# قوت — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%88%D8%AA/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AA.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قوت

القُوتُ: ما يُمْسِكُ الرَّمَقَ من الرِّزْق. ابن سيده: القُوتُ، والقِيتُ، والقِيتَةُ، والقائِتُ: المُسْكة من الرزق. وفي الصحاح: هو ما يَقُوم به بَدَنُ الإِنسان من الطعام؛ يقال: ما عنده قُوتُ ليلةٍ، وقِيتُ ليلةٍ، وقِيتَةُ ليلةٍ؛ فلما كُسِرتِ القافُ صارت الواو ياء، وهي البُلْغة؛ وما عليه قُوتٌ ولا قُواتٌ، هذانِ عن اللحياني. قال ابن سيده: ولم يفسره، وعندي أَنه من القُوت.
والقَوْتُ: مصدرُ قاتَ يَقُوتُ قَوْتاً وقِياتَةً. وقال ابن سيده: قاتَه ذلك قَوْتاً وقُوتاً، الأَخيرة عن سيبويه.
وتَقَوَّتَ بالشيء، واقْتاتَ به واقْتاتَهُ: جَعَلَه قُوتَهُ. وحكى ابنُ الأَعرابي: أَن الاقْتِياتَ هو القُوتُ، جعله اسماً له. قال ابن سيده: ولا أَدري كيفَ ذلك؛ قال وقول طُفَيلٍ:
يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ
قال: عندي أَنَّ يَقْتاته هنا يأْكله، فيجعله قُوتاً لنفسه؛ وأَما ابن الأَعرابي فقال: معناه يَذْهَبُ به شيئاً بعد شيء، قال: ولم أَسمع هذا الذي حكاه ابن الأَعرابي، إِلاّ في هذا البيت وحده، فلا أَدْري أَتَأَوُّلٌ منه، أَم سماعٌ سمعه؛ قال ابن الأَعرابي: وحَلَفَ العُقَيْليُّ يوماً، فقال: لا، وَقائتِ نَفَسِي القَصير؛ قال: هو من قوله:
يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ
قال: والاقْتِياتُ والقَوتُ واحدٌ. قال أَبو منصور: لا، وقائِتِ نَفَسِي؛ أَراد بنَفَسِه روحَه؛ والمعنى: أَنه يَقْبِضُ رُوحَه، نَفَساً بعد نَفَسٍ، حتى يَتَوفَّاه كلَّه؛ وقوله:
يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ
أَي يأْخذ الرحلُ، وأَنا راكبُه، شَحْمَ سَنام الناقةِ قليلاً قليلاً، حتى لا يَبْقَى منه شيءٌ، لأَنه يُنْضِيها. وأَنا أَقُوتُه أَي أَعُولُه برزقٍ قليلٍ. وقُتُّه فاقتاتَ، كما تقول رَزَقْتُه فارْتَزَقَ، وهو في قائِتٍ من العَيْش أَي في كِفايةٍ.
واسْتَقاتَه: سأَله القُوتَ؛ وفلانٌ يَتَقَوَّتُ بكذا. وفي الحديث: اللهم اجْعَلْ رِزْقَ آلِ محمدٍ قُوتاً أَي بقَدْرِ ما يُمْسِكُ الرَّمَقَ من المَطْعَم.
وفي حديث الدُّعاء: وجَعَلَ لكل منهم قِيتَةً مَقْسومةً من رِزْقِه، هي فِعْلَة من القَوْتِ، كمِيتَة من المَوتِ.
ونَفَخَ في النار نَفْخاً قُوتاً، واقْتاتَ لها: كلاهما رَفَقَ بها. واقْتَتْ لنارِك قِيتةً أَي أَطْعِمْها؛ قال ذو الرمة:
فقلتُ له: خُذْها إِليكَ، وأَحْيِها
بروحِكَ، واقْتَتْه لها قِيتةً قَدْرا
وإِذا نَفَخَّ نافخٌ في النار، قيل له: انْفُخْ نَفْخاً قُوتاً، واقْتْ لها نَفْخَك قِيتةً؛ يأْمُرُه بالرِّفْقِ والنَّفْخِ القليل. وأَقاتَ الشيءَ وأَقاتَ عليه: أَطاقَه؛ أَنشد ابن الأَعرابي: وبِما أَسْتَفِيدُ، ثم أُقِيتُ الـ
ـمالَ، إِني امْرُؤٌ مُقِيتٌ مُفِيدُ
وفي أَسماء الله تعالى: المُقِيتُ، هو الحَفِيظ، وقيل: المُقْتَدِرٌ، وقيل: هو الذي يُعْطِي أَقْواتَ الخلائق؛ وهو مِن أَقاتَه يُقِيتُه إِذا أَعطاه قُوتَه. وأَقاته أَيضاً: إِذا حَفِظَه. وفي التنزيل العزيز: وكان اللهُ على كلِّ شيء مُقِيتاً. الفراء: المُقِيتُ المُقْتَدِرُ والمُقَدِّرُ، كالذي يُعْطِي كلَّ شيءٍ قوتَه. وقال الزجاجُ: المُقِيتُ القَديرُ، وقيل: الحفيظ؛ قال: وهو بالحفيظ أَشبه، لأَنه مُشْتَقُّ من القُوتِ. يقال: قُتُّ الرجلَ أَقُوتُه قَوْتاً إِذا حَفِظْتَ نَفْسَه بما يَقُوته.والقُوتُ: اسمُ الشيء الذي يَحْفَظُ نَفْسَه، ولا فَضْلَ فيه على قَدْرِ الحِفْظِ، فمعنى المُقِيتِ: الحفيظُ الذي يُعْطِي الشيءَ قَدْرَ الحاجة، من الحِفْظِ؛ وقال الفراس: المُقِيتُ المُقْتَدِرُ، كالذي يُعْطِي كلَّ رَجُلٍ قُوتَه. ويقال: المُقِيتُ الحافِظُ للشيء والشاهِدُ له؛ وأَنشد ثعلب للسَّمَوْأَل بن عادِياء:
رُبَّ شَتْمٍ سَمِعْتُه وتَصامَمْـ
ـتُ، وعِيٍّ تَرَكْتُه. فكُفِيتُ
لَيتَ شِعْري وأَشْعُرَنَّ إِذا ما
قَرَّبُوها مَنْشُورةً، ودُعِيتُ
أَلِيَ الفَضْلُ أَمْ عَليَّ، إِذا حُو
سِبْتُ؟ إِني عَلى الحِسابِ مُقِيتُ
أَي أَعْرِفُ ما عَمِلْتُ من السُّوء، لأَن الإِنسان على نفسه بصيرة. حكى ابن بري عن أَبي سعيد السيرافي، قال: الصحيح رواية من رَوَى: رَبِّي على الحِسابِ مُقِيتُ
قال: لأَن الخاضعَ لربِّه لا يَصِفُ نفسَه بهذه الصفة. قال ابن بري: الذي حَمَلَ السيرافيَّ على تصحيح هذه الرواية، أَنه بَنَى على أَن مُقِيتاً بمعنى مُقْتَدِرٍ، ولو ذَهَبَ مَذْهَبَ من يقول إِنه الحافظ للشيء والشاهد له، كما ذكر الجوهري، لم يُنْكِر الروايةَ الأَوَّلَة. وقال أَبو إِسحق الزجاج: إِن المُقِيتَ بمعنى الحافظ والحفيظ، لأَنه مشتق من القَوتِ أَي مأْخوذ من قولهم: قُتُّ الرجلَ أَقُوتُه إِذا حَفِظْتَ نفسه بما يَقُوتُه. والقُوتُ: اسمُ الشيء الذي يَحْفَظُ نَفْسَه، قال: فمعنى المُقِيت على هذا: الحفيظُ الذي يُعْطِي الشيءَ على قدر الحاجة، مِن الحِفْظ؛ قال: وعلى هذا فُسِّرَ قولُه عز وجل: وكان اللهُ على كل شيء مُقِيتاً أَي حفيظاً. وقيل في تفسير بيت السَّمَوأَل: إِني على الحِسابِ مُقِيتُ؛ أَي مَوقوفٌ على الحساب؛ وقال آخر:
ثم بَعْدَ المَماتِ يَنشُرني مَن
هُو على النَّشْرِ، يا بُنَيَّ، مُقِيتُ
أَي مُقْتَدِرٌ. وقال أَبو عبيدة: المُقِيتُ، عند العرب، المَوقُوفُ على الشيء. وأَقاتَ على الشيء: اقْتَدَرَ عليه. قال أَبو قَيْسِ بن رِفاعة، وقد رُوِيَ أَنه للزبَير بن عبد المطلب، عَمَّ سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم؛ وأَنشده الفراء:
وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عنه،
وكنتُ على مَساءَتِه مُقِيتا
(* قوله «على مساءته مقيتا» تبع الجوهري، وقال في التكملة: الرواية أُقيت أَي بضم الهمزة، قال والقافية مضمومة وبعده:
يبيت الليل مرتفقاً ثقيلاً * على فرش القناة وما
أَبيت
تعن إلي منه مؤذيات * كما تبري الجذامير البروت
والبروت جمع برت، فاعل تبري كترمي.والجذامير مفعوله على حسب ضبطه.) وقوله في الحديث: كفَى بالمرء إِثماً أَن يُضَيِّعَ من يَقُوتُ؛ أَراد من يَلْزَمُهُ نَفَقَتُه من أَهله وعياله وعبيده؛ ويروى: من يَقِيتُ، على اللغة الأُخْرى. وقوله في الحديث: قُوتوا طعامَكم يُبارَك لكم فيه؛ سئِلَ الأَوزاعِيُّ عنه، فقال: هو صِغَرُ الأَرغِفَةِ؛ وقال غيره: هو مثل قوله: كِيلُوا طعامَكم.

### Türkçe

**القُوتُ**: rızıktan can çekişini tutan (ayakta tutan) şey. İbn Sîde: **القُوتُ**,
ve **القِيتُ**, ve **القِيتَةُ**, ve **القائِتُ**: rızıktan (insanı) tutan (yetecek) miktar. Ve Sıhâh’ta: o, yemekten insan bedeninin onunla ayakta durduğu şeydir; denilir: onun yanında bir gecenin **قُوتُ**’u yoktur, ve bir gecenin **قِيتُ**’i, ve bir gecenin **قِيتَةُ**’si; artık **القافُ** kırılınca **الواو** **ياء** oldu; ve o, azık (yetecek şey)dir; ve onun üzerinde **قُوتٌ** da yoktur **قُواتٌ** da; bu ikisi Lihyânî’dendir. İbn Sîde dedi: onu açıklamadı; ve benim yanımda o, **القُوت**’tandır.
Ve **القَوْتُ**: **قاتَ يَقُوتُ**’un mastarıdır; **قَوْتاً** ve **قِياتَةً**. İbn Sîde dedi: ona bu, **قَوْتاً** ve **قُوتاً** olarak yetti; sonuncusu Sîbeveyh’tendir.
Ve **تَقَوَّتَ** bir şey ile, ve onunla **اقْتاتَ** ve onu **اقْتاتَهُ**: onu kendi **قُوت**’u yaptı. İbnü’l-A‘râbî nakletti: **الاقْتِياتَ**’ın **القُوتُ** olduğunu; onu onun için isim yaptı. İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; dedi ve Tufeyl’in sözü:
يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ
Dedi: benim yanımda **يَقْتاته** burada onu yer, böylece onu kendisi için **قُوت** yapar; İbnü’l-A‘râbî’ye gelince, dedi: manası, onu şeyden sonra şey olarak götürür; dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin naklettiği bu şeyi, yalnızca bu beyitte işitmişimdir; bu yüzden bilmiyorum, ondan bir te’vil midir, yoksa işittiği bir semâ‘ mı; İbnü’l-A‘râbî dedi: Ukaylî bir gün yemin etti, dedi ki: hayır, ve **وَقائتِ نَفَسِي القَصير**; dedi: o, şu sözündendir:
يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ
Dedi: ve **الاقْتِياتُ** ile **القَوتُ** birdir. Ebû Mansûr dedi: hayır, **وقائِتِ نَفَسِي**; nefesiyle ruhunu kastetti; mana: onun ruhunu, nefes nefes kabzeder, ta ki onu bütünüyle vefat ettirinceye kadar; ve onun sözü:
يَقْتاتُ فَضْلَ سَنامِها الرَّحْلُ
Yani: semerin (rahlin) —ben onun üzerindeyken— dişi devenin hörgücünün yağını azar azar almasıdır, ta ki ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar; çünkü onu zayıflatır. Ve ben onu **أَقُوتُه**: yani onu az bir rızıkla geçindiririm. Ve onu **قُتُّه** de, o da **فاقتاتَ**; tıpkı “ona rızık verdim” deyip o da “rızıklandı” demen gibi; ve o, yaşayıştan bir **قائِتٍ** içindedir: yani bir kifayet içindedir.
Ve **اسْتَقاتَه**: ondan **القُوتَ** istedi; ve falan kimse şu ile **يَتَقَوَّتُ**. Hadiste: “Allah’ım, Muhammed âlinin rızkını **قُوتاً** kıl” yani yiyecekten can çekişini tutacak miktar kadar.
Dua hadîsinde: “ve onların her biri için rızkından taksim edilmiş bir **قِيتَةً** kıldı”; o, **القَوْتِ**’tan **فِعْلَة** veznidir; **المَوتِ**’tan **مِيتَة** gibi.
Ve ateşe **نَفْخاً قُوتاً** üfledi, ve onun için **اقْتاتَ**: ikisi de ona yumuşak davrandı. Ve “ateşin için bir **قِيتةً** **واقْتَتْ**” yani onu doyur; Zû’r-Rumme dedi:
فقلتُ له: خُذْها إِليكَ، وأَحْيِها
بروحِكَ، واقْتَتْه لها قِيتةً قَدْرا
Ve bir üfleyici ateşe üflediğinde ona denilir: **نَفْخاً قُوتاً** üfle; ve üflemeni ona bir **قِيتةً** olarak **واقْتْ**; ona yumuşaklığı ve az üflemeyi emreder.
Ve **أَقاتَ** bir şeyi ve onun üzerine **أَقاتَ**: ona güç yetirdi; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
وبِما أَسْتَفِيدُ، ثم أُقِيتُ الـ
ـمالَ، إِني امْرُؤٌ مُقِيتٌ مُفِيدُ
Ve Allah Teâlâ’nın isimlerindendir: **المُقِيتُ**; o, koruyandır; ve denildi: kudret sahibi olandır; ve denildi: o, mahlûkatın azıklarını veren kimsedir; ve o, “ona **أَقاتَه يُقِيتُه**”dandır, ona **قُوتَه**’unu verdiği zaman. Ve **أَقاته** ayrıca: onu koruduğu zaman. Aziz tenzilde: “Ve Allah her şeye **مُقِيتاً** idi.” Ferrâ: **المُقِيتُ** kudret sahibi ve takdir edendir; her şeye onun **قوتَه**’unu veren gibi. Zeccâc dedi: **المُقِيتُ** kadirdir; ve denildi: koruyandır; dedi: ve o, koruyan manasına daha yakındır; çünkü o, **القُوتِ**’tan türemiştir. Denilir: “adamı **قُتُّ**; onu **أَقُوتُه قَوْتاً**” yani onu, kendisini onunla ayakta tutan şeyle koruduğun zaman. Ve **القُوتُ**: kendisiyle nefsini koruduğu şeyin ismidir; onda, koruma miktarı kadarın üstünde fazlalık yoktur; artık **المُقِيتِ**’in manası: korumadan, ihtiyaca göre şeyi veren koruyandır; Ferrâs dedi: **المُقِيتُ** kudret sahibi olandır; her adama onun **قُوتَه**’unu veren gibi. Ve denilir: **المُقِيتُ** şeyin koruyucusu ve ona şahit olandır; Sa‘leb, Semev’el b. Âdiyâ’dan inşâd etti:
رُبَّ شَتْمٍ سَمِعْتُه وتَصامَمْـ
ـتُ، وعِيٍّ تَرَكْتُه. فكُفِيتُ
لَيتَ شِعْري وأَشْعُرَنَّ إِذا ما
قَرَّبُوها مَنْشُورةً، ودُعِيتُ
أَلِيَ الفَضْلُ أَمْ عَليَّ، إِذا حُو
سِبْتُ؟ إِني عَلى الحِسابِ مُقِيتُ
Yani: işlediğim kötülüğü bilirim; çünkü insan kendi nefsi üzerine basirettir. İbn Berî, Ebû Sa‘îd es-Sîrâfî’den nakletti, dedi: sahih olan, şu rivayeti rivayet edenin rivayetidir:
رَبِّي على الحِسابِ مُقِيتُ
Dedi: çünkü Rabbine boyun eğen, kendisini bu sıfatla vasfetmez. İbn Berî dedi: Sîrâfî’yi bu rivayeti sahih saymaya sevk eden şey, onun **مُقِيتاً**’ı “kudret sahibi” manasında kurmasıdır; eğer Cevherî’nin zikrettiği gibi, onun “şeyi koruyan ve ona şahit olan” olduğunu söyleyenin mezhebine gitseydi, ilk rivayeti inkâr etmezdi. Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: **المُقِيتَ** koruyan ve hıfzeden manasındadır; çünkü o, **القَوتِ**’tan türemiştir; yani onların “adamı **قُتُّ**; onu **أَقُوتُه**” sözünden alınmıştır, kendisini onunla ayakta tutan şeyle onun nefsini koruduğun zaman. Ve **القُوتُ**: kendisiyle nefsini koruduğu şeyin ismidir; dedi: artık bu üzere **المُقِيت**’in manası: ihtiyaca göre şeyi, korumadan veren koruyandır; dedi: ve bu üzere, Aziz ve Celîl olanın sözü tefsir edilmiştir: “Ve Allah her şeye **مُقِيتاً** idi” yani koruyan. Ve Semev’el’in beytinin tefsirinde denildi: “Ben hesap üzerine **مُقِيتُ**’im”; yani hesap üzerine durdurulmuşum. Ve bir başkası dedi:
ثم بَعْدَ المَماتِ يَنشُرني مَن
هُو على النَّشْرِ، يا بُنَيَّ، مُقِيتُ
Yani: kudret sahibi. Ebû Ubeyde dedi: **المُقِيتُ**, Araplar yanında, şey üzerine durdurulmuş olandır. Ve bir şey üzerine **أَقاتَ**: ona güç yetirdi. Ebû Kays b. Rifâ‘a dedi—ve rivayet edildi ki o, Efendimiz Resûlullah’ın amcası Zübeyr b. Abdülmuttalib’indir, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—; Ferrâ onu inşâd etti:
وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عنه،
وكنتُ على مَساءَتِه مُقِيتا
(* “على مساءته مقيتا” sözü: Cevherî’ye tâbi oldu; ve Tekmile’de dedi ki: rivayet **أُقيت**’tir, yani hemzenin dammesiyle; dedi: ve kafiye dammelidir; ve ondan sonra:
يبيت الليل مرتفقاً ثقيلاً * على فرش القناة وما
أَبيت
تعن إلي منه مؤذيات * كما تبري الجذامير البروت
Ve **البروت** **برت**’in cem‘idir; **تبري**’nin fâili, **ترمي** gibi. Ve **الجذامير** onun mef‘ûlüdür, ضبطına göre.)
Ve hadisteki sözü: “Kişiye günah olarak yeter: **يَقُوتُ** ettiği kimseyi zayi etmesi”; kastetti: ehlinden, çoluk çocuğundan ve kölelerinden nafakası kendisine lâzım gelen kimse. Ve rivayet edilir: **يَقِيتُ**, öteki lugat üzere. Ve hadisteki sözü: “Yemeğinizi **قُوتوا** edin, içinde size bereket verilir”; Evzâ‘î’ye onun hakkında soruldu, dedi: o, ekmeklerin küçüklüğüdür; başkası dedi: o, şu söz gibidir: “Yemeğinizi ölçün.”
