشَانَّ([18]). وهو من الباب، لأنَّه يتجمَّع ويدورُ بعضُه على بعض.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولُهم: لَقِيتُ منه الأقْوَرِينَ والأقْوَرِيَّاتِ، وهي الشَّدائد.
(قوز)  القاف والواو والزاء كلمةٌ واحدة، وهي القَوز: الكثيب، وجمعه أقوازٌ وقِيزان. قال:
وأُشْرِفُ بالقَوزِ اليَفَاعِ لَعلَّني *** أرَى نارَ ليلَى أو يَرانِي بَصِيرُها([19])(قوس)  القاف والواو والسين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تقدير شيءٍ بشيء، ثم يُصَرَّف فتقلبُ واوهُ ياءً، والمعنى في جميعِهِ واحد. فالقوْس: الذِّراع، وسمِّيت بذلك لأنَّه يقدر بها المَذْرُوع([20]). [وبها سمِّيت القَوسُ] التي يُرمَى عنها. قال الله تعالى: ﴿فَكانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أدْنَى﴾ [النجم 9]. قال أهلُ التفسير: أراد: ذِرَاعَين. والأقْوَس: المُنْحنِي الظَّهر. وقد قَوَّسَ الشَّيخُ، أي انحَنى كأنَّه قوسٌ. قال امرؤ القيس:
أَراهُنَّ لا يُحْبِبْنَ مَن قلَّ مالُه *** ولا مَنْ رأَيْنَ الشَّيب منه وقوّسا([21])وتقلب الواوُ لبعض العِلَل ياءً فيقال: بيني وبينه قِيسُ رُمْح، أي قَدْرُه. ومنه القِياسُ، وهو تَقديرُ الشَّيء بالشيء، والمقدار مِقْياسٌ. تقول: قَايَسْتُ الأَمْرَينِ مُقايَسَةً وقياساً. قال:
يخزَى الوَشيظُ إذا قال الصَّريحُ لهم *** عُدُّوا الحَصَى ثمَّ قِيسوا بالمَقاييس([22])
وجمعُ القَوْسِ قِسِيٌّ، وأقواس، [وقِياس([23])]. قال:
* ووتَّر الأساوِرُ القياسَا([24]) *
وحكى بَعضُهم أنَّ القوسَ: السَّبْق، وأنَّ أصل القياسِ منه؛ يقال: قاسَ بنو فلانٍ بني فلان، إذا سَبَقُوهم، وأنشد:
لَعَمْرِي لقد قاسَ الجميعَ أبوكُم *** فَهَلاّ تَقِيسون الذي كان قائسا
وأصل ذلك كلِّه الواو، وقد ذَكَرْناه.
ومما شذّ عن هذا الباب القَوْس: ما يَبقَى في الجُلَّة من التَّمر. والقَوْس: نَجْمٌ. والمِقْوَس: المكانُ تُجرَى منه الخيلُ، يُمَدُّ في صدورها بذلك الحبلِ لتَتَساوَى، ثمَّ تُرْسَل. فأمَّا القُوسُ فصَومعةُ الرَّاهب، وما أُراها عربيَّة، وقد جاءت في الشِّعر. قال:
………… كأنّها *** عَصا قَسِّ قُوسٍ لينُها واعتدالُها([25])وقال جرير:
……… ولو وقَفَتْ *** لاستَفْتَنَتْنِي وذَا المِسْحَينِ في القُوسِ([26])(قوض)  القاف والواو والضاد كلمةٌ تدلُّ على نَقْضِ بناء. يقال: قَوَّضْت البناء: نقضْتُه من غير هَدْم. وتقوَّضَتِ الصُّفوف: انتَقَضَتْ.
(قوط)  القاف والواو والطاء كلمةٌ واحدة. يقولون: القَوْط: اليسير من الغَنَم، والجمع أقْواط.
(قوع)  القاف والواو والعين أصلٌ يدلُّ على تبسُّط في مكانٍ. من ذلك القاع: الأرض المَلْساء. والألِفُ في الأصل واو، يقال في التصغير قَوَيْعٌ. قال ابن دريد([27]): القَوْع: المِسْطح الذي يُبسَط فيه التَّمر، والجمع أقواع. فأمّا القَوْع، وهو ضِرابُ الفحلِ الناقةَ، فليس من هذا الباب، لأنَّه من المقلوب. وأصله قَعْو؛ وقد ذُكِر.
وممّا شَذَّ عن هذا الباب قولُهم: إنَّ القُوَاعَ: الذَّكَر من الأرانب.
(قوف)  القاف والواو والفاء كلمةٌ، وهي من باب القَلْب وليست أصلاً. يقولون: هو يَقُوف الأثَرَ ويَقْتافُه بمعنى يقفو. ويقولون: أَخَذَ بقُوفَةِ قَفاه([28])، وهو الشَّعَْر المتدلِّي في نُقْرة القَفا.
(قوق)  القاف والواو والقاف كلمةٌ، يقولون: القُوق([29]): الرَّجُل الطويل.
(قول)  القاف والواو واللام أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يقلُّ كلمهُ، وهو القَول من النُّطق. يُقال: قَالَ يقول قَولاً. والمِقْوَل: اللِّسان. ورجل قُوَلةٌ وقَوَّالٌ: كثير القَول. وأمّا أقوال([30])………………… ([31]).
(قوم)  القاف والواو* والميم أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على جماعةِ ناسٍ، وربِّما استعير في غيرهمْ. والآخَر على انتصابٍ أو عَزْم.
فالأوّل: القوم، يقولون: جمع امرئٍ، ولا يكون ذلك إلاّ للرِّجال. قال الله تعالى: ﴿لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ﴾ [الحجرات 11]، ثمَّ قال: ﴿وَلاَ نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ﴾ [الحجرات 11].
وقال زُهير:
وما أدرِي وسَوْف إخالُ أدْري *** أقَوْمٌ آلُ حِصْنٍ أمْ نِسَاءُ([32])ويقولون: قومٌ وأقوامٌ، وأقاوِمُ جمعُ جمعٍ. وأمَّا الاستعارة فقولُ القائل:
إذا أقْبَلَ الدِّيْكُ يَدعُو بَعْضَ أُسْرَتِهِ *** عِنْد الصَّباحِ وهو قومٌ مَعازيلُ([33])فجمع وسَمَّاها قوماً.
وأمّا الآخر فقولُهم: قامَ قياماً، والقَوْمة المَرَّةُ الواحدة، إذا انتصب. ويكون قامَ بمعنى العَزيمة، كما يقال: قامَ بهذا الأمر، إذا اعتنَقَه. وهم يقولون في الأوَّل: قيامٌ حتم، وفي الآخر: قيامٌ عَزْم.
ومن الباب: قوَّمْتُ الشَّيء تقويماً. وأصل القِيمة الواو، وأصلُه أنَّك تُقيم هذا مكانَ ذاك.
وبلَغَنا أنَّ أهلَ مكّةَ يقولون: استَقَمْتُ المَتاعَ، أي قوَّمْتُه.
ومن الباب: هذا قِوام الدين والحقّ، أي به يقوم. وأمَّا القَوَام فالطُّول الحَسَن. والقُومِيَّة: القَوام والقامة. قال:
* أيَّامَ كُنتُ حسَنَ القُومِيَّهْ([34]) *
--------------ـــ
 ([9]) للربيع بن زياد، كما في اللسان (قوى) وشروح سقط الزند 1146. وأنشده في العمدة (1: 94) بدون نسبة.
([10]) في الأصل: "القوى"، صوابه في المجمل.
([11]) الرجز لابن قنان، كما في اللسان (قوب). وأنشده ابن السكيت في إصلاح المنطق 378، 390 بدون نسبة. وذكر في اللسان أنه يروى: "عجبا" بالألف المنقلبة عن ياء المتكلم، وبالتنوين على تأويل: يا قوم اعجبوا عجبا.
([12]) لأبي قيس بن رفاعة، أو الزبير بن عبد المطلب، كما في اللسان (قوت). وأنشده في إصلاح المنطق 307 والمخصص (2: 91) بدون نسبة.
([13]) ديوان ذي الرمة 176 واللسان (قوت، روح).
([14]) ورد البيت مبتوراً في الأصل، وعثرت عليه تاماً في شرح ابن السكيت لديوان النابغة (مخطوطة مكتبة أحمد الثالث بتركيا) الورقة 72. وفيه: "ويروى فانهدمت واندمجت" و "روى الأصمعي: قياد الغزو".
([15]) في الأصل: "وسلس مقتاد"، صوابه في المجمل.
([16]) أنف الجبل: مقدمه. وفي الأصل: "أنفد"، صوابه في المجمل.
([17]) الدية، بالفتح: الكثيب من الرمل، أو الأرض المستوية.
([18]) في الأصل: "والقوراء الجلد نشان"، صوابه في المجمل.
([19]) البيت لتوبة بن الحمير، أمالي القالي (1: 88، 131)، برواية: "بالقور" بالراء المهملة. والقوز، ضبطت في المجمل في البيت والكلام قبله بضم القاف، وقد أثبت ضبط اللسان والقاموس.
([20]) في الأصل: "بالمزروع وبها المذروع".
([21]) في الديوان 141 واللسان (قوس): "الشيب فيه".
([22]) في الأصل: "يجزي"، صوابه في المخصص (3، 92).
([23]) التكملة من المجمل.
([24]) في الأصل: "القسيا"، صوابه في المجمل (قيس) واللسان (قوس) والجمهرة (3: 44) والمخصص  (4: 46/ 17: 9). والرجز للقلاخ بن حزن، كما في اللسان. وفي الموضع الأخير من المخصص: "ووتر القساور".
([25]) أنشد هذه القطعة كذلك في المجمل. وأنشد الجواليقي عجز البيت في المعرب 278.
([26]) تمام صدره كما في الديوان 321 واللسان (قوس):
* لا وصل إذا صرفت هند ولو وقفت *
([27]) في الجمهرة (3: 134).
([28]) وبقوفها أيضاً، بطرح التاء.
([29]) والقاق أيضاً والقواق، كغراب.
([30]) كذا. ولعله: "ابن أقوال".
([31]) بياض في الأصل. وفي اللسان: "وهو ابن أقوال وابن قوال، أي جيد الكلام فصيح".
([32]) ديوان زهير 73 واللسان والمجمل (قوم) والمخصص (3: 119) وشرح شواهد المغني 48، 141.
([33]) البيت لعبدة بن الطبيب كما في الحيوان (2: 254) والمفضليات (1: 141).
([34]) الرجز للعجاج، كما في اللسان (قوم). وأرجوزته في ديوانه 72 وليس فيها هذا الشطر.

ـ

##### Türkçe

(قاف, **الواو** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**قوي**)  **القاف** ve **الواو** ve **الياء** iki ayrı asıldır; bunlardan biri şiddete ve zayıflığın zıddına delâlet eder; diğeri ise bunun zıddına ve hayrın azlığına delâlet eder.
Birincisi: **القُوّة**; ve **القوِيّ**: zayıfın zıddı. Bunun aslı **القُوَى**’dandır; o da ipin **قُوَى**’larından **قوة**’nin cem‘idir. Ve **المُقْوِي**: adamları ve develeri güçlü olan kimsedir. Ve **المُقْوِي**: eğer baskınını iyi yapamazsa, kirişi(ni) güçlendiren kimsedir; böylece onun **قُواه**’ı üst üste biner. Ve “**القُوى**”sı şiddetli bir adam: yani yaratılmışı bağlaması şiddetli.
Onların şu sözüne gelince: “Adam şiirinde **أقوى** oldu”; bu, arûzundan bir **قُوّة** eksiltmesidir. Şu sözü gibi:
أفَبَعْدَ مقتلِ مالكِ بن زُهَيْرٍ *** يرجو النِّساءُ عواقبَ الأطهارِ([9])Diğer asıl: **القَوَاء**([10]): üzerinde halk olmayan yer. Ve denir: **أقْوَت** ev: boşaldı. Ve **أقوى** kavim: **القَوَاء** ve **القِيِّ**’de oldu. Ve derler: “Falan **القَوَاء**’ı geceledi” ve “**القَفْرَ**’ı geceledi”; eğer yiyeceksiz gecelediyse. Ve **المُقْوِي**: yanında azık olmayan adam. Bu da bundandır; sanki **قِيٍّ** bir yere inmiştir.
Bu asıldan şâz olan şeylerden: onların söyledikleri bir kelime: derler ki “Ortaklar şeyi satın aldı, sonra onu **اقتَوَوْه** ettiler”; yani fiyatının nihayetine varıncaya kadar onda artırdılar.

(**قوب**)  **القاف** ve **الواو** ve **الباء** sahih bir asıldır; o, şeyde oyulmuş bir kazıma benzer. Denir: “Yeri **قُبْتُ**; onu **أقُوبُها**; **قَوْباً**”; yine onda oyuk bir çukur kazdığında da böyledir. Dersin: “Onu **قُبْتُ** da **انقابت** oldu.” Ve “Yeri **قَوَّبْتُ**”: onda iz bıraktığında. Ve “Şey **تقوَّب** oldu”: kökünden sökülüp çıktı. Sanki **القُوَباءَ** da bundandır; o Arapçadır. Dedi ki:
يا عجبا لهذه الفَليقَهْ *** هل تُذهِبَنَّ القُوَباءَ الرِّيقَهْ([11])Ve onun **واو**’su sükûnlu kılınabilir; böylece **قُوبَاء** denir. Ve derler: “**تخلَّصَتْ قائِبةٌ من قُوب**” yani civcivden bir yumurta; bunu, arkadaşından ayrılan adam için mesel olarak vururlar.

(**قوت**)  **القاف** ve **الواو** ve **التاء** sahih bir asıldır; tutmaya, korumaya ve şeye güç yetirmeye delâlet eder. Bundan, O’nun (yüce) sözü: ﴿وكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيءٍ مُقِيتاً﴾ [النساء 85]; yani onu koruyan, ona şahit olan ve dilediğine güç yetiren. Ve dedi:
وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عنه *** وكنتُ على إساءته مُقِيتَا([12])Bâbdan: **القُوت**; canı tutan şeydir; ancak ona **قُوت** adı verildi, çünkü o bedenin tutacağı ve kuvvetidir. Ve **القَوْت**: bakmakla yükümlü olma. Denir: “Onu **قُتُّه**; **قَوْتاً**”; isim **القُوت**’tur. Ve denir: “Ateşin için bir **قِيتةً** **اقتَتْ**”; yani ona odun yedir. Zû’r-Rumme dedi:
فقلتُ له ارْفَعْهَا إليكَ وأَحْيِها *** برُوحِكَ واقْتَتْهُ لها قِيتةً قَدْرا([13])
(**قود**)  **القاف** ve **الواو** ve **الدال** sahih bir asıldır; şeyde uzamaya delâlet eder; bu, yerde ve havada uzama olur. Bundan **القُود**: **قَوْداء**’nın cem‘idir; o, boynu uzun dişi devedir. Ve **القَوْدَاء**: gökte uzun **ثَنِيَّة**. Ve “**أفراسٌ قُودٌ**”: boyunları uzun. Nâbiga dedi:
قُودٌ براها [قِيادُ الشُّعبِ فانهدمت *** تَدْمَى دوابرُها محذُوَّةً خَدَمَا([14])]
Bundan dallanır da denir: “Atı **قُدْتُ**; **قَوْداً**”; bu, onu kendine doğru uzatmandır; bu kıyastır. Sonra atlara **قَوْداً** adını verirler; böylece “Bize bir **قَوْدٌ** uğradı” denir. Ve “**فرسٌ قَؤُودٌ**”: yumuşak huylu, boyun eğen([15]). Ve dağın **القائد**’i: burnudur([16]). Ve insanlardan **الأقْوَد**: bir şeye yüzüyle yöneldiğinde neredeyse dönmeyen kimsedir. Ve **القَوَدُ**: katili, öldürülenle öldürmektir; ona **قَوَداً** adı verildi, çünkü ona doğru götürülür.

(**قور**)  **القاف** ve **الواو** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyde yuvarlaklığa delâlet eder. Bundan **المُقَوَّر** olan şey. Ve gömleğin **قُوَّارَةُ**’si bilinir. Ve **القُور**: **قَارَةٍ**’nin cem‘idir; o, tepeciktir; ona bu ad verildi, çünkü yuvarlaktır. **الدَّبَّة**([17])’ye gelince, bazı insanlar der ki: ona **القَارَة** denir; bu, tepeciğin **قَارَة**’sine benzetme mânâsınadır. Ve derler: “**دارٌ قَوْراءُ**”; bu da bu kıyastır; bu ancak Arapların meskenlerinin, çadırlarının ve kubbelerinin üzerinde olduğu şeye konulmuştur. Ve “Deri **اقورَّ** oldu”: **تَشَانَّ**([18]) oldu. Bu da bâbdandır; çünkü toplanır ve bir kısmı bir kısmı üzerine döner.
Bu bâbdan şâz olan şeylerden: onların “Ondan **الأقْوَرِينَ** ve **الأقْوَرِيَّاتِ** ile karşılaştım” sözüdür; bunlar şiddetlerdir.

(**قوز**)  **القاف** ve **الواو** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o da **القَوز**: kum tepeciği; cem‘i **أقوازٌ** ve **قِيزان**. Dedi:
وأُشْرِفُ بالقَوزِ اليَفَاعِ لَعلَّني *** أرَى نارَ ليلَى أو يَرانِي بَصِيرُها([19])
(**قوس**)  **القاف** ve **الواو** ve **السين** tek bir asıldır; bir şeyi bir şeyle takdir etmeye delâlet eder; sonra tasrîf edilir de **واو**’su **ياء**’a döner; mânâsı hepsinde birdir. Böylece **القوْس**: arşın; ona bu ad verildi, çünkü ölçülen onunla takdir edilir([20]). [Ve onunla, kendisiyle atılan **القَوسُ** adlandırıldı.] Allah تعالى dedi: ﴿فَكانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أدْنَى﴾ [النجم 9]. Tefsir ehli dedi: murad etti: iki arşın. Ve **الأقْوَس**: sırtı eğik olan. Ve “İhtiyar **قَوَّسَ** etti”: yani eğildi; sanki o bir yaydır. İmru’ul-Kays dedi:
أَراهُنَّ لا يُحْبِبْنَ مَن قلَّ مالُه *** ولا مَنْ رأَيْنَ الشَّيب منه وقوّسا([21])Ve bazı illetler sebebiyle **الواو** **ياء**’a döner; böylece “Benimle onun arasında bir mızrağın **قِيسُ**’i var” denir; yani onun miktarı. Bundan **القِياسُ**; o, bir şeyi bir şeyle takdir etmektir; miktar ise **مِقْياسٌ**’tır. Dersin: “İki işi **قَايَسْتُ**; **مُقايَسَةً** ve **قياساً**.” Dedi:
يخزَى الوَشيظُ إذا قال الصَّريحُ لهم *** عُدُّوا الحَصَى ثمَّ قِيسوا بالمَقاييس([22])
**القَوْس**’un cem‘i **قِسِيٌّ** ve **أقواس** [ve **قِياس**([23])]. Dedi:
* ووتَّر الأساوِرُ القياسَا([24]) *
Bazıları hikâye etti ki **القوس**: yarışta öne geçmedir; ve **القياس**’ın aslı ondandır; denir: “Falan oğulları falan oğullarını **قاسَ** etti”; yani onları geçti. Ve şu beyti okudu:
لَعَمْرِي لقد قاسَ الجميعَ أبوكُم *** فَهَلاّ تَقِيسون الذي كان قائسا
Bunun hepsinin aslı **الواو**’dur; onu zikrettik.
Bu bâbdan şâz olan şeylerden: **القَوْس**; hurmanın **الجُلَّة**’sinde kalan şeydir. Ve **القَوْس**: bir yıldızdır. Ve **المِقْوَس**: atların koşturulduğu yerdir; göğüslerinde o ip uzatılır ki eşit olsunlar, sonra salıverilirler. **القُوسُ**’a gelince: o, rahibin hücresi; onun Arapça olduğunu sanmıyorum; şiirde gelmiştir. Dedi:
………… كأنّها *** عَصا قَسِّ قُوسٍ لينُها واعتدالُها([25])Ve Cerîr dedi:
……… ولو وقَفَتْ *** لاستَفْتَنَتْنِي وذَا المِسْحَينِ في القُوسِ([26])
(**قوض**)  **القاف** ve **الواو** ve **الضاد** bir kelimedir; bina bozmayı gösterir. Denir: “Binayı **قَوَّضْتُ**”: onu yıkmadan bozdum. Ve “Saflar **تقوَّضَت**”: bozuldu.

(**قوط**)  **القاف** ve **الواو** ve **الطاء** tek bir kelimedir. Derler: **القَوْط**: koyundan az bir miktar; cem‘i **أقْواط**.

(**قوع**)  **القاف** ve **الواو** ve **العين** bir asıldır; bir yerde yayılmaya delâlet eder. Bundan **القاع**: düz yer. Asılda **الألف** **واو**’dur; küçültmede **قَوَيْعٌ** denir. İbn Düreyd([27]) dedi: **القَوْع**: hurmanın yayıldığı düzlüktür; cem‘i **أقواع**. **القَوْع**’a gelince; o, erkeğin dişi deveyle çiftleşmesi; bu bâbdan değildir, çünkü o ters çevrilmiş olandandır. Aslı **قَعْو**’dur; zikredilmiştir.
Bu bâbdan şâz olan şeylerden: onların “**القُوَاعَ**: tavşanların erkeğidir” sözüdür.

(**قوف**)  **القاف** ve **الواو** ve **الفاء** bir kelimedir; o, kalb bâbındandır ve asıl değildir. Derler: “O izi **يَقُوف** eder ve onu **يَقْتافُه**”; **يقفو** mânâsında. Ve derler: “Ensesinin **قُوفَةِ**’sinden tuttu”([28]); o, ensenin çukurunda sarkan saçtır.

(**قوق**)  **القاف** ve **الواو** ve **القاف** bir kelimedir; derler: **القُوق**([29]): uzun adam.

(**قول**)  **القاف** ve **الواو** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; kelimesi azdır; o, konuşmadan olan **القَول**’dür. Denir: “**قَالَ**; **يقول**; **قَولاً**.” Ve **المِقْوَل**: dil. Ve “**رجل قُوَلةٌ**” ve “**قَوَّالٌ**”: sözü çok. **أقوال**([30])’a gelince ………………… ([31]).

(**قوم**)  **القاف** ve **الواو** ve **الميم** iki sahih asıldır; bunlardan biri insan topluluğuna delâlet eder; bazen başkalarında da ödünç alınır. Diğeri ise doğrulmaya yahut azme delâlet eder.
Birincisi: **القوم**; derler: kişinin cem‘idir; bu ancak erkekler için olur. Allah تعالى dedi: ﴿لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ﴾ [الحجرات 11], sonra dedi: ﴿وَلاَ نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ﴾ [الحجرات 11].
Ve Züheyr dedi:
وما أدرِي وسَوْف إخالُ أدْري *** أقَوْمٌ آلُ حِصْنٍ أمْ نِسَاءُ([32])Ve derler: **قومٌ** ve **أقوامٌ**; ve **أقاوِمُ** cem‘in cem‘idir. Ödünç almaya gelince, söyleyenin sözü:
إذا أقْبَلَ الدِّيْكُ يَدعُو بَعْضَ أُسْرَتِهِ *** عِنْد الصَّباحِ وهو قومٌ مَعازيلُ([33])Onu cem‘ yaptı ve onlara **قوماً** adını verdi.
Diğerine gelince, onların “**قامَ**; **قياماً**” sözüdür; ve **القَوْمة**: bir defalık kalkış; doğrulduğunda. Ve **قامَ** azim mânâsında olur; denildiği gibi: “Bu işi **قامَ** etti”; yani onu üstlendi. Onlar birincide “**قيامٌ** kesin” derler; diğerinde “**قيامٌ** azim” derler.
Bâbdan: “Şeyi **قوَّمْتُ**; **تقويماً**.” **القِيمة**’nin aslı **الواو**’dur; aslı, senin bunu onun yerine ikame etmendir.
Bize ulaştı ki Mekke ehli der: “Eşyayı **استَقَمْتُ**”; yani onu **قوَّمْتُ**.
Bâbdan: “Bu, dinin ve hakkın **قِوام**’ıdır”; yani onunla ayakta durur. **القَوَام**’a gelince: güzel boydur. Ve **القُومِيَّة**: **القَوام** ve boy-pos. Dedi:
* أيَّامَ كُنتُ حسَنَ القُومِيَّهْ([34]) *

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق و ب
هو مني قاب قوسٍ‏.‏
وقوّب جلده الجرب‏:‏ ترك فيه آثاراً‏.‏
وقوّب النازلون الأرض‏.‏
أثّروا فيها‏.‏
وفي جلده ورأسه قوبٌ وفي الأرض قوبٌ‏.‏
قال‏:‏ به عرصات الحيّ قوّبن متنه وقال‏:‏ من عرصات الدار أمست قوبا وتقوّب المكان‏:‏ صارت فيه القوب‏:‏ الخفر ومن ذلك‏:‏ القوباء والقوابي‏.‏
وانقابت البيضة وتقوّبت‏:‏ تفلّقت وقابتها الدجاجة وقوّبتها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ في مثل ‏"‏ برئت قائبة من قوب ‏"‏‏:‏ بيضة من فرخ وهي كعيشة راضية مثل للمفترقين وانقابت بيضة بني فلان عن أمرهم إذا بيّنوه كما تقول‏:‏ أفرخت بيضتهم‏.‏

##### Türkçe

ق و ب
O, **قاب قوسٍ**’tan (yayın kabı kadar) bir menidir.‏
Ve **قوّب** onun derisini uyuz: onda izler bıraktı.‏
Ve **قوّب** inenler yeri.‏
Onda iz bıraktılar.‏
Ve onun derisinde ve başında **قوبٌ** vardır; ve yerde **قوبٌ** vardır.‏
Dedi: onda mahallenin avluları onun sırtını **قوّبن** (izlemiş)tir; ve dedi: evin avlularından **قوبا** olarak akşamladı.‏
Ve **تقوّب** mekân: onda **القوب** oldu: **الخفر**; ve bundan: **القوباء** ve **القوابي**.‏
Ve **انقابت** yumurta ve **تقوّبت**: yarıldı; ve tavuk onu **قابتها** ve onu **قوّبتها**.‏
Ve mecazdan: “ **برئت قائبة من قوب** ” meselinde: civcivden bir yumurta; ve o, ayrılanlar için bir meseldir; ve **انقابت** falan oğullarının yumurtası onların işinden, onu açıkladıkları zaman; senin “yumurtaları civciv çıkardı” demen gibi.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَوْبُ: أَن تُقَوِّبَ أَرْضاً أَو حُفْرةً شِـبْهَ التَّقْوير. قُبْتُ الأَرضَ أَقُوبُها إِذا حَفَرْتَ فيها حُفْرة مُقَوَّرة، فانْقَابَتْ هي. ابن سيده: قابَ الأَرضَ قَوْباً، وقَوَّبَها تَقْويباً: حَفَر فيها شِـبْهَ التَّقْويرِ. وقد انْقَابَتْ، وتَقَوَّبَتْ، وتَقَوَّبَ من رأْسه مواضعُ أَي تَقَشَّرَ. والأَسْوَدُ الـمُتَقَوِّبُ: هو الذي سَلخَ جِلْدَه من الـحَيَّات. الليث: الجَرَبُ يُقَوِّبُ جِلْدَ البعير، فتَرى فيه قُوباً قد انْجَرَدَتْ من الوَبَر، ولذلك سميت القُوَباءُ التي تَخْرُجُ في جلد الإِنسان، فتُداوَى بالرِّيق؛ قال:
وهل تُدَاوَى القُوَبا بالرِّيقَهْ
وقال الفراء: القُوباء تؤَنث، وتذكر، وتُحرَّك، وتسكَّن، فيقال: هذه قُوَباءُ، فلا تصرف في معرفة ولا نكرة، وتلحق بباب فُقَهاءَ، وهو نادر. وتقول في التخفيف: هذه قُوباءُ، فلا تصرف في المعرفة، وتصرف في النكرة. وتقول: هذه قُوباءٌ، تَنْصَرِفُ في المعرفة والنكرة، وتُلْحقُ بباب طُومارٍ؛ وأَنشد: به عَرَصاتُ الـحَيِّ قَوَّبْنَ مَتْنَه، *  وجَرَّدَ، أَثْباجَ الجَراثِـيم، حاطِـبُه قَوَّبْنَ مَتْنَه أَي أَثـَّرْنَ فيه بمَوْطئِهم ومَحَلِّهم؛ قال العجاج: من عَرَصاتِ الـحَيِّ أَمْسَتْ قُوبا
أَي أَمْسَتْ مُقَوَّبة.
وتَقَوَّبَ جِلْدُه: تَقَلَّعَ عنه الجَرَبُ، وانْحَلَق عنه الشَّعَرُ، وهي القُوبةُ والقُوَبةُ والقُوباءُ والقُوَباءُ. وقال ابن الأَعرابي: القُوباء واحدةُ القُوبةِ والقُوَبةِ؛ قال ابن سيده: ولا أَدْري كيف هذا؟ لأَن فُعْلَة وفُعَلَةً لا يكونان جمعاً لفُعْلاء، ولا هما من أَبنية الجمع، قال: والقُوَبُ جمع قُوبةٍ وقُوَبة؛ قال: وهذا بَيِّن، لأَن فُعَلاً جمع لفُعْلة وفُعَلَةٍ. والقُوباءُ والقُوَباءُ: الذي يَظْهَر في الجسد ويخرُج عليه، وهو داءٌ معروف، يَتَقَشَّر ويتسعُ، يعالج ويُدَاوى بالريق؛ وهي مؤَنثة لا تنصرف، وجمعها قُوَبٌ؛ وقال ابن قَنَانٍ الراجز: يا عَجَبَا لهذه الفَلِـيقَهْ !
هَلْ تَغْلِـبَنَّ القُوَباءُ الريقَهْ؟
الفليقةُ: الداهية. ويروى: يا عَجَباً، بالتنوين، على تأْويل يا قوم اعْجَبُوا عَجَباً؛ وإِن شئتَ جعلته مُنادى منكوراً، ويروى: يا عَجَبَا، بغير تنوين، يريد يا عَجَبـي، فأَبدَل من الياءِ أَلِفاً؛ عل حدّ قول الآخر: يا ابْنَةَ عَمَّا لا تَلُومي واهْجَعِـي
ومعنى رجز ابن قَنانٍ: أَنه تَعَجَّبَ من هذا الـحُزاز الخَبيث، كيف يُزيلُه الريقُ، ويقال: إِنه مختص بريق الصائِم، أَو الجائِع؛ وقد تُسَكَّنُ الواو منها استثقالاً للحركة على الواو، فإِن سكنتها، ذَكَّرْتَ وصَرَفْتَ، والياء فيه للإِلحاق بقِرْطاس، والهمزة مُنْقلبة منها. قال ابن السكيت: وليس في الكلام فُعْلاء، مضمومة الفاء ساكنة العين، ممدودةَ الآخر، إِلاَّ الخُشَّاءَ وهو العظمُ الناتئ وراء الأُذن وقُوباءَ؛ قال: والأَصل فيهما تحريك العين، خُشَشَاءُ وقَوَباءُ. قال الجوهري: والـمُزَّاءُ عندي مثلُهما (1) (1 قوله «والمزاء عندي مثلهما إلخ» تصرف في المزاء في بابه تصرفاً آخر فارجع اليه.) ؛ فمن قال: قُوَباء، بالتحريك، قال في تصغيره: قُوَيْباء، ومن سَكَّنَ، قال: قُوَيْبـيٌّ؛ وأَما قول رؤبة: من ساحرٍ يُلْقي الـحَصى في الأَكْوابْ، *  بنُشْرَةٍ أَثـَّارةٍ كالأَقْوابْ فإِنه جمع قُوباءَ، على اعتِقادِ حذف الزيادة ،على أَقوابٍ. الأَزهري: قابَ الرجلُ: تَقَوَّب جِلْدُه، وقابَ يَقُوبُ قَوْباً إِذا هَرَبَ. وقابَ الرجل إِذا قَرُبَ. وتقول: بينهما قابُ قَوْسٍ، وقِـيبُ قَوْسٍ، وقادُ قَوْسٍ، وقِـيدُ قَوس أَي قَدْرُ قَوْسٍ. والقابُ: ما بين الـمَقْبِضِ والسِّـيَة. ولكل قَوْس قابانِ، وهما ما بين الـمَقْبِضِ والسِّـيَةِ. وقال بعضهم في قوله عز وجل: فكان قابَ قَوْسَيْن؛ أَراد قابَيْ قوْس، فَقَلَبَه. وقيل: قابَ قَوْسَيْن، طُولَ قَوْسَين. الفراء: قابَ قَوْسَين أَي قَدْرَ قَوْسين، عربيتين. وفي الحديث: لَقابُ قَوسِ أَحدكم، أَو موضعُ قِدِّه من الجنة، خيرٌ من الدنيا وما فيها. قال ابن الأَثير: القابُ والقِـيبُ بمعنى القَدْرِ، وعينُها واو مِن قولهم: قَوَّبوا في الأَرض أَي أَثـَّروا فيها بوَطْئِهم، وجعَلوا في مَساقيها علامات. وقَوَّبَ الشيءَ: قَلَعَه من أَصله. وتَقَوَّبَ الشيءُ إِذا انْقَلَعَ من أَصله. وقابَ الطائرُ بيضَتَه أَي فَلَقَها، فانْقابت البيضةُ؛ وتَقَوَّبَتْ بمعنًى.
والقائبةُ والقابَةُ: البَيْضة. والقُوبُ، بالضم: الفَرْخُ. والقُوبِـيُّ: الـمُولَعُ بأَكل الأَقْوابِ، وهي الفِراخُ؛ وأَنشد: لـهُنَّ وللـمَشِـيبِ ومَنْ عَلاهُ، *  من الأَمْثالِ، قائِـبَةٌ وقُوبُ مَثَّلَ هَرَبَ النساءِ من الشيوخ بهَرَبِ القُوبِ، وهو الفَرْخُ، من القائبةِ، وهي البَيْضة، فيقول: لا تَرْجِـعُ الـحَسْناءُ إِلى الشيخ، كما لا يَرْجِـعُ الفرخُ إِلى البيضة. وفي المثل: تَخَلَّصَتْ قائبةٌ من قُوبٍ، يُضْرَبُ مثلاً للرجل إِذا انْفَصَلَ من صاحبه. قال أَعرابي من بني أَسَدٍ لتاجرٍ اسْتَخْفَره: إِذا بَلَغْتُ بك مكان كذا، فَبَرِئَتْ قائِـبةٌ من قُوبٍ أَي أَنا بريءٌ من خِـُفارَتِكَ. وتَقَوَّبَتِ البيضةُ إِذا تَفَلَّقَتْ عن فَرْخها.
يقال: انْقَضَتْ قائبةٌ من قُوبِها، وانْقَضَى قُوبِـيٌّ من قاوِبَةٍ؛ معناه: أَن الفَرْخ إِذا فارقَ بيضَتَه، لم يَعُدْ إِليها؛ وقال: فقائِـبةٌ ما نَحْنُ يوماً، وأَنْتُمُ، *  بَني مالكٍ، إِن لم تَفيئوا وقُوبُها يُعاتِـبُهم على تَحَوُّلِهم بنسَبهم إِلى اليمن؛ يقول: إِن لم ترجعوا إِلى نسبكم، لم تعودوا إِليه أَبداً. فكانت ثلْبةَ ما بيننا وبينكم. وسُمِّيَ الفَرْخُ قُوباً لانقِـيابِ البيضةِ عنه.
شمر: قِـيبَتِ البيضةُ، فهي مَقُوبة إِذا خَرَجَ فرْخُها. ويقال: قَابَةٌ وقُوبٌ، بمعنى قائبةٍ وقُوبٍ. وقال ابن هانئ: القُوَبُ قُشْوُرُ البيض؛ قال الكميت يصِف بيضَ النَّعامِ:
على تَوائِم أَصْغَى من أَجِنَّتِها، *  إِلى وَساوِس، عنها قابتِ القُوَبُ قال: القُوَبُ: قشور البيض. أَصْغَى من أَجنتها، يقول: لما تحرَّك الولد في البيض، تَسَمَّع إِلى وسْواس؛ جَعَلَ تلك الحركة وسوسةً. قال: وقابَتْ تَفَلَّقَت. والقُوبُ: البَيْضُ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه، أَنه نهى عن التَّمَتُّع بالعمرة إِلى الحج، وقال: إِنكم إِن اعتمرتم في أَشهر الحج، رأَيتموها مُجْزئةً من حجكم، فَفَرَغَ حَجكم، وكانت قائِـبةً من قُوبٍ؛ ضرب هذا مثلاً لخَلاء مكة من المعتمرين سائر السنة. والمعنى: أَن الفرخ إِذا فارق بيضته لم يعد إِليها، وكذا إِذا اعْتَمروا في أَشهر الحج، لم يعودوا إِلى مكة. ويقال: قُبْتُ البَيْضة أَقُوبُها قَوْباً، فانْقابَتِ انقِـياباً. قال الأَزهري: وقيل للبيضة قائِـبةٌ، وهي مَقُوبة، أَراد أَنها ذاتُ فَرْخٍ؛ ويقال لها قاوِبةٌ إِذا خَرَجَ منها الفَرْخُ، والفرخُ الخارج يقال له: قُوبٌ وقُوبيّ؛ قال الكميت: وأَفْرَخَ منْ بيضِ الأَنوقِ مَقُوبُها
ويقال: انْقابَ المكانُ، وتَقَوَّبَ إِذا جُرِّدَ فيه مواضعُ من الشجر والكلإِ.
ورجل مَليءٌ قُوَبَةٌ، مثل هُمَزة: ثابتُ الدارِ مُقِـيمٌ؛ يقال ذلك للذي لا يبرح من المنزل. وقَوِبَ من الغُبار أَي اغْبرَّ؛ عن ثعلب. والـمُقَوَّبةُ من الأَرضين: التي يُصِـيبُها المطرُ فيبقَى في أَماكِنَ منها شجرٌ كان بها قديماً؛ حكاه أَبو حنيفة.

##### Türkçe

**القَوْبُ**: **التَّقْوير**e benzer şekilde bir yeri yahut bir çukuru **تُقَوِّبَ** etmendir.

**قُبْتُ الأَرضَ أَقُوبُها**: içinde **مُقَوَّرة** bir çukur kazdığın zaman; böylece o (yer) **انْقَابَتْ**. İbn Sîdeh: **قابَ الأَرضَ قَوْباً** ve **قَوَّبَها تَقْويباً**: onda **التَّقْوير**e benzer (bir şey) kazdı. Ve o **انْقَابَتْ**; ve **تَقَوَّبَتْ**; ve başından yerler **تَقَوَّبَتْ**; yani soyuldu. Ve **الأَسْوَدُ الـمُتَقَوِّبُ**: o, yılanlardan derisini soymuş olandır.

El-Leys: uyuz, devenin derisini **يُقَوِّبُ** eder; böylece onda, kıldan sıyrılmış **قُوباً** görürsün; bundan dolayı, insanın derisinde çıkan **القُوَباءُ** adlandırıldı; o, tükürükle tedavi edilir; dedi ki:
وهل تُدَاوَى القُوَبا بالرِّيقَهْ

El-Ferrâ dedi: **القُوباء** müennes yapılır, müzekker yapılır; harekeli yapılır, sâkin yapılır; şöyle denir: bu **قُوَباءُ**; böylece marifede de nekirede de sarf olunmaz; ve **فُقَهاءَ** babına ilhak edilir; ve o nadirdir.

Ve hafifletmede dersin: bu **قُوباءُ**; böylece marifede sarf olunmaz, nekirede sarf olunur.

Ve dersin: bu **قُوباءٌ**; marifede ve nekirede sarf olunur; ve **طُومارٍ** babına ilhak edilir; ve inşad etti:
به عَرَصاتُ الـحَيِّ قَوَّبْنَ مَتْنَه، *  وجَرَّدَ، أَثْباجَ الجَراثِـيم، حاطِـبُه

**قَوَّبْنَ مَتْنَه**: yani ayak basmaları ve konaklamalarıyla onda iz bıraktılar; el-Acçâc dedi:
من عَرَصاتِ الـحَيِّ أَمْسَتْ قُوبا
yani **مُقَوَّبة** oldu.

Ve **تَقَوَّبَ جِلْدُه**: ondan uyuz soyuldu ve ondan kıl döküldü; ve o **القُوبةُ** ve **القُوَبةُ** ve **القُوباءُ** ve **القُوَباءُ**dur. İbnü’l-A‘râbî dedi: **القُوباء**; **القُوبةِ** ve **القُوَبةِ**nin bir tanesidir. İbn Sîdeh dedi: Ben bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü **فُعْلَة** ve **فُعَلَةً**, **فُعْلاء** için cem‘ olmaz; ikisi de cem‘ vezinlerinden değildir. Dedi: ve **القُوَبُ**, **قُوبةٍ** ve **قُوَبة**nin cem‘idir. Dedi: Bu açıktır; çünkü **فُعَلاً**, **فُعْلة** ve **فُعَلَةٍ**nin cem‘idir.

Ve **القُوباءُ** ve **القُوَباءُ**: bedende görünen ve onun üzerine çıkan şeydir; o, bilinen bir hastalıktır; soyulur ve genişler; tedavi edilir ve tükürükle tedavi olunur; o müennestir, sarf olunmaz; cem‘i **قُوَبٌ**dur. Ve İbn Kanân er-Râciz dedi:
يا عَجَبَا لهذه الفَلِـيقَهْ !
هَلْ تَغْلِـبَنَّ القُوَباءُ الريقَهْ؟

**الفليقةُ**: musibet. Ve “**يا عَجَباً**” diye, tenvinle rivayet olunur; “ey kavim, hayret edin, bir hayret edin” te’vili üzere. Ve istersen onu nekire bir münâdâ kılarsın. Ve “**يا عَجَبَا**” diye, tenvinsiz rivayet olunur; “ey hayretim” ister; böylece **الياء**dan **أَلِف**i bedel kıldı; şu diğerinin sözü sınırınca:
يا ابْنَةَ عَمَّا لا تَلُومي واهْجَعِـي

İbn Kanân’ın recezinin manası: şu habis **الـحُزاز**dan hayret etti; tükürüğün onu nasıl giderdiğini. Ve denilir: o, oruçlunun yahut açın tükürüğüne mahsustur. Ve ondan **الواو** harekesi, **الواو** üzerindeki harekeden ağır gelmesi sebebiyle sâkin kılınabilir; eğer onu sâkin kılarsan, müzekker yaparsın ve sarf edersin. Ve ondaki **الياء**, **قِرْطاس**a ilhak içindir; **الهمزة** ondan dönmüştür. İbnü’s-Sikkît dedi: sözde, **فُعْلاء** (fâ’sı dammeli, ‘aynı sâkin, sonu uzatılmış) yoktur; ancak **الخُشَّاءَ** vardır—o, kulağın arkasında çıkan kemiktir—ve **قُوباءَ**. Dedi: ikisinde de asl olan, ‘aynı harekeli kılmaktır: **خُشَشَاءُ** ve **قَوَباءُ**. El-Cevherî dedi: ve **الـمُزَّاءُ** benim yanımda ikisi gibidir (1)
(1 “ve’l-muzzâ’u ‘indî mithluhumâ…” sözü: **المُزَّاء** maddesinde onun hakkında başka bir tasarrufta bulunmuştur; ona dön.) ; böylece kim **قُوَباء** derse, hareke ile, onun tasğîrinde: **قُوَيْباء** der; kim sâkin kılarsa, **قُوَيْبـيٌّ** der. Rü’be’nin sözüne gelince:
من ساحرٍ يُلْقي الـحَصى في الأَكْوابْ، *  بنُشْرَةٍ أَثـَّارةٍ كالأَقْوابْ
o, **قُوباءَ**ın cem‘idir; ziyadenin hazfını itikad ederek, **أَقوابٍ** üzere.

El-Ezherî: **قابَ الرجلُ**: derisi **تَقَوَّب** etti. Ve **قابَ يَقُوبُ قَوْباً**: kaçtığı zaman. Ve **قابَ الرجل**: yaklaştığı zaman. Ve dersin: ikisi arasında **قابُ قَوْسٍ** ve **قِـيبُ قَوْسٍ** ve **قادُ قَوْسٍ** ve **قِـيدُ قَوس**; yani bir yay miktarı. Ve **القابُ**: **الـمَقْبِضِ** ile **السِّـيَة** arasındaki şeydir. Ve her yay için iki **قاب** vardır; ikisi de **الـمَقْبِضِ** ile **السِّـيَةِ** arasındaki şeydir. Ve bazıları, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında: **فكان قابَ قَوْسَيْن**; **قابَيْ قوْس**u kastetti, sonra onu çevirdi, dedi. Ve denildi: **قابَ قَوْسَيْن**: iki yayın uzunluğu. El-Ferrâ: **قابَ قَوْسَين** yani iki yay miktarı; Arapça iki (yay). Hadiste: “Sizden birinizin yayının **قاب**ı, yahut onun **قِدّ**inin cennetten yeri, dünya ve içindekilerden hayırlıdır.” İbnü’l-Esîr dedi: **القابُ** ve **القِـيبُ**, miktar manasındadır; ‘aynı, “yerde **قَوَّبوا** ettiler” sözünden **واو**dur; yani ayak basmalarıyla onda iz bıraktılar ve onun su yollarında işaretler yaptılar.

Ve **قَوَّبَ الشيءَ**: onu kökünden söktü. Ve **تَقَوَّبَ الشيءُ**: kökünden söküldüğü zaman.

Ve **قابَ الطائرُ بيضَتَه**: yani onu yardı; böylece yumurta **انْقابت**; ve **تَقَوَّبَتْ** de, bir manada.

Ve **القائبةُ** ve **القابَةُ**: yumurtadır. Ve **القُوبُ**, damme ile: civcivdir.

Ve **القُوبِـيُّ**: **الأَقْوابِ** yemeye düşkün olandır; ve onlar civcivlerdir; ve inşad etti:
لـهُنَّ وللـمَشِـيبِ ومَنْ عَلاهُ، *  من الأَمْثالِ، قائِـبَةٌ وقُوبُ

Kadınların ihtiyarlardan kaçışını, **القُوبِ**un—o civcivdir—**القائبةِ**den—o yumurtadır—kaçışıyla temsil etti; böylece der ki: güzel kadın, ihtiyara dönmez; tıpkı civcivin yumurtaya dönmemesi gibi. Ve meselde: **تَخَلَّصَتْ قائبةٌ من قُوبٍ**; adam, arkadaşından ayrıldığı zaman ona mesel olarak vurulur. Benî Esed’den bir bedevî, onu himayesine alan bir tüccara dedi: seni falan yere ulaştırdığım zaman, **فَبَرِئَتْ قائِـبةٌ من قُوبٍ**; yani ben senin himayenden beriyim. Ve **تَقَوَّبَتِ البيضةُ**: civcivinden yarıldığı zaman.

Denilir: **انْقَضَتْ قائبةٌ من قُوبِها** ve **انْقَضَى قُوبِـيٌّ من قاوِبَةٍ**; manası: civciv, yumurtasından ayrıldığı zaman ona geri dönmez. Ve dedi:
فقائِـبةٌ ما نَحْنُ يوماً، وأَنْتُمُ، *  بَني مالكٍ، إِن لم تَفيئوا وقُوبُها

Onları, nesebleriyle Yemen’e intikallerinden dolayı azarlıyor; der ki: eğer nesebinize dönmezseniz, ona asla dönmeyeceksiniz. Böylece, bizimle sizin aranızdaki ayrılık oldu. Ve civciv, yumurtanın ondan **انقِـياب** etmesi sebebiyle **قُوباً** adlandırıldı.

Şemmer: **قِـيبَتِ البيضةُ**; böylece o **مَقُوبة**dur; civcivi çıktığı zaman.

Ve **قَابَةٌ** ve **قُوبٌ** denilir; **قائبةٍ** ve **قُوبٍ** manasında. İbn Hâni’ dedi: **القُوَبُ**, yumurta kabuklarıdır. El-Kumeyt, devekuşu yumurtasını vasfederken dedi:
على تَوائِم أَصْغَى من أَجِنَّتِها، *  إِلى وَساوِس، عنها قابتِ القُوَبُ
Dedi: **القُوَبُ**: yumurta kabuklarıdır. “**أَصْغَى من أَجِنَّتِها**” der; yani çocuk yumurtada hareket edince, bir fısıltıya kulak verdi; o hareketi fısıltı kıldı. Dedi: ve **قابَتْ**: yarıldı. Ve **القُوبُ**: yumurtadır.

Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: umre ile hacca kadar temettu‘dan nehyetti; ve dedi: siz hac aylarında umre yaparsanız, onu haccınızdan yeterli görürsünüz; böylece haccınız boşalır; ve **قائِـبةً من قُوبٍ** olur; bunu, yılın geri kalanında Mekke’nin umre yapanlardan boş kalmasına mesel olarak vurdu. Mana: civciv yumurtasından ayrıldığı zaman ona geri dönmez; aynı şekilde, hac aylarında umre yaptıkları zaman Mekke’ye geri dönmezler.

Ve denilir: **قُبْتُ البَيْضة أَقُوبُها قَوْباً**; böylece **انْقابَتِ انقِـياباً**. El-Ezherî dedi: ve yumurtaya **قائِـبةٌ** denildi; ve o **مَقُوبة**dur; onda civciv bulunduğunu kastetti. Ve civciv ondan çıktığı zaman ona **قاوِبةٌ** denilir; çıkan civcive **قُوبٌ** ve **قُوبيّ** denilir. El-Kumeyt dedi:
وأَفْرَخَ منْ بيضِ الأَنوقِ مَقُوبُها

Ve denilir: **انْقابَ المكانُ** ve **تَقَوَّبَ**: onda ağaç ve otlardan yerler soyulduğu zaman.

Ve bir adam **مَليءٌ قُوَبَةٌ**, **هُمَزة** gibi: evin sabiti, ikamet edendir; bu, evden ayrılmayan kimse için söylenir. Ve **قَوِبَ من الغُبار**: yani tozlandı; Sa‘leb’den.

Ve yerlerden **الـمُقَوَّبةُ**: yağmurun isabet ettiği, böylece ondan yerlerde, eskiden onda bulunan ağaçların kaldığı (yerlerdir); Ebû Hanîfe onu hikâye etti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق و ب * القُوَباءُ * بفتح الواو والمد داء معروف وهي مؤنثة لا تنصرف وجمعها * قُوَبٌ * بوزن علب وقد تسكن واوها استثقالا للحركة على الواو فإن سكنتها ذكرت وصرفت وتقول بينهما * قابُ * قوس أي قدر قوس و * القَابُ * ما بين المقبض والسية ولكل قوس قابان وقيل في قوله تعالى ﴿فكان قاب قوسين﴾ أراد قابي قوس فقلبه

##### Türkçe

* ق و ب * **القُوَباءُ**: vav’ın fethası ve med ile; bilinen bir hastalıktır; müennestir, munsarif olmaz. Bunun çoğulu **قُوَبٌ**’dur; “عُلَب” vezninde. Vav’ı, vav üzerindeki harekeyi ağır bulmaktan dolayı sâkin kılınabilir; eğer onu sâkin kılarsan müzekker yaparsın ve sarf edersin. Ve “ikisi arasında **قابُ** yay” dersin; yani bir yay miktarı. Ve **القَابُ**: kabza ile siyye arasındaki şeydir; her yay için iki kab vardır. Ve “Yüce Allah’ın sözü” hakkında: ﴿فكان قاب قوسين﴾, “iki yayın iki kabı”nı kastetti; onu ters çevirdi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القوب: حفر الأرض شبه التقوير كالتقويب. قبت الأرض أقوبها، إذا حفرت فيها حفرة مقورة، فانقابت هي. ابن سيده: قاب الأرض قوبا، وقوبها تقويبا: حفر فيها شبه التقوير. وقد انقابت، وتقوبت. القوب: فلق الطير بيضه قاب فانقابت. والقوب: بالضم: الفرخ، ومنه القوبى، كما سيأتي، كالقائبة والقابة، ج أقواب. من المجاز في المثل: برئت، أي: تخلصت، قائبة من قوب، أو: قابة من قوب، كصرد كما قيده الصاغاني، أي: بيضة من فرخ، قاله ابن دريد. وهكذا في الصحاح ومجمع الأمثال، وبه عبر الحريري في مقاماته. قال أبو الهيثم: القابة الفرخ، والقوب البيضة، وحذفت الياء من القابة، كما حذفت من الجابة، فعلة بمعنى المفعول كالغرفة من الماء، والقبضة من الشيء، وأشباههما. يضرب مثلا لمن انفصل من صاحبه. قال أعرابي من بني أسد لتاجر استخفره: إذا بلغت بك مكان كذا وكذا، فبرئت قائبة من قوب، أي أنا بريء من خفارتك. ويقال: انقضت قائبة من قوبها، وانقضى قوبى من قاوبة، معناه: أن الفرخ إذا فارق بيضته، لم يعد إليها. وقال:

  فقائبة ما نحن يومـا وأنـتـم                      بني مالك إن لم تفيؤوا وقوبها يعاتبهم على تحولهم بنسبهم إلى اليمن، يقول: إن لم ترجعوا إلى نسبكم، لم تعودوا إليه أبدا، فكانت ثلبة ما بيننا وبينكم، وسميت البيضة قوبا لانقياب الفرخ عنها. ووقع في شعر الكميت:
  لهن وللمشيب ومن علاه                      من الأمثال قائبة وقوب مثل هرب النساء من الشيوخ بهرب القوب، وهو الفرخ، من القائبة، وهي البيضة، فيقول: لا ترجع الحسناء إلى الشيخ كما لا يرجع الفرخ إلى البيضة. وفي حديث عمر، رضي الله عنه  أنه نهى عن التمتع بالعمرة إلى الحج، وقال: إنكم إن اعتمرتم في أشهر الحج، رأيتموها مجزئة من حجكم، ففرغ حجكم، وكانت قائبة من قوب  ضرب هذا مثلا لخلاء مكة من المعتمرين سائر السنة. والمعنى: أن الفرخ إذا فارق بيضته لم يعد إليها، وكذلك إذا اعتمروا في أشهر الحج لم يعودوا إلى مكة. قال الأزهري: وقيل للبيضة قائبة، وهي مقوبة، أراد أنها ذات فرخ، ويقال إنها قاوبة إذا خرج منها الفرخ، والفرخ الخارج يقال له القوب والقوبى. هذه نصوص أئمة اللغة في كتبهم. ونقل شيخنا عن أبي علي القالي ما نصه: ويقولون: لا والذي أخرج قائبة من قوب، يعنون فرخا من بيضة قال: فهذا مخالف لما ذكرناه، وقد اعترضه أبو عبيد البكري، وقال: إنه قلب. والمتقوب: المتقشر. الأسود المتقوب: هو الذي سلخ جلده من الحيات. المتقوب: من تقشر عن جلده الجرب، وقال الليث: الجرب يقوب جلد البعير، فترى فيه قوبا قد انجردت من الوبر، وانحلق شعره عنه، وهي القوبة بالضم مع تسكين الواو، والقوبة، بتحريك الواو، وكلاهما عن الفراء، والقوباء، والقوباء بالمد فيهما، وقال ابن الأعرابي: القوباء واحدة القوبة والقوبة. قال ابن سيده: ولا أدري كيف هذا، لأن فعلة وفعلة، لا يكونان جمعا لفعلاء، ولاهما من أبنية الجمع. قال: والقوب جمع قوبة وقوبة. قال: وهذا بين، لأن فعلا جمع لفعلة وفعلة. وقوبه أي: الشيء تقويبا: قلعه من أصله، فتقوب: انقلع من أصله، وتقشر. منه القوباء والقوباء، وهو الذي يظهر في الجسد ويخرج عليه. وقال الجوهري: داء معروف، يتقشر ويتسع، يعالج بالريق وهي مونئة لا تنصرف، وجمعها قوب: وقال:
  يا عجبا لهذه الفلـيقـه                      هل تغلبن القوباء الريقه الفليقة: الداهية. والمعنى أنه تعجب من هذا الحزاز الخبيث كيف يزيله الريق، ويقال إنه مختص بريق الصائم، أو الجائع. وقد تسكن الواو منها، استثقالا للحركة على الواو، فإن سكنتها، ذكرت وصرفت، والياء فيه للإلحاق بقرطاس، والهمزة منقلبة منها. وقال الفراء: القوباء تؤنث، وتذكر، وتحرك، وتسكن، فيقال: هذه قوباء، فلا تصرف في معرفة ولا نكرة، ويلحق بباب فقهاء، وهو نادر: وتقول في التخفيف: هذه قوباء فلا تصرف في المعرفة، وتصرف في النكرة؛ وتقول: هذه قوباء، تنصرف في المعرفة والنكرة، وتلحق بباب طومار. قال ابن السكيت: وليس في الكلام فعلاء مضمومة الفاء ساكنة العين ممدودة، غيرها، والخشاء

  وهو العظم الناتىء وراء	 الأذن، قال:والأصل فيهما تحريك العين خششاء وقوباء. قال الجوهري. والمزاء عندي مثلهما، فمن قال: قوباء بالتحريك قال في تصغيره: قويباء؛ ومن سكن، قال: قويبى: قال شيخنا، بعد هذا الكلام: قلت تصرف في المزاء في بابه تصرفا آخر، فقال: والمزاء بالضم ضرب من الأشربة،وهو فعلاء بفتح العين، فأدغم، لأن فعلاء ليس من أبنيتهم، ويقال: هو فعال من المهموز، وليس بالوجه؛ لأن، الاشتقاق ليس يدل على الهمز، كما دل على القراء والسلاء؛ قال الأخطل يعيب قوما:
  بئس الصحاة وبئس الشرب شربهم                      إذا جرى فيهم المزاء والسكـر هو اسم للخمر. ولو كان نعتا لها، كان مزاء، بالفتح. وأما الخشاء، بالخاء والشين المعجمتين، فأبقاها على ما ذكر، وألحقها بقوباء، كما يأتي في الشين المعجمة. انتهى. والقوبي، بالضم: المولع، أي: الحريص بأكل الأقواب، وهي الفراخ. وأم قوب، بالضم: من أسماء الداهية. عن ابن هانئ: القوب، أي: كصرد: قشور البيض؛ قال الكميت يصف بيض النعام:
  على توائم أصغي من أجنتهـا                      إلى وساوس عنها قابت القوب قابت: أي تفلقت. رجل ملئ قوبة، كهمزة: المقيم الثابت الدار، يقال ذلك للذي لا يبرح من المنزل. والقاب: ما بين المقبض والسية، المقبض، كمجلس والسية، بالكسر: ما عطف من جانبي القوس، ولكل قوس قابان، وهما ما بين المقبض والسية. وقال بعضهم في قوله عز وجل  فكان قاب قوسين  : أراد قابي قوس، فقلبه، وإليه أشار الجوهري. القاب: المقدار، كالقيب، بالكسر. تقول: بينهما قاب قوس، وقيب قوس، وقاد قوس، وقيد قوس، أي قدر قوس. وقيل: قاب قوسين: طول قوسين. وقال الفراء: قاب قوسين. أي: قدر قوسين عربيتين. وفي الحديث:  لقاب قوس أحدكم، خير من الدنيا وما فيها  . قال ابن الأثير: القاب، والقيب، بمعنى القدر، وعينها واو، من قولهم: قوبوا في الأرض، أي: أثروا فيها، كما سيأتي. وفي العناية للخفاجي: قاب القوس، وقيبه: ما بين الوتر ومقبضه. وبسطه المفسرون في  النجم  . وقاب الرجل، يقوب، قوبا: إذا هرب وقاب أيضا إذا قرب نقلهما الصاغاني، فهما ضد. واقتابه: اختاره. يقال قوبت الأرض، أي: أثرت فيها بالوطء وجعلت في مساقيها علامات، وقد تقدمت الإشارة: إليه من كلام ابن الأثير؛ وأنشد:
  به عرصات الحي قوبن متنه                      وجرد أثباج الجراثيم حاطبه قوبن متنه: أي أثرن فيه بموطئهم ومحلهم. قال العجاج:
  من عرصات الحي أمست قوبا أي: أمست مقوبة وتقوبت البيضة، أي: انقابت، وهما بمعنى، وذلك إذا تفلقت عن فرخها. ومما لم يذكره المؤلف: ويقال: انقاب المكان، وتقوب،إذا جرد فيه مواضع من الشجر والكلإ. وقوب من الغبار، أي اغبر، وهذا عن ثعلب. والمقوبة من الأرضين: التي يصيبها المطر، فيبقي في أماكن منها شجر كان بها قديما. حكاه أبو حنيفة. وفي الأساس: وقوبت النازلون الأرض: أثرت. وفي رأسه وجلده قوب، أي: حفر. من المجاز انقابت بيضة بني فلان عن أمرهم: بينوه: كأفرخت بيضتهم. انتهى.

##### Türkçe

**القوب**: Yeri kazmak; **التقوير**e benzer; **التقويب** gibi. **قبت الأرض أقوبها**: onda içi oyuk bir çukur kazdığım zaman; o da **انقابت** oldu. İbn Sîde: **قاب الأرض قوبا** ve **قوبها تقويبا**: onda **التقوير**e benzer (bir kazı) kazdı. Ve o **انقابت** oldu, ve **تقوبت** oldu.

**القوب**: Kuşun yumurtasını yarması; **قاب**; böylece **انقابت** oldu. Ve **القوب**: (zammesiyle) civciv/yavru; ondan **القوبى**; ileride geleceği üzere; **القائبة** ve **القابة** gibi; çoğulu **أقواب**.

Mecazdan, meselde: **برئت**; yani: kurtuldum; **قائبة من قوب**; yahut: **قابة من قوب**; Sâgânî’nin kaydettiği üzere **كصرد**; yani: civcivden bir yumurta; bunu İbn Düreyd söyledi. Ve **الصحاح**ta ve **مجمع الأمثال**de böyledir; ve Harîrî **مقاماته**sinde bununla ifade etti. Ebû’l-Heysem dedi: **القابة** civcivdir; **القوب** yumurtadır; ve **القابة**dan **الياء** düşürüldü; **الجابة**dan düşürüldüğü gibi; böylece (kalıbı) **فعلة** “mef‘ûl mânasında”dır; su’dan **الغرفة** gibi; şey’den **القبضة** gibi; ve benzerleri. Sahibinden ayrılan kimse için mesel olarak vurulur. Benî Esed’den bir a‘râbî, kendisini himaye eden bir tüccara dedi: “Seni falan falan yere ulaştırdığımda, **برئت قائبة من قوب**”; yani ben senin himayenden berîyim. Ve denir: **انقضت قائبة من قوبها**; ve **انقضى قوبى من قاوبة**; mânası: civciv yumurtasından ayrıldığı zaman ona geri dönmez. Ve dedi:

  **فقائبة ما نحن يومـا وأنـتـم                      بني مالك إن لم تفيؤوا وقوبها**

Onları, nesebleriyle Yemen’e intikallerinden dolayı azarlıyor; diyor ki: nesebinize dönmezseniz, ona asla dönmeyeceksiniz; böylece bizimle sizin aranızda bir **ثلبة** oldu; ve yumurtaya, civcivin ondan ayrılması sebebiyle **قوبا** adı verildi. Ve Kumeyt’in şiirinde vâki oldu:

  **لهن وللمشيب ومن علاه                      من الأمثال قائبة وقوب**

Kadınların ihtiyarlardan kaçışını, **القوب**un—ki o civcivdir—**القائبة**den—ki o yumurtadır—kaçışıyla benzetir; böylece der ki: güzel kadın şeyhe geri dönmez; civcivin yumurtaya geri dönmediği gibi. Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: umre ile hacca temettu‘dan nehyetti ve dedi: “Siz hac aylarında umre yaparsanız, onu haccınızdan yeterli görürsünüz; böylece haccınız boşalır; ve **قائبة من قوب** olur.” Bunu, yılın geri kalanında Mekke’nin umre yapanlardan boş kalmasına mesel olarak vurdu. Mânası: civciv yumurtasından ayrıldığı zaman ona geri dönmez; aynı şekilde hac aylarında umre yaptıklarında Mekke’ye geri dönmezler. Ezherî dedi: Yumurtaya **قائبة** denildi; o **مقوبة**dur; onunla “civciv sahibi” olmasını kastetti; ve denir ki o **قاوبة**dur, civciv ondan çıktığı zaman; çıkan civcive **القوب** ve **القوبى** denir. Bunlar, dil imamlarının kitaplarındaki nasslarıdır. Şeyhimiz, Ebû Alî el-Kâlî’den lafzen şunu nakletti: “Ve derler: **لا والذي أخرج قائبة من قوب**; bununla yumurtadan bir civcivi kastederler.” Dedi: Bu, bizim zikrettiğimize muhaliftir; ve Ebû Ubeyd el-Bekrî ona itiraz etti ve dedi: Bu bir **قلب**tir.

**المتقوب**: kabuk bağlayıp soyulan. **الأسود المتقوب**: yılanlardan, derisini soymuş olandır. **المتقوب**: uyuzun derisinden soyulması (hakkında). Leys dedi: Uyuz, devenin derisini **يقوب** eder; böylece onda, yünden sıyrılmış ve tüyü ondan dökülmüş **قوبا**lar görürsün; o, **القوبة** (zammesiyle ve **الواو**u sükûnlu kılarak)dır; ve **القوبة** (**الواو**u harekeli kılarak)dır; ikisi de Ferrâ’dan. Ve **القوباء**; ve ikisinde de med ile **القوباء**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **القوباء**; **القوبة** ve **القوبة**nın bir tanesidir. İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü **فعلة** ve **فعلة**, **فعلاء** için cem‘ olmaz; ikisi de cem‘ vezinlerinden değildir. Dedi: Ve **القوب**, **قوبة** ve **قوبة**nın cem‘idir. Dedi: Bu açıktır; çünkü **فعلا**, **فعلة** ve **فعلة**nın cem‘idir.

Ve **قوبه**; yani: şeyi **تقويبا**: onu kökünden söktü; böylece **تقوب** oldu: kökünden söküldü ve kabuk bağlayıp soyuldu. Ondan **القوباء** ve **القوباء**; o, bedende görünen ve onun üzerine çıkan şeydir. Cevherî dedi: Bilinen bir hastalıktır; kabuklanır ve genişler; tükürükle tedavi edilir; ve o, müennes olup tenvîn almaz; cem‘i **قوب**dur. Ve dedi:

  **يا عجبا لهذه الفلـيقـه                      هل تغلبن القوباء الريقه**

**الفليقة**: musibet. Mânası: bu habîs kaşıntının, tükürüğün onu nasıl gidereceğine şaştı. Ve denir ki bu, özellikle oruçlunun yahut açın tükürüğüne mahsustur. Ve ondan **الواو** sükûnlanabilir; **الواو** üzerindeki harekete ağırlık vermekten dolayı. Onu sükûnladığında, (kelime) zikredilir ve sarf olunur. Ve ondaki **الياء**, **قرطاس**a ilhâk içindir; **الهمزة** ondan dönmüştür. Ferrâ dedi: **القوباء** müennes de olur, müzekker de; harekeli de olur, sükûnlu da; böylece denir: **هذه قوباء**; ne marifede ne nekrede sarf olunmaz; ve **فقهاء** bâbına ilhak edilir; ve o nâdirdir. Ve hafifletmede dersin: **هذه قوباء**; marifede sarf olunmaz, nekrede sarf olunur. Ve dersin: **هذه قوباء**; marifede ve nekrede sarf olunur; ve **طومار** bâbına ilhak edilir.

İbnü’s-Sikkît dedi: Kelâmda, fâ’sı zamme, ‘aynı sükûnlu, medli **فعلاء** yoktur; ondan başka; ve **الخشاء**—ki o, kulağın arkasında çıkan kemiktir. Dedi: İkisinde de asl olan, ‘aynı harekeli kılmaktır: **خششاء** ve **قوباء**. Cevherî dedi. Ve **المزاء** bence ikisi gibidir. Kim **قوباء**yı hareke ile söylerse, onun tasğîrinde: **قويباء** der; kim sükûnlu söylerse: **قويبى** der. Şeyhimiz, bu sözden sonra dedi: Ben dedim: **المزاء**da, kendi bâbında başka bir tasarrufla sarf olunur. O dedi: **المزاء** (zammesiyle) içeceklerden bir türdür; o, ‘aynı fetha olan **فعلاء**dır; sonra idğâm edildi; çünkü **فعلاء** onların vezinlerinden değildir. Ve denir ki o, hemzeli kökten **فعال**dır; fakat bu vech değildir; çünkü iştikak, hemzeye delâlet etmez; **القراء** ve **السلاء**ın delâlet ettiği gibi. Ahtal, bir kavmi ayıplayarak dedi:

  **بئس الصحاة وبئس الشرب شربهم                      إذا جرى فيهم المزاء والسكـر**

O, şarabın adıdır. Eğer ona sıfat olsaydı, **مزاء** fetha ile olurdu. **الخشاء**a gelince; **الخاء** ve **الشين** mu‘cemeleriyle; onu zikrettiği üzere bıraktı; ve onu **قوباء**a ilhak etti; mu‘ceme **الشين**de geleceği üzere. Bitti.

Ve **القوبي** (zammesiyle): düşkün olan; yani: **الأقواب** yemeye hırslı olan; onlar civcivlerdir. Ve **أم قوب** (zammesiyle): musibetin adlarındandır. İbn Hânî’den: **القوب**; yani: **كصرد**: yumurta kabukları. Kumeyt, devekuşu yumurtasını vasfederek dedi:

  **على توائم أصغي من أجنتهـا                      إلى وساوس عنها قابت القوب**

**قابت**: yani yarıldı.

**رجل ملئ قوبة**; **كهمزة**: evde ikamet eden, sabit duran; bu, evden ayrılmayan kimse için söylenir.

**القاب**: kabza ile **السية** arasındaki şeydir. **المقبض**; **كمجلس**; ve **السية** (kesre ile): yayın iki yanından bükülen kısım. Her yay için iki **قاب** vardır; onlar, kabza ile **السية** arasındaki şeydir. Bazıları, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında: **فكان قاب قوسين**: “bir yayın iki **قاب**ı”nı kastetti; böylece onu ters çevirdi; Cevherî buna işaret etti.

**القاب**: miktar; kesre ile **القيب** gibi. Dersin: aralarında **قاب قوس** ve **قيب قوس** ve **قاد قوس** ve **قيد قوس** vardır; yani bir yay miktarı. Ve denildi: **قاب قوسين**: iki yay uzunluğu. Ferrâ dedi: **قاب قوسين**; yani iki Arap yayının miktarı. Hadîste: **لقاب قوس أحدكم، خير من الدنيا وما فيها**. İbnü’l-Esîr dedi: **القاب** ve **القيب**, “miktar” mânasındadır; ve ‘aynı **واو**dur; onların sözü: **قوبوا في الأرض**; yani onda iz bıraktılar; ileride geleceği üzere. Hifâcî’nin **العناية**sinde: **قاب القوس** ve **قيبه**: kiriş ile kabzası arasındaki şeydir. Müfessirler bunu **النجم**de genişçe açtılar.

Ve **قاب الرجل، يقوب، قوبا**: kaçtığı zaman. Ve **قاب** ayrıca yaklaştığı zaman; ikisini Sâgânî nakletti; böylece ikisi zıttır. Ve **اقتابه**: onu seçti. Denir: **قوبت الأرض**; yani ayak basmakla onda iz bıraktım ve su yollarında işaretler yaptım; İbnü’l-Esîr’in sözünden buna işaret geçmişti. Ve inşad etti:

  **به عرصات الحي قوبن متنه                      وجرد أثباج الجراثيم حاطبه**

**قوبن متنه**: yani ayak basmaları ve konaklamalarıyla onda iz bıraktılar. A‘câc dedi:

  **من عرصات الحي أمست قوبا**

Yani **مقوبة** oldu. Ve yumurta **تقوبت**; yani **انقابت**; ikisi aynı mânadadır; bu, civcivinden dolayı yarıldığı zamandır.

Müellifin zikretmediği şeylerdendir: Denir: **انقاب المكان، وتقوب**; onda ağaç ve otun bazı yerleri soyulup açıldığı zaman. Ve **قوب من الغبار**; yani tozlandı; bu Sa‘leb’dendir. Ve yerlerden **المقوبة**: yağmurun isabet ettiği; böylece onun bazı yerlerinde, eskiden orada bulunan ağaç kalır. Bunu Ebû Hanîfe hikâye etti. Ve **الأساس**ta: **وقوبت النازلون الأرض**: iz bıraktılar. Ve başında ve derisinde **قوب** vardır; yani çukurlar. Mecazdan: **انقابت بيضة بني فلان عن أمرهم**: işlerini açığa çıkardılar; onların yumurtası civciv çıkardı gibi. Bitti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَابَ الأَرْضَ
1 قَابَ الأَرْضَ ذ , aor. يَقُوبُهَا, (S, O,) inf. n. قَوْبٌ; (K;) and ↓ قوّبها, (S, O,) inf. n. تَقْوِيبٌ; (S, O, K;) He dug, or made a hollow in, the ground: (K:) or he dug a round hollow in the ground; (S, O, TA;) thus both phrases are expl. by ISd. (TA.) ― -b2- And قاب بَيْضَهُ, (S, O,) inf. n. as above, (K,) It (a bird) broke asunder its eggs. (S, O, K.) -A2- قاب is also intrans., signifying جِلْدُهُ ↓ تقوّب [app. His skin became pitted, or marked with small hollows: see an explanation of 2, of which تقوّب is quasi-pass.]. (O.) ― -b2- قابت البَيْضَةُ: see 7. -A3- Also (قاب) He was, or became, near; drew near; or approached: and He fled: (O, K, TA:) inf. n. قَوْبٌ: (TA:) thus it has two contr. significations. (K, TA.)

2 قَوَّبَ see above, first sentence. ― -b2- One says also, قَوَّبْتُ الأَرْضَ meaning I made impressions, marks, or traces, upon the ground, (O, K, TA,) by treading; and made indications [thereby, or thereof,] at its drinking-places. (TA.) And قَوَّبوا الأَرْضَ, (A, TA,) or فِى الأَرْضِ, (O,) They (i. e. persons alighting, A, TA) made impressions, marks, or traces, upon the ground, (A, O, TA,) by their treading and their alighting. (O.) ― -b3- And قوّب الجَرَبُ جِلْدَ البَعِيرِ The mange, or scab, made pits, or small hollows, bare of fur, in the skin of the camel. (Lth, TA.) See also 5. ― -b4- قُوِّبَ مِنَ الغُبَارِ means اِغْبَرَّ [i. e., app., He, or it, became sullied with dust]. (Th, TA.) ― -b5- And قوّبهُ, inf. n. تَقْوِيبٌ, He pulled it out or up, by the root; eradicated, or uprooted, it. (K, * TA.)

تقوّبت الأَرْضُ
5 تقوّبت الأَرْضُ ذ : see 7. ― -b2- تقوّب جِلْدُهُ: see 1. ― -b3- تقوّب also signifies It became peeled, or excoriated, or became so in several, or many, places. (TA.) One says, تقوّب مِنْ رَأْسِهِ مَوَاضِعُ Some places in his head became excoriated. (S.) In the saying of Dhn-r-Rummeh,
تَقَوَّبَ عَنْ غِرْبَانِ أَوْرَاكِهَا الخَطْرُ
 تَقَوَّبَ may be for ↓ قَوَّبَ [q. v.]: or the phrase may be inverted, for تَقَوَّبَتْ غِرْبَانُهَا عَنِ الخَطْرِ. (S in art. خطر. [See غُرَابٌ, in art. غرب.]) ― -b4- It is also said of a place as meaning It became, in parts, stripped of trees and herbage; and so ↓ انقاب. (TA.) ― -b5- And it signifies also It was pulled out or up, by the root; was eradicated, or uprooted. (S, O, K. *) ― -b6- تقوّبت البَيْضَةُ: see the next paragraph.

اسقابت الأَرْضُ
7 اسقابت الأَرْضُ ذ The ground was hollowed out in a round form; (S, ISd, O, TA;) as also ↓ تقوّبت. (ISd, TA.) ― -b2- See also 5. ― -b3- انقابت البَيْضَةُ, and ↓ تقوّبت, (S, A, O, K, TA,) and ↓ قَابَت, (TA,) The egg broke asunder, (S, A, O, K, TA,) and disclosed the young bird within it. (TA.) [Hence] one says اِنْقَابَتْ بِيْضَةُ بَنِى فُلَانٍ عَنْ أَمْرِهِمْ [lit. The egg of the sons of such a one broke asunder, and disclosed their affair, case, or state]: meaning (tropical:) the sons of such a one revealed, or manifested, their affair, case, or state; a phrase like أَفْرَخَتْ بَيْضَتُهُمْ. (A, TA.)

اقتابهُ
8 اقتابهُ ذ He chose, made choice of, selected, elected, or preferred, him, or it. (O, K.)

قَابٌ
قَابٌ ذ The portion, of a bow, that is between the part that is grasped by the hand and the curved extremity: to every bow there are قَابَانِ: (S, O, Msb, K:) or, accord. to El-Khafلjee, it is [the space] between the string and the part that is grasped by the hand, of the bow; as also ↓ قِيبٌ: (TA:) in the Kur [liii. 9], فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ accord. to some, is an inverted phrase, meaning فكان قَابَىْ قَوْسٍ [i. e. And he was at the distance of the measure of the two portions between the part that is grasped by the hand and each of the curved extremities of a bow]: (S, O:) [but] قَابٌ signifies also a measure, or space; and so ↓ قِيبٌ: (S, O, K:) one says, بَيْنَهُمَا قَابُ قَوْسٍ and قَوْسٍ ↓ قِيبُ, [Between them two is the measure of a bow], and likewise قَادُ قُوْسٍ and قِيدُ قَوْسٍ: (S, O: *) and it is said that قَابَ قَوْسَيْنِ [in the case mentioned above] means at [the distance of] the length of two bows: or as Fr says, at [the distance of] the measure of two Arabian bows. (TA.) [قابُ قَوْسٍ is also a term often used in astronomy to denote the distance between two stars; and seems to be syn. with ذِرَاعٌ (q. v.) as so used, thus meaning A cubit; which is the measure of each قاب of a bow, or nearly so.]

قُوبٌ
قُوبٌ ذ A young bird; (S, A, O, K;) as also ↓ قَائِبَةٌ and ↓ قَابَةٌ: (K:) or ↓ قَائِبَةٌ signifies, (S, A, O,) or signifies also, (K,) an egg; (S, A, O, K;) and so does ↓ قَابَةٌ: (K;) ↓ قَائِبَةٌ is used in the latter sense as meaning ذَاتُ قُوبٍ, i. e. ذَاتُ فَرْخٍ: (Az, * O, TA: *) or it is like رَاضِيَةٌ in the phrase عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ [meaning مَرْضِيَّةٌ]: (A:) [or as being originally the part. n. of قَابَت in the phrase قَابَتِ البَيْضَةُ: and it may be used in the former sense as being originally the act. part. n. of قَابَت in the phrase قَابَتِ البَيْضَةَ said of a hen-bird:] and ↓ قَاوِبَةٌ signifies an egg from which the young bird has come forth: (Az, TA:) or قُوبٌ signifies an egg: and ↓ قَابَةٌ, a young bird: (AHeyth, TA:) the pl. of قُوبٌ is أَقْوَابٌ. (K.) It is said in a prov., مِنْ قُوبٍ ↓ بَرِئَتْ قَائِبَةٌ, (S, A, O,) or مِنْ قُوبٍ ↓ تَخَلَّصَتْ قَائَبِةٌ, (K,) or مِنْ قُوبٍ ↓ قَابَةٌ, (tropical:) An egg became or has become, freed from a young bird [that was in it]: (S, A, O, K:) or a young bird, from an egg: (AHeyth, TA:) applied to him who has become separated from his companion. (A, * K.) An Arab of the desert, of the tribe of Asad, (S,) or Asd, (O,) said to a merchant who asked him to be his safeguard, مِنْ ↓ اـِذَا بَلَغْتُ بِكَ مَكَانَ كَذَا بَرِئَتْ قَائِبَةٌ قُوبٍ, meaning (assumed tropical:) [When I shall have reached with thee such a place,] I shall be clear of obligation to protect thee. (S, O.) El-Kumeyt says
لَهُنَّ وَلِلْمَشِيبِ وَمَنْ عَلَاهُ
وَقُوبُ ↓ مِنَ الأَمْثَالِ قَائِبَةٌ
[To them (i. e. women), and to hoariness and him upon whom it has come, relates, among the proverbs, “ An egg and a young bird ”]: he likens the fleeing of women from old men to the fleeing of the قُوب, or young bird, from the قَائِبَة, or egg; and [virtually] says that the beautiful woman will not return to the old man, like as the young bird will not return to the egg. (TA.) And Aboo-'Alee El-Kلlee mentions the saying, مِنْ قُوبٍ ↓ لَا وَالَّذِى أَخْرَجَ قَائِبَةً, as meaning [No, by Him who has produced] a young bird from an egg: but Aboo-'Obeyd El-Bekree says that this is inverted. (MF, TA.) ― -b2- أُمُّ قُوبٍ [in the TA said to be بالفتح, a mistranscription for بِالضَّمِّ,] Calamity, or misfortune. (O, K.)

قُوَبٌ
قُوَبٌ ذ [in the two phrases here following is probably pl. of ↓ قُوبَةٌ]. You say, فِى الأَرْضِ قُوَبٌ In the ground are hollows [app. meaning round hollows: see 1, first sentence]. (A.) And فِى رَأْسِهِ وَجِلْدِهِ قُوَبٌ In his head and his skin are pits. (A, TA.) ― -b2- And hence ↓ القُوَبَآءُ. (A.) See قُوَبَآءُ, in two places. ― -b3- It signifies [also] Egg-shells. (O, K.)

قِيبٌ
قِيبٌ ذ : see قَابٌ, in three places.

قُابَةٌ
قُابَةٌ ذ : see قُوبٌ: in four places.

قُوبَةٌ
قُوبَةٌ ذ : see قُوَبٌ: ― -b2- and see also قُوَبَآءُ, in three places.

قُوَبَةٌ
قُوَبَةٌ ذ : see قُوَبَآءُ, in three places. -A2- Also, (K,) applied to a man such as is termed مَلِىْءٌ [app. as meaning “ rich, ” or “ wealthy ”], One who remains constantly in his abode, (S, K,) not quitting it. (S.)

قُوَبَآءُ
قُوَبَآءُ ذ , (S, O, Msb, K,) fem., and imperfectly decl., (S, O,) and قُوْبَآءٌ, (S, O, Msb, K,) which is masc., and perfectly decl., as quasi-coordinate to قُرْطَاسٌ, said by ISk to be the only word of the measure فُعْلَآءٌ except خُشَّآءٌ, (S, O,) both originally of the measure فُعَلَآءُ, (O,) but to these may be added مُزَّآءٌ, (S, O,) [and perhaps some other instances,] and ↓ قُوَبَةٌ and ↓ قُوْبَةٌ, (O, K,) both of which are said by Fr to signify the same as قُوَيَآءُ, (O,) [Ringworm, or tetter; so called in the present day;] a well-known disease, (S, O, Msb,) characterized by excoriation and spreading, and cured by spittle, (S, O, TA,) or by the spittle of one who is fasting or hungry; (TA; [see an ex. in a verse cited voce فِلْقٌ;]) a cutaneous eruption, in which scabs peel off from the skin, and the hair comes off: (K, TA:) see قُوَبٌ, above: ↓ قُوَبٌ is [also] pl. of تُوَبَآءُ [like as نُفَسٌ is of نُفَسَآءُ], (S,) [and] so is قَوَابِىُّ: (KL:) ISd says, accord. to IAar, قُوَبَآءُ is sing. of ↓ قُوْبَةٌ and ↓ قُوَبَةٌ; but I know not how this can be: and he [i. e. IAar] also says that ↓ قُوَبٌ is pl. of ↓ قُوْبَةٌ and ↓ قُوَبَةٌ; and this is clear. (TA.) The dim. of قُوَبَآءُ is ↓ قُوَيْبَآءُ; and that of قُوْبَآءٌ is ↓ قُوَيْبِىٌّ. (S, O.)

قُوبِىٌّ
قُوبِىٌّ ذ Fond of, or addicted to, the eating of young birds, (O, K, TA,) which are termed أَقْوَاب [pl. of قُوبٌ]. (TA.)

قُوَيْبَآءُ
قُوَيْبَآءُ ذ and قُوَيْبِىٌّ: see قُوَبَآءُ, concluding sentence.

قَائِبَةٌ
قَائِبَةٌ ذ and قَاوِبَةٌ: see قُوبٌ; the former in eight places, and the latter in one place. قَائِبَةُ قُوبٍ means An empty egg: to such, in a trad., Mekkeh is likened when devoid of pilgrims. (O.)

أَرْضٌ مقوبةٌ
أَرْضٌ مقوبةٌ ذ [i. e. مَقُوبَةٌ or مُقَوَّبَةٌ, being written without any syll. signs,] Land upon which rain has fallen, and in consequence thereof, in some places, trees that were in it formerly have been carried away: mentioned by AHn. (TA.)

مُتَقَوِّبٌ
مُتَقَوِّبٌ ذ Peeled, or excoriated; or so in several, or many, places. (K.) ― -b2- And One from whose skin scabs have peeled off, (A, K, TA,) leaving upon it marks, (A,) and whose hair has come off [at those places]. (K, TA.) ― -b3- And A serpent (S, O, K) of the species termed أَسْوَدُ (S, O) that has cast off its skin. (S, O, K.)

##### Türkçe

**قَابَ الأَرْضَ**
1 **قَابَ الأَرْضَ** ذ, muzârîsi **يَقُوبُهَا**, (S, O,) mastarı **قَوْبٌ**; (K;) ve ↓ **قوّبها**, (S, O,) mastarı **تَقْوِيبٌ**; (S, O, K;) O, yeri kazdı yahut yerde bir oyuk yaptı: (K:) yahut yerde yuvarlak bir oyuk kazdı; (S, O, TA;) böylece her iki ibare de ISd tarafından açıklanmıştır. (TA.) ― -b2- Ve **قاب بَيْضَهُ**, (S, O,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) O (bir kuş) yumurtalarını yarıp ayırdı. (S, O, K.) -A2- **قاب** ayrıca lâzım (geçişsiz)dır; **جِلْدُهُ ↓ تقوّب** anlamındadır [görünüşe göre: Derisi çukurcuklandı yahut küçük oyuklarla işaretlendi: bunun, **تقوّب**’un yarı-edilgeni olduğu 2’nin bir açıklamasına bak]. (O.) ― -b2- **قابت البَيْضَةُ**: 7’ye bak. -A3- Ayrıca (**قاب**) O, yakın oldu yahut yakınlaştı; yaklaştı; yahut yaklaştı: ve O, kaçtı: (O, K, TA:) mastarı **قَوْبٌ**: (TA:) böylece onun iki zıt anlamı vardır. (K, TA.)

2 **قَوَّبَ**: yukarıya, ilk cümleye bak. ― -b2- Şöyle de denir: **قَوَّبْتُ الأَرْضَ**; yani Ben, basmak suretiyle yer üzerinde izler, işaretler yahut eserler yaptım, (O, K, TA,) ve onun su içme yerlerinde işaretler yaptım [bununla yahut buna dair]. (TA.) Ve **قَوَّبوا الأَرْضَ**, (A, TA,) yahut **فِى الأَرْضِ**, (O,) Onlar (yani konaklayan kimseler, A, TA) basmaları ve konaklamalarıyla yer üzerinde izler, işaretler yahut eserler yaptılar. (A, O, TA.) ― -b3- Ve **قوّب الجَرَبُ جِلْدَ البَعِيرِ** Uyuz yahut kabuk, devenin derisinde kılsız çukurlar yahut küçük oyuklar yaptı. (Lth, TA.) 5’e de bak. ― -b4- **قُوِّبَ مِنَ الغُبَارِ** demek **اِغْبَرَّ**’dır [yani, görünüşe göre, O yahut o, tozla kirlenmiş oldu]. (Th, TA.) ― -b5- Ve **قوّبهُ**, mastarı **تَقْوِيبٌ**, O, onu kökünden çekip çıkardı yahut söktü; kökünden kazıdı yahut kökledi. (K, * TA.)

**تقوّبت الأَرْضُ**
5 **تقوّبت الأَرْضُ** ذ: 7’ye bak. ― -b2- **تقوّب جِلْدُهُ**: 1’e bak. ― -b3- **تقوّب** ayrıca, O, soyuldu yahut sıyrıldı; yahut birkaç yerde yahut birçok yerde böyle oldu, anlamına gelir. (TA.) Şöyle denir: **تقوّب مِنْ رَأْسِهِ مَوَاضِعُ** Başında bazı yerler sıyrıldı. (S.) Dhn-r-Rummeh’in şu sözünde,
تَقَوَّبَ عَنْ غِرْبَانِ أَوْرَاكِهَا الخَطْرُ
**تَقَوَّبَ**, ↓ **قَوَّبَ** yerine olabilir [bk.]: yahut ibare ters çevrilmiş olabilir; **تَقَوَّبَتْ غِرْبَانُهَا عَنِ الخَطْرِ** yerine. (S, madde **خطر**’da. [Madde **غرب**’da **غُرَابٌ**’a bak.]) ― -b4- Bir yer hakkında da, bazı kısımlarında ağaç ve otlardan soyuldu, anlamında söylenir; ve bunun gibi ↓ **انقاب**. (TA.) ― -b5- Ve ayrıca, O, kökünden çekilip çıkarıldı; kökünden kazındı yahut köklendi, anlamına gelir. (S, O, K. *) ― -b6- **تقوّبت البَيْضَةُ**: sonraki paragrafa bak.

**اسقابت الأَرْضُ**
7 **اسقابت الأَرْضُ** ذ Yer, yuvarlak bir biçimde oyuldu; (S, ISd, O, TA;) ve bunun gibi ↓ **تقوّبت**. (ISd, TA.) ― -b2- 5’e de bak. ― -b3- **انقابت البَيْضَةُ**, ve ↓ **تقوّبت**, (S, A, O, K, TA,) ve ↓ **قَابَت**, (TA,) Yumurta yarılıp ayrıldı, (S, A, O, K, TA,) ve içindeki yavru kuşu ortaya çıkardı. (TA.) [Bundan dolayı] şöyle denir: **اِنْقَابَتْ بِيْضَةُ بَنِى فُلَانٍ عَنْ أَمْرِهِمْ** [lafzen: Falanın oğullarının yumurtası yarılıp ayrıldı ve onların işini, hâlini yahut durumunu açığa çıkardı]: anlamı (mecaz:) falanın oğulları işlerini, hâllerini yahut durumlarını açığa vurdu yahut ortaya koydu; **أَفْرَخَتْ بَيْضَتُهُمْ** gibi bir ibaredir. (A, TA.)

**اقتابهُ**
8 **اقتابهُ** ذ O, onu seçti; tercih etti; ayıkladı; seçti; yahut üstün tuttu. (O, K.)

**قَابٌ**
**قَابٌ** ذ Yayın, elin kavradığı kısım ile eğri uç arasındaki parçası: her yay için iki **قَابَانِ** vardır: (S, O, Msb, K:) yahut El-Khafلjee’ye göre, o, yayın kirişi ile elin kavradığı kısım arasındaki [mesafe]dir; ve bunun gibi ↓ **قِيبٌ**: (TA:) Kur’ân’da [liii. 9], **فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ** bazılarına göre ters çevrilmiş bir ibaredir; **فكان قَابَىْ قَوْسٍ** anlamındadır [yani: Ve o, bir yayın elin kavradığı kısım ile her bir eğri ucu arasındaki iki parçanın ölçüsü kadar bir mesafede oldu]: (S, O:) [fakat] **قَابٌ** ayrıca bir ölçü yahut mesafe anlamına gelir; ve bunun gibi ↓ **قِيبٌ**: (S, O, K:) şöyle denir: **بَيْنَهُمَا قَابُ قَوْسٍ** ve **قَوْسٍ ↓ قِيبُ**, [İkisi arasında bir yay ölçüsü vardır], ve yine **قَادُ قُوْسٍ** ve **قِيدُ قَوْسٍ**: (S, O: *) ve denilmiştir ki **قَابَ قَوْسَيْنِ** [yukarıda anılan durumda] iki yayın uzunluğu kadar [mesafede] demektir: yahut Fr’nin dediği gibi, iki Arap yayının ölçüsü kadar [mesafede]. (TA.) [**قابُ قَوْسٍ** ayrıca astronomide iki yıldız arasındaki uzaklığı belirtmek için sıkça kullanılan bir terimdir; ve bu kullanımda **ذِرَاعٌ** (bk.) ile eşanlamlı görünür; böylece Bir arşın anlamına gelir; ki bu, bir yayın her bir **قَاب**’ının ölçüsüdür yahut ona yakındır.]

**قُوبٌ**
**قُوبٌ** ذ Bir yavru kuş; (S, A, O, K;) ve bunun gibi ↓ **قَائِبَةٌ** ve ↓ **قَابَةٌ**: (K:) yahut ↓ **قَائِبَةٌ**, (S, A, O,) yahut ayrıca, (K,) bir yumurta anlamına gelir; (S, A, O, K;) ve ↓ **قَابَةٌ** da böyledir: (K;) ↓ **قَائِبَةٌ** ikinci anlamda **ذَاتُ قُوبٍ**, yani **ذَاتُ فَرْخٍ** anlamında kullanılır: (Az, * O, TA: *) yahut o, **عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ** ibaresindeki **رَاضِيَةٌ** gibidir [yani **مَرْضِيَّةٌ**]: (A:) [yahut aslında **قَابَتِ البَيْضَةُ** ibaresindeki **قَابَت**’in edilgen ism-i fâili olarak; ve bir tavuk-kuş hakkında söylenen **قَابَتِ البَيْضَةَ** ibaresindeki **قَابَت**’in etken ism-i fâili olarak birinci anlamda kullanılabilir:] ve ↓ **قَاوِبَةٌ**, yavru kuşun içinden çıktığı bir yumurta anlamına gelir: (Az, TA:) yahut **قُوبٌ** bir yumurta anlamına gelir: ve ↓ **قَابَةٌ**, bir yavru kuş: (AHeyth, TA:) **قُوبٌ**’un çoğulu **أَقْوَابٌ**’dır. (K.) Bir darbımeselde şöyle denir: **مِنْ قُوبٍ ↓ بَرِئَتْ قَائِبَةٌ**, (S, A, O,) yahut **مِنْ قُوبٍ ↓ تَخَلَّصَتْ قَائَبِةٌ**, (K,) yahut **مِنْ قُوبٍ ↓ قَابَةٌ**, (mecaz:) Bir yumurta, içindeki yavru kuştan kurtuldu yahut kurtulmuş oldu: (S, A, O, K:) yahut bir yavru kuş, bir yumurtadan: (AHeyth, TA:) arkadaşından ayrılmış olana uygulanır. (A, * K.) Çöl Araplarından, Esad kabilesinden bir kimse, (S,) yahut Asd, (O,) kendisinden koruyucu olmasını isteyen bir tüccara şöyle dedi: **مِنْ ↓ اـِذَا بَلَغْتُ بِكَ مَكَانَ كَذَا بَرِئَتْ قَائِبَةٌ قُوبٍ**, anlamı (varsayılan mecaz:) [Seninle birlikte şöyle bir yere vardığımda,] seni koruma yükümlülüğünden beri olacağım. (S, O.) El-Kumeyt şöyle der:
لَهُنَّ وَلِلْمَشِيبِ وَمَنْ عَلَاهُ
وَقُوبُ ↓ مِنَ الأَمْثَالِ قَائِبَةٌ
[Onlara (yani kadınlara), ve ak saçlılığa ve onun geldiği kimseye, darbımeseller arasında “Bir yumurta ve bir yavru kuş” ilişkindir]: kadınların yaşlı erkeklerden kaçışını, **قُوب**’un yahut yavru kuşun **قَائِبَة**’den yahut yumurtadan kaçışına benzetir; ve [fiilen] güzel kadının yaşlı erkeğe dönmeyeceğini, tıpkı yavru kuşun yumurtaya dönmeyeceği gibi, söyler. (TA.) Ve Aboo-’Alee El-Kلlee şu sözü zikreder: **مِنْ قُوبٍ ↓ لَا وَالَّذِى أَخْرَجَ قَائِبَةً**, anlamı [Hayır, yumurtadan] bir yavru kuş çıkaran Zât’a yemin olsun: fakat Aboo-’Obeyd El-Bekree bunun ters çevrilmiş olduğunu söyler. (MF, TA.) ― -b2- **أُمُّ قُوبٍ** [TA’da **بالفتح** denildiği, **بِالضَّمِّ** için bir yanlış yazım olduğu söylenir,] Felâket yahut musibet. (O, K.)

**قُوَبٌ**
**قُوَبٌ** ذ [burada gelen iki ibarede muhtemelen ↓ **قُوبَةٌ**’nin çoğuludur]. Şöyle dersin: **فِى الأَرْضِ قُوَبٌ** Yerde oyuklar vardır [görünüşe göre yuvarlak oyuklar: 1, ilk cümleye bak]. (A.) Ve **فِى رَأْسِهِ وَجِلْدِهِ قُوَبٌ** Başında ve derisinde çukurlar vardır. (A, TA.) ― -b2- Ve buradan ↓ **القُوَبَآءُ**. (A.) İki yerde **قُوَبَآءُ**’a bak. ― -b3- [Ayrıca] Yumurta kabukları anlamına gelir. (O, K.)

**قِيبٌ**
**قِيبٌ** ذ: üç yerde **قَابٌ**’a bak.

**قُابَةٌ**
**قُابَةٌ** ذ: dört yerde **قُوبٌ**’a bak.

**قُوبَةٌ**
**قُوبَةٌ** ذ: **قُوَبٌ**’a bak: ― -b2- ve ayrıca üç yerde **قُوَبَآءُ**’a bak.

**قُوَبَةٌ**
**قُوَبَةٌ** ذ: üç yerde **قُوَبَآءُ**’a bak. -A2- Ayrıca, (K,) **مَلِىْءٌ** diye adlandırılan türden bir adama uygulanarak [görünüşe göre “zengin” yahut “varlıklı” anlamında], O, sürekli olarak ikametgâhında kalan, (S, K,) ondan ayrılmayan kimsedir. (S.)

**قُوَبَآءُ**
**قُوَبَآءُ** ذ, (S, O, Msb, K,) müennes, ve tam çekimlenmeyen, (S, O,) ve **قُوْبَآءٌ**, (S, O, Msb, K,) ki bu müzekkerdir ve tam çekimlenir; **قُرْطَاسٌ**’a yarı-eş bir olarak; ISk tarafından, **خُشَّآءٌ** dışında, vezni **فُعْلَآءٌ** olan tek kelime olduğu söylenmiştir, (S, O,) her ikisi de aslında vezni **فُعَلَآءُ**’dur, (O,) fakat bunlara **مُزَّآءٌ** da eklenebilir, (S, O,) [ve belki başka bazı örnekler,] ve ↓ **قُوَبَةٌ** ve ↓ **قُوْبَةٌ**, (O, K,) ki her ikisinin de Fr tarafından **قُوَيَآءُ** ile aynı anlama geldiği söylenir, (O,) [günümüzde böyle adlandırılan;] bilinen bir hastalık, (S, O, Msb,) sıyrılma ve yayılma ile nitelenen, ve tükürükle tedavi edilen, (S, O, TA,) yahut oruçlu yahut aç olanın tükürüğüyle; (TA; [**فِلْقٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak;]) deride kabukların soyulduğu ve kılların döküldüğü bir deri döküntüsü: (K, TA:) yukarıda **قُوَبٌ**’a bak: ↓ **قُوَبٌ** [ayrıca] **تُوَبَآءُ**’nun çoğuludur [tıpkı **نُفَسٌ**’un **نُفَسَآءُ**’nun çoğulu olması gibi], (S,) [ve] **قَوَابِىُّ** de böyledir: (KL:) ISd der ki, IAar’a göre **قُوَبَآءُ**, ↓ **قُوْبَةٌ** ve ↓ **قُوَبَةٌ**’nin tekilidir; fakat bunun nasıl olabileceğini bilmiyorum: ve o [yani IAar] ayrıca ↓ **قُوَبٌ**’un ↓ **قُوْبَةٌ** ve ↓ **قُوَبَةٌ**’nin çoğulu olduğunu söyler; ve bu açıktır. (TA.) **قُوَبَآءُ**’nun küçültmesi ↓ **قُوَيْبَآءُ**’dur; ve **قُوْبَآءٌ**’un küçültmesi ↓ **قُوَيْبِىٌّ**’dir. (S, O.)

**قُوبِىٌّ**
**قُوبِىٌّ** ذ **أَقْوَاب** diye adlandırılan (yani **قُوبٌ**’un çoğulu olan) yavru kuşları yemeyi seven yahut ona düşkün olan. (O, K, TA.)

**قُوَيْبَآءُ**
**قُوَيْبَآءُ** ذ ve **قُوَيْبِىٌّ**: **قُوَبَآءُ**’a, son cümleye bak.

**قَائِبَةٌ**
**قَائِبَةٌ** ذ ve **قَاوِبَةٌ**: **قُوبٌ**’a bak; birincisi sekiz yerde, ikincisi bir yerde. **قَائِبَةُ قُوبٍ** Boş bir yumurta demektir: bir hadiste, hacılardan yoksun olduğunda Mekke buna benzetilir. (O.)

**أَرْضٌ مقوبةٌ**
**أَرْضٌ مقوبةٌ** ذ [yani **مَقُوبَةٌ** yahut **مُقَوَّبَةٌ**, hece işaretleri olmaksızın yazılmış olarak,] Üzerine yağmur düşmüş olan ve bunun sonucunda, bazı yerlerinde, daha önce içinde bulunan ağaçların sürüklenip götürüldüğü arazi: AHn tarafından zikredilmiştir. (TA.)

**مُتَقَوِّبٌ**
**مُتَقَوِّبٌ** ذ Soyulmuş yahut sıyrılmış; yahut birkaç yerde yahut birçok yerde böyle. (K.) ― -b2- Ve derisinden kabuklar soyulmuş olan, (A, K, TA,) üzerinde izler bırakarak, (A,) ve [o yerlerde] kılları dökülmüş olan. (K, TA.) ― -b3- Ve derisini atmış olan **أَسْوَدُ** diye adlandırılan türden bir yılan. (S, O, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَابَ
قَابَ ( w )  U ( n. ac. قَوْب 1 ),
a.  Dug, hollowed out.

b.  Cracked, broke ( egg: bird ).

c.  Became marked, pitted ( skin ).

d.  Approached.

e.  Fled.

قَوَّبَ
قَوَّبَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Marked, made traces upon ( ground ); pitted ( skin ).

c.  Uprooted, eradicated.

d.  [ pass. ], [ Min ], Was sullied by.

تَقَوَّبَ
تَقَوَّبَ V ,
a.  see VII (a) .

b.  Was cracked, broken ( egg ).

c.  Was torn up, uprooted.

d.  Was peeled, excoriated.

اِنْقَوَبَ
اِنْقَوَبَ VII ,
a.  Was dug up ( ground ).

b.  see V (b) .

اِقْتَوَبَ
اِقْتَوَبَ VIII ,
a.  Chose, selected.

قَاب
قَاب [ 1A ],
a.  Half a bow's length.

قَابَة
قَابَة [ 1tA ],
a.  see 3 .

قَيْب
قَيْب [ 2I ],
a.  see 1A .

قُوْب
قُوْب [ 3 ] , ( pl. أَقْوَاْب 38 ),
a.  Chicken, young bird.

b.  Egg.

قُوْبَة
قُوْبَة [ 3t ],
a.  see 43 .

قُوَب
قُوَب [ 9 ],
a.  Hollows.

b.  Eggshells.

c.  Pock-marks, pits.

قُوَبَة
قُوَبَة [ 9t ],
a.  see 43 .

قَائِبَة
قَائِبَة [ 21t ],
a.  see 3 (a) , ( b ).

c.  Empty ( egg ).

قُوَبَآء
قُوَبَآء [ 43 ] , ( pl. قُوَب 9 ),
a.  Ringworm, tetter.

مُتَقَوِّب
مُتَقَوِّب [ N. Ag.
a.  V], Peeled, excoriated; scabby.

قُوْبَآء
قُوْبَآء
a.  see 43 .

قَوْأَب
قَوْأَب
a.  see under قَأَبَ

##### Türkçe

قَابَ
**قَابَ** ( w )  U ( n. ac. **قَوْب** 1 ),
a.  Kazdı, oydu.

b.  Çatladı, kırıldı (yumurta: kuş).

c.  İşaretli oldu, çukurcuklandı (deri).

d.  Yaklaştı.

e.  Kaçtı.

قَوَّبَ
**قَوَّبَ** II ,
a.  I (a)’ya bak.

b.  İşaretledi, üzerine izler yaptı (yer); çukurcuklandırdı (deri).

c.  Kökünden söktü, ortadan kaldırdı.

d.  [edilgen], [Min], ile kirletildi.

تَقَوَّبَ
**تَقَوَّبَ** V ,
a.  VII (a)’ya bak.

b.  Çatladı, kırıldı (yumurta).

c.  Yırtılıp söküldü, kökünden söküldü.

d.  Soyuldu, derisi sıyrıldı.

اِنْقَوَبَ
**اِنْقَوَبَ** VII ,
a.  Kazıldı (yer).

b.  V (b)’ye bak.

اِقْتَوَبَ
**اِقْتَوَبَ** VIII ,
a.  Seçti, seçip ayırdı.

قَاب
**قَاب** [ 1A ],
a.  Yayın uzunluğunun yarısı.

قَابَة
**قَابَة** [ 1tA ],
a.  3’e bak.

قَيْب
**قَيْب** [ 2I ],
a.  1A’ya bak.

قُوْب
**قُوْب** [ 3 ] , ( çoğ. **أَقْوَاْب** 38 ),
a.  Tavuk, yavru kuş.

b.  Yumurta.

قُوْبَة
**قُوْبَة** [ 3t ],
a.  43’e bak.

قُوَب
**قُوَب** [ 9 ],
a.  Oyuklar.

b.  Yumurta kabukları.

c.  Çiçek izleri, çukurlar.

قُوَبَة
**قُوَبَة** [ 9t ],
a.  43’e bak.

قَائِبَة
**قَائِبَة** [ 21t ],
a.  3 (a), (b)’ye bak.

c.  Boş (yumurta).

قُوَبَآء
**قُوَبَآء** [ 43 ] , ( çoğ. **قُوَب** 9 ),
a.  Saçkıran, uyuz.

مُتَقَوِّب
**مُتَقَوِّب** [ N. Ag.
a.  V], Soyulmuş, derisi sıyrılmış; kabuklu.

قُوْبَآء
**قُوْبَآء**
a.  43’e bak.

قَوْأَب
**قَوْأَب**
a.  **قَأَبَ** maddesi altında bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قوب
قَابَ - يَقُوْبُ - قاب
قَابَ - يَقُوْبُ + كائن + شيئاً: يقولبه: يجعله قالباً لأمثاله: يفصل الشيء عن قالبه ثم يستخدمه لتقدير نموذج مثله: يستخرج الشيء من حفرة كانت تشكِّل وتكوَّن له قالباً، ثم يكون هذا المستخرج قالباً ومقياساً لقياس ما يماثل القالب الذي نزع منه، وهو بذلك يمثل وحدة القياس للشكل الفراغي
ومنه القوباء: المرض الجلدي الذي تتشكل فيه قشرة من القيح والصديد والتي تزال بتقشيرها فتترك تحتها حفرة في الجلد كأنها كانت في قالب ونزعت منه
قَاب: على وزن" فـَعـْل" بمعنى مفعول اسم آلة من " قَابَ - يَقُوْبُ ": القالب الذي يصب عليه الشيء: وهو كذلك الحفرة المنقعرة داخل شيء، والتي تعمل عمل القالب: وهو كذلك وحدة قياس بالمقدار المكاقئ: الشكل المعياري الذي يمثل قالباً ومقياساً مرجعياً  لتقديرالنموذج الفراغي
﴿فكان قاب قوسين أو أدنى﴾: فكان قدر حجم فراغي كقوسين أو أدنى: قدر قاب قوسين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " تقدير مقدار أو قيمة أو حجم شيء بحيث يكون طبيعياً سوياً معتدلاً بدون زيادة أو نقص أو شذوذ، وذلك نسبة لكيان آخر مرجعي، أو لكائن آخر يؤلفان معاً كيانين متناسقين على سوية واحدة بدون تنافر أو ارتفاع أو شذوذ "، وهي:
عَدَلَ - يَعْدِلُ، كَفَأَ - يَكْفَؤُ (كَفَا - يَكْفُو)، سَوِيَ - يَسْوَى، ثَمَنَ - يَثْمُنُ، تَرَبَ - يَتْرِبُ، قَابَ - يَقُوْبُ
قاب
 	﴿فكان قاب قوسين أو أدنى(9)﴾ النجم
مختار الصحاح
● [قوب] ق و ب: القُوَباءُ بفتح الواو والمد داء معروف وهي مؤنثة لا تنصرف وجمعها قُوَبٌ بوزن علب وقد تسكن واوها استثقالا للحركة على الواو فإن سكنتها ذكرت وصرفت وتقول بينهما قابُ قوس أي قدر قوس و القَابُ ما بين المقبض والسية ولكل قوس قابان وقيل في قوله تعالى {فكان قاب قوسين أراد قابي قوس فقلبه
معجم الفرائد القرآنية:
ق و ب
" قَابَ" في قوله تعالى :" فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى"(9) النجم .
القاب : المقدار، وهو في الأصل مقدار نصف القوس، أي من طرفه إلى مقبضه .
ملخص اللسان:
1.     قابَ يَقُوبُ قَوْباً إِذا هَرَبَ. وقابَ الرجل إِذا قَرُبَ.
2.     وتقول: بينهما قابُ قَوْسٍ، وقِـيبُ قَوْسٍ، وقادُ قَوْسٍ، وقِـيدُ قَوس أَي قَدْرُ قَوْسٍ
3.     وقَوَّبَ الشيءَ: قَلَعَه من أَصله. وتَقَوَّبَ الشيءُ إِذا انْقَلَعَ من أَصله
4.      قُبْتُ الأَرضَ أَقُوبُها إِذا حَفَرْتَ فيها حُفْرة مُقَوَّرة، فانْقَابَتْ
5.      قابَ قَوْسَيْن، طُولَ قَوْسَين. الفراء: قابَ قَوْسَين أَي قَدْرَ قَوْسين، عربيتين. وفي الحديث: لَقابُ قَوسِ أَحدكم، أَو موضعُ قِدِّه من الجنة، خيرٌ من الدنيا وما فيها. قال ابن الأَثير: القابُ والقِـيبُ بمعنى القَدْرِ
لسان العرب
● - قوب: القَوْبُ: أَن تُقَوِّبَ أَرْضاً أَو حُفْرةً شِـبْهَ التَّقْوير.  قُبْتُ الأَرضَ أَقُوبُها إِذا حَفَرْتَ فيها حُفْرة مُقَوَّرة، فانْقَابَتْ هي. ابن سيده: قابَ الأَرضَ قَوْباً، وقَوَّبَها تَقْويباً: حَفَر فيها شِـبْهَ التَّقْويرِ. وقد انْقَابَتْ، وتَقَوَّبَتْ، وتَقَوَّبَ من رأْسه مواضعُ أَي تَقَشَّرَ. والأَسْوَدُ الـمُتَقَوِّبُ: هو الذي سَلخَ جِلْدَه من الـحَيَّات.  الليث: الجَرَبُ يُقَوِّبُ جِلْدَ البعير، فتَرى فيه قُوباً قد انْجَرَدَتْ من الوَبَر، ولذلك سميت القُوَباءُ التي تَخْرُجُ في جلد الإِنسان،  فتُداوَى بالرِّيق؛ قال:  وهل تُدَاوَى القُوَبا بالرِّيقَهْ  وقال الفراء: القُوباء تؤَنث، وتذكر، وتُحرَّك، وتسكَّن، فيقال: هذه قُوَباءُ، فلا تصرف في معرفة ولا نكرة، وتلحق بباب فُقَهاءَ، وهو نادر.  وتقول في التخفيف: هذه قُوباءُ، فلا تصرف في المعرفة، وتصرف في النكرة.  وتقول: هذه قُوباءٌ، تَنْصَرِفُ في المعرفة والنكرة، وتُلْحقُ بباب طُومارٍ؛ وأَنشد:  به عَرَصاتُ الـحَيِّ قَوَّبْنَ مَتْنَه، *  وجَرَّدَ، أَثْباجَ الجَراثِـيم، حاطِـبُه  \<ص:693>  قَوَّبْنَ مَتْنَه أَي أَثـَّرْنَ فيه بمَوْطئِهم ومَحَلِّهم؛ قال العجاج:  من عَرَصاتِ الـحَيِّ أَمْسَتْ قُوبا  أَي أَمْسَتْ مُقَوَّبة.  وتَقَوَّبَ جِلْدُه: تَقَلَّعَ عنه الجَرَبُ، وانْحَلَق عنه الشَّعَرُ، وهي القُوبةُ والقُوَبةُ والقُوباءُ والقُوَباءُ. وقال ابن الأَعرابي: القُوباء واحدةُ القُوبةِ والقُوَبةِ؛ قال ابن سيده: ولا أَدْري كيف هذا؟ لأَن فُعْلَة وفُعَلَةً لا يكونان جمعاً لفُعْلاء، ولا هما من أَبنية الجمع، قال: والقُوَبُ جمع قُوبةٍ وقُوَبة؛ قال: وهذا بَيِّن، لأَن فُعَلاً جمع لفُعْلة وفُعَلَةٍ.  والقُوباءُ والقُوَباءُ: الذي يَظْهَر في الجسد ويخرُج عليه، وهو داءٌ  معروف، يَتَقَشَّر ويتسعُ، يعالج ويُدَاوى بالريق؛ وهي مؤَنثة لا تنصرف، وجمعها قُوَبٌ؛ وقال ابن قَنَانٍ الراجز:  يا عَجَبَا لهذه الفَلِـيقَهْ !  هَلْ تَغْلِـبَنَّ القُوَباءُ الريقَهْ؟  الفليقةُ: الداهية. ويروى: يا عَجَباً، بالتنوين، على تأْويل يا قوم  اعْجَبُوا عَجَباً؛ وإِن شئتَ جعلته مُنادى منكوراً، ويروى: يا عَجَبَا، بغير تنوين، يريد يا عَجَبـي، فأَبدَل من الياءِ أَلِفاً؛ عل حدّ قول الآخر:  يا ابْنَةَ عَمَّا لا تَلُومي واهْجَعِـي  ومعنى رجز ابن قَنانٍ: أَنه تَعَجَّبَ من هذا الـحُزاز الخَبيث، كيف  يُزيلُه الريقُ، ويقال: إِنه مختص بريق الصائِم، أَو الجائِع؛ وقد تُسَكَّنُ الواو منها استثقالاً للحركة على الواو، فإِن سكنتها، ذَكَّرْتَ وصَرَفْتَ، والياء فيه للإِلحاق بقِرْطاس، والهمزة مُنْقلبة منها. قال ابن السكيت: وليس في الكلام فُعْلاء، مضمومة الفاء ساكنة العين، ممدودةَ الآخر، إِلاَّ الخُشَّاءَ وهو العظمُ الناتئ وراء الأُذن وقُوباءَ؛ قال: والأَصل فيهما تحريك العين، خُشَشَاءُ وقَوَباءُ. قال الجوهري: والـمُزَّاءُ عندي مثلُهما (1)  (1 قوله «والمزاء عندي مثلهما إلخ» تصرف في المزاء في بابه تصرفاً آخر فارجع اليه.) ؛ فمن قال: قُوَباء، بالتحريك، قال في تصغيره: قُوَيْباء، ومن سَكَّنَ، قال: قُوَيْبـيٌّ؛ وأَما قول رؤبة:  من ساحرٍ يُلْقي الـحَصى في الأَكْوابْ، *  بنُشْرَةٍ أَثـَّارةٍ كالأَقْوابْ  فإِنه جمع قُوباءَ، على اعتِقادِ حذف الزيادة ،على أَقوابٍ. الأَزهري: قابَ الرجلُ: تَقَوَّب جِلْدُه، وقابَ يَقُوبُ قَوْباً إِذا هَرَبَ. وقابَ الرجل إِذا قَرُبَ. وتقول: بينهما قابُ قَوْسٍ، وقِـيبُ قَوْسٍ، وقادُ قَوْسٍ، وقِـيدُ قَوس أَي قَدْرُ قَوْسٍ. والقابُ: ما بين الـمَقْبِضِ  والسِّـيَة. ولكل قَوْس قابانِ، وهما ما بين الـمَقْبِضِ والسِّـيَةِ. وقال  بعضهم في قوله عز وجل: فكان قابَ قَوْسَيْن؛ أَراد قابَيْ قوْس، فَقَلَبَه.  وقيل: قابَ قَوْسَيْن، طُولَ قَوْسَين. الفراء: قابَ قَوْسَين أَي قَدْرَ قَوْسين، عربيتين. وفي الحديث: لَقابُ قَوسِ أَحدكم، أَو موضعُ قِدِّه من الجنة، خيرٌ من الدنيا وما فيها. قال ابن الأَثير: القابُ والقِـيبُ بمعنى القَدْرِ، وعينُها واو مِن قولهم: قَوَّبوا في الأَرض أَي أَثـَّروا فيها بوَطْئِهم، وجعَلوا في مَساقيها علامات.  وقَوَّبَ الشيءَ: قَلَعَه من أَصله. وتَقَوَّبَ الشيءُ إِذا انْقَلَعَ من أَصله.  وقابَ الطائرُ بيضَتَه أَي فَلَقَها، فانْقابت البيضةُ؛ وتَقَوَّبَتْ  بمعنًى.  \<ص:694>  والقائبةُ والقابَةُ: البَيْضة. والقُوبُ، بالضم: الفَرْخُ.  والقُوبِـيُّ: الـمُولَعُ بأَكل الأَقْوابِ، وهي الفِراخُ؛ وأَنشد:  لـهُنَّ وللـمَشِـيبِ ومَنْ عَلاهُ، *  من الأَمْثالِ، قائِـبَةٌ وقُوبُ  مَثَّلَ هَرَبَ النساءِ من الشيوخ بهَرَبِ القُوبِ، وهو الفَرْخُ، من  القائبةِ، وهي البَيْضة، فيقول: لا تَرْجِـعُ الـحَسْناءُ إِلى الشيخ، كما  لا يَرْجِـعُ الفرخُ إِلى البيضة. وفي المثل: تَخَلَّصَتْ قائبةٌ من  قُوبٍ، يُضْرَبُ مثلاً للرجل إِذا انْفَصَلَ من صاحبه. قال أَعرابي من بني أَسَدٍ لتاجرٍ اسْتَخْفَره: إِذا بَلَغْتُ بك مكان كذا، فَبَرِئَتْ  قائِـبةٌ من قُوبٍ أَي أَنا بريءٌ من خِـُفارَتِكَ. وتَقَوَّبَتِ البيضةُ إِذا  تَفَلَّقَتْ عن فَرْخها.  يقال: انْقَضَتْ قائبةٌ من قُوبِها، وانْقَضَى قُوبِـيٌّ من قاوِبَةٍ؛  معناه: أَن الفَرْخ إِذا فارقَ بيضَتَه، لم يَعُدْ إِليها؛ وقال:  فقائِـبةٌ ما نَحْنُ يوماً، وأَنْتُمُ، *  بَني مالكٍ، إِن لم تَفيئوا وقُوبُها  يُعاتِـبُهم على تَحَوُّلِهم بنسَبهم إِلى اليمن؛ يقول: إِن لم ترجعوا  إِلى نسبكم، لم تعودوا إِليه أَبداً. فكانت ثلْبةَ ما بيننا وبينكم.  وسُمِّيَ الفَرْخُ قُوباً لانقِـيابِ البيضةِ عنه.  شمر: قِـيبَتِ البيضةُ، فهي مَقُوبة إِذا خَرَجَ فرْخُها.  ويقال: قَابَةٌ وقُوبٌ، بمعنى قائبةٍ وقُوبٍ. وقال ابن هانئ: القُوَبُ  قُشْوُرُ البيض؛ قال الكميت يصِف بيضَ النَّعامِ:  على تَوائِم أَصْغَى من أَجِنَّتِها، *  إِلى وَساوِس، عنها قابتِ القُوَبُ  قال: القُوَبُ: قشور البيض. أَصْغَى من أَجنتها، يقول: لما تحرَّك الولد في البيض، تَسَمَّع إِلى وسْواس؛ جَعَلَ تلك الحركة وسوسةً. قال: وقابَتْ تَفَلَّقَت. والقُوبُ: البَيْضُ.  وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه، أَنه نهى عن التَّمَتُّع بالعمرة إِلى الحج، وقال: إِنكم إِن اعتمرتم في أَشهر الحج، رأَيتموها مُجْزئةً من حجكم، فَفَرَغَ حَجكم، وكانت قائِـبةً من قُوبٍ؛ ضرب هذا مثلاً لخَلاء مكة من المعتمرين سائر السنة. والمعنى: أَن الفرخ إِذا فارق بيضته لم يعد إِليها، وكذا إِذا اعْتَمروا في أَشهر الحج، لم يعودوا إِلى مكة.  ويقال: قُبْتُ البَيْضة أَقُوبُها قَوْباً، فانْقابَتِ انقِـياباً. قال الأَزهري: وقيل للبيضة قائِـبةٌ، وهي مَقُوبة، أَراد أَنها ذاتُ فَرْخٍ؛ ويقال لها قاوِبةٌ إِذا خَرَجَ منها الفَرْخُ، والفرخُ الخارج يقال له: قُوبٌ وقُوبيّ؛ قال الكميت:  وأَفْرَخَ منْ بيضِ الأَنوقِ مَقُوبُها  ويقال: انْقابَ المكانُ، وتَقَوَّبَ إِذا جُرِّدَ فيه مواضعُ من الشجر  والكلإِ.  ورجل مَليءٌ قُوَبَةٌ، مثل هُمَزة: ثابتُ الدارِ مُقِـيمٌ؛ يقال ذلك للذي لا يبرح من المنزل. وقَوِبَ من الغُبار أَي اغْبرَّ؛ عن ثعلب.  والـمُقَوَّبةُ من الأَرضين: التي يُصِـيبُها المطرُ فيبقَى في أَماكِنَ  منها شجرٌ كان بها قديماً؛ حكاه أَبو حنيفة.
مقاييس اللغة
(قوب) القاف والواو والباء أصلٌ صحيح، وهو شِبْه حَفْرٍ مُقَوَّر في الشَّيء. يقال: قُبْتُ الأرضَ أقُوبُها قَوْباً، وكذلك إذا حَفَرتَ فيها حُفْرةً مقوَّرة. تقول: قُبْتُها فانقابت. وقَوَّبْتُ الأرضَ، إذا أثّرتَ فيها. وتقوَّب الشيء: انْقَلَع من أصلِه. وكأنَّ القُوَباءَ من هذا، وهي عربيّة، قال:
يا عجبا لهذه الفَليقَهْ *** هل تُذهِبَنَّ القُوَباءَ الرِّيقَهْ([11])
وقد تسكن واوها فيقال قُوبَاء. ويقولون: "تخلَّصَتْ قائِبةٌ من قُوب" أي بيضة من فَرْخ؛ يضرب مثلاً للرّجُل يفارِقُ صاحبَه.
(قاب) القاف والألف والباء. القابُ: القَدْر. وعندنا أنّ الكلمةَ فيها معنيان: إبدالٌ، وقَلْبٌ. فأمّا الإبدال فالباء مبدلة من دال، والألف منقلبة من ياء، والأصل* القِيدُ. قال الله تعالى: ﴿فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ﴾ [النجم 9]. ويقال: القَابُ: ما بين المَقْبِض والسِّيَة. ولكلِّ قوسٍ قابَانِ.
ومما ليس من هذا الباب ولكنَّه مهموز، قولهم: قَئِبَ من الشَّراب، إذا امتلأ.
القاموس المحيط:
القَوْبُ حَفْرُ الأرضِ، كالتَّقْويبِ، وفَلْقُ الطَّيْرِ بَيْضَهُ، وبالضم الفَرْخُ، كالقائِبَةِ والقابَةِ، ج أقْوابٌ. و " تَخَلَّصَتْ قائِبَةٌ من قُوبٍ " ، أو قابَةٌ من قُوبٍ، أي بَيْضَةُ من فَرْخٍ،يُضْرَبُ لمَنِ انْفَصَلَ من صاحِبِه، والمُتَقَوِّبُ المُتَقَشِّرُ، والذي سَلَخَ جِلْدَه من الحَيَّاتِ، ومَنْ تَقَلَّعَ عن جِلْدِهِ الجَرَبُ، وانْحَلَقَ شَعَرُهُ، وهي القُوْبَةُ والقُوَبَةُ والقُوْباءُ والقُوَباءُ.وقَوَّبَه تَقْويباً قَلَعَهُ فَتَقَوَّبَ.
والقُوْبَاءُ والقُوَبَاءُ: الذي يَظْهَرُ في الجَسَدِ، ويَخْرُجُ عليه، وليس فُعْلاءُ ساكِنةَ العَيْنِ غيرَها والخُشَّاءِ. والقُوبِيُّ: المُوْلَعُ بأَكْلِ الفِراخِ. وأُمُّ قُوبٍ: الدَّاهِيَةُ. والقُوَبُ، كصُرَدٍ: قُشُورُ البَيْضِ. وكهُمَزَةٍ: المُقيمُ الثَّابتُ الدَّارِ. والقابُ: ما بينَ المَقْبِضِ والسِّيَةِ، ولكُلِّ قَوْسٍ قابانِ، والمِقْدارُ، كالقِيبِ. وقابَ: هَرَبَ، وقَرُبَ، ضِدُّ. واقْتَابَهُ: اخْتاره. وقَوَّبْتُ الأرضَ: أثَّرْتُ فيها. وتَقَوَّبَتِ البَيْضةُ: انْقابَتْ.
تاج العروس:
ق و ب
القَوْبُ : حفر الأَرضِ شِبْهَ التَّقْوِيرِ كالتَّقْوِيبِ . قُبْتُ الأَرْضَ أَقُوبُها إِذا حَفَرْتَ فيها حُفْرَةً مُقَوَّرَةً فانْقابتْ هي . ابن سيدَهْ : قَابَ الأَرْضَ قَوْباً وقَوَّبَهَا تَقْوِيباً : حَفَرَ فِيهَا شِبْهِ التَّقْوِيرِ . وقدِ انْقَابَتْ وتَقَوَّبَتْ . القَوْب : فَلْقُ الطيْرِ بَيْضَه قابَ فانْقَابَتْ . والقُوبُ : بالضَّمِّ : الفَرْخُ ومنه القُوبِىُّ كما سيأْتي كالقائِبةِ والقَابَةِ ج أَقْوَابُ . من المَجَاز في المَثَلِ : بَرِئَتْ أي : تَخَلَّصَتْ قائِبَةُ من قُوبٍ أَو : قابَةُ من قُوَبٍ كصُرَدٍ كما قَيَّدَهُ الصّاغانيُّ أَي : بَيْضَةُ من فَرْخٍ قاله ابْنُ دُرَيْدٍ . وهكذا في الَّصِحاح ومَجْمَع الأَمثال وبه عَبَّر الحَرِيرِيُّ في مقاماته . قال أَبُو الهَيْثَمِ : القابَةُ الفَرْخُ والقُوبُ البَيْضَةُ وحُذفتِ الياءُ من القابَةِ كما حُذِفَتْ مِن الجَابة فَعْلَة بمعنى المفعول كالغَرْفَة من الماءِ والقَبْضَةِ من الشَّيْءِ وأَشباهِهما . يُضْرَبُ مَثَلاً لمن انْفَصَلَ من صاحِبِه . قالَ أَعرابيُّ من بني أَسَدٍ لتاجِر اسْتَخْفَره : إِذا بَلَغْتُ بِكَ مكانَ كذا وكذا فَبرِئَتْ قَائِبَةُ من قُوبٍ أَي أَنا بَرِيءُ منِ خُفارَتك . ويقالُ : انْقَضَتْ قَائِبَةُ من قُوبِهَا وانْقضَى قوبِىُّ من قَاوِبَةٍ معناه : أَن الفرْخ إِذا فارَق بيضَته لم يَعدْ إِليها . وقال :
فقائِبَةُ ما نَحنُ يَوْماً وأَنْتمُ ... بَنِي مَالِكٍ إِنْ لم تَفِيؤوا وقوبُها يُعاتِبُهُمْ على تَحوُّلهِم بنَسبِهم إِلى اليَمَن يقولُ : إِن لم تَرجِعُوا إِلى نَسَبكم لم تَعودوا إِليه أَبَداً فكانت ثَلْبَةَ ما بيننا وبينكم وسُمِّيت البَيْضَةُ قُوباً لانْقِيابِ الفَرْخِ عنها . ووَقعَ في شِعْرِ الكُمَيْتِ :
لَهُنَّ وللمَشِيبِ ومَنْ عَلاَهُ ... مِن الأَمْثَالِ قَائِبة وقُوبُ مَثَّلَ هَرَبَ النِّسَاءِ من الشُّيُوخ بهَربِ القُوب وهو الفرْخُ من القائِبَة وهي الْبَيضة فيقول : لا تَرْجِعُ الحسناءُ إِلى الشَّيْخ كما لا يَرْجِعُ الفرْخُ إِلى البَيضة . وفي حديث عُمَرَ رضيَ الله عنه " أَنَّه نَهَى عن التَّمَتُّعِ بالعُمْرَةِ إِلى الحَجّ وقال : إِنّكُم إِنِ اعْتَمَرْتُم في أَشهُرِ الحَجّ رأَيْتُمُوهَا مُجْزِئَةً من حجِّكُمْ فَفَرغَ حَجُّكُمْ وكَانَتْ قائِبَةً من قُوبٍ " ضرب هذا مثلاً لِخَلاءِ مكَّةَ من المعتمِرينَ سائرَ السَّنَةِ . والمعنى : أَنَّ الفرخَ إِذا فارَقَ بَيْضَتَهُ لم يَعُدْ إِليها وكذلك إِذا اعتمَرُوا في أَشْهُرِ الحجِّ لم يَعودُوا إِلى مَكَّةَ . قال الأَزْهَرِيُّ : وقيل للْبَيضةِ قائبةُ وهي مَقُوبَةُ أَراد أَنَّهَا ذاتُ فَرْخٍ ويقال إِنّها قَاوِبَة إِذا خَرَجَ منها الفَرْخُ والفَرْخُ الخارِج يُقَال له القُوبُ والقُوبِىُّ . هذه نصوصُ أَئمّةِ اللّغةِ في كُتبهم . ونقل شيخُنا عن أَبي علّي القالي ما نصُّه : ويقولون : لا والّذي أَخرَجَ قائبةً من قُوبٍ يَعْنُونَ فَرْخاً من بَيضةٍ قال : فهذا مُخَالفُ لِمَا ذكرناه وقد اعترضَه أَبو عُبَيْدٍ البَكْرِيُّ وقال : إِنَّه قلب . والمُتَقَوِّب : المُتَقَشِّرُ . الأَسْوَدُ المُتَقَوِّب : هو الَّذِي سَلَخَ جِلْدَهُ من الحَيَّاتِ . المُتَقَوِّبُ : مَن تَقَشَّرَ عن جِلْدِهِ الجَرَبُ وقال اللَّيْث : الجَرَبُ يُقَوِّبُ جِلْدَ البعير فترى فيه قُوباً قد انجردتْ من الوَبَر وانْحَلَقَ شَعرُهُ عنه وهي القُوبَةُ بالضَّمّ مع تسكين الواو والقُوَبَة بتحريك الواو وكلاهما عن الفراءِ والقُوبَاءُ والقُوَباءُ بالمَدِّ فيهما وقال ابْنُ الأَعْرَابيِّ : القُوباءُ واحدةُ القُوبَةِ والقُوَبَةِ . قال ابن سِيدَهْ : ولا أَدري كيف هذا لأَنّ فُعْلَةً وفُعَلَة لا يكونانِ جمعاً لفُعْلاءَ ولاهما من أَبنية الجَمْع . قال : والقُوَبُ جمعُ قُوبَةٍ وقُوَبَةٍ . قال : وهذا بَيِّنُ لأَنّ فُعَلاً جمعُ لِفُعْلَة وفُعَلَةٍ . وقُوَّبَهُ أَي : الشَّيْءَ تَقْوِيباً : قَلَعَهُ من أَصلِه فَتَقَوَّبَ : انقلعَ من أَصله وتَقَشَّر . منه القُوبَاءُ والقُوَبَاءُ وهو الَّذِي يَظْهَرُ في الجَسَدِ ويَخْرُجُ عليهِ . وقالَ الجَوْهَرِيُّ : داءُ معروفُ يَتَقَشَّرُ ويَتَسِع يُعالَجُ بالرِّيقِ وهي مونَّئَةُ لا تَنصرف وجمعُها قُوَبُ : وقال :
يا عَجَباً لِهذِه الفَلِيقَهْ ... هَلْ تَغْلِبَنَّ القُوَباءَ الرِّيقَهْ الفَلِيقَة : الدّاهيةُ . والمعنى أَنَّه تَعَجَّبَ من هذا الحُزاز الخبيث كيف يُزِيلُهُ الرِّيق ويقال إِنّه مختصُّ برِيقِ الصائمِ أَو الجائع . وقد تُسَكَّنُ الواوُ منها استثقالاً للحركة على الواوُ فإِنْ سَكَّنْتَهَا ذَكَّرْتَ وصَرَفْت والياءُ فيه للإِلْحاق بقِرْطَاسٍ والهمزةُ منقلِبةٌ منها . وقال الفَرَّاءُ : القُوباءُ تُؤنَّثُ وتُذَكّرُ وتُحَرَّك وتُسَكَّنُ فيقال : هذه قُوَباءُ فلا تُصْرَفُ في معرفةٍ ولا نكرةٍ ويُلْحَقُ بباب فُقَهاءَ وهو نادر : وتقولُ في التَّخْفِيف : هذهِ قُوباءُ فلا تُصْرَفُ في المعرفة وتُصْرَفُ في النَّكِرَة ؛ وتقول : هذِه قُوباءُ تَنصرف في المعرفةِ والنَّكْرَةِ وتُلْحَقُ ببابِ طُومارٍ . قال ابْنُ السِّكِّيتِ : ولَيْسَ في الكَلامِ فُعْلاءُ مضمومةَ الفاءِ ساكِنَةَ العَيْنِ ممدودةً غيَرَها والخُشَّاءِ
وهو العَظْمُ النّاتِىء وراء َ الأُذُنِ قَال : والأَصلُ فيهما تحريكُ العينِ خُشَشَاءُ وقُوَباءُ . قال الجوهريُّ . والمُزَّاءُ عندي مثلُهُما فمن قال : قُوَبَاءُ بالتَّحْرِيك قال في تصغيره : قُوَيْبَاءُ ؛ ومن سَكَّن قال : قُوَيْبِىّ : قال شيخُنا بعدَ هذا الكلام : قلتُ تصرَّفَ في المُزَّاءِ في بابه تَصَرُّفاً آخَرَ فقال : والمُزّاءُ بالضَّمّ ضَرْبُ من الأَشْرِبَةَ وهو فُعلاءَ بفتح العين فأَدْغَمَ لأَنّ فُعلاءَ ليس من أَبْنيتِهم ويقال : هو فُعَّالٌ من المهموز وليس بالوَجْه ؛ لأَنّ الاشتقاقَ ليس يدُلُّ على الهْمز كما دَلّ على القُرّاءِ والسُّلاَّءِ ؛ قال الأَخْطَلُ يَعِيبُ قَوماً :
بِئسَ الصُّحَاةُ وبِئسَ الشَّرْبُ شَرْبُهُمُ ... إِذا جَرَى فِيهِمُ المُزّاءُ والسَّكَرُ هو اسْمٌ للخمْر . ولو كان نعتاً لها كان مَزّاءَ بالفَتح . وأَمّا الخُشّاءُ بالخاءِ والشّين المعجمتَينِ فأَبقاها على ما ذَكَرَ وأَلحقها بقُوَبَاءَ كما يأْتي في الشِّينِ المُعْجَمَةِ . انتهى . والقُوبِيُّ بالضَّمِّ : المُولَعُ أَي : الَحِريصُ بِأَكْلِ الأَقْوَابِ وهي الفِرَاخُ . وأَمُّ قُوبٍ بالضّمّ : من أَسماءِ الدّاهِيَةِ . عن ابْنِ هانِئٍ : القُوَبُ أَي : كَصُرَدٍ : قُشُورُ البَيْضِ ؛ قال الكُمَيْتُ يَصِفُ بيضَ النَّعَام :
على تَوَائِمَ أَصْغَي من أَجِنَّتِها ... إِلى وَساوِسَ عَنْهَا قابَتِ القُوَبُ قابَتْ : أَي تفَلّقتْ . رَجَلُ مَلِئٌ قُوَبَةً كَهُمَزَةٍ : المُقِيمُ الثّابِتُ الدّارِ يقال ذلك للّذي لاَ يَبْرَحُ من المَنْزِلِ . والقَابُ : ما بَيْنَ المَقْبِضِ والسِّيَةِ المَقْبِضُ كَمَجْلِسٍ والسِّيَةُ بالكسر : ما عُطِفَ من جانِبَيِ القَوْس ولِكُلِّ قَوْسٍ قابَانِ وهما ما بَيْنَ المَقْبِضِ والسِّيَةِ . وقال بعضُهم في قولِهِ عَزَّ وجَلَّ " فكانَ قَابَ قَوْسَيْنِ " : أَرادَ قَابَيْ قَوْسٍ فَقَلَبَهُ وإِليه أَشارَ الجَوْهَرِيُّ . القَابُ : المِقْدارُ كالقِيبِ بالكَسر . تقول : بَيْنَهُمَا قابُ قَوْسٍ وقِيبُ قَوْسٍ وقادُ قوْسٍ وقِيدُ قَوْسٍ أَيْ قَدْرُ قَوْسٍ . وقيلَ : قابَ قَوْسَيْنِ : طُولَ قَوسينِ . وقال الفَرّاءُ : قابَ قَوْسَينِ . أَي : قَدْرَ قَوْسَينِ عَرَبِيّتَيْنِ . وفي الحديث : " لَقَابُ قَوْسِ أَحَدِكُم خَيْرُ من الدُّنْيا وما فيها " . قال ابْنُ الأثَيرِ : القابُ والقِيبُ بمعنى القَدْرِ وعَيْنُها واوٌ من قولهم : قَوَّبُوا في الأَرْضِ أَيْ : أَثَّرُوا فيها كما سيأْتي . وفي العِنَاية للخَفاجَيّ : قَابُ القَوْسِ وقِيبُه : ما بَيْنَ الوَتَرِ ومَقْبِضِهِ . وَبَسَطَهُ المفسِّرُونَ في " النَّجْمِ " . وقَابَ الرَّجُلُ يَقُوبُ قَوْباً : إِذا هَرَبَ وقابَ أَيضاً إِذا قَرُبَ نقلَهما الصّاغانيّ فَهُما ضِدُّ . واقْتابَهُ : اخْتَارَهُ . يقال قَوَّبْتُ الأَرْضَ أَي : أَثَّرْتُ فِيها بالوطْءِ وَجَعَلْتُ في مَساقيها عَلاَماتٍ وقد تقدّمتِ الإِشارةُ : إِليه من كلامِ ابْنِ الأَثيرِ ؛ وأَنشدَ :
به عَرَصَاتُ الحَيِّ قَوَّبْنَ مَتْنَهُ ... وجَرَّدَ أَثْبَاجَ الجَرَاثِيمِ حاطِبُهْ قَوبن متْنه : أَي أَثَّرْنَ فيه بمَوْطِئهِم ومَحَلهم . قال العَجّاجُ :
" من عَرَصَاتِ الحَيِّ أَمْسَتْ قُوَّبَا أَي : أَمْسَتْ مُقَوَّبَةً وَتَقَوَّبَتِ البَيْضَةُ أَي : انْقابَت وهُما بمعنًى وذلك إِذا تَفَلَّقتْ عن فَرْخِها . وممّا لم يذكُرْهُ المُؤَلِّفُ : ويُقَال : انْقابَ المَكَانُ وتقَوَّبَ إذا جُرِّدَ فيه مواضِعُ من الشَّجَرِ والكَلإِ . وقَوِبَ من الغُبَارِ أَي اغْبَرَّ وهذا عن ثعلب . والمُقَوَّبَةُ من الأَرَضِينَ : الّتي يُصيبُهَا المَطَرُ فيَبْقَي في أَماكنَ منها شَجَرٌ كان بها قَديماً . حكاه أَبو حنيفةَ . وفي الأَساس : وقَوَّبتِ النّازِلُونَ الأَرْضَ : أَثَّرَتْ . وفي رأْسه وجِلْدِه قُوَبٌ أَي : حُفَرٌ . من المَجَاز انْقابت بَيْضةُ بَني فلانٍ عن أَمْرِهم : بَيَّنُوهُ : كأَفرَخَتْ بَيضتُهم . انتهى

_Türkçe çeviri henüz yok_
