# قوت (ق-و-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%88%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Tavuk yemi demektir

- Harfler: ق - و - ت
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَقْوَاتَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%82%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَالَهَا | Onun gıdaları | 1 | 1 | [41:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/ayet/41:10.md) |
| [مُقِيتًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/siga/%D9%85%D9%8F%D9%82%D9%90%D9%8A%D8%AA%D9%8B%D8%A7.md) | مُفْعِلًا | Gıdayı veren | 1 | 1 | [4:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/ayet/4:85.md) |

## Mücavir kökler — 17 mücavir (23 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Üstüne oturulan keçe demektir
2. [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sıra dağlar
3. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
4. [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Şefeve” dudak demektir
5. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dikili taş demektir
6. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Birkan yanardağ demektir
7. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Üst
8. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
9. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sehl” ova demektir
10. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kıdr kazandır
11. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
12. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
13. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
14. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
15. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
16. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
17. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قوت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md), [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md), [غذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B0%D9%8A.md), [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) |
| Zıt Kök | [جوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Canı bedende tutmaya ve telef olmayı önlemeye yetecek asgari ve ölçülü besin payı |
| Çekirdek Özet 2 | Varlıkların hayatiyetini sürdürmesi için gereken zaruri imkânların takdir ve muhafaza edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Canlıların varoluşsal sürekliliğini teminat altına alan denge, gözetim ve asgari güvence nizamı |
| Kritik Hata Riski | Rızkı yalnızca sınırsız bolluk ve lüks tüketim zannederek varlığın asgari hayati dengesini ve muhafaza boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قو | Toplanma, tutunma, güç ve direnç kazanarak ayakta durma. Bu ikili çekirdek [قوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8.md) kökünde kabuk bağlayıp toparlanma, [قوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%B3.md) kökünde gerilip kuvvet biriktirme, [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) kökünde manayı toplayıp ifadeye dökme, [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) kökünde doğrulup sebatla ayakta durma ve [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) kökünde doğrudan derman ve kudret manalarında görülür. | ت | Çekirdeğin taşıdığı genel güç ve dayanıklılık potansiyeline sınır, tayin ve ölçü katarak, kuvveti dağılmaktan korur ve yaşamı ayakta tutacak kesin asgari sınıra bağlar. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Hayati enerjinin ve ihtiyaç duyulan gücün dar bir merkezde toplanması ve odaklanması |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Toplanan bu gücün bedene ve can bağına raptedilmesi, hayatiyetin devamına bağlanması |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Verilen payın telef etmeyecek ve israfa kaçmayacak kesin bir sınırla tayin ve tespit edilmesi |
| قوت | Hayati gücün toplanıp canlılık bağına raptedilerek telef olmayı önleyecek asgari sınırda ölçülüp sabitlenmesi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının ölmesini engelleyecek, canını tutacak (imsâkü'r-ramak) kadar az ve ölçülü gıda vermek; ateşi söndürmeyecek ve alevini boğmayacak biçimde azar azar odun beslemek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Çöl yolculuğunda sönmek üzere olan ateşi azar azar ve ölçüyle beslemeyi anlatan Zü’r-Rimme beyti: فقلت له ارفعها إليك وأحيها / بروحك واقتته لها قيتة قدرا |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin ailesine veya himayesindekilere telef olmayacakları kadar ölçülü harcama yapması (قات أهله) ve kişinin bir nesneye tam anlamıyla güç yetirip onu gözetim altında tutması durumunda kullanılan مقيت sıfatı. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde قوت kökü, doğrudan doğruya canın korunması, beslenmesi, kişinin veya nesnenin gözetilip güç dengesinin korunması ekseninde daralmış bir semantik hat çizer. Güney Sami ve Klasik Arapça sahasında kök, canı bedende tutan asgari besin (el-kūt) ve bir şeyi tam gözetim altında tutarak ona yetme, muktedir olma (el-mukît) anlamlarıyla merkezîleşmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) doğrudan aynı harf dizilimiyle müstakil bir birincil isim olarak yaygın olmasa da, bedeni ve canı ayakta tutma işlevi kökteş güç ([قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md)) ve kıvam ([قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md)) alanlarıyla iç içe gelişmiştir. İkili قو çekirdeğinin varlığı ayakta tutma kudreti bildirdiği, Arapçada kök sonuna gelen ت harfiyle bu gücün tayin edilmiş bir rızık payı ve koruma ölçüsüne dönüştüğü tespit edilir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قو çekirdeğinden türeyiş | Güç ve kuvvet verme anlamındaki kökten, canı ayakta tutacak asgari azık ve onu veren koruyucu güce özelleşme. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Varlık ve güç ekseni | Süryanice ve İbranicedeki varlığı dik tutma, besleme ve gözetme kavramlarıyla semantik matris ortaklığı. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda doğrulanabilir doğrudan kökteş tespit edilemedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قوت | Anlamlı | Canı tutan azık, gözetim | Canı ayakta tutan asgari besin; bir şeyi koruyup ona güç yetirme. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [قتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%88.md) | Anlamlı | Hizmet etmek | Efendiye hürmetle hizmet etmek, işini iyi görmek (el-katv). | Kur'an'da geçmez. |
| [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md) | Anlamlı | Belirlenmiş an, sınır | Bir iş için sınırları kesinleştirilmiş zaman dilimi ve vade tayini. | Kur'an'da geçer; ortak sınır ve ölçü unsuru taşır. |
| وتق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [تقو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%88.md) | Anlamlı | Sakınma, korunma | Kök aslen [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) olup harf dönüşümüyle takva dairesine girer. | Kur'an'da türevleri geçer; kalb ilişkisi. |
| [توق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D9%82.md) | Anlamlı | Şiddetle özleme, can atma | Nefsin bir şeye aşırı arzu ve iştiyakla yönelmesi (tevk). | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قوت | Merkez | Asgari hayati gıda ve gözetim | Canı telef olmaktan koruyacak asgari, tayin edilmiş ve denetlenen payı ifade eder. | Hayatı ayakta tutan zaruri rızık ve tam koruyucu kudret. |
| [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) | Komşu | Tatma ve beslenme | Gıdanın lezzeti, ağız yoluyla alınması ve genel olarak yenilmesi boyutunu öne çıkarır. | Açlığı gidermek için yenen her türlü yiyecek. |
| [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) | Komşu | Bağışlanan nasip ve imkân | Canlıya lütfedilen maddi ve manevi her türlü pay ve geniş geçimlik. | Kuttan daha geniştir; lüks ve fazlalığı da kapsar. |
| [غذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B0%D9%8A.md) | Komşu | Büyüten ve geliştiren gıda | Bedeni geliştiren, hücreleri besleyen ve büyümeyi sağlayan besin unsuru. | Kut hayatta tutmaya, gıda ise geliştirmeye odaklanır. |
| [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) | Komşu | Koruma ve zayi etmeme | Bir şeyi kaybolmaktan, bozulmaktan ve yok olmaktan muhafaza etme eylemi. | Kut kavramının mükit türevi bu manayı besleme ile birleştirir. |
| [جوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9.md) | Zıt | Açlık ve yoksunluk | Bedeni ayakta tutacak gıdanın bulunmaması, canın zayıf düşmesi hali. | Kutun tamamen kesilmesiyle ortaya çıkan tükeniş. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قوت | Canı tutan azık ve gözetici kudret | Canın telef olmasını önleyen asgari gıda ve bu gıdayı sağlayıp denetleyen güç. | Kesin |
| Latince | victus, alimentum | Yaşam payı, besin | Victus hayatta kalma vasıtalarını karşılar; koruyucu şahitlik ve muktedir olma boyutunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | sustenance, nourishment | Asgari geçimlik, besin | Sustenance canı ayakta tutan asgari desteği iyi karşılar; ilahi murakabe ve kudret boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Lebensunterhalt, Nahrung | Yaşam azığı, beslenme | Hayatın idamesi için gereken asgari temini verir; ontolojik şahitlik yönünü taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | subsistance, nourriture | Asgari geçimlik, gıda | Hayatta kalmayı sağlayan zaruri gereksinimleri ifade eder; koruyucu kudret boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَقْوَاتَهَا | Yeryüzünün hayati rızıkları ve imkânları | Yeryüzünün yaratılışında canlıların yaşamlarını sürdürebilmeleri için yerleştirilen ekolojik ve biyolojik besin dengesi (Fussilet [41:10](https://lisan.digital/tr/ayet/41:10.md)). |
| مُقِيتًا | Her şeyi koruyup gözeten ve herkese hakkını veren kadir | İnsanların eylemlerine, şefaatlerine ve hallerine tanık olan, her şeyi aslıyla koruyan ve karşılığını vermeye muktedir olan Allah'ın sıfatı (Nisâ [4:85](https://lisan.digital/tr/ayet/4:85.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi isimler ve sıfatlar (el-Mukît) | Allah'ın yaratılmışların rızkını yaratması, her varlığa yetecek gücü vermesi ve her ameli koruyup şahit olması tartışması. | Rızık vericilik (Rezzâk) ile mutlak koruyuculuk (Hafîz) ve kadir oluş (Muktedir) sıfatlarının birleşimi. |
| Fıkıh | Nafaka ve asgari geçim hukuku | Bir kimsenin bakmakla yükümlü olduğu kişilere (ıyâl) sağlamak zorunda olduğu asgari gıda ve barınma standardı. | Telef olmayı önleyen ve insan onurunu koruyan zorunlu asgari harcama sınırı. |
| Tefsir | Kozmoloji ve ahlaki sorumluluk | Fussilet 10'da yerin gıdalarının takdiri ile Nisâ 85'te amellere şahit ve muktedir olunması arasındaki hikmet bağı. | Evrendeki ekolojik rızık planlaması ve amellerin ilahi denetim altında zayi edilmemesi. |
| Hadis | Aile mesuliyeti ve emanet bilinci | Kişinin bakmakla yükümlü olduğu canları ihmal etmesinin büyük günah sayılması bağlamındaki nebevî uyarılar. | Canı ayakta tutma sorumluluğunun ahlaki ve hukuki bir yükümlülük haline gelmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve ilahi inayet | el-Mukît ismi | Hayatın muhafazası | Allah'ın her canlıya canını koruyacak rızkı vermesi ve amelleri eksiksiz gözetmesi. | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve ekoloji | Yaşam destek eşiği | Hayatiyetin sürmesi | Organizmanın canlılığını koruyabilmesi için gereken asgari enerji ve besin dengesi. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve sosyal güvence | Temel hakların korunması | Toplumsal dengenin muhafazası | Devletin veya otoritenin hiçbir bireyi açlık ve yoksunluk içinde telef olmaya terk etmemesi. | Güçlü |
| İktisadi | Asgari geçim ve kaynak dağılımı | Temel ihtiyaç maddeleri | Kriz ve açlığın önlenmesi | İsraf ve aşırı birikim yerine, kaynakların tüm nüfusun hayatiyetini garanti edecek biçimde paylaştırılması. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asgari enerji eşiği (Homeostaz) | Fizik ve biyolojide bir sistemin çökmeden kararlı halini koruyabilmesi için sisteme dışarıdan verilmesi zorunlu olan en düşük enerji miktarı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Asgari yaşam standardı (Taban gelir) | Hukuk ve iktisatta bireyin toplum içinde biyolojik ve onurlu varlığını sürdürebilmesi için yasa ile korunan dokunulmaz temel pay. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca basit bir boğaz tokluğuna ya da değersiz bir yem kırıntısına indirgeyerek ilahi muhafaza, denetim ve kudret boyutunu tamamen unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca mideye giren lokmayı değil, yeryüzünün bütün canlı türlerini ayakta tutacak ekolojik potansiyelini ve amellerin karşılığını koruyup takdir eden mutlak gözetimi kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nisâ 85'teki «mükît» vasfını sadece rızık veren olarak anlayıp ilahi şahitlik ve ceza/mükafat kudretini gözden kaçırmak; Fussilet 10'daki takdiri ise sadece tarımsal berekete indirgeyip adil bölüşüm ilkesini ıskalamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem tabiat nizamındaki rızık dengesini hem de insanın amellerinin zayi edilmeksizin ilahi denetim altında olduğunu tek bir kavramsal kökle birbirine bağladığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın evrelerini ve yeryüzünün canlılar için donatılışını anlatan kozmolojik ayetler ile toplumsal dayanışma, adalet, şefaat ve sorumluluk yükleyen ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Rızkın rastlantısal olduğunu zanneden tesadüfçü bakışı ve insanın yaptıklarının kaybolup gideceğini varsayan sorumsuzluk anlayışını tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının telef olmasını engelleyecek, canını tutacak miktarda ölçülü gıda vermek ve ateşi söndürmeyecek şekilde azar azar beslemek.
- Soyut anlam: Bir varlığın varoluşunu sürdürebilmesi için ihtiyaç duyduğu asgari desteği tam bir kudret, bilgi ve gözetimle takdir ve muhafaza etmek.
- Sistematik karşılık: Sistemin çökmesini engelleyen asgari enerji eşiğinin garanti altına alınması ve girdilerin denetlenerek sonucun tam korunması.
- LaTeX modeli: $$M(s) = \inf \{ q \in Q \mid \phi(s, q) \ge \epsilon \} \quad \land \quad \Psi(s) \implies K(s)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $s$ incelenen canlı veya sistemi, $Q$ mevcut kaynaklar kümesini, $q$ sisteme aktarılan asgari payı (kutu), $\phi(s, q)$ sistemin hayatta kalma fonksiyonunu ve $\epsilon$ canın bedende kalması için gereken mutlak alt sınırı (remak eşiğini) temsil eder. $\inf$ ifadesi israfa kaçmayan asgari zaruri miktarın belirlenmesini, ikinci kısımdaki $\Psi(s) \implies K(s)$ bağıntısı ise sistem üzerindeki gözetimin ($\Psi$), onun mutlak kontrol ve muhafaza altında tutulması ($K$, yani mukît vasfı) anlamına geldiğini modeller.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%88%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/ayet/4:85.md) — مُقِيتًا

مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا

Meal (IK): Kim, iyi işte aracılık ederse; ondan kendisine bir pay ayrılır. Kim de kötü bir şeyde aracılık yaparsa; o kötülükten kendisine bir pay vardır. Allah, her şeye hakkıyla kadir ve nazır’dır.

### [Fussilet 41:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/ayet/41:10.md) — أَقْوَاتَهَا

وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ

Meal (IK): O; yeryüzüne sabit dağlar yerleştirdi ve orada bereketler yarattı. Ve onda arayanlar için dört beşit gıdalar takdir etti.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Tavuk yemi demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والتاء و"وايء" معهما
ق ت و، ت و ق، ت أ ق، و ق ت، ق و ت مستعملات قتو: القَتوُ: حسن الخدمة، تقول: هو يَْقُتو الملوك أي يخدمهم، قال:
... ... ... ... ... لا		أحسن قَتْوَ الملوكِ والخببا
والمَقاتِيةُ هم الخدام، والواحد مَقْتَوِيّ، وإذا جمع بالنون خفف فقيل: مَقتَوُونَ، وفي الخفض مَقْتَوينَ مثل أشعرين، قال:
تهددنا وتوعدنـا رويداً		متى كنا لأمك مَقْتَوينا
يعني خُدماُ.
توق: التًّوْقُ: نزاع النفس إلى الشيء، تَتُوق إليه تَوْقاَِ، وتاقَتْ نفسي إليه. ونفس تَوّاقَةٌ: مشتاقة.
تأق: التَّأَقُ: شدة الامتلاء.
وتَثِقَتِ القربة تَتْأَقُ تَأَقَاً، وأتْأَقَها الرجل إتاقَاً. وتَثِقَ فلان إذا امتلأ حزناً وكاد يبكي.
وفرس تَئِقٌ: ممتلئ جرياً.
وأتْأَقْتُ القوس: نزعتها فأغرقت السهم.
وقت: الوَقْتُ: مقدار من الزموان، وكل ما قدرت له غاية أو حيناً فهو مُوَقَّتٌ.
والمِيقاتُ: مصدر الوقت، والأخرة مِيقاتُ الخلق.
ومواضع الإحرام مَواقيتُ الحاج. والهلال ميقات الشهر.
وقوله تعالى: "وإذا الرسل أُقِّتَتْ"، إنما هو "وُقِّتَتْ" من الواو فهمز.
وتقول: وقتُ موقتٌ.
قوت: القُوتُ: ما يمسك الرمق من الرزق، وقات يقوت قوتاً، وأنا أقُوتُه أي أعوله برزق قليل.
وإذا نفخ نافخ في النار تقول له: انفخ نفخاً قوياً. واقتَتْ لها نفخ قِيتةً، تأمره بالرفق والنفخ القليل، قال:
فقلت له خذها إليك وأحيهـا		بروحك واقْتَتْهُ لها قِيتةً قدراً

##### Türkçe

**القاف** ve **التاء** ve onlarla birlikte “**وايء**”
**ق ت و**، **ت و ق**، **ت أ ق**، **و ق ت**، **ق و ت** kullanımdadır. **قتو**: **القَتوُ**: hizmetin güzelliği; dersin ki: o, **يَْقُتو** krallara; yani onlara hizmet eder. Dedi ki:
... ... ... ... ... لا		Krallara ve hızlı yürüyüşe en güzel **قَتْوَ** (yapmam).

Ve **المَقاتِيةُ** hizmetkârlardır; tekili **مَقْتَوِيّ**’dir. Nûn ile cem‘ edilirse hafifletilir de **مَقتَوُونَ** denir; cer hâlinde **مَقْتَوينَ** (denir), **أشعرين** gibi. Dedi ki:
Bizi tehdit ettin ve bize vaad ettin; biraz yavaş,		ne vakit biz annen için **مَقْتَوينا** olduk?
Yani hizmetkârlar.

**توق**: **التًّوْقُ**: nefsin bir şeye çekişmesi; ona **تَتُوق** eder, **تَوْقاَِ** (ile); ve nefsim ona **تاقَتْ**. Ve **تَوّاقَةٌ** bir nefis: iştiyaklı.

**تأق**: **التَّأَقُ**: doluluğun şiddeti.
Ve kırba **تَثِقَتِ**; **تَتْأَقُ** eder, **تَأَقَاً**; ve adam onu **أتْأَقَها**; **إتاقَاً** (ile). Ve falan **تَثِقَ** eder; hüzünle dolduğu ve neredeyse ağlayacağı zaman.
Ve **تَئِقٌ** bir at: koşuşla dolu.
Ve yayı **أتْأَقْتُ**: onu çektim de oku sonuna kadar götürdüm.

**وقت**: **الوَقْتُ**: zamandan bir miktar; ve her neye bir son yahut bir vakit takdir ettiysen o **مُوَقَّتٌ**’tir.
Ve **المِيقاتُ**: vaktin masdarıdır; ve âhiret, yaratılmışların **مِيقاتُ**’ıdır.
Ve ihram yerleri, hacının **مَواقيتُ**’idir. Ve hilâl, ayın **ميقات**’ıdır.
Ve O’nun sözü (yüce): “**وإذا الرسل أُقِّتَتْ**”; ancak o, vâvdan “**وُقِّتَتْ**”tir; sonra hemzelendi.
Ve dersin ki: **وقتُ موقتٌ**.

**قوت**: **القُوتُ**: rızıktan canı tutan şey; **قات** eder, **يقوت**; **قوتاً** (ile). Ve ben onu **أقُوتُه**; yani onu az bir rızıkla geçindiririm.
Ve ateşte üfleyen bir üfleyici üflediğinde ona dersin ki: güçlü bir üfleyişle üfle. Ve onun için **اقتَتْ** eder; **نفخ قِيتةً**: ona yumuşaklığı ve az üflemeyi emredersin. Dedi ki:
Ona dedim: onu al ve onu dirilt,		nefesinle; ve onun için **واقْتَتْهُ**; ona **قِيتةً** ölçü (ile).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قاتَ أهلَه يَقوتُهُمْ قَوْتاً وقِياتَةً؛ والاسم القوتُ بالضم، وهو ما يقوم به بدنُ الإنسان من الطعام. يقال: ما عنده قوتُ ليلة، وقِيتُ ليلة، وقيتَهُ ليلة، فلما كسر القاف صارت الواو ياء. وقُتُّهُ فاقْتاتَ، كما تقول: رَزَقْتُه فارتَزَق. وهو في قائِتٍ من العيش، أي في كفاية. واسْتَقاتَهُ: سأله القوتَ. وفلانٌ يَتَقَوَّتُ بكذا. واقْتَتْ لِناركَ قِيتَةً، أي أطعمها الحطب. وأقاتَ على الشيء: اقتدرَ عليه. قال الشاعر:
وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النفس عنه		وكنت على إساءته مُقـيتـاً
وقال الفراء: المُقيتُ: المقتدر، كالذي يعطي كلَّ رجل قُوته. "وكان الله على كلِّ شيءٍ مُقيتا". ويقال المُقيتُ: الحافظ للشيء والشاهد له. وأنشد ثعلب:
ليت شِعري وأشْعُرَنَّ إذا مـاقرَّبوها منشـورةً ودُعـيتُ
أليَ الفضلُ أم عَلـيَّ إذا حـو		سِبْتُ إنِّي على الحساب مُقيتُ
أي أعرف ما عَمَلْتُ من السوء، لأنَّ الإنسان على نفسه بصيرةٌ.

##### Türkçe

**قاتَ** أهلَه **يَقوتُهُمْ** **قَوْتاً** ve **قِياتَةً**; isim **القوتُ** (ötre ile)dir; o, insan bedenini yiyecekten ayakta tutan şeydir. Denilir: onda bir gecenin **قوتُ**u yok, ve bir gecenin **قِيتُ**i, ve ona bir gecenin **قيتَهُ**i. Böylece **القاف** kırılınca **الواو** **ياء** oldu. Ve ona **قُتُّهُ**; böylece **فاقْتاتَ**, nitekim dersin: ona **رَزَقْتُه**; böylece **فارتَزَق**. Ve o, geçimden bir **قائِتٍ** içindedir; yani bir yeterlilik içindedir. Ve **اسْتَقاتَهُ**: ondan **القوتَ**u istedi. Ve falan kimse, şununla **يَتَقَوَّتُ** eder. Ve ateşin için bir **قِيتَةً** **واقْتَتْ**; yani ona odun yedir. Ve bir şey üzerine **أقاتَ**: ona güç yetirdi. Şair dedi ki:
وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النفس عنه		وكنت على إساءته مُقـيتـاً

Ve el-Ferrâ dedi: **المُقيتُ**: güç yetiren; her erkeğe **قُوته**nu veren kimse gibi. “Ve Allah her şey üzerine **مُقيتا** idi.” Ve denilir: **المُقيتُ**: şeyin koruyucusu ve ona şahit olan. Sa‘leb inşad etti:
ليت شِعري وأشْعُرَنَّ إذا مـاقرَّبوها منشـورةً ودُعـيتُ
أليَ الفضلُ أم عَلـيَّ إذا حـو		سِبْتُ إنِّي على الحساب مُقيتُ

Yani: kötülükten ne yaptığımı bilirim; çünkü insan kendi nefsi üzerine basirettir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ت ( وايء )
قتا ، قوت ، وقت ، توق ، تيق ، تقي ، تأق .
قتا : قال الليث : القَتْو : حُسْنُ الخِدمة . تقول : هو يَقْتُو الملُوك ، أي : يَخدمُهم :
إني امرؤٌ مِن بني خُزَيمة لا
أحْسِنْ قتْوَ المُلُوك والخَبَبا
والمَقَاتيَة هم الخُدَّام ، والواحد مَقْتَوِيّ ، وإذا جُمع بالنوق خُفِّفتْ الياء مَقْتَوون وفي الخفض والنصب مَقْتَوِين ، كما قالوا أشقرِين . وأنشد :
مَتَى كنّا لأمِّكَ مَقْتَوِينا
وقال شمر : المَقْتَوَون : الخَدَم ، واحدهم مَقْتَوِيّ . وأنشد :
أرَى عَمرو بن صِرْمةَ مَقْتَوِيّاً
له في كل عامٍ بَكْرَتانِ
قال : ويروى عن المفضل وأبي زيد أن أبا عَوْنٍ الحِرمازيّ قال : رجلٌ مَقْتَوِين ورجلانَ مَقْتَوِينٌ ، وكذلك المرأة والنساء ، وهم الذين يَخدُمون الناس بطعام بطونهم .
قال الكميت : وقال أبو الهيثم : يقال : فَتَوْتُ الرجلَ فَتْواً ومَقْتى ، أي : خَدَمتهُ ثم نسبوا إلى المقْتَى فقالوا : رجل مَقْتَوَي ، ثم خفّفوا ياءِ النسبة فقالوا : رجلٌ مَقتَوٍ ورجالٌ مَقْتَوُون ، الأصل مَقْتَوِيون .
ثعلب عن ابن الأعرابي : القَتْوَة : النميمة .
قلتُ : أَصلُها القَتَّة .
قوت : قال الليث : القُوت : ما يمسك الرَّمَق من الرِّزق والقَوْت مصدرُ قولك : قاتَ يَقُوتُ قَوْتاً ، وأنا أقُوتُه ، أَي : أَعُولُه برِزْق قليل .
وإذا نَفَخَ نافخٌ في النار تقول له : أنْفُخ
نفخاً قَوِيّاً . واقتَتْ لها نفخكَ قِيتةً ، يأمره بالرِّفق والنّفخ القليل .
لقول ذي الرُّمّة :
فقلتُ له خُذها إليك وأَحْيِها
برُوحِكَ واقتَتْهُ لها قِيتةً قَدْرا
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ مُّقِيتاً ) ( النساء : 85 ) ، المُقِيتُ : المقتدِر والمقدِّر ، كالذي يُعطِي كلَّ رجلٍ قُوتَه .
وجاء في الحديث : ( كَفَى بالرجُل إثماً أن يضيِّع مَنْ يَقُوت ) و ( يُقِيت ) .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : وحَلَفَ العُقَيْلِيّ يوماً فقال : ( لا وقائتِ نَفَسِي القَصير ) قال : هوَ مِن قوله :
يَقْتاتُ فضْلَ سَنامها الرَّحْلُ
قال : والاقتيات والقُوتُ واحد .
قلت : معنى قوله : ( وقائتِ نَفَسي ) أراد بنَفَسه رُوحَه ، والمعنى : أنّه يَقْبِض رُوحَه نَفَساً بَعد نفَسٍ حتى يَتوفّاه كلّه .
وقوله :
يَقْتاتُ فضلَ سَنامِها الرَّحْلُ
أي : يأخذُ الرَّحْلُ وأنا راكبُ شَحْمَ سَنامِ هذه الناقةَ قليلاً قليلاً حتى لا يَبقَى منه شيءٌ ، لأنه يُنْضِيها .
وقال الزجاج في قوله وجلّ وعزّ : ( وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ مُّقِيتاً ( .
قال : قال بعضهم : المُقِيتُ : القَدِير .
وأنشد الفرّاء :
وذي ضغن كففت النفسَ عنه
وكنتُ على إساءَته مُقيتا
أي : مقتدراً . وقيل : المُقيتُ : الحفيظ .
وقال أبو إسحاق : هو عندي بالحفيظ أشبَه ، لأنَّه مُشتقّ من القَوْت .
يقال : قُتُّ الرجلَ أقوتُه قَوْتاً : إذا حَفِظْتَ نفْسَه بما يَقُوتُه . والقُوتُ : اسمُ الشيء الذي يَحفظ نفْسه ولا فضلَ فيه على قَدْر الحِفظ .
فمعنى الْمقِيت ، والله أعلم : الحَفيظ الذي يُعطِي الشيءَ قَدْرَ الحاجة مِن الحفظ .
وأنشد :
أَلِيَ الفضلُ أم عليَّ إذا حُو
سبتُ إنِّي على الحساب مُقيتُ
وقال أبو عبيدة : المقيت عند العرب : الموقوف على الشيء . وأنشد هذا البيت .
وقال آخر :
ثم بعدَ المماتِ ينشرني من
هو على النشْرِ يا بُنيَّ مُقيتُ
أي : مقتدر .
وقت : قال الليث : الوَقْتُ : مقدارٌ من الزمان . وكلُّ شيءٍ قَدَّرْتَ له حِيناً فهو موَقّت ، وكذلك ما قدَّرْتَ غايتَه فهو موَقَّت . والميقات : مَصْدَرُ الوقت .
والآخرة ميقاتٌ للخلْق ، ومواضع الإحرام مواقيت الحاجّ ، والهلال مِيقات الشهر ، ونحو ذلك كذلك .
وقال الله جلَّ وعزّ : ( نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ) ( المرسلات : 11 ) .
قال الزجاج : جُعل لها وَقت واحدٌ للفصل في القضاء بين الأمة .
وَقال الفرّاء : جُمعتْ لوقتها يومَ القيامة .
قال : واجتَمع القرَّاء على همزها ، وهي في قراءة عبد الله : ( وقِّتَتْ ) ، وقرأها أبو جعفر المدنيّ : ( وُقِتَتْ ) خفيفةً بالواو ، وإنّما هُمزتْ لأنَّ الواو إذا كانت أوَّلَ حَرْفٍ وضُمّتْ هُمزَتْ .
من ذلك قولُك : صَلَّى القَوْمُ أُحْدَاناً .
وأنشدني بعضهم :
يحُلُّ أُحَيْدَهُ ويقالُ بَعْلٌ
ومِثلُ تموُّلٍ منه افتقارُ
ويقال : هذه أُجُوهٌ حِسانٌ بالهمز ، وذلك لأنَّ ضمة الواو ثقيلة ، كما كانت كسرة الياء ثقيلة .
ويقال : وقتٌ مَوْقوتٌ ومُوَقَّت .
قال الله : ( إِنَّ الصَّلَواةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَّوْقُوتاً ) ( النساء : 103 ) ، أي : كُتِبَتْ عليهم في أوقات مُؤقّتة .
توق : ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : المتَوَّقُ : المتَشَهَّى . قال : والمُبَوَّق : الكلام الباطل .
وقال الليث : التَّوْقُ : تؤوق النَّفس إلى الشيء ، وهو نِزاعُها إليه . تاقتْ إليه نفْسي تَتُوقُ تَوْقاً وتؤوقاً . نفْسٌ تَوَّاقةٌ : مُشْتاقةٌ .
وأنشد الأصمعي :
جاء الشتاءُ وقمِيصي أَخْلاق
شراذِمٌ يضحكُ مني التَّوّاق
قال : التّواق : الذي تَتُوقُ نفسُه إلى كلِّ دَناءَةٍ .
وقيل : التَّوَّاق اسم ابنه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : التَّوَقَةُ : الخُسَّف جمعُ خاسِف ، وهو الناقةُ .
وقال أبو عمرو مثله . قال : والتّوْق : نَفْس النّزع .
قال : والتُّوق : العَوَج في العَصا وغيرِها .
تأق : قال الليث : التَّأَق : شِدَّةُ الامتلاء .
يقال : تَئِقَت القِرْبة تَتأَق تَأَقاً ، وأتاقَها الرجُل إتآقاً . وتَئِقَ فلانٌ : إذا امتلأَ حُزْناً وكاد يبكي ، وأَتأَقتُ القَوْسَ : إذا شَدَدْتَ نَزْعَها فأغْرقت السهم .
وقال الأصمعي تقول العرب : ( أنا تئق ، وأخي مئق ، فكيف نتّفق ) .
يقول : أَنا مُمتلىءٌ من الغيظ والحزن ، وأخي سريع البُكاء فلا يكاد يقع بيننا وِفاق .
تقي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : التُّقاة وَالتقيَّة والتقوَى والاتِّقاءُ كلُّه واحدٌ .
قال أبو بكر : رجلٌ نقيٌّ معناه : أنّه مُوقِّ نفسَه من العذاب بالعمل الصَّالح . وأصله من وقيت نفسي أقيها .
قال النحويُّون : الأصل فيه وَقُويٌ ، فأَبدلوا من الواو الأولى تاء كما قالوا مُتَّزِر وَالأصل فيه مُوتزر ، وأبدلوا من الواو الثانية ياء وأدغموها في الياء التي بعدها وكسروا القاف لتصبح الياء .
وقال أبو بكر : الاختيار عندي في تقيَ أنه من الفعل فعيلٌ مُدغم ، فأدغمت الياء الأولى في الثانية ، الدليل على هذا جمعُهم إيَّاه أتقياءِ ، كما قالوا وليّ وأَوْلياء .
ومن قال : هو فعولٌ قال : لما أشبَه فعيلاً جمع كجمعه .
وأخبرني المنذريُّ عن الحرَّاني عن ابن السكيت قال : يقال : اتّقاه بحقّه يتَّقيه ، وتَقاه يَتَّقيه .
وأنشد :
زيادتُنا نُعمانَ لا تنسَيْنها
تَقِ اللَّهَ فينا والكتابَ الذي تتلو
وقال آخر :
ولا أَتْقِي الغَيُورَ إذا رآني
ومِثلي لِزَّ بالحَمِسِ الرَّبِيسِ
وقال الأصمعيّ : أنشدني عيسى بن عمرو :
جلاها الصَّيْقلون فأَخْلَصُوهَا
خِفافاً كلُّها يَتْقى بأَثْرِ
أي : كلها يستقبلك بفِرِنْدِه .
قلت : اتَّقَّى كان في الأصل اوْتقى ، والتاء فيها تاء الافتعال ، فأُدْغِمَتْ الواوُ في التاء وشُدِّدَتْ فقيل : اتَّقَى ثم حذفوا ألفَ الوَصْل والواو المنقلبة تاء فقيل تَقَى يَتَقِي بمعنى تَوَقَّى .
وإذا قالوا : تَقِيَ يَتْقَى فالمعنى أنه صار تقيّاً .
ويقال في الأول تقى يَتقَى ويَتْقِي .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس : أنه سمع ابن الأعرابي يقول : واحدُ التُّقى تقاةٌ ، مِثل طلاه وطُلى . وهذان الحرفان نادران .
قلت : وأصل الحرف وَقَى تِقِي ، ولكن التاء صارت لازمةً لهذه الحروف فصارت كالأصلية ، ولذلك كتبتُها في باب التاء .
والتَّقوى : اسم ، وموضع التاء واو ، أصلها : وَقْوَى وهو فَعْلَى من وقَيْت .
وقال أبو العباس في قول الله جل وعز : ( إِلاَ أَن تَتَّقُواْ مِنْهُمْ تُقَاةً ) ( آل عمران : 28 ) ، وقرأ حُميد : ( تقِيَّةً ) ، وهو وجهٌ إلاَّ أنّ الأُولى أشهر في العربية .
والتُّقي يكتب بالياء .
وقال الشاعر :
قِرانا التُّقيَّا بعدما هبت الصَّبا
لنا وأرشَّ الثَّوبَ من كلّ جانب
أي : قدر ما تقول : أطمعته شيئاً يتقى به الذمّ . والتاء مبدلة من الواو . وقرى الضيف إذا كانَ يسيراً فهو التُّقِيا .
يقول القائل : هل عندك قِرَى فأضيفك ؟ فتقول : لا أقلَّ من التُّقيا .
تأق : وقال أبو تراب في باب التاء والميم : قال الأصمعي : تئق الرجلُ : إذا امتلأ غضباً . ومئق : إذا أخذه شبه الفُواق عند البكاء قبل أن يبكي .
وقال : وكان أبو سعيد يقول في قولهم : ( أنا تئق وأنت مئق : أنت غضبان ) وأنا غضبان .
قال : وحكاه أبو الحسن عن أعرابي من بني عامر .
قال الأصمعي في قول رؤبة :
كأنما عولتها بعد التأَقْ
عَولة ثكلى ولولت بعد المأَقْ
قال : التّأَق : الامتلاء . والمأق : نشيج البكاء الذي كأنه نفس يقلعه من صدره .
وقال أبو الجراح : التئق : الملآن شبعاً وريّاً . والمئق : الغضبان .
وقال أبو عمرو : التَّأَقة : شدة الغضب والسرعة إلى الشرّ . والمأق : شدة البكاء .

##### Türkçe

ق ت ( **وايء** )
**قتا** ، **قوت** ، **وقت** ، **توق** ، **تيق** ، **تقي** ، **تأق** .
**قتا** : Leys dedi: **القَتْو**: hizmetin güzelliğidir. Dersin ki: o **يَقْتُو** krallara; yani: onlara hizmet eder:
Ben, Benî Huzeyme’den bir adamım, hayır,
kralların **قتْو**’unu ve **الخَبَبا**’yı iyi yapmam.
Ve **المَقَاتيَة** hizmetçilerdir; tekili **مَقْتَوِيّ**’dir. Ve eğer **النون** ile cem‘ edilirse **الياء** hafifletilir: **مَقْتَوون**; cer ve nasbda **مَقْتَوِين**; “**أشقرِين**” dedikleri gibi. Ve inşad etti:
Ne zaman biz annen için **مَقْتَوِينا** idik?
Şemmer dedi: **المَقْتَوَون**: hizmetçilerdir; onların tekili **مَقْتَوِيّ**’dir. Ve inşad etti:
Ben, Amr b. Sırme’yi bir **مَقْتَوِيّاً** görüyorum,
onun için her yılda iki **بَكْرَتانِ** vardır.
Dedi: ve Mufaddal ve Ebû Zeyd’den rivayet olunur ki Ebû Avn el-Hirmâzî dedi: bir adam **مَقْتَوِين** ve iki adam **مَقْتَوِينٌ**; kadın ve kadınlar da böyledir; ve onlar, karınlarının yiyeceğiyle insanlara hizmet edenlerdir.
Kumeyt dedi: ve Ebû’l-Heysem dedi: denir ki: **فَتَوْتُ** adamı **فَتْواً** ve **مَقْتى**; yani: ona hizmet ettim; sonra **المقْتَى**’ya nisbet ettiler de “adam **مَقْتَوَي**” dediler; sonra nisbet **ياء**’sını hafiflettiler de “adam **مَقتَوٍ** ve adamlar **مَقْتَوُون**” dediler; asıl **مَقْتَوِيون**’dur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَتْوَة**: koğuculuktur.
Dedim: aslı **القَتَّة**’dir.

**قوت** : Leys dedi: **القُوت**: rızıktan can kırıntısını tutan şeydir; ve **القَوْت** senin “**قاتَ يَقُوتُ قَوْتاً**” sözünün masdarıdır; ve ben onu **أقُوتُه**; yani: onu az bir rızıkla geçindiririm.
Ve bir üfleyici ateşe üflediğinde ona dersin ki: üfle,
güçlü bir üfleyişle. Ve senin üfleyişin ona bir **قِيتةً** olarak yetti; ona yumuşaklığı ve az üflemeyi emreder.
Zü’r-Rumme’nin sözü için:
Ona dedim: onu al yanına ve dirilt onu
ruhuyla; ve ona onun için bir **قِيتةً** miktarınca yetti.
Ferrâ, Allah’ın aziz ve celil sözü hakkında dedi: ( **وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ مُّقِيتاً** ) (en-Nisâ: 85), **المُقِيتُ**: muktedir ve takdir edendir; her adama **قُوت**’unu veren gibi.
Ve hadiste geldi: ( Kişiye günah olarak yeter: **يَقُوت** ettiği kimseyi zayi etmesi ) ve ( **يُقِيت** ).
Ve bana Münzirî haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: Ukaylî bir gün yemin etti de dedi: ( hayır, kısa nefesimin **وقائتِ**’i hakkı için ) dedi: o, onun sözündendir:
**يَقْتاتُ** deve hörgücünün fazlasını semer.
Dedi: ve **الاقتيات** ile **القُوت** birdir.
Dedim: onun sözü “(**وقائتِ نَفَسي**)”nin manası: nefesiyle ruhunu kastetti; mana: nefes nefes ruhunu kabzeder, ta ki onu bütünüyle vefat ettirinceye kadar.
Ve onun sözü:
**يَقْتاتُ** deve hörgücünün fazlasını semer
yani: semer, ben binerken bu devenin hörgücünün yağını azar azar alır, ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar; çünkü onu zayıflatır.
Zeccâc, O’nun aziz ve celil sözü hakkında dedi: ( **وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ مُّقِيتاً** ).
Dedi: bazısı dedi ki: **المُقِيتُ**: **القَدِير**’dir.
Ferrâ inşad etti:
Ve kin sahibi birine karşı nefsimi ondan tuttum,
ve onun kötülüğüne karşı **مُقيتا** idim.
Yani: muktedir. Ve denildi: **المُقيتُ**: koruyucudur.
Ebû İshâk dedi: bence koruyucuya daha benzer; çünkü o **القَوْت**’tan türemiştir.
Denir ki: **قُتُّ** adamı, onu **أقوتُه قَوْتاً**: eğer onun nefsini, onu **يَقُوتُه** olan şeyle korursan. Ve **القُوت**: nefsini koruduğu şeyin adıdır; onda, koruma miktarı üzerine fazlalık yoktur.
Öyleyse **الْمقِيت**’in manası—Allah daha iyi bilir—: koruyucu; ki o, şeye, korumadan ihtiyaç miktarını verir.
Ve inşad etti:
Fazilet benim mi, yoksa benim aleyhime mi, eğer
hesaba çekildimse; ben hesap üzerinde **مُقيتُ**’im.
Ebû Ubeyde dedi: **المقيت** Araplar yanında: şeye bağlı tutulan (şeye dayanıp kalan)dır. Ve bu beyti inşad etti.
Bir başkası dedi:
Sonra ölümden sonra beni diriltir,
diriltmeye—ey oğulcuğum—**مُقيتُ** olan kimse.
Yani: muktedir.

**وقت** : Leys dedi: **الوَقْتُ**: zamandan bir miktardır. Ve her şey ki ona bir vakit takdir ettin, o **موَقّت**’tir; yine her neye sonunu takdir ettin, o da **موَقَّت**’tir. Ve **الميقات**: **الوقت**’un masdarıdır.
Ve âhiret, yaratılmışlar için bir **ميقات**tır; ihram yerleri hacının **مواقيت**’idir; hilâl ayın **مِيقات**’ıdır; ve bunun benzeri de böyledir.
Ve Allah aziz ve celil dedi: ( **نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ** ) (el-Murselât: 11).
Zeccâc dedi: ümmet arasında hükümde ayırma için ona bir tek **وَقت** kılındı.
Ferrâ dedi: kıyamet günü vaktine toplandı.
Dedi: kurrâ, onun hemzelenmesi üzerinde icmâ etti; ve o, Abdullah’ın kıraatinde: ( **وقِّتَتْ** )’tir; Ebû Ca‘fer el-Medenî onu: ( **وُقِتَتْ** ) hafif olarak **الواو** ile okudu; ancak hemzelendi; çünkü **الواو** ilk harf olduğunda ve dammelendiğinde hemzelenir.
Bundan: senin sözün: kavim **أُحْدَاناً** namaz kıldı.
Ve bana bazısı inşad etti:
Onun **أُحَيْدَهُ**’sini çözer; ve “koca” denilir,
ve ondan bir **تموُّل** gibi, yoksulluk vardır.
Ve denir: bunlar hemze ile güzel **أُجُوهٌ**’dur; bu, **الواو**’nun dammesinin ağır olmasındandır; **الياء**’nın kesresinin ağır olması gibi.
Ve denir: **وقتٌ مَوْقوتٌ** ve **مُوَقَّت**.
Allah dedi: ( **إِنَّ الصَّلَواةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَّوْقُوتاً** ) (en-Nisâ: 103); yani: onların üzerine belirlenmiş vakitlerde yazıldı.

**توق** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **المتَوَّقُ**: arzulanan (iştah edilen)dir. Dedi: ve **المُبَوَّق**: bâtıl sözdür.
Leys dedi: **التَّوْقُ**: nefsin şeye **تؤوق** etmesidir; ve o, ona doğru çekişmesidir. Nefsim ona **تاقتْ**; **تَتُوقُ تَوْقاً وتؤوقاً**. **نفْسٌ تَوَّاقةٌ**: iştiyaklıdır.
Asma‘î inşad etti:
Kış geldi; gömleğim eski püskü,
parça parça; bana **التَّوّاق** güler.
Dedi: **التّواق**: nefsi her alçaklığa **تَتُوقُ** eden kimsedir.
Ve denildi: **التَّوَّاق** onun oğlunun adıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّوَقَةُ**: **الخُسَّف**; **خاسِف**’in cem‘idir; ve o, dişi devedir.
Ebû Amr da onun benzerini söyledi. Dedi: ve **التّوْق**: çekişin bizzat kendisidir.
Dedi: ve **التُّوق**: değnekte ve başkasında eğriliktir.

**تأق** : Leys dedi: **التَّأَق**: doluluğun şiddetidir.
Denir: kırba **تَئِقَت**; **تَتأَق تَأَقاً**; ve adam onu **أتاقَها إتآقاً**. Ve falan **تَئِقَ**: eğer hüzünle doldu ve ağlamak üzere olduysa. Ve yayı **أَتأَقتُ**: eğer onun çekişini sıktıysan da oku sonuna kadar götürdüysen.
Asma‘î dedi: Araplar der ki: ( ben **تئق**’im, kardeşim **مئق**’tir; nasıl uyuşalım ).
Diyor ki: ben öfke ve hüzünden doluyum; kardeşim hızlı ağlayandır; aramızda pek uyuşma vuku bulmaz.

**تقي** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التُّقاة** ve **التقيَّة** ve **التقوَى** ve **الاتِّقاءُ** hepsi birdir.
Ebû Bekir dedi: **رجلٌ نقيٌّ**: manası, salih amel ile nefsini azaptan koruyan kimsedir. Aslı “nefsimi korudum: **وقيت نفسي أقيها**”dandır.
Nahivciler dedi: asıl onda **وَقُويٌ**’dir; sonra birinci **الواو**’dan **تاء** bedel ettiler; “**مُتَّزِر**” dedikleri gibi; aslı onda **مُوتزر**’dir. Ve ikinci **الواو**’dan **ياء** bedel ettiler ve onu, ondan sonraki **الياء**’ya idğam ettiler; ve **القاف**’ı, **الياء** olsun diye kestirdiler.
Ebû Bekir dedi: benim yanımda **تقيَ** hakkında tercih: onun fiilden **فعيلٌ مُدغم** olmasıdır; böylece birinci **الياء** ikinciye idğam edildi. Bunun delili: onu **أتقياءِ** diye cem‘ etmeleridir; “**وليّ** ve **أَوْلياء**” dedikleri gibi.
Ve kim “o **فعولٌ**’dür” derse, der ki: **فعيل**’e benzediği için onun cem‘i gibi cem‘ edildi.
Münzirî bana haber verdi; Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: denir: onu hakkıyla **اتّقاه**; onu **يتَّقيه**; ve **تَقاه**; onu **يَتَّقيه**.
Ve inşad etti:
Artışımızı, Nu‘mân, unutma,
bizde Allah’tan kork; ve okuduğun kitabı.
Bir başkası dedi:
Ve ben, beni gördüğünde kıskancı **أَتْقِي** etmem,
ve benim gibisi, sert **الحَمِسِ الرَّبِيسِ** ile yapışmıştır.
Asma‘î dedi: Îsâ b. Amr bana inşad etti:
Onu cilacılar parlatıp arıttılar,
hafif; hepsi, bir iz ile **يَتْقى**.
Yani: hepsi, onun **فِرِنْد**’i ile seni karşılar.
Dedim: **اتَّقَّى** asılda **اوْتقى** idi; ve ondaki **التاء**, **الافتعال**’ın **تاء**’sıdır; böylece **الواو** **التاء**’ya idğam edildi ve şeddelendi; sonra “**اتَّقَى**” denildi; sonra **ألفَ الوَصْل**’i ve **الواو**’nun **تاء**’ya dönmüşünü hazf ettiler de “**تَقَى يَتَقِي**” denildi; “**تَوَقَّى**” manasında.
Ve eğer “**تَقِيَ يَتْقَى**” derlerse mana: onun **تقيّاً** olmasıdır.
Ve birincide denir: **تقى يَتقَى ويَتْقِي**.
Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi: İbnü’l-A‘râbî’yi şöyle derken işitti: **التُّقى**’nın tekili **تقاةٌ**’dır; **طلاه** ve **طُلى** gibi. Ve bu iki harf nadirdir.
Dedim: harfin aslı **وَقَى تِقِي**’dir; fakat **التاء** bu harflere lâzım oldu da asıl gibi oldu; bu yüzden onu **التاء** babında yazdım.
Ve **التَّقوى**: isimdir; ve **التاء**’nın yeri **واو**’dur; aslı: **وَقْوَى**’dır; **وقَيْت**’ten **فَعْلَى**’dır.
Ebû’l-Abbâs, Allah’ın aziz ve celil sözü hakkında dedi: ( **إِلاَ أَن تَتَّقُواْ مِنْهُمْ تُقَاةً** ) (Âl-i İmrân: 28); Humeyd okudu: ( **تقِيَّةً** ); ve o bir veçhedir; ancak birincisi Arapçada daha meşhurdur.
Ve **التُّقي** **الياء** ile yazılır.
Şair dedi:
Sabâ estiği sonra bize **التُّقيَّا**’yı ikram etti,
bize; ve elbiseyi her yandan daha çok serpti.
Yani: “onu, kendisiyle zemden sakınılan bir şeyle azıcık umutlandırdım” demen miktarınca. Ve **التاء**, **الواو**’dan bedeldir. Ve misafir ağırlaması az olursa o **التُّقِيا**’dır.
Söyleyen der ki: yanında bir **قِرَى** var mı, seni misafir edeyim? Sen de dersin: **التُّقيا**’dan daha azı olmaz.

**تأق** : Ve Ebû Turâb, **التاء** ve **الميم** babında dedi: Asma‘î dedi: adam **تئق**: eğer öfkeyle dolduysa. Ve **مئق**: eğer ağlamadan önce ağlamada **الفُواق** benzeri onu aldıysa.
Dedi: Ebû Sa‘îd, onların “( ben **تئق**’im ve sen **مئق**’sin: sen öfkelisin )” sözünde şöyle derdi: ve ben öfkeliyim.
Dedi: Ebû’l-Hasen onu, Benî Âmir’den bir bedevîden hikâye etti.
Asma‘î, Ru’be’nin sözü hakkında dedi:
Sanki onun bağırması, **التأَقْ**’tan sonra,
evlâdını yitirmişin bağırması; ve **المأَقْ**’tan sonra uluması.
Dedi: **التّأَق**: doluluktur. Ve **المأق**: sanki göğsünden söküp alan bir nefes olan ağlama hıçkırığıdır.
Ebû’l-Cerrâh dedi: **التئق**: tokluk ve suya kanmışlıkla dolu olandır. Ve **المئق**: öfkeli olandır.
Ebû Amr dedi: **التَّأَقة**: öfkenin şiddeti ve şerre çabukluktur. Ve **المأق**: ağlamanın şiddetidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والواو وما يثلثهما)
(قوي)  القاف والواو والياء أصلانِ متباينان، يدلُّ أحدُهما على شِدَّة وخِلافِ ضَعْف، والآخَر على خلافِ هذا وعلى قِلّة خَيْر.
فالأوَّل القُوّة، والقوِيّ: خلاف الضّعيف. وأصل ذلك من القُوَى، وهي جَمْعُ قوةٍ من قُوَى الحبل. والمُقْوِي: الذي أصحابُه وإبلُه أقوياء. والمُقْوِي: الذي يُقْوِي وَتَرَه، إذا لم يُجِدْ إغارتَه فتراكبَتْ قُواه. ورجلٌ شديد القُوى، أي شديدُ أسْرِ الخَلْق.
فأمَّا قولهم: أقوى الرّجُلُ في شِعره، فهو أن يَنْقُص من عروضه قُوّة. كقوله:
أفَبَعْدَ مقتلِ مالكِ بن زُهَيْرٍ *** يرجو النِّساءُ عواقبَ الأطهارِ([9])والأصل الآخر: القَوَاء([10]): الأرض لا أهلَ بها. ويقال: أقْوَت الدّارُ: خلت. وأقوى القومُ: صاروا بالقَوَاء والقِيِّ. ويقولون: باتَ فلانٌ القَوَاءَ وبات القَفْرَ، إذا بات على غير طُعْم. والمُقْوِي: الرّجُل الذي لا زَادَ معه. وهو من هذا، كأنَّه قد نزل بأرضٍ قِيٍّ.
ومما شذَّ عن هذا الأصلِ كلمةٌ يقولونها: يقولون: اشتَرَى الشُّركاءُ الشَّيءَ ثم اقتَوَوْه، إذا تزايدُوه حَتَّى بلغ غايةَ ثَمنِه.
(قوب)  القاف والواو والباء أصلٌ صحيح، وهو شِبْه حَفْرٍ مُقَوَّر في الشَّيء. يقال: قُبْتُ الأرضَ أقُوبُها قَوْباً، وكذلك إذا حَفَرتَ فيها حُفْرةً مقوَّرة. تقول: قُبْتُها فانقابت. وقَوَّبْتُ الأرضَ، إذا أثّرتَ فيها. وتقوَّب الشيء: انْقَلَع من أصلِه. وكأنَّ القُوَباءَ من هذا، وهي عربيّة، قال:
يا عجبا لهذه الفَليقَهْ *** هل تُذهِبَنَّ القُوَباءَ الرِّيقَهْ([11])وقد تسكن واوها فيقال قُوبَاء. ويقولون: "تخلَّصَتْ قائِبةٌ من قُوب" أي بيضة من فَرْخ؛ يضرب مثلاً للرّجُل يفارِقُ صاحبَه.
(قوت)  القاف والواو والتاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ وحفظٍ وقُدرةٍ على الشَّيء. من ذلك قولُه تعالى: ﴿وكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيءٍ مُقِيتاً﴾ [النساء 85]، أي حافظاً له شاهداً عليه، وقادراً على ما أراد. وقال:
وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عنه *** وكنتُ على إساءته مُقِيتَا([12])ومن الباب: القُوت ما يُمْسِكُ الرَّمَق؛ وإنَّما سُمِّي قُوتاً لأنَّه مِساكُ البَدَن وقُوَّتُه. والقَوْت: العَوْل. يقال: قُتُّه قَوْتاً، والاسم القُوت. ويقال: اقتَتْ لنارك قِيتةً، أي أطعِمْها الحَطَب. قال ذو الرُّمَّة:
فقلتُ له ارْفَعْهَا إليكَ وأَحْيِها *** برُوحِكَ واقْتَتْهُ لها قِيتةً قَدْرا([13])(قود)  القاف والواو والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على امتدادٍ في الشيء، ويكون ذلك امتداداً على وجه الأرض وفي الهواء. من ذلك القُود: جمع قَوْداء، وهي النَّاقة الطويلة العُنُق. والقَوْدَاء: الثَّنِيَّة الطَّويلة في السماء. وأفراسٌ قُودٌ: طِوالُ الأعناق. قال النَّابغة:
قُودٌ براها [قِيادُ الشُّعبِ فانهدمت *** تَدْمَى دوابرُها محذُوَّةً خَدَمَا([14])]
ويفرّع من هذا فيقال: قُدْتُ الفَرَسَ قَوْداً، وذلك أن تمدَّه إليك؛ وهو القياس، ثمَّ يسمُّون الخَيلَ قَوْداً، فيقال: مرَّ بنا قَوْدٌ. وفرسٌ قَؤُودٌ: سلسٌ مُنْقاد([15]). والقائد من الجَبَل: أنْفُهُ([16]). والأقْوَد من النّاس: الذي إذا أقْبَلَ على الشيء بوجهه لم يَكَدْ ينصرف. والقَوَدُ: قَتْلُ القاتل بالقتيل، وسمِّي قَوَداً لأنَّه يُقادُ إليه.
(قور)  القاف والواو والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على استدارةٍ في شيء. من ذلك الشيء* المُقَوَّر. وقُوَّارَةُ القَمِيصِ معروفة. والقُور: جمع قَارَةٍ، وهي الأَكَمة؛ وسمِّيت بذلك لأنَّها مستديرة. فأمَّا الدَّبَّة([17]) فيقول ناسٌ: إنَّها تسمَّى القَارَة، وذلك على معنى التشبيه بقارَة الأَكَم. ويقولون: دارٌ قَوْراءُ، وهو هذا القياس، وإنما هذا موضوعٌ على ما كانت عليه مساكنُ العرب من خيَمِهم وقبابِهم. واقورَّ الجِلْدُ: تَشَانَّ([18]). وهو من الباب، لأنَّه يتجمَّع ويدورُ بعضُه على بعض.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولُهم: لَقِيتُ منه الأقْوَرِينَ والأقْوَرِيَّاتِ، وهي الشَّدائد.
(قوز)  القاف والواو والزاء كلمةٌ واحدة، وهي القَوز: الكثيب، وجمعه أقوازٌ وقِيزان. قال:
وأُشْرِفُ بالقَوزِ اليَفَاعِ لَعلَّني *** أرَى نارَ ليلَى أو يَرانِي بَصِيرُها([19])(قوس)  القاف والواو والسين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تقدير شيءٍ بشيء، ثم يُصَرَّف فتقلبُ واوهُ ياءً، والمعنى في جميعِهِ واحد. فالقوْس: الذِّراع، وسمِّيت بذلك لأنَّه يقدر بها المَذْرُوع([20]). [وبها سمِّيت القَوسُ] التي يُرمَى عنها. قال الله تعالى: ﴿فَكانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أدْنَى﴾ [النجم 9]. قال أهلُ التفسير: أراد: ذِرَاعَين. والأقْوَس: المُنْحنِي الظَّهر. وقد قَوَّسَ الشَّيخُ، أي انحَنى كأنَّه قوسٌ. قال امرؤ القيس:
أَراهُنَّ لا يُحْبِبْنَ مَن قلَّ مالُه *** ولا مَنْ رأَيْنَ الشَّيب منه وقوّسا([21])وتقلب الواوُ لبعض العِلَل ياءً فيقال: بيني وبينه قِيسُ رُمْح، أي قَدْرُه. ومنه القِياسُ، وهو تَقديرُ الشَّيء بالشيء، والمقدار مِقْياسٌ. تقول: قَايَسْتُ الأَمْرَينِ مُقايَسَةً وقياساً. قال:
يخزَى الوَشيظُ إذا قال الصَّريحُ لهم *** عُدُّوا الحَصَى ثمَّ قِيسوا بالمَقاييس([22])
وجمعُ القَوْسِ قِسِيٌّ، وأقواس، [وقِياس([23])]. قال:
* ووتَّر الأساوِرُ القياسَا([24]) *
وحكى بَعضُهم أنَّ القوسَ: السَّبْق، وأنَّ أصل القياسِ منه؛ يقال: قاسَ بنو فلانٍ بني فلان، إذا سَبَقُوهم، وأنشد:
لَعَمْرِي لقد قاسَ الجميعَ أبوكُم *** فَهَلاّ تَقِيسون الذي كان قائسا
وأصل ذلك كلِّه الواو، وقد ذَكَرْناه.
ومما شذّ عن هذا الباب القَوْس: ما يَبقَى في الجُلَّة من التَّمر. والقَوْس: نَجْمٌ. والمِقْوَس: المكانُ تُجرَى منه الخيلُ، يُمَدُّ في صدورها بذلك الحبلِ لتَتَساوَى، ثمَّ تُرْسَل. فأمَّا القُوسُ فصَومعةُ الرَّاهب، وما أُراها عربيَّة، وقد جاءت في الشِّعر. قال:
………… كأنّها *** عَصا قَسِّ قُوسٍ لينُها واعتدالُها([25])وقال جرير:
……… ولو وقَفَتْ *** لاستَفْتَنَتْنِي وذَا المِسْحَينِ في القُوسِ([26])(قوض)  القاف والواو والضاد كلمةٌ تدلُّ على نَقْضِ بناء. يقال: قَوَّضْت البناء: نقضْتُه من غير هَدْم. وتقوَّضَتِ الصُّفوف: انتَقَضَتْ.
(قوط)  القاف والواو والطاء كلمةٌ واحدة. يقولون: القَوْط: اليسير من الغَنَم، والجمع أقْواط.
(قوع)  القاف والواو والعين أصلٌ يدلُّ على تبسُّط في مكانٍ. من ذلك القاع: الأرض المَلْساء. والألِفُ في الأصل واو، يقال في التصغير قَوَيْعٌ. قال ابن دريد([27]): القَوْع: المِسْطح الذي يُبسَط فيه التَّمر، والجمع أقواع. فأمّا القَوْع، وهو ضِرابُ الفحلِ الناقةَ، فليس من هذا الباب، لأنَّه من المقلوب. وأصله قَعْو؛ وقد ذُكِر.
وممّا شَذَّ عن هذا الباب قولُهم: إنَّ القُوَاعَ: الذَّكَر من الأرانب.
(قوف)  القاف والواو والفاء كلمةٌ، وهي من باب القَلْب وليست أصلاً. يقولون: هو يَقُوف الأثَرَ ويَقْتافُه بمعنى يقفو. ويقولون: أَخَذَ بقُوفَةِ قَفاه([28])، وهو الشَّعَْر المتدلِّي في نُقْرة القَفا.
(قوق)  القاف والواو والقاف كلمةٌ، يقولون: القُوق([29]): الرَّجُل الطويل.
(قول)  القاف والواو واللام أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يقلُّ كلمهُ، وهو القَول من النُّطق. يُقال: قَالَ يقول قَولاً. والمِقْوَل: اللِّسان. ورجل قُوَلةٌ وقَوَّالٌ: كثير القَول. وأمّا أقوال([30])………………… ([31]).
(قوم)  القاف والواو* والميم أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على جماعةِ ناسٍ، وربِّما استعير في غيرهمْ. والآخَر على انتصابٍ أو عَزْم.
فالأوّل: القوم، يقولون: جمع امرئٍ، ولا يكون ذلك إلاّ للرِّجال. قال الله تعالى: ﴿لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ﴾ [الحجرات 11]، ثمَّ قال: ﴿وَلاَ نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ﴾ [الحجرات 11].
وقال زُهير:
وما أدرِي وسَوْف إخالُ أدْري *** أقَوْمٌ آلُ حِصْنٍ أمْ نِسَاءُ([32])ويقولون: قومٌ وأقوامٌ، وأقاوِمُ جمعُ جمعٍ. وأمَّا الاستعارة فقولُ القائل:
إذا أقْبَلَ الدِّيْكُ يَدعُو بَعْضَ أُسْرَتِهِ *** عِنْد الصَّباحِ وهو قومٌ مَعازيلُ([33])فجمع وسَمَّاها قوماً.
وأمّا الآخر فقولُهم: قامَ قياماً، والقَوْمة المَرَّةُ الواحدة، إذا انتصب. ويكون قامَ بمعنى العَزيمة، كما يقال: قامَ بهذا الأمر، إذا اعتنَقَه. وهم يقولون في الأوَّل: قيامٌ حتم، وفي الآخر: قيامٌ عَزْم.
ومن الباب: قوَّمْتُ الشَّيء تقويماً. وأصل القِيمة الواو، وأصلُه أنَّك تُقيم هذا مكانَ ذاك.
وبلَغَنا أنَّ أهلَ مكّةَ يقولون: استَقَمْتُ المَتاعَ، أي قوَّمْتُه.
ومن الباب: هذا قِوام الدين والحقّ، أي به يقوم. وأمَّا القَوَام فالطُّول الحَسَن. والقُومِيَّة: القَوام والقامة. قال:
* أيَّامَ كُنتُ حسَنَ القُومِيَّهْ([34]) *
--------------ـــ
 ([9]) للربيع بن زياد، كما في اللسان (قوى) وشروح سقط الزند 1146. وأنشده في العمدة (1: 94) بدون نسبة.
([10]) في الأصل: "القوى"، صوابه في المجمل.
([11]) الرجز لابن قنان، كما في اللسان (قوب). وأنشده ابن السكيت في إصلاح المنطق 378، 390 بدون نسبة. وذكر في اللسان أنه يروى: "عجبا" بالألف المنقلبة عن ياء المتكلم، وبالتنوين على تأويل: يا قوم اعجبوا عجبا.
([12]) لأبي قيس بن رفاعة، أو الزبير بن عبد المطلب، كما في اللسان (قوت). وأنشده في إصلاح المنطق 307 والمخصص (2: 91) بدون نسبة.
([13]) ديوان ذي الرمة 176 واللسان (قوت، روح).
([14]) ورد البيت مبتوراً في الأصل، وعثرت عليه تاماً في شرح ابن السكيت لديوان النابغة (مخطوطة مكتبة أحمد الثالث بتركيا) الورقة 72. وفيه: "ويروى فانهدمت واندمجت" و "روى الأصمعي: قياد الغزو".
([15]) في الأصل: "وسلس مقتاد"، صوابه في المجمل.
([16]) أنف الجبل: مقدمه. وفي الأصل: "أنفد"، صوابه في المجمل.
([17]) الدية، بالفتح: الكثيب من الرمل، أو الأرض المستوية.
([18]) في الأصل: "والقوراء الجلد نشان"، صوابه في المجمل.
([19]) البيت لتوبة بن الحمير، أمالي القالي (1: 88، 131)، برواية: "بالقور" بالراء المهملة. والقوز، ضبطت في المجمل في البيت والكلام قبله بضم القاف، وقد أثبت ضبط اللسان والقاموس.
([20]) في الأصل: "بالمزروع وبها المذروع".
([21]) في الديوان 141 واللسان (قوس): "الشيب فيه".
([22]) في الأصل: "يجزي"، صوابه في المخصص (3، 92).
([23]) التكملة من المجمل.
([24]) في الأصل: "القسيا"، صوابه في المجمل (قيس) واللسان (قوس) والجمهرة (3: 44) والمخصص  (4: 46/ 17: 9). والرجز للقلاخ بن حزن، كما في اللسان. وفي الموضع الأخير من المخصص: "ووتر القساور".
([25]) أنشد هذه القطعة كذلك في المجمل. وأنشد الجواليقي عجز البيت في المعرب 278.
([26]) تمام صدره كما في الديوان 321 واللسان (قوس):
* لا وصل إذا صرفت هند ولو وقفت *
([27]) في الجمهرة (3: 134).
([28]) وبقوفها أيضاً، بطرح التاء.
([29]) والقاق أيضاً والقواق، كغراب.
([30]) كذا. ولعله: "ابن أقوال".
([31]) بياض في الأصل. وفي اللسان: "وهو ابن أقوال وابن قوال، أي جيد الكلام فصيح".
([32]) ديوان زهير 73 واللسان والمجمل (قوم) والمخصص (3: 119) وشرح شواهد المغني 48، 141.
([33]) البيت لعبدة بن الطبيب كما في الحيوان (2: 254) والمفضليات (1: 141).
([34]) الرجز للعجاج، كما في اللسان (قوم). وأرجوزته في ديوانه 72 وليس فيها هذا الشطر.

ـ

##### Türkçe

(باب **القاف** ve **الواو** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**قوي**)  **القاف** ve **الواو** ve **الياء** iki ayrı asıldır; bunlardan biri şiddete ve zayıflığın zıddına delâlet eder; diğeri ise bunun zıddına ve hayrın azlığına.

Birincisi: **القُوّة**; ve **القوِيّ**: **الضّعيف**’in zıddı. Bunun aslı **القُوَى**’dandır; o, ipin **قُوَى**’sından **قوةٍ**’nin cem‘idir. Ve **المُقْوِي**: sahipleri ve develeri güçlü olan kimsedir. Ve **المُقْوِي**: **وَتَرَه**’ini **يُقْوِي** eden kimsedir; **إغارتَه**’ini iyi yapmadığı zaman, **قُواه**’ı üst üste biner. Ve **رجلٌ شديد القُوى**: yani yaratılışı sıkıca bağlaması şiddetli.

Onların sözüne gelince: “**أقوى** adam, şiirinde”; bu, aruzundan bir **قُوّة** eksiltmesidir. Şu sözü gibi:
أفَبَعْدَ مقتلِ مالكِ بن زُهَيْرٍ *** يرجو النِّساءُ عواقبَ الأطهارِ([9])
Diğer asıl: **القَوَاء**([10]): üzerinde halk olmayan yer. Ve denilir: **أقْوَت** ev: boşaldı. Ve **أقوى** kavim: **القَوَاء** ve **القِيِّ**’de oldular. Ve derler: falan **القَوَاءَ**’ı geceledi ve **القَفْرَ**’ı geceledi; yiyeceksiz gecelediği zaman. Ve **المُقْوِي**: yanında azık olmayan adamdır. Bu da bundandır; sanki **قِيٍّ** bir yere inmiş gibidir.

Bu asıldan şâz olan şeylerden: onların söyledikleri bir kelime; derler: ortaklar eşyayı satın aldılar, sonra onu **اقتَوَوْه** ettiler; onu artırdılar, nihayet fiyatının son haddine ulaştı.

(**قوب**)  **القاف** ve **الواو** ve **الباء** sahih bir asıldır; o, şeyde oyuklaştırılmış bir kazıma benzer. Denilir: yeri **قُبْتُ**; onu **أقُوبُها** **قَوْباً**; yine onda oyuklaştırılmış bir çukur kazdığın zaman da böyledir. Dersin: onu **قُبْتُها**; derken **فانقابت**. Ve yeri **قَوَّبْتُ**; onda iz bıraktığın zaman. Ve şey **تقوَّب** etti: aslından sökülüp çıktı. Sanki **القُوَباءَ** da bundandır; o Arapçadır. Dedi:
يا عجبا لهذه الفَليقَهْ *** هل تُذهِبَنَّ القُوَباءَ الرِّيقَهْ([11])
Ve onun **واو**’su sakin kılınabilir; böylece **قُوبَاء** denir. Ve derler: “**تخلَّصَتْ قائِبةٌ من قُوب**” yani civcivden bir yumurta; arkadaşını terk eden adam için mesel vurulur.

(**قوت**)  **القاف** ve **الواو** ve **التاء** sahih bir asıldır; bir şeyi tutmaya, korumaya ve ona güç yetirmeye delâlet eder. Bundan, O’nun sözü (yüce): ﴿**وكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيءٍ مُقِيتاً**﴾ [النساء 85]; yani onu koruyan, ona şahit olan ve dilediğine kadir olan. Ve dedi:
وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عنه *** وكنتُ على إساءته مُقِيتَا([12])
Babdan: **القُوت**; **الرَّمَق**’ı tutan şeydir; ancak ona **قُوتاً** adı verildi, çünkü o bedenin tutacağı ve onun kuvvetidir. Ve **القَوْت**: **العَوْل**. Denilir: onu **قُتُّه** **قَوْتاً**; isim **القُوت**’tur. Ve denilir: ateşin için bir **قِيتةً** **اقتَتْ**; yani ona odun yedir. **ذو الرُّمَّة** dedi:
فقلتُ له ارْفَعْهَا إليكَ وأَحْيِها *** برُوحِكَ واقْتَتْهُ لها قِيتةً قَدْرا([13])
(**قود**)  **القاف** ve **الواو** ve **الدال** sahih bir asıldır; şeyde bir uzamaya delâlet eder; bu, yerde ve havada uzama olur. Bundan: **القُود**; **قَوْداء**’nın cem‘idir; o, boynu uzun dişi devedir. Ve **القَوْدَاء**: gökte uzun **الثَّنِيَّة**’dir. Ve **أفراسٌ قُودٌ**: boyunları uzun. **النَّابغة** dedi:
قُودٌ براها [قِيادُ الشُّعبِ فانهدمت *** تَدْمَى دوابرُها محذُوَّةً خَدَمَا([14])]
Bundan dallanır da denilir: atı **قُدْتُ** **قَوْداً**; bu, onu kendine doğru uzatmandır; bu kıyastır. Sonra atlara **قَوْداً** adını verirler; denilir: bize bir **قَوْدٌ** uğradı. Ve **فرسٌ قَؤُودٌ**: yumuşak, boyun eğen([15]). Ve dağdan **القائد**: onun burnudur([16]). Ve insanlardan **الأقْوَد**: bir şeye yüzüyle yöneldiğinde neredeyse dönmeyen kimsedir. Ve **القَوَدُ**: katili maktulle öldürmektir; ona **قَوَداً** adı verildi, çünkü ona doğru sürülür.

(**قور**)  **القاف** ve **الواو** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyde yuvarlaklığa delâlet eder. Bundan: **المُقَوَّر** şey. Ve **قُوَّارَةُ القَمِيصِ** bilinir. Ve **القُور**: **قَارَةٍ**’nin cem‘idir; o, tepeciktir; yuvarlak olduğu için böyle adlandırıldı. **الدَّبَّة**([17])’ye gelince, bazı insanlar der: ona **القَارَة** denir; bu, tepeciğin **قَارَة**’sına benzetme manasınadır. Ve derler: **دارٌ قَوْراءُ**; bu kıyastır; bu ancak Arapların meskenleri olan çadırları ve kubbeleri üzere konulmuştur. Ve deri **اقورَّ** etti: **تَشَانَّ**([18]) etti. Bu da babdandır; çünkü toplanır ve bir kısmı bir kısmı üzerine döner.

Bu babdan şâz olan şeylerden: onların sözü: “ondan **الأقْوَرِينَ** ve **الأقْوَرِيَّاتِ** ile karşılaştım”; bunlar şiddetlerdir.

(**قوز**)  **القاف** ve **الواو** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o da **القَوز**: kum tepeciği; cem‘i **أقوازٌ** ve **قِيزان**. Dedi:
وأُشْرِفُ بالقَوزِ اليَفَاعِ لَعلَّني *** أرَى نارَ ليلَى أو يَرانِي بَصِيرُها([19])
(**قوس**)  **القاف** ve **الواو** ve **السين** tek bir asıldır; bir şeyi bir şeyle takdir etmeye delâlet eder; sonra tasrif edilir de **واو**’su **ياء**’a döner; manası hepsinde birdir. Öyleyse **القوْس**: **الذِّراع**; onunla ölçülen şey takdir edildiği için böyle adlandırıldı([20]). [Ve onunla, kendisiyle atılan **القَوسُ** adlandırıldı]. Allah تعالى dedi: ﴿**فَكانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أدْنَى**﴾ [النجم 9]. Tefsir ehli dedi: muradı: iki **ذِرَاعَ**. Ve **الأقْوَس**: sırtı eğri olan. Ve ihtiyar **قَوَّسَ** etti; yani eğildi, sanki o bir yaydır. **امرؤ القيس** dedi:
أَراهُنَّ لا يُحْبِبْنَ مَن قلَّ مالُه *** ولا مَنْ رأَيْنَ الشَّيب منه وقوّسا([21])
Ve bazı illetler sebebiyle **الواو** **ياء**’a döner; denilir: benimle onun arasında bir mızrağın **قِيسُ**’i var; yani onun miktarı. Bundan **القِياسُ**; o, şeyi şeyle takdir etmektir; miktar **مِقْياسٌ**’tır. Dersin: iki işi **قَايَسْتُ**; **مُقايَسَةً** ve **قياساً**. Dedi:
يخزَى الوَشيظُ إذا قال الصَّريحُ لهم *** عُدُّوا الحَصَى ثمَّ قِيسوا بالمَقاييس([22])
Ve **القَوْس**’un cem‘i **قِسِيٌّ** ve **أقواس** [ve **قِياس**([23])]. Dedi:
* ووتَّر الأساوِرُ القياسَا([24]) *
Bazıları hikâye etti ki **القوسَ**: **السَّبْق**’tır; ve **القياس**’ın aslı ondandır; denilir: falan oğulları falan oğullarını **قاسَ** etti; onları geçtiği zaman. Ve şu beyti okudu:
لَعَمْرِي لقد قاسَ الجميعَ أبوكُم *** فَهَلاّ تَقِيسون الذي كان قائسا
Bunun hepsinin aslı **الواو**’dur; onu zikrettik.

Bu babdan şâz olan şeylerden: **القَوْس**; hurmadan **الجُلَّة** içinde kalan şeydir. Ve **القَوْس**: bir yıldızdır. Ve **المِقْوَس**: atların koşturulduğu yerdir; göğüslerine o ip uzatılır ki eşit olsunlar, sonra salıverilirler. **القُوسُ**’a gelince: o, rahibin hücresi; onu Arapça görmüyorum; şiirde gelmiştir. Dedi:
………… كأنّها *** عَصا قَسِّ قُوسٍ لينُها واعتدالُها([25])
Ve **جرير** dedi:
……… ولو وقَفَتْ *** لاستَفْتَنَتْنِي وذَا المِسْحَينِ في القُوسِ([26])
(**قوض**)  **القاف** ve **الواو** ve **الضاد** bir kelimedir; bir binayı bozmayı gösterir. Denilir: binayı **قَوَّضْت**: onu yıkmadan bozdum. Ve saflar **تقوَّضَت**: bozuldu.

(**قوط**)  **القاف** ve **الواو** ve **الطاء** tek bir kelimedir. Derler: **القَوْط**: koyundan az bir şey; cem‘i **أقْواط**.

(**قوع**)  **القاف** ve **الواو** ve **العين** bir asıldır; bir yerde yayılmaya delâlet eder. Bundan: **القاع**: düz yer. Ve aslında **الألِف** **واو**’dur; küçültmede **قَوَيْعٌ** denir. **ابن دريد**([27]) dedi: **القَوْع**: hurmanın yayıldığı düz satıh; cem‘i **أقواع**. **القَوْع**’a gelince; o, aygırın dişi deveyle çiftleşmesi; bu babdan değildir; çünkü o, ters çevrilmiş olandandır. Aslı **قَعْو**’dur; zikredilmiştir.

Bu babdan şâz olan şeylerden: onların sözü: **القُوَاعَ**: tavşanların erkeğidir.

(**قوف**)  **القاف** ve **الواو** ve **الفاء** bir kelimedir; o, kalb babındandır ve asıl değildir. Derler: o, izi **يَقُوف** eder ve onu **يَقْتافُه**; **يقفو** manasında. Ve derler: ensesinin **قُوفَةِ**’sinden([28]) tuttu; o, ensenin çukurunda sarkan saçtır.

(**قوق**)  **القاف** ve **الواو** ve **القاف** bir kelimedir; derler: **القُوق**([29]): uzun adam.

(**قول**)  **القاف** ve **الواو** ve **اللام** tek sahih asıldır; kelimesi azdır; o, konuşmadan olan **القَول**’dür. Denilir: **قَالَ**; **يقول**; **قَولاً**. Ve **المِقْوَل**: dil. Ve **رجل قُوَلةٌ** ve **قَوَّالٌ**: sözü çok olan. **أقوال**([30])’a gelince ………………… ([31]).

(**قوم**)  **القاف** ve **الواو** * ve **الميم** iki sahih asıldır; bunlardan biri insan topluluğuna delâlet eder; bazen başkalarında da ödünç alınır. Diğeri ise doğrulmaya yahut azme.

Birincisi: **القوم**; derler: bir kişinin cem‘i; bu ancak erkekler için olur. Allah تعالى dedi: ﴿**لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ**﴾ [الحجرات 11], sonra dedi: ﴿**وَلاَ نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ**﴾ [الحجرات 11].

Ve **زُهير** dedi:
وما أدرِي وسَوْف إخالُ أدْري *** أقَوْمٌ آلُ حِصْنٍ أمْ نِسَاءُ([32])
Ve derler: **قومٌ** ve **أقوامٌ**; ve **أقاوِمُ** cem‘in cem‘idir. Ödünç almaya gelince, söyleyenin sözü:
إذا أقْبَلَ الدِّيْكُ يَدعُو بَعْضَ أُسْرَتِهِ *** عِنْد الصَّباحِ وهو قومٌ مَعازيلُ([33])
Topladı ve onları **قوماً** diye adlandırdı.

Diğerine gelince, onların sözü: **قامَ** **قياماً**; ve **القَوْمة** bir defalık; doğrulduğu zaman. Ve **قامَ** azim manasında olur; “bu işi **قامَ** etti” denildiği gibi; onu üstlendiği zaman. Ve onlar birincide derler: kesin **قيامٌ**; diğerinde: azim **قيامٌ**.

Babdan: şeyi **قوَّمْتُ**; **تقويماً**. Ve **القِيمة**’nin aslı **الواو**’dur; aslı, senin bunu onun yerine ikame etmendir.

Bize ulaştı ki Mekke ehli der: metayı **استَقَمْتُ**; yani onu **قوَّمْتُ**.

Babdan: bu, dinin ve hakkın **قِوام**’ıdır; yani onunla ayakta durur. **القَوَام**’a gelince: güzel boydur. Ve **القُومِيَّة**: **القَوام** ve **القامة**. Dedi:
* أيَّامَ كُنتُ حسَنَ القُومِيَّهْ([34]) *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- القوت: ما يمسك الرمق، وجمعه: أقوات. قال تعالى: ﴿وقدر فيها أقواتها﴾ [فصلت/10] وقاته يقوته قوتا: أطمعه قوته، وأقاته يقيته: جعل له ما يقوته، وفي الحديث: (إن أكبر الكبائر أن يضيع الرجل من يقوت) (الحديث أخرجه مسلم برقم (996) بلفظ: (كفى بالمرء إثما أن يضيع من يقوت). وأخرجه أحمد 2/160)، ويروى: (من يقيت). قال تعالى: ﴿وكان الله على كل شيء مقيتا﴾ [النساء/85] قيل: مقتدرا. وقيل: حافظا. وقيل: شاهدا، وحقيقته: قائما عليه يحفظه ويقيته. ويقال: ما له قوت ليلة، وقيت ليلة، وقيته ليلة، نحو الطعم والطعمة، قال الشاعر في صفة نار:
*- فقلت له ارفعها إليك وأحيها ** بروحك واقتته لها قيته قدرا*
(البيت تقدم في مادة (روح) )

##### Türkçe

- **القوت**: canı (hayatı) tutan şey; çoğulu: **أقوات**. Yüce Allah dedi ki: ﴿وقدر فيها **أقواتها**﴾ [Fussılet/10]. Ve **قاته يقوته قوتا**: ona **قوته**’unu arzulattı (iştahlandırdı). Ve **أقاته يقيته**: ona, kendisiyle **يقوته** (geçineceği) şeyi kıldı. Ve hadiste: (إن أكبر الكبائر أن يضيع الرجل من **يقوت**) (hadisi Müslim (996) numarayla şu lafızla çıkarmıştır: (كفى بالمرء إثما أن يضيع من **يقوت**). Ve Ahmed 2/160’ta çıkarmıştır), ve şöyle rivayet edilir: (**من يقيت**). Yüce Allah dedi ki: ﴿وكان الله على كل شيء **مقيتا**﴾ [Nisâ/85]. Denildi: kudretli. Ve denildi: koruyucu. Ve denildi: şahit; ve onun hakikati: onun üzerinde kaim olup onu koruyan ve ona **يقيته** (rızkını veren). Ve denilir: onun için bir gecenin **قوت**’u yoktur; ve bir gecenin **قيت**’i, ve bir gecenin **قيته**’si; **الطعم** ve **الطعمة** gibi. Şair, bir ateşin vasfında dedi:
*- فقلت له ارفعها إليك وأحيها ** بروحك واقتته لها قيته قدرا*
(beyit, (روح) maddesinde geçti)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق و ت
أكلوا قوتهم وأقواتهم وهو ما يمسك الرمق وهو يقوت عياله ويقوت عليهم وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ كفى بالمرء إثماً أن يضيّع من يققوت ‏"‏ وقتّه فاقتات كقولك‏:‏ رزقته فارتزق وهم يقتاتون الحبوب واستقاته‏:‏ سأله القوت ومن أقسام الأعاريب‏:‏ ‏"‏ لا وقائت نفسي البصير ما فعلت كذا ‏"‏ وما عنده قيت ليلة وبيت ليلة وقيتة ليلة وبيتة ليلة‏.‏
وهو مقيت على الشيء‏:‏ شهيد حافظ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان يقتات الكلام اقتياتاً إذا أقلّه‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وغبراء يقتات الأحاديث ركبها ولا يختطيها الدهر إلا مخاطر وقال‏:‏ فقلت له ارفعها إليك وأحيها بروحك واقتته لها قيتةً قدرا أي ترفق في نفخك واجعله شيئاً مقدراص‏.‏
والحرب تقتات الإبل أي تعطى في الدّيات‏.‏
قال أبو دؤاد‏:‏
إإنّها حزبٌ عوانٌ لقِحتْ
عن حِيالٍ فهيَ تُقْتاتُ الإبِلْ

##### Türkçe

ق و ت
**أكلوا قوتهم وأقواتهم**: onların **قوت**larını ve **أقوات**larını yediler; o, can kırıntısını tutan şeydir; ve o, ailesine **يقوت** eder ve onların üzerine **يقوت** eder. Hadiste: "Kişiye, **يققوت** ettiği kimseyi zayi etmesi günah olarak yeter." Ve onu **وقتّه** etti de **فاقتات** etti; senin: **رزقته فارتزق** demen gibi. Ve onlar hububatla **يقتاتون** ederler. Ve **استقاته**: ondan **القوت**u istedi. Ve bedevîlerin kısımlarındandır: "Ben, basîr olan nefsimi **وقائت** etmem; şöyle şöyle yapmadım." Ve onun yanında bir gecenin **قيت**i yoktur ve bir gecenin **بيت**i; ve bir gecenin **قيتة**si ve bir gecenin **بيتة**si.

Ve o, şey üzerine **مقيت**tir: şahit, muhafız.

Ve mecazdandır: falan, onu azaltırsa sözü **يقتات** eder, **اقتياتاً**.

ذو الرمة dedi:
Ve tozlu (dişi deve) ki, binitçisi hadisleri **يقتات** eder; ve onu zaman, ancak tehlikeye atılan (kimse) dışında çizip aşındırmaz. Ve dedi: "Ona dedim ki: onu sana doğru kaldır ve onu dirilt; ruhunla; ve ona, takdir edilmiş bir **قيتةً** kadar **اقتته** et." Yani üflemede yumuşak davran ve onu takdir edilmiş bir şey kıl.

Ve savaş, develeri **تقتات** eder; yani diyetlerde verilir.

أبو دؤاد dedi:
Şüphesiz o, bir topluluktur; yaşlı (dişi deve)dir; gebe kaldı
bir engelden; artık o, develer **تُقْتاتُ** edilir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القُوتُ: ما يُمْسِكُ الرَّمَقَ من الرِّزْق. ابن سيده: القُوتُ، والقِيتُ، والقِيتَةُ، والقائِتُ: المُسْكة من الرزق. وفي الصحاح: هو ما يَقُوم به بَدَنُ الإِنسان من الطعام؛ يقال: ما عنده قُوتُ ليلةٍ، وقِيتُ ليلةٍ، وقِيتَةُ ليلةٍ؛ فلما كُسِرتِ القافُ صارت الواو ياء، وهي البُلْغة؛ وما عليه قُوتٌ ولا قُواتٌ، هذانِ عن اللحياني. قال ابن سيده: ولم يفسره، وعندي أَنه من القُوت.
والقَوْتُ: مصدرُ قاتَ يَقُوتُ قَوْتاً وقِياتَةً. وقال ابن سيده: قاتَه ذلك قَوْتاً وقُوتاً، الأَخيرة عن سيبويه.
وتَقَوَّتَ بالشيء، واقْتاتَ به واقْتاتَهُ: جَعَلَه قُوتَهُ. وحكى ابنُ الأَعرابي: أَن الاقْتِياتَ هو القُوتُ، جعله اسماً له. قال ابن سيده: ولا أَدري كيفَ ذلك؛ قال وقول طُفَيلٍ:
يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ
قال: عندي أَنَّ يَقْتاته هنا يأْكله، فيجعله قُوتاً لنفسه؛ وأَما ابن الأَعرابي فقال: معناه يَذْهَبُ به شيئاً بعد شيء، قال: ولم أَسمع هذا الذي حكاه ابن الأَعرابي، إِلاّ في هذا البيت وحده، فلا أَدْري أَتَأَوُّلٌ منه، أَم سماعٌ سمعه؛ قال ابن الأَعرابي: وحَلَفَ العُقَيْليُّ يوماً، فقال: لا، وَقائتِ نَفَسِي القَصير؛ قال: هو من قوله:
يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ
قال: والاقْتِياتُ والقَوتُ واحدٌ. قال أَبو منصور: لا، وقائِتِ نَفَسِي؛ أَراد بنَفَسِه روحَه؛ والمعنى: أَنه يَقْبِضُ رُوحَه، نَفَساً بعد نَفَسٍ، حتى يَتَوفَّاه كلَّه؛ وقوله:
يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ
أَي يأْخذ الرحلُ، وأَنا راكبُه، شَحْمَ سَنام الناقةِ قليلاً قليلاً، حتى لا يَبْقَى منه شيءٌ، لأَنه يُنْضِيها. وأَنا أَقُوتُه أَي أَعُولُه برزقٍ قليلٍ. وقُتُّه فاقتاتَ، كما تقول رَزَقْتُه فارْتَزَقَ، وهو في قائِتٍ من العَيْش أَي في كِفايةٍ.
واسْتَقاتَه: سأَله القُوتَ؛ وفلانٌ يَتَقَوَّتُ بكذا. وفي الحديث: اللهم اجْعَلْ رِزْقَ آلِ محمدٍ قُوتاً أَي بقَدْرِ ما يُمْسِكُ الرَّمَقَ من المَطْعَم.
وفي حديث الدُّعاء: وجَعَلَ لكل منهم قِيتَةً مَقْسومةً من رِزْقِه، هي فِعْلَة من القَوْتِ، كمِيتَة من المَوتِ.
ونَفَخَ في النار نَفْخاً قُوتاً، واقْتاتَ لها: كلاهما رَفَقَ بها. واقْتَتْ لنارِك قِيتةً أَي أَطْعِمْها؛ قال ذو الرمة:
فقلتُ له: خُذْها إِليكَ، وأَحْيِها
بروحِكَ، واقْتَتْه لها قِيتةً قَدْرا
وإِذا نَفَخَّ نافخٌ في النار، قيل له: انْفُخْ نَفْخاً قُوتاً، واقْتْ لها نَفْخَك قِيتةً؛ يأْمُرُه بالرِّفْقِ والنَّفْخِ القليل. وأَقاتَ الشيءَ وأَقاتَ عليه: أَطاقَه؛ أَنشد ابن الأَعرابي: وبِما أَسْتَفِيدُ، ثم أُقِيتُ الـ
ـمالَ، إِني امْرُؤٌ مُقِيتٌ مُفِيدُ
وفي أَسماء الله تعالى: المُقِيتُ، هو الحَفِيظ، وقيل: المُقْتَدِرٌ، وقيل: هو الذي يُعْطِي أَقْواتَ الخلائق؛ وهو مِن أَقاتَه يُقِيتُه إِذا أَعطاه قُوتَه. وأَقاته أَيضاً: إِذا حَفِظَه. وفي التنزيل العزيز: وكان اللهُ على كلِّ شيء مُقِيتاً. الفراء: المُقِيتُ المُقْتَدِرُ والمُقَدِّرُ، كالذي يُعْطِي كلَّ شيءٍ قوتَه. وقال الزجاجُ: المُقِيتُ القَديرُ، وقيل: الحفيظ؛ قال: وهو بالحفيظ أَشبه، لأَنه مُشْتَقُّ من القُوتِ. يقال: قُتُّ الرجلَ أَقُوتُه قَوْتاً إِذا حَفِظْتَ نَفْسَه بما يَقُوته.والقُوتُ: اسمُ الشيء الذي يَحْفَظُ نَفْسَه، ولا فَضْلَ فيه على قَدْرِ الحِفْظِ، فمعنى المُقِيتِ: الحفيظُ الذي يُعْطِي الشيءَ قَدْرَ الحاجة، من الحِفْظِ؛ وقال الفراس: المُقِيتُ المُقْتَدِرُ، كالذي يُعْطِي كلَّ رَجُلٍ قُوتَه. ويقال: المُقِيتُ الحافِظُ للشيء والشاهِدُ له؛ وأَنشد ثعلب للسَّمَوْأَل بن عادِياء:
رُبَّ شَتْمٍ سَمِعْتُه وتَصامَمْـ
ـتُ، وعِيٍّ تَرَكْتُه. فكُفِيتُ
لَيتَ شِعْري وأَشْعُرَنَّ إِذا ما
قَرَّبُوها مَنْشُورةً، ودُعِيتُ
أَلِيَ الفَضْلُ أَمْ عَليَّ، إِذا حُو
سِبْتُ؟ إِني عَلى الحِسابِ مُقِيتُ
أَي أَعْرِفُ ما عَمِلْتُ من السُّوء، لأَن الإِنسان على نفسه بصيرة. حكى ابن بري عن أَبي سعيد السيرافي، قال: الصحيح رواية من رَوَى: رَبِّي على الحِسابِ مُقِيتُ
قال: لأَن الخاضعَ لربِّه لا يَصِفُ نفسَه بهذه الصفة. قال ابن بري: الذي حَمَلَ السيرافيَّ على تصحيح هذه الرواية، أَنه بَنَى على أَن مُقِيتاً بمعنى مُقْتَدِرٍ، ولو ذَهَبَ مَذْهَبَ من يقول إِنه الحافظ للشيء والشاهد له، كما ذكر الجوهري، لم يُنْكِر الروايةَ الأَوَّلَة. وقال أَبو إِسحق الزجاج: إِن المُقِيتَ بمعنى الحافظ والحفيظ، لأَنه مشتق من القَوتِ أَي مأْخوذ من قولهم: قُتُّ الرجلَ أَقُوتُه إِذا حَفِظْتَ نفسه بما يَقُوتُه. والقُوتُ: اسمُ الشيء الذي يَحْفَظُ نَفْسَه، قال: فمعنى المُقِيت على هذا: الحفيظُ الذي يُعْطِي الشيءَ على قدر الحاجة، مِن الحِفْظ؛ قال: وعلى هذا فُسِّرَ قولُه عز وجل: وكان اللهُ على كل شيء مُقِيتاً أَي حفيظاً. وقيل في تفسير بيت السَّمَوأَل: إِني على الحِسابِ مُقِيتُ؛ أَي مَوقوفٌ على الحساب؛ وقال آخر:
ثم بَعْدَ المَماتِ يَنشُرني مَن
هُو على النَّشْرِ، يا بُنَيَّ، مُقِيتُ
أَي مُقْتَدِرٌ. وقال أَبو عبيدة: المُقِيتُ، عند العرب، المَوقُوفُ على الشيء. وأَقاتَ على الشيء: اقْتَدَرَ عليه. قال أَبو قَيْسِ بن رِفاعة، وقد رُوِيَ أَنه للزبَير بن عبد المطلب، عَمَّ سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم؛ وأَنشده الفراء:
وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عنه،
وكنتُ على مَساءَتِه مُقِيتا
(* قوله «على مساءته مقيتا» تبع الجوهري، وقال في التكملة: الرواية أُقيت أَي بضم الهمزة، قال والقافية مضمومة وبعده:
يبيت الليل مرتفقاً ثقيلاً * على فرش القناة وما
أَبيت
تعن إلي منه مؤذيات * كما تبري الجذامير البروت
والبروت جمع برت، فاعل تبري كترمي.والجذامير مفعوله على حسب ضبطه.) وقوله في الحديث: كفَى بالمرء إِثماً أَن يُضَيِّعَ من يَقُوتُ؛ أَراد من يَلْزَمُهُ نَفَقَتُه من أَهله وعياله وعبيده؛ ويروى: من يَقِيتُ، على اللغة الأُخْرى. وقوله في الحديث: قُوتوا طعامَكم يُبارَك لكم فيه؛ سئِلَ الأَوزاعِيُّ عنه، فقال: هو صِغَرُ الأَرغِفَةِ؛ وقال غيره: هو مثل قوله: كِيلُوا طعامَكم.

##### Türkçe

**القُوتُ**: rızıktan can çekişini tutan (ayakta tutan) şey. İbn Sîde: **القُوتُ**,
ve **القِيتُ**, ve **القِيتَةُ**, ve **القائِتُ**: rızıktan (insanı) tutan (yetecek) miktar. Ve Sıhâh’ta: o, yemekten insan bedeninin onunla ayakta durduğu şeydir; denilir: onun yanında bir gecenin **قُوتُ**’u yoktur, ve bir gecenin **قِيتُ**’i, ve bir gecenin **قِيتَةُ**’si; artık **القافُ** kırılınca **الواو** **ياء** oldu; ve o, azık (yetecek şey)dir; ve onun üzerinde **قُوتٌ** da yoktur **قُواتٌ** da; bu ikisi Lihyânî’dendir. İbn Sîde dedi: onu açıklamadı; ve benim yanımda o, **القُوت**’tandır.
Ve **القَوْتُ**: **قاتَ يَقُوتُ**’un mastarıdır; **قَوْتاً** ve **قِياتَةً**. İbn Sîde dedi: ona bu, **قَوْتاً** ve **قُوتاً** olarak yetti; sonuncusu Sîbeveyh’tendir.
Ve **تَقَوَّتَ** bir şey ile, ve onunla **اقْتاتَ** ve onu **اقْتاتَهُ**: onu kendi **قُوت**’u yaptı. İbnü’l-A‘râbî nakletti: **الاقْتِياتَ**’ın **القُوتُ** olduğunu; onu onun için isim yaptı. İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; dedi ve Tufeyl’in sözü:
يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ
Dedi: benim yanımda **يَقْتاته** burada onu yer, böylece onu kendisi için **قُوت** yapar; İbnü’l-A‘râbî’ye gelince, dedi: manası, onu şeyden sonra şey olarak götürür; dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin naklettiği bu şeyi, yalnızca bu beyitte işitmişimdir; bu yüzden bilmiyorum, ondan bir te’vil midir, yoksa işittiği bir semâ‘ mı; İbnü’l-A‘râbî dedi: Ukaylî bir gün yemin etti, dedi ki: hayır, ve **وَقائتِ نَفَسِي القَصير**; dedi: o, şu sözündendir:
يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ
Dedi: ve **الاقْتِياتُ** ile **القَوتُ** birdir. Ebû Mansûr dedi: hayır, **وقائِتِ نَفَسِي**; nefesiyle ruhunu kastetti; mana: onun ruhunu, nefes nefes kabzeder, ta ki onu bütünüyle vefat ettirinceye kadar; ve onun sözü:
يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ
Yani: semerin (rahlin) —ben onun üzerindeyken— dişi devenin hörgücünün yağını azar azar almasıdır, ta ki ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar; çünkü onu zayıflatır. Ve ben onu **أَقُوتُه**: yani onu az bir rızıkla geçindiririm. Ve onu **قُتُّه** de, o da **فاقتاتَ**; tıpkı “ona rızık verdim” deyip o da “rızıklandı” demen gibi; ve o, yaşayıştan bir **قائِتٍ** içindedir: yani bir kifayet içindedir.
Ve **اسْتَقاتَه**: ondan **القُوتَ** istedi; ve falan kimse şu ile **يَتَقَوَّتُ**. Hadiste: “Allah’ım, Muhammed âlinin rızkını **قُوتاً** kıl” yani yiyecekten can çekişini tutacak miktar kadar.
Dua hadîsinde: “ve onların her biri için rızkından taksim edilmiş bir **قِيتَةً** kıldı”; o, **القَوْتِ**’tan **فِعْلَة** veznidir; **المَوتِ**’tan **مِيتَة** gibi.
Ve ateşe **نَفْخاً قُوتاً** üfledi, ve onun için **اقْتاتَ**: ikisi de ona yumuşak davrandı. Ve “ateşin için bir **قِيتةً** **واقْتَتْ**” yani onu doyur; Zû’r-Rumme dedi:
فقلتُ له: خُذْها إِليكَ، وأَحْيِها
بروحِكَ، واقْتَتْه لها قِيتةً قَدْرا
Ve bir üfleyici ateşe üflediğinde ona denilir: **نَفْخاً قُوتاً** üfle; ve üflemeni ona bir **قِيتةً** olarak **واقْتْ**; ona yumuşaklığı ve az üflemeyi emreder.
Ve **أَقاتَ** bir şeyi ve onun üzerine **أَقاتَ**: ona güç yetirdi; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
وبِما أَسْتَفِيدُ، ثم أُقِيتُ الـ
ـمالَ، إِني امْرُؤٌ مُقِيتٌ مُفِيدُ
Ve Allah Teâlâ’nın isimlerindendir: **المُقِيتُ**; o, koruyandır; ve denildi: kudret sahibi olandır; ve denildi: o, mahlûkatın azıklarını veren kimsedir; ve o, “ona **أَقاتَه يُقِيتُه**”dandır, ona **قُوتَه**’unu verdiği zaman. Ve **أَقاته** ayrıca: onu koruduğu zaman. Aziz tenzilde: “Ve Allah her şeye **مُقِيتاً** idi.” Ferrâ: **المُقِيتُ** kudret sahibi ve takdir edendir; her şeye onun **قوتَه**’unu veren gibi. Zeccâc dedi: **المُقِيتُ** kadirdir; ve denildi: koruyandır; dedi: ve o, koruyan manasına daha yakındır; çünkü o, **القُوتِ**’tan türemiştir. Denilir: “adamı **قُتُّ**; onu **أَقُوتُه قَوْتاً**” yani onu, kendisini onunla ayakta tutan şeyle koruduğun zaman. Ve **القُوتُ**: kendisiyle nefsini koruduğu şeyin ismidir; onda, koruma miktarı kadarın üstünde fazlalık yoktur; artık **المُقِيتِ**’in manası: korumadan, ihtiyaca göre şeyi veren koruyandır; Ferrâs dedi: **المُقِيتُ** kudret sahibi olandır; her adama onun **قُوتَه**’unu veren gibi. Ve denilir: **المُقِيتُ** şeyin koruyucusu ve ona şahit olandır; Sa‘leb, Semev’el b. Âdiyâ’dan inşâd etti:
رُبَّ شَتْمٍ سَمِعْتُه وتَصامَمْـ
ـتُ، وعِيٍّ تَرَكْتُه. فكُفِيتُ
لَيتَ شِعْري وأَشْعُرَنَّ إِذا ما
قَرَّبُوها مَنْشُورةً، ودُعِيتُ
أَلِيَ الفَضْلُ أَمْ عَليَّ، إِذا حُو
سِبْتُ؟ إِني عَلى الحِسابِ مُقِيتُ
Yani: işlediğim kötülüğü bilirim; çünkü insan kendi nefsi üzerine basirettir. İbn Berî, Ebû Sa‘îd es-Sîrâfî’den nakletti, dedi: sahih olan, şu rivayeti rivayet edenin rivayetidir:
رَبِّي على الحِسابِ مُقِيتُ
Dedi: çünkü Rabbine boyun eğen, kendisini bu sıfatla vasfetmez. İbn Berî dedi: Sîrâfî’yi bu rivayeti sahih saymaya sevk eden şey, onun **مُقِيتاً**’ı “kudret sahibi” manasında kurmasıdır; eğer Cevherî’nin zikrettiği gibi, onun “şeyi koruyan ve ona şahit olan” olduğunu söyleyenin mezhebine gitseydi, ilk rivayeti inkâr etmezdi. Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: **المُقِيتَ** koruyan ve hıfzeden manasındadır; çünkü o, **القَوتِ**’tan türemiştir; yani onların “adamı **قُتُّ**; onu **أَقُوتُه**” sözünden alınmıştır, kendisini onunla ayakta tutan şeyle onun nefsini koruduğun zaman. Ve **القُوتُ**: kendisiyle nefsini koruduğu şeyin ismidir; dedi: artık bu üzere **المُقِيت**’in manası: ihtiyaca göre şeyi, korumadan veren koruyandır; dedi: ve bu üzere, Aziz ve Celîl olanın sözü tefsir edilmiştir: “Ve Allah her şeye **مُقِيتاً** idi” yani koruyan. Ve Semev’el’in beytinin tefsirinde denildi: “Ben hesap üzerine **مُقِيتُ**’im”; yani hesap üzerine durdurulmuşum. Ve bir başkası dedi:
ثم بَعْدَ المَماتِ يَنشُرني مَن
هُو على النَّشْرِ، يا بُنَيَّ، مُقِيتُ
Yani: kudret sahibi. Ebû Ubeyde dedi: **المُقِيتُ**, Araplar yanında, şey üzerine durdurulmuş olandır. Ve bir şey üzerine **أَقاتَ**: ona güç yetirdi. Ebû Kays b. Rifâ‘a dedi—ve rivayet edildi ki o, Efendimiz Resûlullah’ın amcası Zübeyr b. Abdülmuttalib’indir, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—; Ferrâ onu inşâd etti:
وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عنه،
وكنتُ على مَساءَتِه مُقِيتا
(* “على مساءته مقيتا” sözü: Cevherî’ye tâbi oldu; ve Tekmile’de dedi ki: rivayet **أُقيت**’tir, yani hemzenin dammesiyle; dedi: ve kafiye dammelidir; ve ondan sonra:
يبيت الليل مرتفقاً ثقيلاً * على فرش القناة وما
أَبيت
تعن إلي منه مؤذيات * كما تبري الجذامير البروت
Ve **البروت** **برت**’in cem‘idir; **تبري**’nin fâili, **ترمي** gibi. Ve **الجذامير** onun mef‘ûlüdür, ضبطına göre.)
Ve hadisteki sözü: “Kişiye günah olarak yeter: **يَقُوتُ** ettiği kimseyi zayi etmesi”; kastetti: ehlinden, çoluk çocuğundan ve kölelerinden nafakası kendisine lâzım gelen kimse. Ve rivayet edilir: **يَقِيتُ**, öteki lugat üzere. Ve hadisteki sözü: “Yemeğinizi **قُوتوا** edin, içinde size bereket verilir”; Evzâ‘î’ye onun hakkında soruldu, dedi: o, ekmeklerin küçüklüğüdür; başkası dedi: o, şu söz gibidir: “Yemeğinizi ölçün.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق و ت * * قاتَ * أهله من با قال وكتب والاسم * القُوتُ * بالضم وهو ما يقوم به بدن الإنسان من الطعام و * قُتُّهُ * * فاقْتَاتَ * كرزقته فارتزق و * اسْتَقضاتَهُ * سأله القوت وهو * يَتَقَوَّتُ * بكذا و * أقضاتَ * على الشيء اقتدر عليه قال الفراء * المُقِيُت * المقتدر كالذي يعطي كل رجل قوته قال الله تعالى ﴿وكان الله على كل شيء مقيتا﴾ وقيل المقيت الحافظ للشيء ولاشاهد له والله أعلم

##### Türkçe

* ق و ت * * **قاتَ** * ehline, **با قال وكتب**’den (naklen). İsim: * **القُوتُ** * (zamme ile); o, insan bedeninin yiyecekten kendisiyle ayakta durduğu şeydir. Ve * **قُتُّهُ** *. * **فاقْتَاتَ** *: yani onu rızıklandırdım; böylece rızıklandı. Ve * **اسْتَقضاتَهُ** *: ondan **القوت**’u istedi. Ve o, **يَتَقَوَّتُ** * bi-keza (şununla)dır. Ve * **أقضاتَ** *: şey üzerine güç yetirdi. el-Ferrâ dedi: * **المُقِيُت** *: güç yetiren; her adama onun **قوت**’unu veren kimse gibi. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وكان الله على كل شيء مقيتا﴾. Ve denildi ki: **المقيت** şeyin koruyucusudur; onun için şahit yoktur. Allah daha iyi bilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القوت  ، بالضم: ما يمسك الرمق من الرزق. وفي المحكم: القوت  والقيت والقيتة بكسرهما، والقائت، والقوات  بالضم، وهذا عن اللحياني، قال ابن سيده: ولم يفسره، وعندي أنه من القوت، وهو:  المسكة من الرزق  . وفي الصحاح: هو ما يقوم به بدن الإنسان من الطعام. وجمع القوت أقوات ويقال: ما عنده قوت ليلة، وقيت ليلة، وقيتة ليلة- لما كسرت القاف صارت الواو ياء- وهي البلغة، وفي الحديث:  اللهم اجعل رزق آل محمد قوتا  أي بقدر ما يمسك الرمق من المطعم، وفي حديث الدعاء:  وجعل لكل منهم قيتة مقسومة من رزقه  وهي فعلة من القوت، كميتة من الموت.  وقاتهم  يقوت  قوتا  بالفتح، وقال ابن سيده: قاته ذلك قوتا  وقوتا  بالضم، الأخيرة عن سيبويه  وقياتة بالكسر  ككتابة: عالهم، وأنا أقوته، أي أعوله برزق قليل، وقتهم  فاقتاتوا  ، كما تقول: رزقته فارتزق، وفي الحديث:  كفى بالمرء إثما أن يضيع من يقوت  أراد من تلزمه نفقته من أهله وعياله وعبيده، ويروى  من يقيته  على اللغة الأخرى وفي حديث آخر:  قوتوا طعامكم يبارك لكم فيه  سئل الأوزاعي عنه فقال: هو صغر الأوعية، وقال غيره: هو مثل قوله:  كيلوا طعامكم  . وتقوت بالشيء، واقتات به، واقتاته جعله قوته.
 وحكى ابن الأعرابي أن الاقتيات هو القوت، جعله اسما له، قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك، قال: وقول طفيل:  يقتات فضل سنامها الرحل  قال: عندي أن يقتات هنا بمعنى يأكل فيجعله قوتا لنفسه، وأما ابن الأعرابي فقال: معناه يذهب به شيئا بعد شيء، قال: ولم أسمع هذا الذي حكاه ابن الأعرابي إلا في هذا البيت وحده، فلا أدري أتأول  منه  أم سماع سمعه، قال ابن الأعرابي: وحلف العقيلي يوما  فقال  : لا وقائت نفسي القصير، ما فعلت، قال: هو من قوله:
  يقتات فضل سنامها الرحل قال: والاقتيات والقوت واحد، قال أبو منصور: لا وقائت نفسي، أراد بنفسي روحه، والمعنى: أنه يقبض روحه نفسا بعد نفس، حتى يتوفاه كله، وقوله:
  يقتات فضل سنامها الرحل أي يأخذ الرحل- وأنا راكبه- شحم سنام الناقة قليلا قليلا حتى لا يبقى منه شيء، لأنه ينضيها.  والقائت: الأسد  ، وذا من التكملة القائت  من العيش: الكفاية  يقال:  هو  في قائت من العيش، أي  في  كفاية  والمقيت: الحافظ للشيء والشاهد له  وأنشد ثعلب للسموأل بن عادياء:
  رب شتم سمعته وتـصـامـم                      ت وعى تركته فـكـفـيت
  ليت شعري وأشعرن إذا مـا                      قربوها منشـورة ودعـيت
  ألى الفضل أم علـى إذا حـو                      سبت إنى على الحساب مقيت

  أي أعرف ما علمت من السوء، لأن الإنسان على نفسه بصيرة. وحكى ابن برى عن أبي سعيد السيرافي قال: الصحيح رواية من روى:  ... ربى على الحساب مقيت  قال: لأن الخاضع لربه لا يصف نفسه بهذه الصفة، قال ابن برى: الذي حمل السيرافي على تصحيح هذه الرواية أنه بنى على أن مقيتا بمعنى مقتدر، ولو ذهب مذهب من يقول: إنه الحافظ للشيء والشاهد له- كما ذكر الجوهري- لم ينكر الرواية الأولى. المقيت في أسماء الله الحسنى: الحفيظ. وقال الفراء: المقيت  المقتدر  والمقدر  كالذي يعطي كل أحد  وكل شيء- وفي بعضها كل رجل، وهو نص عبارة الفراء-  قوته  . وقيل: المقيت: هو الذي يعطى أقوات الخلائق، من أقاته يقيته، إذا أعطاه قوته، وأقاته أيضا، إذا حفظه، وفي التنزيل العزيز  وكان الله على كل شيء مقيتا  وقال الزجاج: المقيت القدير، وقيل: الحفيظ  قال  وهو بالحفيظ أشبه، لأنه مشتق من القوت، يقال: قت الرجل أقوته قوتا، إذا حفظت نفسه بما يقوته والقوت: اسم الشيء الذي يحفظ نفسه ولا فضل فيه على قدر الحفظ، فمعنى المقيت: الحفيظ الذي يعطى الشيء قدر الحاجة من الحفظ، ومثله قول الزجاج، وقيل في تفسير بيت السموأل:
  إني على الحساب مقيت أي موقوف على الحساب، وقال آخر:
  ثم بعد الممات ينشرني مـن                      هو على النشر يا بني مقيت أي مقتدر. وقال أبو عبيدة: المقيت- عند العرب-: الموقوف على الشيء، وفي الصحاح: وأقات على الشيء: اقتدر عليه، قال أبو قيس بن رفاعة اليهودي، وقيل: ثعلبة بن محيصة الأنصاري، وهو جاهلي، وقد روى أنه للزبير بن عبد المطلب عم سيدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم، وأنشده الفراء:
  وذي ضغن كففت النفس عنه                      وكنت على إساءته مقـيتـا أي مقتدرا. وقرأت في هامش نسخة الصحاح بخط ياقوت، ما نصه: ذكر أبو محمد الأسود الغندجاني أن هذا البيت في قصيدة مرفوعة، ورواه.  على مساءته أقيت  . وأورد القصيدة وآخرها:
  وإن قروم خطـمة أنـزلـتـنـي                      بحيث ترى من الحضض الخروت قلت: وفي التكملة بعدهما:
  يبيت الليل مرتفقا ثـقـيلا                      على فرش القناة وما أبيت
  تعن إلى مـنـه مـؤذيات                      كما تبرى الجذامير البروت ونفخ في النار نفخا قوتا، واقتات لها، كلاهما: رفق بها.  واقتت لنارك قيتة  ، بالكسر، أي  أطعمها الحطب  ، قال ذو الرمة:
  فقلت له ارفعها إليك وأحيها                      بروحك واقتته لها قيتة قدرا وفي اللسان: إذا نفخ نافخ في النار قيل له: انفخ نفخا قوتا، واقتت لها نفخك قيتة، يأمره بالرفق والنفخ القليل، ومثله في التكملة.  واستقاته: سأله القوت  . وفلان يتقوت بكذا.  وأقاته  أي الشيء  وأقات عليه: أطاقه  فهو مقيت، أنشد ابن الأعرابي:
  ربما أستفيد ثـم أفـيد ال                      مال إني امرؤ مقيت مفيد ومما يستدرك عليه في المجاز: فلان يقتات الكلام اقتياتا، إذا أقله والحرب تقتات الإبل، أي تعطي في الديات، كذا في الأساس. وفي أمثالهم:  جد امرىء في قائته  أي يتبين جده. فيما يقوته، كذا في شرح شيخنا، وفي التكملة: القياتة: من الأعلام، والأصل قواتة.

##### Türkçe

**القوت** , ötre ile: rızıktan canı tutan şey. Ve **المحكم**’de: **القوت** ve **القيت** ve **القيتة** ikisinin de kesresiyle, ve **القائت** ve **القوات** ötre ile; bu, **اللحياني**’dendir. **ابن سيده** dedi: Onu açıklamadı; bence o, **القوت**’tandır; o da: rızıktan tutamaktır. Ve **الصحاح**’ta: o, insan bedenini yiyecekten ayakta tutan şeydir. **القوت**’un çoğulu **أقوات**’tır. Ve denir: onda bir gecenin **قوت**’u yoktur, ve bir gecenin **قيت**’i, ve bir gecenin **قيتة**’si—**القاف** kırılınca **الواو** **ياء** oldu—; o, azıktır. Ve hadiste: “Allah’ım, Muhammed âlinin rızkını **قوتا** kıl” yani yenenden canı tutacak miktar kadar. Ve dua hadîsinde: “Ve onların her biri için rızkından taksim edilmiş bir **قيتة** kıldı”; o, **القوت**’tan **فعلة**’dir; **الموت**’tan **ميتة** gibi.

Ve **وقاتهم**: **يقوت** **قوتا** fetha ile. **ابن سيده** dedi: Ona **قوتا** ve **قوتا** ötre ile **قاته**; sonuncusu **سيبويه**’dendir. Ve kesre ile **قياتة**; **كتابة** gibi: onları geçindirdi. Ve ben onu **أقوته**; yani onu az bir rızıkla geçindiririm. Ve onları **قتهم**; böylece **فاقتاتوا**; senin “ona rızık verdim, böylece rızıklandı” demen gibi. Ve hadiste: “Kişiye günah olarak, **يقوت** ettiği kimseyi zayi etmesi yeter”; bununla, ailesinden, çoluk-çocuğundan ve kölelerinden nafakası kendisine gerekli olanı kastetti. Ve diğer dile göre “**من يقيته**” diye rivayet edilir. Ve başka bir hadiste: “Yemeğinizi **قوتوا** edin; onda size bereket verilir”; bunun hakkında **الأوزاعي**’ye soruldu da dedi ki: o, kapların küçültülmesidir. Başkası dedi: o, “Yemeğinizi ölçün” sözü gibidir. Ve bir şeyle **تقوت** etti; ve onunla **اقتات** etti; ve onu **اقتاته**: onu kendi **قوت**’u yaptı.

**ابن الأعرابي**, **الاقتيات**’in **القوت** olduğunu nakletti; onu onun için isim yaptı. **ابن سيده** dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Dedi: Ve **طفيل**’in sözü:
“**يقتات فضل سنامها الرحل**”
Dedi: bence burada **يقتات**, “yer, böylece onu kendisi için **قوت** yapar” mânâsındadır. Ama **ابن الأعرابي** dedi ki: mânâsı, onunla şey şey (parça parça) gitmesidir. Dedi: **ابن الأعرابي**’nin naklettiği bu şeyi, yalnız bu beyitte işitmişimdir; bilmiyorum, ondan mı te’vil ediyorum, yoksa onun işittiği bir işitme midir. **ابن الأعرابي** dedi: **العقيلي** bir gün yemin etti, dedi ki: “Hayır, kısa olan nefsimin **وقائت**’i hakkı için, yapmadım.” Dedi: o, şu sözündendir:
“**يقتات فضل سنامها الرحل**”
Dedi: **الاقتيات** ile **القوت** birdir. **أبو منصور** dedi: “Hayır, nefsimin **وقائت**’i”; nefis ile ruhunu kastetti. Mânâ: onun ruhunu nefes nefes kabzeder, nihayet onu bütünüyle vefat ettirir. Ve sözü:
“**يقتات فضل سنامها الرحل**”
yani semer—ben onun üzerindeyken—devenin hörgücünün yağını azar azar alır, ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar; çünkü onu zayıflatır.

Ve **القائت**: aslandır. Ve bu, **التكملة**’dendir: **القائت** geçimden: kifayettir. Denir: “O, geçimden bir **قائت** içindedir”; yani bir kifayet içindedir. Ve **المقيت**: şeyin koruyucusu ve ona şahit olandır. **ثعلب**, **السموأل بن عادياء** için okudu:
“رب شتم سمعته وتـصـامـم                      ت وعى تركته فـكـفـيت
ليت شعري وأشعرن إذا مـا                      قربوها منشـورة ودعـيت
ألى الفضل أم علـى إذا حـو                      سبت إنى على الحساب مقيت”

yani bildiğim kötülüğü bilirim; çünkü insan kendi nefsi üzerine basirettir. **ابن برى**, **أبي سعيد السيرافي**’den nakletti; dedi ki: doğru olan, “... **ربى على الحساب مقيت**” diye rivayet edenin rivayetidir. Dedi: çünkü Rabbine boyun eğen, kendisini bu sıfatla vasfetmez. **ابن برى** dedi: **السيرافي**’yi bu rivayeti sahih saymaya sevk eden şey, **مقيتا**’yı “muktedir” mânâsında saymasıdır; eğer “şeyin koruyucusu ve ona şahit olan” mânâsını söyleyenin mezhebine gitseydi—**الجوهري**’nin zikrettiği gibi—ilk rivayeti inkâr etmezdi.

**المقيت** Allah’ın en güzel isimleri içinde: koruyandır. **الفراء** dedi: **المقيت**: muktedir ve takdir edendir; her bir kimseye ve her şeye—bazılarında her erkeğe; bu, **الفراء**’nın ibaresinin nassıdır—onun **قوت**’unu veren gibidir. Ve denildi: **المقيت**: mahlûkatın **أقوات**’ını veren kimsedir; “ona **قوت**’unu verdi” mânâsında **أقاته يقيته**’den. Ve yine **أقاته**, “onu korudu” mânâsında. Ve aziz tenzilde: “Ve Allah her şey üzerine **مقيتا** idi.” **الزجاج** dedi: **المقيت** kadirdir. Ve denildi: koruyandır. Dedi: ve o, koruyana daha benzer; çünkü o, **القوت**’tan türemiştir. Denir: “adamı **قت** ettim, onu **أقوته** **قوتا**”; yani onun nefsini, onu ayakta tutan şeyle korudum. Ve **القوت**: nefsini koruyan şeyin ismidir; koruma miktarı kadar olup onda fazlalık yoktur. Öyleyse **المقيت**’in mânâsı: korumadan, şeye ihtiyaç miktarı kadar veren koruyandır. Ve **الزجاج**’ın sözü de bunun gibidir. Ve **السموأل**’in beytinin tefsirinde denildi:
“**إني على الحساب مقيت**”
yani hesaba tutulmuş. Ve bir başkası dedi:
“ثم بعد الممات ينشرني مـن                      هو على النشر يا بني مقيت”
yani muktedir. **أبو عبيدة** dedi: **المقيت**—Araplar katında—şey üzerine tutulmuş olandır. Ve **الصحاح**’ta: “Şey üzerine **أقات** etti”: ona güç yetirdi. **أبو قيس بن رفاعة اليهودي** dedi—ve denildi: **ثعلبة بن محيصة الأنصاري**; o câhiliyyedendir—; ve onun, Efendimiz Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم’in amcası **الزبير بن عبد المطلب**’e ait olduğu rivayet edilmiştir; ve **الفراء** onu okudu:
“وذي ضغن كففت النفس عنه                      وكنت على إساءته مقـيتـا”
yani muktedir. Ve **الصحاح** nüshasının kenarında **ياقوت** hattıyla şunu okudum, nassı: **أبو محمد الأسود الغندجاني** bu beytin merfû‘ bir kasidede olduğunu zikretti ve onu rivayet etti: “**على مساءته أقيت**”. Kasideyi getirdi; sonu:
“وإن قروم خطـمة أنـزلـتـنـي                      بحيث ترى من الحضض الخروت”

Dedim: **التكملة**’de ikisinden sonra:
“يبيت الليل مرتفقا ثـقـيلا                      على فرش القناة وما أبيت
تعن إلى مـنـه مـؤذيات                      كما تبرى الجذامير البروت”

Ve ateşe üfledi; **قوتا** üfleme; ve onun için **اقتات** etti; ikisi de: ona yumuşak davrandı. Ve “Ateşin için kesre ile bir **قيتة** **اقتت** et”; yani ona odun yedir. **ذو الرمة** dedi:
“فقلت له ارفعها إليك وأحيها                      بروحك واقتته لها قيتة قدرا”

Ve **اللسان**’da: bir üfleyici ateşe üflediğinde ona denir: “**قوتا** üfleme üfle; ve üflemeni onun için bir **قيتة** **اقتت** et”; ona yumuşak davranmayı ve az üflemeyi emreder. Ve bunun benzeri **التكملة**’dedir. Ve **استقاته**: ondan **القوت** istedi. Ve falan kimse şu ile **يتقوت** eder. Ve **أقاته** yani şey. Ve şey üzerine **أقات** etti: ona tâkat getirdi; o hâlde o, **مقيت**’tir. **ابن الأعرابي** okudu:
“ربما أستفيد ثـم أفـيد ال                      مال إني امرؤ مقيت مفيد”

Ve mecazda ondan istidrâk olunanlardandır: falan kimse sözü **يقتات** eder, **اقتيا تا**; onu azalttığında. Ve savaş, develeri **تقتات** eder; yani diyetlerde verir; **الأساس**’ta böyle. Ve darb-ı mesellerinde: “Kişinin ciddiyeti, onun **قائته**’sindedir”; yani onun ciddiyeti, onunla **يقوته** ettiği şeyde belirginleşir; şeyhimizin şerhinde böyle. Ve **التكملة**’de: **القياتة**: özel adlardandır; aslı **قواتة**’dir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَاتَ
1 قَاتَ ذ , (S, Mgh, O, Msb, K,) aor. يَقُوتُ, (S, O, Msb,) inf. n. قَوْتٌ (S, O, Msb, K) and قُوتٌ (Sb, K) and قِيَاتَةٌ, (S, O, K,) the last originally قِوَاتَةٌ, (O,) He fed, nourished, or sustained, (S, Msb, TA,) or fed with what would sustain the body, (S, O, K, * TA,) [or with food sufficient to sustain life,] or with a small supply of the means of subsistence, (TA,) him, (Msb, TA,) or them, (K, TA,) or his family; (S, O;) he gave him [or them] what is termed قُوت [q. v.]: (Msb:) and ↓ اقاتهُ signifies [in like manner] he gave him his قُوت. (TA.) It is said in a trad., كَفَى بِالمَرْءِ اـِثْمًا أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَقُوتُ i. e. [It suffices the man as a sin, or crime, that he destroy] him whom he is bound to sustain, of his family and household and slaves: or, as some relate it, ↓ مَنْ يُقِيتُهُ; using a dial. var. [of يقوت]. (TA.) [And لَهُ ↓ اقتات app. signifies, primarily, He supplied to him food. (See this verb below, near the end of the paragraph.)] -A2- And قَاتَ and ↓ قوّت and ↓ اقات and ↓ أَقْوَتَ [sometimes] signify He straitened his household, by reason of niggardliness or poverty. (TA in art. زنق.) -A3- قُوتُوا طَعَامَكُمْ يُبَارِكْ لَكُمْ فِيهِ, a trad., thus related by some, by others ↓ قُوِّتُوا, [loosely expl. in the TA,] means, accord. to some, Measure ye your corn, [and] He will bless you in it: or, accord. to others, make ye small round cakes (أَقْرَاص) of your corn, &c. (El-Jلmi' es-Sagheer, and scholia thereon.) -A4- See also 8, in the middle of the paragraph.

2 قَوَّتَ see the preceding paragraph, in two places.

اقاتهُ
4 اقاتهُ ذ : see 1, first and second sentences. ― -b2- Also He kept, preserved, guarded, or protected, him. (TA.) -A2- And اقات عَلَى الشَّىْءِ, (S, O, K, *) and اقاته, (K,) He had power, or ability, to do, effect, accomplish, attain, or compass, the thing. (S, O, K.) -A3- See, again, 1, latter half, in two places.

فُلَانٌ يَتَقَوَّتُ بِكَذَا
5 فُلَانٌ يَتَقَوَّتُ بِكَذَا ذ [Such a one feeds, nourishes, or sustains, himself with such a thing], (S, O,) or بِالقَلِيلِ [with that which is little]: (Msb:) or تقّوت بِالشَّىْءِ he made the thing his قُوت [or food]; and بِهِ ↓ اقتات and ↓ اقتاتهُ signify thus likewise: (TA:) or بِهِ ↓ اقتات signifies he ate it; (Msb;) and so does ↓ اقتاتهُ. (TA.)

اقتات
8 اقتات ذ signifies He was, or became, fed, nourished, or sustained; being quasi-pass. of قَاتَ signifying as expl. in the beginning of this art. (S, A, Mgh, O, K, TA.) ― -b2- And it is trans. by means of بِ, and by itself: see 5, in four places. One says, هُمْ يَقْتَاتُونَ الحَبَّ [They feed upon, or eat, grain]. (A.) ― -b3- The saying, of Tufeyl,
يَقْتَاتُ فَضْلَ سَنَامِهَا الرَّحْلُ
is held by ISd to mean, (assumed tropical:) The saddle [as it were] eats the remainder of her hump, [as though] making it to be food for itself: accord. to IAar, he says, the meaning is, takes it away thing after thing [or piecemeal]; but I have not heard this [meaning] in any other instance: hence, says IAar, the oath sworn one day by El-'Okeylee, [said in the A to be an oath of the Arabs of the desert,] نَفْسِى البَصِيرِ مَا فَعَلْتُ ↓ لَا وَقَائِتِ, for, he says, الاِقْتِيَاتُ [the inf. n. of اقتات] and القَوْتُ [inf. n. of ↓ قَاتَ] are one [in signification]; and AM says that the meaning of this is, [No, by] Him who takes my spirit, breath after breath, until He has taken it wholly, [the All-seeing, I did not that thing:] and the saying of Tufeyl means the saddle, while I am riding upon it, takes by little and little the fat of her hump until there remains not of it aught. (TA.) ― -b4- One says also, الحَرْبُ تَقْتَاتُ الاـِبِلَ (tropical:) [War makes the camels to be food]; meaning that [in consequence of war] the camels are given in payment of bloodwits. (A.) ― -b5- And فُلَانٌ يَقْتَاتُ الكَلَامَ (tropical:) Such a one retrenches, or curtails, speech, or talk; [said of one who speaks, or talks, little;] syn. يُقِلُّهُ. (A.) -A2- See also 1, latter half. [Hence,] one says, ↓ اِقْتَتْ لِنَارِكَ قِيتَةً (assumed tropical:) [Supply to thy fire ali- ment;] feed thy fire with fuel. (S, O, K.) And ↓ اِقْتَتْ لِلنَّارِ نَفْخَكَ قِيتَةً, and اُنْفُخْ فِى النَّارِ نَفْخًا ↓ قُوتًا, (assumed tropical:) Blow thou the fire with thy blowing, and with a blowing, gently and little [as an aliment]. (L.)

استقاتهُ
10 استقاتهُ ذ He asked of him قُوت [i. e. food, or victuals]. (S, A, O, K.)

قَاتٌ
[ قَاتٌ ذ A species of tree, of the class Pentandria, order Monogynia, of the Linnوan system; belonging to the natural order of Celastraceو; mentioned in botanical works under the name of Catha edulis; and fully described by Forskهl in his Flora ئgypt. Arab., pp. 63, 64; in the latter page of which he says: “ In Yemen colitur iisdem hortis cum Coffea. Stipitibus plantatur. Arabes folia viridia avide edunt, multum eorum vires venditantes, qui copiosius comederit, vel totam vigilet noctem: asseverant quoque pestem ea loca non intrare ubi hوc colitur arbor: ” &c. ― -b2- And in the same work, p. cxviii., Forskهl mentions قات الرعيان (by which is meant قَاتُ الرُّعْيَانِ) as the name of A species of lettuce, lactuca inermis. ― -b3- Respecting the former plant, see also De Sacy's Chrest. Arabe, sec. ed., i. 462, 463.]

قُوت
قُوت ذ Food, aliment, nutriment, victuals, or provisions, by means of which the body of man is sustained; (S, A, * O, K; *) as also ↓ قِيتٌ and ↓ قِيتَةٌ, (S, O, K,) as used in phrases here following, (S, O,) with kesr to the ق, and the و changed into ى, (S,) and ↓ قَائِتٌ and ↓ قُوَاتٌ, (K,) the last mentioned, but not expl., by Lh, and thought by ISd to be from قُوتٌ: (TA:) what is eaten for the purpose of retaining the remains of life; (A, * O, * Msb, TA; *) thus expl. by Az and IF: (Msb:) or food sufficient to sustain life: (TA:) pl. أَقْوَاتٌ. (Msb, TA.) One says, مَا عِنْدَهُ قُوتُ لَيْلَةٍ and لَيْلَةٍ ↓ قِيتُ and لَيْلَةٍ ↓ قِيتَةُ (S, O, TA) He has not a night's food sufficient to sustain life. (TA.) And ↓ جَدُّ امْرِئٍ فِى قَائِتِهِ, a prov., meaning A man's lot in life is manifest in his food. (Meyd.) ― -b2- See also 8, last sentence.

قِيتٌ
قِيتٌ ذ : see قُوتٌ, in two places.

قِيتَةٌ
قِيتَةٌ ذ : see قُوتٌ, in two places: ― -b2- and see also 8, last two sentences.

قُوَاتٌ
قُوَاتٌ ذ : see قُوتٌ, first sentence.

قَائِتٌ
قَائِتٌ ذ [act. part. n. of قَاتَ; Feeding, &c. ― -b2- And hence, Sufficing]. القَائِتُ مِنَ العَيْشِ means What is sufficient [of the means of subsistence]. (K.) And one says, هُوَ فِى قَائِتٍ مِنَ العَيْشِ He is in a state of sufficiency [in respect of the means of subsistence]. (S. O.) ― -b3- See also قُوتٌ, in two places. -A2- See also 8, former half. ― -b2- القَائِتُ is an appellation of The lion. (O, K.)

مُقِيتٌ
مُقِيتٌ ذ [Giving, or a giver of, food, nourishment, or sustenance. (See 1, first sentence.) ― -b2- And hence,] Keeping, preserving, guarding, or protecting; or a keeper, &c.; syn. حَافِظٌ [as signifying thus; and app. as signifying also watching; or a watcher]: (S, A, O, Msb, K:) and witnessing; or a witness; syn. شَاهِدٌ; (S, O, Msb, K;) or شَهِيدٌ: (A:) and AO says that it signifies, with the Arabs, one acquainted (مَوْقُوفٌ) with a thing (عَلَى شَىْءٍ). (TA.) Th cites the following verses (of Es-Semow'al Ibn-ءdiyà, O):
لَيْتَ شِعْرِى وَأَشْعُرَنَّ اـِذَا مَا
قَرَّبُوهَا مَنْشُورَةً وَدُعِيتُ
أَلِىَ الفَضْلُ أَمْ عَلَىَّ اـِذَا حُو
سِبْتُ اـِنِّى عَلَى الحِسَابِ مُقِيتُ
[meaning Would that I knew, but I shall assuredly know when they shall have set it (namely, the صَحِيفَة, or record, of my actions,) near, unfolded, and I am summoned, whether superiority be for me or against me when I am reckoned with: verily I shall be a watcher, or a witness, of the reckoning, or, accord. to some, as is said in the TA, acquainted with the reckoning]: i. e. I shall know what evil I have done; for [as is said in the Kur lxxv. 14] man shall be a witness against himself: (S, O, TA:) IB says that, accord. to Seer, the correct reading is, رَبِّى على الحساب مقيت [meaning my Lord is able to make the reckoning] because he who is submissive to his Lord does not describe himself by this epithet: but IB adds that Seer has founded this remark upon the assumption that مقيت is here used as meaning مُقْتَدِرٌ; and that if it be understood as syn. with حَافِظٌ and شَاهِدٌ, the former reading is not objectionable. (TA.) ― -b3- المُقِيتُ is one of the best names of God: (TA:) and [as such] signifies The Possessor of power; (Fr, Zj, S, O, Msb, K, TA;) as He who gives to every man his قُوت [or food], (F, S, O, K, TA,) and likewise to everything: (TA:) or (as one of those names, TA) the Preserver, or Protector, (Zj, TA,) who gives to everything such preservation, or protection, as is needful. (TA.) It is said in the Kur [iv. 87], وَكَانَ اللّٰهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ مُقِيتًا, (S, O,) meaning [For God is] a possessor of power [over everything, or is omnipotent], (Ksh, Bd, Jel,) so He will requite everyone for what he has done: (Jel:) or a witness, [and] a preserver, or protector, or watcher. (Ksh, Bd.)

##### Türkçe

قَاتَ
1 **قَاتَ** ذ , (S, Mgh, O, Msb, K,) muzârîsi **يَقُوتُ**, (S, O, Msb,) mastarı **قَوْتٌ** (S, O, Msb, K) ve **قُوتٌ** (Sb, K) ve **قِيَاتَةٌ**, (S, O, K,) sonuncusu aslında **قِوَاتَةٌ**, (O,) O, onu besledi, gıdalandırdı yahut ayakta tuttu, (S, Msb, TA,) yahut bedeni ayakta tutacak şeyle besledi, (S, O, K, * TA,) [yahut hayatı sürdürmeye yetecek yiyecekle,] yahut geçim vasıtalarından küçük bir erzakla, (TA,) onu, (Msb, TA,) yahut onları, (K, TA,) yahut ailesini; (S, O;) ona [yahut onlara] **قُوت** diye adlandırılan şeyi verdi [bk.]: (Msb:) ve ↓ **اقاتهُ** [aynı şekilde] ona kendi **قُوت**unu verdi demektir. (TA.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: **كَفَى بِالمَرْءِ اـِثْمًا أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَقُوتُ** yani [Kişiye günah olarak yeter, yahut suç olarak,] ailesinden ve ev halkından ve kölelerinden, bakmakla yükümlü olduğu kimseyi zayi etmesi: yahut bazılarının rivayet ettiği üzere ↓ **مَنْ يُقِيتُهُ**; **يقوت**’un lehçe varyantını kullanarak. (TA.) [Ve **لَهُ** ↓ **اقتات** görünüşe göre, aslen, Ona yiyecek sağladı demektir. (Bu fiile aşağıda, paragrafın sonuna yakın, bak.)] -A2- Ve **قَاتَ** ve ↓ **قوّت** ve ↓ **اقات** ve ↓ **أَقْوَتَ** [bazen] cimrilik yahut yoksulluk sebebiyle ev halkını darlığa soktu demektir. (TA, **زنق** maddesinde.) -A3- **قُوتُوا طَعَامَكُمْ يُبَارِكْ لَكُمْ فِيهِ**, bir hadis; bazılarınca böyle, başkalarınca ↓ **قُوِّتُوا**, [TA’da gevşekçe açıklanmıştır,] bazılarına göre şu demektir: Hububatınızı ölçün, [ve] O size onda bereket verir: yahut başkalarına göre, hububatınızdan vb. küçük yuvarlak çörekler (**أَقْرَاص**) yapın. (El-Jâmi‘ es-Sagheer ve üzerindeki şerhler.) -A4- Ayrıca 8’e bak, paragrafın ortasında.

2 **قَوَّتَ**: önceki paragrafa bak, iki yerde.

**اقاتهُ**
4 **اقاتهُ** ذ : 1’e bak, birinci ve ikinci cümleler. ― -b2- Ayrıca onu tuttu, muhafaza etti, gözetti yahut korudu. (TA.) -A2- Ve **اقات عَلَى الشَّىْءِ**, (S, O, K, *) ve **اقاته**, (K,) Şeyi yapmaya, gerçekleştirmeye, başarmaya, elde etmeye yahut kuşatmaya gücü, kudreti vardı. (S, O, K.) -A3- Yine 1’e bak, ikinci yarı, iki yerde.

**فُلَانٌ يَتَقَوَّتُ بِكَذَا**
5 **فُلَانٌ يَتَقَوَّتُ بِكَذَا** ذ [Böyle biri, böyle bir şeyle kendini besler, gıdalandırır yahut ayakta tutar], (S, O,) yahut **بِالقَلِيلِ** [az olanla]: (Msb:) yahut **تقّوت بِالشَّىْءِ**: şeyi kendi **قُوت**u [yahut yiyeceği] yaptı; ve **بِهِ** ↓ **اقتات** ve ↓ **اقتاتهُ** böylece aynı şekilde demektir: (TA:) yahut **بِهِ** ↓ **اقتات**: onu yedi demektir; (Msb;) ve ↓ **اقتاتهُ** da böyledir. (TA.)

**اقتات**
8 **اقتات** ذ: O, beslenmiş, gıdalanmış yahut ayakta tutulmuş oldu; bu, bu maddenin başında açıklandığı üzere **قَاتَ**’ın quasi-meçhulüdür. (S, A, Mgh, O, K, TA.) ― -b2- Ve **بِ** vasıtasıyla ve kendi başına müteaddî olur: 5’e bak, dört yerde. Şöyle denir: **هُمْ يَقْتَاتُونَ الحَبَّ** [Onlar hububatla beslenirler, yahut hububat yerler]. (A.) ― -b3- Tufeyl’in sözü:
**يَقْتَاتُ فَضْلَ سَنَامِهَا الرَّحْلُ**
ISd tarafından şu manaya alınır: (farz edilen mecaz:) Eyer, [sanki] onun hörgücünün artığını yer, [sanki] onu kendine yiyecek yaparak: IAar’a göre, o der ki, mana, onu şey şey [yahut parça parça] alıp götürür; fakat ben bunu başka hiçbir örnekte işitmedim: bundan dolayı, IAar der ki, El-‘Okeylee’nin bir gün ettiği yemin, [A’da çöl Araplarının yemini olduğu söylenir,] **نَفْسِى البَصِيرِ مَا فَعَلْتُ** ↓ **لَا وَقَائِتِ**, çünkü o der ki, **الاِقْتِيَاتُ** [**اقتات**’ın mastarı] ile **القَوْتُ** [↓ **قَاتَ**’ın mastarı] bir [mana bakımından]dır; ve AM der ki bunun manası şudur: [Hayır,] ruhumu nefes nefes alıp, onu bütünüyle alana kadar alan (Her şeyi gören) adına, ben o şeyi yapmadım: ve Tufeyl’in sözü, ben onun üzerinde binerken eyerin, onun hörgücünün yağını azar azar alır, ta ki ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar, demektir. (TA.) ― -b4- Şöyle de denir: **الحَرْبُ تَقْتَاتُ الاـِبِلَ** (mecaz:) [Savaş develeri yiyecek yapar]; yani [savaş sebebiyle] develer diyetlerin ödenmesinde verilir. (A.) ― -b5- Ve **فُلَانٌ يَقْتَاتُ الكَلَامَ** (mecaz:) Böyle biri sözü kısar yahut budar; [az konuşan kimse için söylenir;] eş anlamlısı **يُقِلُّهُ**. (A.) -A2- Ayrıca 1’e bak, ikinci yarı. [Bundan dolayı,] şöyle denir: ↓ **اِقْتَتْ لِنَارِكَ قِيتَةً** (farz edilen mecaz:) [Ateşine gıda sağla;] ateşini yakacakla besle. (S, O, K.) Ve ↓ **اِقْتَتْ لِلنَّارِ نَفْخَكَ قِيتَةً**, ve **اُنْفُخْ فِى النَّارِ نَفْخًا** ↓ **قُوتًا**, (farz edilen mecaz:) Ateşi üflemenle üfle; ve bir üflemeyle, yumuşakça ve az [bir gıda gibi]. (L.)

**استقاتهُ**
10 **استقاتهُ** ذ: Ondan **قُوت** [yani yiyecek yahut azık] istedi. (S, A, O, K.)

**قَاتٌ**
[ **قَاتٌ** ذ Beş erkek organlılar sınıfından, tek dişicikli takımından, Linné sistemine göre bir ağaç türü; tabii Celastraceae takımına mensup; botanik eserlerinde Catha edulis adı altında zikredilir; ve Forskål tarafından Flora Ægypt. Arab.’ında, s. 63, 64’te tam olarak tasvir edilmiştir; bunun ikinci sayfasında şöyle der: “ In Yemen colitur iisdem hortis cum Coffea. Stipitibus plantatur. Arabes folia viridia avide edunt, multum eorum vires venditantes, qui copiosius comederit, vel totam vigilet noctem: asseverant quoque pestem ea loca non intrare ubi hœc colitur arbor: ” vb. ― -b2- Ve aynı eserde, s. cxviii., Forskål **قات الرعيان**’ı (bununla kastedilen **قَاتُ الرُّعْيَانِ**’dır) dikenli olmayan marul türünün, lactuca inermis’in adı olarak zikreder. ― -b3- İlk bitki hakkında, De Sacy’nin Chrest. Arabe’sine de bak, ikinci baskı, i. 462, 463.]

**قُوت**
**قُوت** ذ: İnsan bedeninin ayakta tutulduğu yiyecek, gıda, besin, azık yahut erzak; (S, A, * O, K; *) ve ayrıca ↓ **قِيتٌ** ve ↓ **قِيتَةٌ**, (S, O, K,) aşağıda gelen ibarelerde kullanıldığı üzere, (S, O,) **ق** üzerine kesre ile ve **و**’nun **ى**’ya çevrilmesiyle, (S,) ve ↓ **قَائِتٌ** ve ↓ **قُوَاتٌ**, (K,) son zikredilen, Lh tarafından açıklanmamış olup ISd tarafından **قُوتٌ**’tan olduğu sanılmıştır: (TA:) hayat kalıntısını muhafaza etmek maksadıyla yenilen şey; (A, * O, * Msb, TA; *) Az ve IF tarafından böyle açıklanmıştır: (Msb:) yahut hayatı sürdürmeye yetecek yiyecek: (TA:) çoğulu **أَقْوَاتٌ**. (Msb, TA.) Şöyle denir: **مَا عِنْدَهُ قُوتُ لَيْلَةٍ** ve **لَيْلَةٍ** ↓ **قِيتُ** ve **لَيْلَةٍ** ↓ **قِيتَةُ** (S, O, TA) Onun, hayatı sürdürmeye yetecek bir gecelik yiyeceği yoktur. (TA.) Ve ↓ **جَدُّ امْرِئٍ فِى قَائِتِهِ**, bir darbımesel; manası: Bir adamın hayattaki nasibi, yiyeceğinde açıktır. (Meyd.) ― -b2- Ayrıca 8’e bak, son cümle.

**قِيتٌ**
**قِيتٌ** ذ : **قُوتٌ**’a bak, iki yerde.

**قِيتَةٌ**
**قِيتَةٌ** ذ : **قُوتٌ**’a bak, iki yerde: ― -b2- ve ayrıca 8’e bak, son iki cümle.

**قُوَاتٌ**
**قُوَاتٌ** ذ : **قُوتٌ**’a bak, birinci cümle.

**قَائِتٌ**
**قَائِتٌ** ذ [**قَاتَ**’ın ism-i fâili; Besleyen vb. ― -b2- Ve bundan dolayı, Yeterli]. **القَائِتُ مِنَ العَيْشِ**: [geçim vasıtalarından] yeterli olan şey demektir. (K.) Ve şöyle denir: **هُوَ فِى قَائِتٍ مِنَ العَيْشِ** O, [geçim vasıtaları bakımından] yeterlilik hâlindedir. (S. O.) ― -b3- Ayrıca **قُوتٌ**’a bak, iki yerde. -A2- Ayrıca 8’e bak, ilk yarı. ― -b2- **القَائِتُ**, aslanın bir adıdır. (O, K.)

**مُقِيتٌ**
**مُقِيتٌ** ذ [Yiyecek, gıda yahut rızık veren; yahut veren kimse. (1’in birinci cümlesine bak.) ― -b2- Ve bundan dolayı,] tutan, muhafaza eden, gözeten yahut koruyan; yahut tutucu vb.; eş anlamlısı **حَافِظٌ** [böyle manada; ve görünüşe göre ayrıca gözeten manasında; yahut gözetleyici]: (S, A, O, Msb, K:) ve şahitlik eden; yahut şahit; eş anlamlısı **شَاهِدٌ**; (S, O, Msb, K;) yahut **شَهِيدٌ**: (A:) ve AO der ki, Araplar katında, bir şeye (**عَلَى شَىْءٍ**) vakıf (**مَوْقُوفٌ**) olan kimse demektir. (TA.) Th şu beyitleri nakleder (Es-Semow’al Ibn-ءdiyà’nın, O):
**لَيْتَ شِعْرِى وَأَشْعُرَنَّ اـِذَا مَا**
**قَرَّبُوهَا مَنْشُورَةً وَدُعِيتُ**
**أَلِىَ الفَضْلُ أَمْ عَلَىَّ اـِذَا حُو**
**سِبْتُ اـِنِّى عَلَى الحِسَابِ مُقِيتُ**
[manası: Keşke bilseydim; fakat ben mutlaka bileceğim, onu (yani **صَحِيفَة**yi, yahut amellerimin kaydını) yaklaştırdıklarında, açılmış halde, ve ben çağrıldığımda, üstünlük benim lehime mi yoksa aleyhime mi, ben hesaba çekildiğimde: şüphesiz ben hesabın gözetleyicisi yahut şahidi olacağım; yahut bazılarının dediğine göre, TA’da söylendiği üzere, hesaba vakıf olacağım]: yani ben ne kötülük yaptığımı bileceğim; çünkü [Kur’ân lxxv. 14’te söylendiği üzere] insan kendi aleyhine şahit olacaktır: (S, O, TA:) IB der ki, Seer’e göre doğru kıraat **رَبِّى على الحساب مقيت**’tir [manası: Rabbim hesabı yapmaya kadirdir] çünkü Rabbine boyun eğen kimse kendini bu lakapla vasfetmez: fakat IB ekler ki Seer bu sözü, **مقيت**’in burada **مُقْتَدِرٌ** manasında kullanıldığı varsayımı üzerine bina etmiştir; ve eğer **حَافِظٌ** ve **شَاهِدٌ** ile eş anlamlı anlaşılırsa, önceki kıraat sakıncalı değildir. (TA.) ― -b3- **المُقِيتُ**, Allah’ın en güzel isimlerindendir: (TA:) ve [bu sıfatla] Kudret sahibi demektir; (Fr, Zj, S, O, Msb, K, TA;) her insana kendi **قُوت**unu [yahut yiyeceğini] veren olarak, (F, S, O, K, TA,) ve aynı şekilde her şeye: (TA:) yahut (o isimlerden biri olarak, TA) koruyan yahut himaye eden, (Zj, TA,) her şeye ihtiyaç duyulan ölçüde böyle bir koruma yahut himaye veren. (TA.) Kur’ân’da [iv. 87] şöyle denilmiştir: **وَكَانَ اللّٰهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ مُقِيتًا**, (S, O,) manası: [Çünkü Allah] her şey üzerinde kudret sahibidir [yahut her şeye kadirdir], (Ksh, Bd, Jel,) böylece herkese yaptığı şeyin karşılığını verecektir: (Jel:) yahut şahit, [ve] muhafaza eden yahut koruyan, yahut gözetleyici. (Ksh, Bd.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَاتَ
قَاتَ ( w )  U ( n. ac. قَوْت 1 ,  قُوْت 3 ,  قِيَاقَة [ 23tI ] ),
a.  Fed, nourished, sustained, maintained, supported.

b.  Straitened, stinted his household.

قَوَّتَ
قَوَّتَ II .
a.  see I (b) .

أَقْوَتَ
أَقْوَتَ IV ( w )
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Preserved, guarded, protected.

d.  [ acc. or 'Ala ], Was able to do, equal to, capable of.

e.  [ La ], Supplied with food.

f.  ( w )  see I (b) .

تَقَوَّتَ
تَقَوَّتَ V
a.  [ Bi ], Fed on, ate; was nourished, fed on.

اِقْتَوَتَ
اِقْتَوَتَ VIII
a.  [ acc. or Bi ],  see V (a) .

b.  Fed the fire.

c.  Retrenched, curtailed ( talk ).

اِسْتَقْوَتَ
اِسْتَقْوَتَ X ,
a.  Asked food of.

قَات
قَات [ 1A ],
a.  A species of tree.

قِيْت
قِيْت [ 2I ] ,  قِيْتَة [ 2tI ] ,
a.  see 3 .

قُوْت
قُوْت [ 3 ] , ( pl. أَقْوَاْت 38 ),
a.  Food, aliment, victuals; provisions; nutriment, nourishment, sustenance; support, keep.

وَائِت
وَائِت [ 21 ],
a.  Feeding, nourishing; feeder.

b.  Sufficient.

c.  see 3 .

d.  [ art. ], Lion.

قُوَات
قُوَات [ 24 ],
a.  see 3 .

مُقِيْت
مُقِيْت [ N. Ag.
a.  IV], Feeder, nourisher, sustainer, supporter.

b.  Guardian, watcher.

c.  Observer; witness.

##### Türkçe

قَاتَ
قَاتَ ( w ) U ( n. ac. **قَوْت** 1 , **قُوْت** 3 , **قِيَاقَة** [ 23tI ] ),
a. Doyurdu, besledi, geçindirdi, sürdürdü, ayakta tuttu, destekledi.

b. Ailesinin geçimini daralttı, kıstı.

قَوَّتَ
قَوَّتَ II .
a. I (b)’ye bak.

أَقْوَتَ
أَقْوَتَ IV ( w )
a. I (a), (b)’ye bak.

c. Korudu, gözetti, himaye etti.

d. [ acc. veya 'Ala ], Yapmaya gücü yetti, denk oldu, muktedir oldu.

e. [ La ], Yiyecekle donattı.

f. ( w ) I (b)’ye bak.

تَقَوَّتَ
تَقَوَّتَ V
a. [ Bi ], İle beslendi, yedi; beslenmiş oldu, ile beslendi.

اِقْتَوَتَ
اِقْتَوَتَ VIII
a. [ acc. veya Bi ], V (a)’ya bak.

b. Ateşi besledi.

c. Kıstı, kısalttı (konuşmayı).

اِسْتَقْوَتَ
اِسْتَقْوَتَ X ,
a. **قُوْت** istedi.

قَات
قَات [ 1A ],
a. Bir ağaç türü.

قِيْت
قِيْت [ 2I ] , **قِيْتَة** [ 2tI ] ,
a. 3’e bak.

قُوْت
قُوْت [ 3 ] , ( pl. **أَقْوَاْت** 38 ),
a. Yiyecek, gıda, azık; erzak; besin, beslenme, geçimlik; destek, geçindirme.

وَائِت
وَائِت [ 21 ],
a. Besleyen, doyuran; besleyici.

b. Yeterli.

c. 3’e bak.

d. [ art. ], Aslan.

قُوَات
قُوَات [ 24 ],
a. 3’e bak.

مُقِيْت
مُقِيْت [ N. Ag.
a. IV], Besleyen, doyuran, geçindiren, destekleyen.

b. Koruyucu, gözetleyici.

c. Gözlemci; şahit.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قوت
قَاتَ - يَقُوتُ - قُوْت - أَقْوات - أَقَاتَ - يُقِيْتُ - مُقِيْت
قَاتَ - يَقُوْتُ + الكائن + شيئاً: يأكل ويشرب ما يقويه ويحفظ له القدرة على الفعل والبقاء حياً
قٌوْت: اسم فعل " قَاتَ - يَقُوتُ ": وهي كذلك بمعنى مفعول: ما " يُقِيت ": كل ما يحفظ للكائن القدرة على الفعل على البقاء حياً من أنواع الطعام والشراب وما شابه
أَقْوَات: جمع " قُوْت"
أَقَاتَ - يُقِيْتُ: على وزن" أفعل" من " قَاتَ - يَقُوتُ ": جعله " يَقُوتُ ": حفظه وأبقى له القدرة على الفعل والحياة بتزويده بما يكفي من الطعام والشراب وما شابه
مُقِيْت: اسم فاعل من " أَقَات - يُقِيتُ ": المسؤول عن إبقاء وحفظ الآخر بتزويده بما يكفي من الطعام والشراب وما شابه
﴿وكان الله على كل شيء مقيتا﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الأكل من حيث هو ضم الطعام أو الماء أو الشيء للكائن" ، وهي:
سَبَعَ - يَسْبِعُ، جَلَتَ - يَجْلِتُ، أَكَلَ - يَأْكُلُ، زَادَ - يَزُوْدُ، طَعِمَ - يَطْعَمُ، قَاتَ - يَقُوْتُ

قوت - أقوات
 	﴿وجعل فيها رواسي من فوقها وبارك فيها وقدر فيها أقواتها في أربعة أيام سواء للسائلين (10)﴾ فصلت
مقيتا
 ﴿من يشفع شفاعة حسنة يكن له نصيب منها ومن يشفع شفاعة سيئة يكن له كفل منها وكان الله على كل شيء مقيتا(85)﴾النساء
مختار الصحاح
● [قوت] ق و ت: قاتَ أهله من باب قال وكتب والاسم القُوتُ بالضم وهو ما يقوم به بدن الإنسان من الطعام و قُتُّهُ فاقْتَاتَ كرزقته فارتزق و اسْتَقضاتَهُ سأله القوت وهو يَتَقَوَّتُ بكذا و أقضاتَ على الشيء اقتدر عليه قال الفراء المُقِيُت المقتدر كالذي يعطي كل رجل قوته قال الله تعالى ﴿وكان الله على كل شيء مقيتا﴾ وقيل المقيت الحافظ للشيء ولاشاهد له والله أعلم
الراغب
قوت
- القوت: ما يمسك الرمق، وجمعه: أقوات. قال تعالى: }وقدر فيها أقواتها﴿[فصلت/10] وقاته يقوته قوتا: أطمعه قوته، وأقاته يقيته: جعل له ما يقوته، وفي الحديث: (إن أكبر الكبائر أن يضيع الرجل من يقوت) (الحديث أخرجه مسلم برقم (996) بلفظ: (كفى بالمرء إثما أن يضيع من يقوت). وأخرجه أحمد 2/160)، ويروى: (من يقيت). قال تعالى:﴾وكان الله على كل شيء مقيتا{ [النساء/85] قيل: مقتدرا. وقيل: حافظا. وقيل: شاهدا، وحقيقته: قائما عليه يحفظه ويقيته. ويقال: ما له قوت ليلة، وقيت ليلة، وقيته ليلة، نحو الطعم والطعمة، قال الشاعر في صفة نار:
- 376 - فقلت له ارفعها إليك وأحيها * بروحك واقتته لها قيته قدرا (البيت تقدم في مادة (روح) )
ملخص اللسان:
ملخص اللسان:
1.     قاتَ يَقُوتُ قَوْتاً وقِياتَةً. قاتَه  ذلك قَوْتاً وقُوتاً القُوتُ: ما يُمْسِكُ الرَّمَقَ من الرًِّزْق ، هو ما  يَقُوم به بَدَنُ الإِنسان من الطعام، وفي الحديث:  اللهم اجْعَلْ رِزْقَ آلِ محمدٍ قُوتاً أَي بقَدْرِ ما يُمْسِكُ الرَّمَقَ من  المَطْعَم.
2.     وتَقَوَّتَ بالشيء، واقْتاتَ به واقْتاتَهُ: جَعَلَه قُوتَهُ
3.      وفي أَسماء الله تعالى: المُقِيتُ، هو الحَفِيظ، وقيل: المُقْتَدِرٌ،  وقيل: هو الذي يُعْطِي أَقْواتَ الخلائق؛ وهو مِن أَقاتَه يُقِيتُه إِذا  أَعطاه قُوتَه. وأَقاته أَيضاً: إِذا حَفِظَه. وفي التنزيل العزيز: وكان  اللهُ على كلِّ شيء مُقِيتاً. الفراء: المُقِيتُ المُقْتَدِرُ  والمُقَدِّرُ، كالذي يُعْطِي كلَّ شيءٍ قوتَه. - ، فمعنى المُقِيتِ: الحفيظُ الذي يُعْطِي الشيءَ قَدْرَ الحاجة، من الحِفْظِ؛ - وكان اللهُ على كل شيء مُقِيتاً أَي  حفيظاً
لسان العرب
● -   قوت: القُوتُ: ما يُمْسِكُ الرَّمَقَ من الرًِّزْق. ابن سيده: القُوتُ،  والقِيتُ، والقِيتَةُ، والقائِتُ: المُسْكة من الرزق. وفي الصحاح: هو ما  يَقُوم به بَدَنُ الإِنسان من الطعام؛ يقال: ما عنده قُوتُ ليلةٍ، وقِيتُ  ليلةٍ، وقِيتَةُ ليلةٍ؛ فلما كُسِرتِ القافُ صارت الواو ياء، وهي  البُلْغة؛ وما عليه قُوتٌ ولا قُواتٌ، هذانِ عن اللحياني. قال ابن سيده: ولم  يفسره، وعندي أَنه من القُوت.  والقَوْتُ: مصدرُ قاتَ يَقُوتُ قَوْتاً وقِياتَةً. وقال ابن سيده: قاتَه  ذلك قَوْتاً وقُوتاً، الأَخيرة عن سيبويه.  وتَقَوَّتَ بالشيء، واقْتاتَ به واقْتاتَهُ: جَعَلَه قُوتَهُ. وحكى ابنُ  الأَعرابي: أَن الاقْتِياتَ هو القُوتُ، جعله اسماً له. قال ابن سيده:  ولا أَدري كيفَ ذلك؛ قال وقول طُفَيلٍ:  يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ  قال: عندي أَنَّ يَقْتاته هنا يأْكله، فيجعله قُوتاً لنفسه؛ وأَما ابن  الأَعرابي فقال: معناه يَذْهَبُ به شيئاً بعد شيء، قال: ولم أَسمع هذا  الذي حكاه ابن الأَعرابي، إِلاّ في هذا البيت وحده، فلا أَدْري أَتَأَوُّلٌ  منه، أَم سماعٌ سمعه؛ قال ابن الأَعرابي: وحَلَفَ العُقَيْليُّ يوماً،  فقال: لا، وَقائتِ نَفَسِي القَصير؛ قال: هو من قوله:  يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ  قال: والاقْتِياتُ والقَوتُ واحدٌ. قال أَبو منصور: لا، وقائِتِ  نَفَسِي؛ أَراد بنَفَسِه روحَه؛ والمعنى: أَنه يَقْبِضُ رُوحَه، نَفَساً بعد  نَفَسٍ، حتى يَتَوفَّاه كلَّه؛ وقوله:  يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ  أَي يأْخذ الرحلُ، وأَنا راكبُه، شَحْمَ سَنام الناقةِ قليلاً قليلاً،  حتى لا يَبْقَى منه شيءٌ، لأَنه يُنْضِيها. وأَنا أَقُوتُه أَي أَعُولُه  برزقٍ قليلٍ. وقُتُّه فاقتاتَ، كما تقول رَزَقْتُه فارْتَزَقَ، وهو في  قائِتٍ من العَيْش أَي في كِفايةٍ.  واسْتَقاتَه: سأَله القُوتَ؛ وفلانٌ يَتَقَوَّتُ بكذا. وفي الحديث:  اللهم اجْعَلْ رِزْقَ آلِ محمدٍ قُوتاً أَي بقَدْرِ ما يُمْسِكُ الرَّمَقَ من  المَطْعَم.  وفي حديث الدُّعاء: وجَعَلَ لكل منهم قِيتَةً مَقْسومةً من رِزْقِه، هي  فِعْلَة من القَوْتِ، كمِيتَة من المَوتِ.  ونَفَخَ في النار نَفْخاً قُوتاً، واقْتاتَ لها: كلاهما رَفَقَ بها.  واقْتَتْ لنارِك قِيتةً أَي أَطْعِمْها؛ قال ذو الرمة:  فقلتُ له: خُذْها إِليكَ، وأَحْيِها  بروحِكَ، واقْتَتْه لها قِيتةً قَدْرا  وإِذا نَفَخَّ نافخٌ في النار، قيل له: انْفُخْ نَفْخاً قُوتاً، واقْتْ  لها نَفْخَك قِيتةً؛ يأْمُرُه بالرِّفْقِ والنَّفْخِ القليل.  وأَقاتَ الشيءَ وأَقاتَ عليه: أَطاقَه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  وبِما أَسْتَفِيدُ، ثم أُقِيتُ الـ  ـمالَ، إِني امْرُؤٌ مُقِيتٌ مُفِيدُ  وفي أَسماء الله تعالى: المُقِيتُ، هو الحَفِيظ، وقيل: المُقْتَدِرٌ،  وقيل: هو الذي يُعْطِي أَقْواتَ الخلائق؛ وهو مِن أَقاتَه يُقِيتُه إِذا  أَعطاه قُوتَه. وأَقاته أَيضاً: إِذا حَفِظَه. وفي التنزيل العزيز: وكان  اللهُ على كلِّ شيء مُقِيتاً. الفراء: المُقِيتُ المُقْتَدِرُ  والمُقَدِّرُ، كالذي يُعْطِي كلَّ شيءٍ قوتَه. وقال الزجاجُ: المُقِيتُ القَديرُ،  وقيل: الحفيظ؛ قال: وهو بالحفيظ أَشبه، لأَنه مُشْتَقُّ من القُوتِ.  يقال: قُتُّ الرجلَ أَقُوتُه قَوْتاً إِذا حَفِظْتَ نَفْسَه بما  يَقُوته.والقُوتُ: اسمُ الشيء الذي يَحْفَظُ نَفْسَه، ولا فَضْلَ فيه على قَدْرِ  الحِفْظِ، فمعنى المُقِيتِ: الحفيظُ الذي يُعْطِي الشيءَ قَدْرَ الحاجة،  من الحِفْظِ؛ وقال الفراس: المُقِيتُ المُقْتَدِرُ، كالذي يُعْطِي كلَّ  رَجُلٍ قُوتَه. ويقال: المُقِيتُ الحافِظُ للشيء والشاهِدُ له؛ وأَنشد  ثعلب للسَّمَوْأَل بن عادِياء:  رُبَّ شَتْمٍ سَمِعْتُه وتَصامَمْـ  ـتُ، وعِيٍّ تَرَكْتُه. فكُفِيتُ  لَيتَ شِعْري وأَشْعُرَنَّ إِذا ما  قَرَّبُوها مَنْشُورةً، ودُعِيتُ  أَلِيَ الفَضْلُ أَمْ عَليَّ، إِذا حُو  سِبْتُ؟ إِني عَلى الحِسابِ مُقِيتُ  أَي أَعْرِفُ ما عَمِلْتُ من السُّوء، لأَن الإِنسان على نفسه بصيرة.  حكى ابن بري عن أَبي سعيد السيرافي، قال: الصحيح رواية من رَوَى:  رَبِّي على الحِسابِ مُقِيتُ  قال: لأَن الخاضعَ لربِّه لا يَصِفُ نفسَه بهذه الصفة. قال ابن بري:  الذي حَمَلَ السيرافيَّ على تصحيح هذه الرواية، أَنه بَنَى على أَن مُقِيتاً  بمعنى مُقْتَدِرٍ، ولو ذَهَبَ مَذْهَبَ من يقول إِنه الحافظ للشيء  والشاهد له، كما ذكر الجوهري، لم يُنْكِر الروايةَ الأَوَّلَة. وقال أَبو  إِسحق الزجاج: إِن المُقِيتَ بمعنى الحافظ والحفيظ، لأَنه مشتق من القَوتِ  أَي مأْخوذ من قولهم: قُتُّ الرجلَ أَقُوتُه إِذا حَفِظْتَ نفسه بما  يَقُوتُه. والقُوتُ: اسمُ الشيء الذي يَحْفَظُ نَفْسَه، قال: فمعنى المُقِيت  على هذا: الحفيظُ الذي يُعْطِي الشيءَ على قدر الحاجة، مِن الحِفْظ؛ قال:  وعلى هذا فُسِّرَ قولُه عز وجل: وكان اللهُ على كل شيء مُقِيتاً أَي  حفيظاً. وقيل في تفسير بيت السَّمَوأَل: إِني على الحِسابِ مُقِيتُ؛ أَي  مَوقوفٌ على الحساب؛ وقال آخر:  ثم بَعْدَ المَماتِ يَنشُرني مَن  هُو على النَّشْرِ، يا بُنَيَّ، مُقِيتُ  أَي مُقْتَدِرٌ. وقال أَبو عبيدة: المُقِيتُ، عند العرب، المَوقُوفُ على  الشيء. وأَقاتَ على الشيء: اقْتَدَرَ عليه. قال أَبو قَيْسِ بن رِفاعة،  وقد رُوِيَ أَنه للزبَير بن عبد المطلب، عَمَّ سيدنا رسول الله، صلى الله  عليه وسلم؛ وأَنشده الفراء:  وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عنه،  وكنتُ على مَساءَتِه مُقِيتا  (* قوله «على مساءته مقيتا» تبع الجوهري، وقال في التكملة: الرواية  أُقيت أَي بضم الهمزة، قال والقافية مضمومة وبعده:  يبيت الليل مرتفقاً ثقيلاً * على فرش القناة وما  أَبيت  تعن إلي منه مؤذيات * كما تبري الجذامير البروت  والبروت جمع برت، فاعل تبري كترمي.والجذامير مفعوله على حسب ضبطه.)  وقوله في الحديث: كفَى بالمرء إِثماً أَن يُضَيِّعَ من يَقُوتُ؛ أَراد  من يَلْزَمُهُ نَفَقَتُه من أَهله وعياله وعبيده؛ ويروى: من يَقِيتُ، على  اللغة الأُخْرى. وقوله في الحديث: قُوتوا طعامَكم يُبارَك لكم فيه؛ سئِلَ  الأَوزاعِيُّ عنه، فقال: هو صِغَرُ الأَرغِفَةِ؛ وقال غيره: هو مثل  قوله: كِيلُوا طعامَكم.
مقاييس اللغة:
(قوت) القاف والواو والتاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ وحفظٍ وقُدرةٍ على الشَّيء. من ذلك قولُه تعالى: ﴿وكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيءٍ مُقِيتاً﴾ [النساء 85]، أي حافظاً له شاهداً عليه، وقادراً على ما أراد. وقال:
وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عنه *** وكنتُ على إساءته مُقِيتَا([12])
ومن الباب: القُوت ما يُمْسِكُ الرَّمَق؛ وإنَّما سُمِّي قُوتاً لأنَّه مِساكُ البَدَن وقُوَّتُه. والقَوْت: العَوْل. يقال: قُتُّه قَوْتاً، والاسم القُوت. ويقال: اقتَتْ لنارك قِيتةً، أي أطعِمْها الحَطَب. قال ذو الرُّمَّة:
فقلتُ له ارْفَعْهَا إليكَ وأَحْيِها *** برُوحِكَ واقْتَتْهُ لها قِيتةً قَدْرا([13])
القاموس المحيط:
القُوتُ والقِيتُ والقِيتَةُ، بكسرهما، والقائِتُ والقُواتُ المُسكَة من الرِّزْقِ. وقاتَهُمْ قَوتاً وقُوتاً وقِياتَةً، بالكسر، فاقْتاتُوا. والقائِتُ الْأَسَدُ، ومن العَيْشِ الكفايَةُ. والمُقيتُ الحافِظُ للشيءِ، والشاهِدُ له، والمُقْتَدِرُ، كالذي يُعْطي كُلَّ أحَدٍ قُوتَهُ. واقْتَتْ لِنارِكَ قِيتَةً أطْعِمْها الحَطَبَ.
واسْتَقاتَهُ: سأَلَهُ القُوتَ. وأقاتَهُ وأقاتَ عليه: أطاقَهُ.
تاج العروس:
ق - و - ت
" القُوتُ " بالضَّم : ما يُمْسِكُ الرَّمَقَ من الرِّزْق . وفي المحكم : القُوتُ " والقِيتُ والقِيتَةُ بكَسْرِهِما والقَائِتُ والقُواتُ " بالضّمّ وهذا عن اللِّحْيَانِيّ قال ابنُ سِيدَه : ولم يُفَسِّرْه وعندي أَنهُ من القُوتِ وهو : " المُسْكَةُ من الرِّزْقِ " . وفي الصّحاح : هو ما يَقُومُ بِهِ بَدَنُ الإِنْسانِ من الطَّعَامِ . وجمعُ القُوتِ أَقْوَاتٌ ويقال : ما عِنْده قوتُ ليلةٍ وقِيتُ لَيْلَةٍ وقِيتَةُ لَيْلَةٍ - لمَّا كُسِرَتِ القَاف صارت الواو ياءً - وهي البُلْغَة وفي الحديث : " اللّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ آلِ مُحَمَّدٍ قُوتاً " أَي بقدر ما يُمْسِك الرَّمَقَ من المَطْعَمِ وفي حديث الدُّعَاءِ : " وجَعَلَ لِكُلٍّ منهم قِيتَةً مَقْسُومَةً من رِزْقهِ " وهي فِعْلَة من القَوْتِ كِميتَةٍ من المَوْتِ . " وَقَاتَهُم " يَقُوتُ " قَوْتاً " بالفتح وقال ابنُ سيده : قَاتَه ذلك قَوْتاً " وقُوتاً " بالضّمّ الأَخيرةُ عن سيبويه " وقِيَاتَةً بالكَسْرِ " ككِتَابَةٍ : عَالَهم وأَنا أَقُوتُه أَي أَعُولُه برزْقٍ قَليل وقُتُّهُم " فاقْتَاتُوا " كما تَقُول : رَزَقْتُه فارْتَزَقَ وفي الحَديث : " كَفَى بالمَرْءِ إِثْماً أَن يُضَيِّعَ مَنْ يَقُوتُ " أَرادَ من تَلزمهُ نَفَقَتُه من أَهْله وعِيَاله وَعَبيده ويُرْوى " مَنْ يَقِيتُه " على اللُّغَة الأُخرى وفي حديث آخر : " قُوتُوا طَعَامَكُمْ يُبَارَكْ لَكُمْ فيه " سُئِل الأَوْزَاعيّ عنه فقال : هو صِغَرُ الأَوْعيَة وقال غيره : هو مثلُ قوله : " كيلوا طَعَامَكُمْ " . وتَقَوَّتَ بالشَّيْءِ واقْتَاتَ به واقْتَاتَهُ جَعَلَهُ قُوتَه
وحكى ابنُ الأَعْرَابيّ أَنَّ الاقْتياتَ هو القُوتُ جعله اسماً له قال ابنُ سيدَه : ولا أَدري كيف ذلك قال : وقَوْل طُفَيْل : " يَقْتَاتُ فَضْلَ سَنَامهَا الرَّحْلُ " قال : عندي أَنَّ يَقْتَات هنا بمعنى يَأْكُل فيَجْعَلُه قُوتاً لنَفْسه وأَما ابنُ الأَعْرَابيّ فقال : معناه يَذْهَبُ به شيئاً بعد شَيْءٍ قال : ولم أَسمَعْ هذا الذي حكاه ابنُ الأَعْرَابيّ إِلاّ في هذا البيت وَحْدَه فلا أَدري أَتَأَوُّلٌ " منه " أَم سَمَاعٌ سَمِعَه قال ابنُ الأَعْرَابيّ : وحَلَفَ العُقَيْليُّ يوماً " فَقَالَ " : لا وقائِتِ نَفَسي القَصيرِ ما فَعَلْتُ قال : هو من قوله :
" يَقْتَاتُ فَضْلَ سَنَامها الرَّحْلُ قال : والاقْتِياتُ والقُوْتُ واحدٌ قال أَبو منصور : لا وقَائتِ نَفَسي أَراد بنَفَسي رُوحَه والمعنى : أَنه يَقْبِض رُوحَه نَفَساً بعد نَفَسٍ حتى يَتَوَفَّاه كُلَّه وقوله :
" يَقْتَاتُ فَضْلَ سَنَامها الرَّحْلُ أَي يَأْخُذُ الرَّحْلُ - وأَنَا راكبُهُ - شَحْمَ سَنَام الناقَةِ قليلاً قليلاً حتى لا يَبْقَى منه شَيءٌ لأَنَّهُ يُنْضِيها . " والقَائِتُ : الأَسَدُ " وذا من التكملة القَائِتُ " من العَيْش : الكِفَايَةُ " يقال : " هو " في قائتٍ من العَيْش أَي " في " كفاية " والمُقيتُ : الحافظُ للشَّيْء والشَّاهدُ له " وأَنشد ثعلبٌ للسَّمَوْأَلِ بنِ عادياءَ :
رُبَّ شَتْمٍ سَمِعْتُه وتَصَامَمْ ... تُ وَعِى تَرَكْتُه فَكُفِيتُ
ليْتَ شِعْري وأَشْعُرَنَّ إِذَا مَا ... قَرَّبُوها مَنْشُورَةً ودُعِيتُ
أَلِىَ الفَضْلُ أَمْ عَلَىَّ إِذا حُو ... سِبْتُ إِنِّى عَلَى الحِسَاب مُقِيتُ
أَي أَعْرِفُ ما عَلِمْتُ من السوءِ لأَن الإِنْسَانَ عَلَى نَفْسه بَصيرَةٌ . وحكى ابنُ بَرِّىّ عن أَبي سَعيدِ السِّيرافيّ قال : الصحيحُ رواية من روى : " ... رَبِّى عَلَى الحسَاب مُقِيتُ " قالَ : لأَنَّ الخاضعَ لرَبِّه لا يَصفُ نَفْسَه بهذه الصِّفَةِ قال ابنُ بَرِّىّ : الذي حَمَلَ السِّيرَافيَّ على تَصحيح هذه الرِّوَايَة أَنَّه بَنَى على أَن مُقيتاً بمعنى مُقْتَدِر ولو ذَهبَ مَذْهَبَ مَنْ يقول : إِنّه الحافِظُ للشَّيْءِ والشَّاهدُ لَهُ - كما ذَكَر الجوهَريُّ - لم يُنْكِرِ الرِّوَايَةَ الأُولَى . المُقِيتُ في أَسماءِ اللهِ الحُسْنَى : الحَفِيظُ . وقال الفَرّاءُ : المُقِيتُ " المُقْتَدِرُ " والمُقَدِّرُ " كالذِي يُعْطِي كُلَّ أَحَدٍ " وكلَّ شَيْءٍ - وفي بعضِهَا كُلَّ رَجُلِ وهو نَصُّ عبارةِ الفرّاءِ - " قُوتَهُ " . وقيل : المُقِيتُ : هو الذي يُعْطِى أَقواتَ الخَلائقِ من أَقَاتَه يُقِيتُه إِذا أَعْطَاهُ قُوتَه وأَقَاتَه أَيضاً إِذا حَفِظَهُ وفي التَّنْزِيلِ العزِيزِ " وكَانَ اللهُ على كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً " وقال الزَّجَّاجُ : المُقِيتُ القَدِيرُ وقيل : الحَفِيظُ " قال " وهو بالحَفِيظِ أَشْبَهُ لأَنه مشْتَقٌّ من القَوْتِ يُقَال : قُتُّ الرجُلَ أَقُوتُه قَوْتاً إِذا حَفِظْتَ نَفْسَه بما يَقُوتُهُ والقُوتُ : اسمُ الشَّيْءِ الذي يَحْفَظُ نَفْسَه ولا فَضْلَ فيهِ على قَدْرِ الحِفْظِ فمعنى المُقِيتِ : الحَفيظُ الذِي يُعْطِى الشيءَ قَدْرَ الحَاجَةِ من الحِفْظِ ومثله قول الزَّجَّاج وقيلَ في تَفسيرِ بيتِ السَّموأَلِ :
" إِنّي على الحِسَابِ مُقِيتُ أَي مَوْقُوفٌ على الحِسَابِ وقال آخَرُ :
ثم بَعْدَ المَمَات يَنْشُرُنِي مَنْ ... هُو عَلَى النَّشْرِ يَا بُنَيَّ مُقِيتُ أَي مُقْتَدِرٌ . وقال أَبو عُبَيْدَة : المُقِيتُ - عند العرب - : الموْقُوفُ على الشّيْءِ وفي الصّحَاح : وأَقَاتَ على الشَّيْءِ : اقْتَدَرَ عَلَيْه قالَ أَبو قَيْسِ بنُ رِفَاعَةَ اليَهُودِيّ وقِيلَ : ثَعْلَبَةُ بن مُحَيْصَةَ الأَنْصَارِيّ وهو جاهلّي وقد رُوِىَ أَنه للزُّبَيْرِ بنِ عبدِ المُطَّلِبِ عمِّ سيّدِنا رسولِ الله صلَّى الله عليه وسلَّم وأَنشده الفَرّاءُ :
وذِي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عَنْهُ ... وكنتُ على إِسَاءَتِه مُقِيتَا أَي مقتدراً . وقرأْت في هامشِ نُسْخَةِ الصّحاح بخَطِّ ياقُوت ما نَصُّه : ذكر أَبو مُحَمّدٍ الأَسْوَدُ الغُنْدِجانيّ أَن هذا البيت في قَصِيدةٍ مرفوعةٍ ورواه . " على مَسَاءَتِهِ أُقِيتُ " . وأَورد القصيدةَ وآخرها :
وإِنّ قُرُومَ خَطْمَةَ أَنْزَلَتْنِي ... بحيثُ تُرَى من الحَضَضِ الخُرُوتُ قلت : وفي التكملة بعدهما :
يَبِيتُ الليلَ مُرتَفِقاً ثَقِيلاً ... على فَرْشِ القَنَاةِ وما أَبِيتُ
تَعِنُّ إِلىَّ منهُ مُؤْذِيَاتٌ ... كما تَبْرِى الجَذَامِيرَ البُرُوتُ وَنَفَخَ في النَّارِ نَفْخاً قُوتاً واقْتَاتَ لها كلاهما : رَفَقَ بها . " واقْتَتْ لنَارِكَ قِيتَةً " بالكَسْر أَي " أَطْعِمْها الحَطَبَ " قال ذُو الرُّمَّة :
فَقُلْتُ له ارفَعْهَا إِلَيْكَ وأَحْيِها ... بِرُوحكَ واقْتَتْهُ لَهَا قِيتَةً قَدْرَا وفي اللسان : إِذا نَفَخَ نافِخٌ في النارِ قِيلَ له : انْفُخْ نَفْخاً قُوتاً واقْتَتْ لها نَفْخَكَ قِيتَةً يأْمُرُه بالرِّفْقِ والنَّفْخِ القَلِيلِ ومثلُه في التكملة . " واسْتَقَاتَه : سأَلَهُ القُوتَ " . وفلان يَتَقَوَّتُ بكَذا . " وأَقَاتَه " أَي الشَّيءَ " وأَقَاتَ عليهِ : أَطَاقَهُ " فهو مُقِيتٌ أَنشد ابنُ الأَعْرَابيّ :
ربما أَسْتَفِيدُ ثم أُفِيدُ ال ... مَالَ إِنِّي امْرُؤُ مُقِيتٌ مُفِيدُ ومما يستدرك عليه في المَجَاز : فلانٌ يَقْتَاتُ الكلامَ اقْتِياتاً إِذا أَقَلَّهُ والحربُ تُقْتَاتُ الإِبِلَ أَي تُعْطَي في الدِّياتِ كذا في الأَساس . وفي أَمْثَالهم : " جَدُّ امْرِىءِ في قائِتِهِ " أَي يَتَبَيَّنُ جَدُّهُ . فيما يَقُوتُهُ كذا في شرحِ شيخنا وفي التكملة : القِيَاتَةُ : من الأَعلام والأَصلُ قِوَاتَةٌ

_Türkçe çeviri henüz yok_
