# قود (ق-و-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%88%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - و - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والدال و"وايء" معهما
ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق مستعملات قدو: قدي: القَدوُ: الأصل الذي انشعب منه الاقتداء، وبعض يكسر فيقول: قِدْوة أي به يُقْتَدَى، قال الكميت:
والجود من راحتـيك قِـدوتـهُ		وكان حذواً في الشعر والخطب
ومر فلان يتقدى بفرسه أي يلزم به سنن السيرة.
وتَقَدَّيتُ على دابتي، ويجوز في الشعر: تَقْدو به دابته.
وقِدَى رمح أي قَدْر رمح، مقصور، وقَيْدَ رمح، قال:
وأني إذا ما الموت لـم يك دونـه		قِدَى الشبر أحمي الأنف أن أتأخر
قدأ: يقال: القِنْدَأوةُ واشتقاقها من قداء، والنون زائدة والواو صلة، وهي الناقة الصلبة الشديدة الخلق.
وجمل قِنْدَأْوٌ وسندأو كذلك، واحتج بأنه لم يجيء بناء على لفظ قِنْدَأو إلا وثانيه نون، فلما لم يجيء على هذا البناء بغير نون علمنا أن النون زائدة فيه.
ورجل قِندأوُ وامرأة قِندَاوةٌ، وهو شدة في الرأس وقصر في العنق.
قيد: قَيْدُ السيف: الممدود في أصول الحمائل تمسكه البكرات.
وقَيْد الرحل: قِدٌّ مضفور بين حنويه من فوق، وربما جعل للسرج قَيْدٌ، وكذلك كل شيء أسر بعضه إلى بعض.
ويقال للفرس الجواد: قَيدُ الأوابد أي إذا رآه لحقه كأنما هو مُقَيَّد له، قال:
بمنجرد قَيْدِ الأوابد هيكل
والمُقَيَّدُ من الساقين: موضع القَيْدِ، والخلخال من المرأة، قال:
هركولة ممكورة المُقَيَّدِ
والقِيدُ: القيس في المقدار.
قود: القَودُ نقيض السوق، يقود الدابة من أمامها ويسوقها من خلفها.
والقِياد: الحبل الذي تقود به دابة أو شيئاً، ويقال: إنه لسلس القِياد. وأعطيته مقادي أي انقدت له.
واقتادَها لنفسه، وقادَها لنفسه وغيره.
والقِيادةُ مصدر القائد.
والقائدُ من الجبل: أنفه. وكل جبل أو مسناة، مستطيل على الأرض قائدٌ. وظهر من الأرض يقود وينقاد كذا ميلاً.
والمِقوَدُ خيط أو سير في عنق الكلب أو الدابة يُقاد به.
والأَقْوَدُ من الدواب والإبل: الطويل القرى والعنق، ومن الناس: الذي إذا أقبل على شيء لم يكد يصرف وجهه عنه، قال:
إن الكريم من تلفت حولـه		وإن اللئيم دائم الطرف أقْوَدُ
والقَوَدُ: القتل بالقتيل، تقول: أَقَدْتُه به.
واستَقَدْت الحاكم وأقَدْتُه: انتقمت منه بمثل ما أتى.
وقد: وقَدْتُ النار وقُوداً ووَقْداً، والصحيح الوُقود.
والوَقدُ: ما ترى من لهبها لأنه اسم.
وقوله تعالى: "أولئك هم وَقُود النار" أي حطبها.
والمَوقِدُ والمُسْتَوْقَدُ: موضع النار.
وزند مِيقادٌ: سريع الوري، وقلب وَقّادٌ: سريع التَّوُقُدِ في النشاط والمضاء. ووَقَدَ الحافر يَقِدُ، إذا تلألأ بصيصه، وفي كل شيء.
ووَقْدَةُ الصيف أشد حراً.
وقوله تعالى: "يُوقَدُ من شجرة" رده على النور وأخرجه على التذكير من أوقَدَ وتوَقدَ، ومن قرأ تُوقَدُ فقد رده على النار، وتَوَقَّدَ رده على الكوكب، أو على المِصباح وهو السراج في القنديل.
وتَوَقَّدُ برفع الدال: معناه تتَوَقَّدُ رغم إحدى التاءين في الأخرى ورده على الزجاجة.
دقي: دَقِيَ الفصيل يَدْقَى دقاً فهو دَقٍ، والأنثى دَقِيةٌ أي فسد بطنه وكبر سلحه من كثرة اللبن، وهو مثل فَرحٍ وفَرِحَةٍ، فمن أدخل فرحان على فرح فقال: فرحانُ فرحى قال: دَقْوانُ ودَقْوَى، قال:
... يميل كأنه ربع دَقِي
ودق: الوَدْقُ: المطر كله، شديده وهينه.
وحرب ذات وَدْقَيْنِ أي شديدة تشبه بسحابة ذات مطرتين شديدتين، وسحابة وادِقةٌ، وقلما يقال: وَدَقَتْ تَدِقُ.
والوَديقةُ حر نصف النهار.
والمَودِقُ: معترك الشر.
وكل ذات حافر توصف بالوَديقِ، وقد وَدَقَتْ تَوْدَقُ وِدَاقاً أي حرصت على الفحل، وأوْدَقَتْ واستَوْدَقَتْ.
والوَدْقةُ: داء يأخذ في العين وعروق الصدغ.

##### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق استعمالda olanlardır. **قدو**: **قدي**: **القَدوُ**: kendisinden **الاقتداء**’nın dallanıp ayrıldığı asıl; bazıları kesreler de “**قِدْوة**” der; yani onunla **يُقْتَدَى**. **الكميت** dedi ki:
Ve cömertlik iki avucundan onun **قِـدوتـهُ**’dur		ve şiirde ve hutbelerde bir örnek idi
Ve “falanca, atıyla **يتقدى** geçti” (denir); yani onunla gidişatın yolunu tutar.
Ve “bineğim üzerinde **تَقَدَّيتُ**”; şiirde caizdir: “bineği onunla **تَقْدو**”.

Ve “**قِدَى** رمح” yani bir mızrak miktarı; maksûr. Ve “**قَيْدَ** رمح”; dedi ki:
Ve ben, ölüm onun ötesinde olmadığında		**قِدَى** bir karış (kadar) burnu korurum, geri kalmaktan

**قدأ**: denir ki: **القِنْدَأوةُ**; onun اشتقاقı **قداء**’dandır; **النون** ziyadedir ve **الواو** sıla’dır; o, yaratılışı sert, şiddetli olan dişi devedir.
Ve “**قِنْدَأْوٌ**” erkek deve; ve “**سندأو**” da böyledir. Ve şu delili getirdi: **قِنْدَأو** lafzı üzere bir bina gelmemiştir ki ikincisi **نون** olmasın; bu bina üzere **نون**suz gelmeyince bildik ki **النون** onda ziyadedir.
Ve “**قِندأوُ**” erkek; ve “**قِندَاوةٌ**” kadın; o, başta şiddet ve boyunda kısalıktır.

**قيد**: **قَيْدُ السيف**: askıların köklerinde uzatılmış olan; makaralar onu tutar.
Ve **قَيْد الرحل**: iki yanının arasında üstten örülmüş bir **قِدّ**; bazen eğer için de bir **قَيْد** yapılır; ve her şey ki bir kısmı diğer bir kısma bağlanmıştır (böyledir).
Ve cins at için denir: **قَيدُ الأوابد**; yani onu gördüğünde ona yetişir; sanki o, onun için **مُقَيَّد**’dir. Dedi ki:
Soyulmuş (tüysüz) bir atla, **قَيْدِ الأوابد** (olan) heybetli
Ve iki bacaktan **المُقَيَّدُ**: **القَيْدِ**in yeri; ve kadından halhal. Dedi ki:
**المُقَيَّدِ**i bükülmüş Herkûle
Ve **القِيدُ**: miktarda **القيس**.

**قود**: **القَودُ** sürmenin zıddıdır; hayvanı önünden **يقود** ve arkasından **يسوق**.
Ve **القِياد**: onunla bir hayvanı veya bir şeyi **تقود** ettiğin ip; ve denir ki: o, **القِياد**ı yumuşaktır. Ve ona “**مقادي**” verdim; yani ona boyun eğdim.
Ve onu kendisi için **اقتادَ**; ve onu kendisi için ve başkası için **قادَ**.
Ve **القِيادةُ**: **القائد**in masdarıdır.
Ve dağdan **القائدُ**: onun burnudur. Ve her dağ veya set, yerde uzamış (olan) **قائد**dir. Ve yerden bir sırt, şu kadar mil **يقود** ve **ينقاد**.
Ve **المِقوَدُ**: köpeğin veya hayvanın boynunda, onunla **يُقاد** edilen ip veya kayış.
Ve bineklerden ve develerden **الأَقْوَدُ**: karın altı ve boynu uzun olan; insanlardan: bir şeye yöneldiğinde yüzünü ondan çevirmeye neredeyse güç yetiremeyen. Dedi ki:
Kerim, çevresine dönüp bakandır		ve alçak, bakışı daimî olan **أقْوَدُ**dur
Ve **القَوَدُ**: öldürülen karşılığında öldürme; “onu onunla **أَقَدْتُه**” dersin.
Ve hâkimden **استَقَدْت** ve onu **أقَدْتُه**: ondan, yaptığı şeyin misliyle intikam aldım.

**وقد**: ateşi **وَقَدْتُ**; **قُوداً** ve **وَقْداً** (olarak); sahih olan **الوُقود**dur.
Ve **الوَقدُ**: onun alevinden gördüğündür; çünkü o bir isimdir.
Ve Yüce’nin sözü: “**وَقُود النار**” yani onun odunu.
Ve **المَوقِدُ** ve **المُسْتَوْقَدُ**: ateşin yeri.
Ve “**مِيقادٌ**” çakmak taşı: çabuk kıvılcım çıkaran; ve “**وَقّادٌ**” kalp: canlılık ve keskinlikte çabuk **التَّوُقُدِ** eden. Ve “**وَقَدَ**” nalbant (tırnak) **يَقِدُ**; yani parıltısı ışıldadığında; ve her şeyde (böyledir).
Ve **وَقْدَةُ** yaz: daha şiddetli sıcaktır.
Ve Yüce’nin sözü: “**يُوقَدُ من شجرة**”; onu nura döndürdü ve onu, **أوقَدَ** ve **توَقدَ**’dan tezkîr üzere çıkardı. Ve kim “**تُوقَدُ**” okursa onu ateşe döndürmüştür; ve “**تَوَقَّدَ**” onu yıldıza döndürmüştür; yahut **المِصباح**’a; o da kandildeki kandildir.
Ve **تَوَقَّدُ** ( **الدال**’ın ref‘i ile): manası **تتَوَقَّدُ**’dur; iki **تاء**’dan birinin diğerine idğamına rağmen; ve onu cam şişeye döndürmüştür.

**دقي**: **دَقِيَ** süt emen yavru **يَدْقَى**; **دقاً**; o halde o **دَقٍ**’dir; dişisi **دَقِيةٌ**; yani karnı bozuldu ve çok sütten dolayı dışkısı büyüdü; bu, **فَرحٍ** ve **فَرِحَةٍ** gibidir. Kim **فرحان**’ı **فرح** üzerine sokup “**فرحانُ فرحى**” derse, “**دَقْوانُ** ve **دَقْوَى**” der. Dedi ki:
... eğilir; sanki **دَقِي** bir çeyrek (deve derisi tulum) gibi

**ودق**: **الوَدْقُ**: yağmurun tamamı; şiddetlisi ve hafifi.
Ve “**ذات وَدْقَيْنِ**” bir savaş; yani şiddetli; iki şiddetli yağmuru olan bir buluta benzetilir. Ve “**وادِقةٌ**” bulut; ve nadiren denir: “**وَدَقَتْ** **تَدِقُ**”.
Ve **الوَديقةُ**: öğle vaktinin sıcağı.
Ve **المَودِقُ**: şerrin boğuşma yeri.
Ve her toynaklı, **الوَديقِ** ile vasfedilir. Ve “**وَدَقَتْ** **تَوْدَقُ** **وِدَاقاً**”; yani erkeğe hırslandı; ve “**أوْدَقَتْ**” ve “**استَوْدَقَتْ**”.
Ve **الوَدْقةُ**: gözde ve şakak damarlarında olan bir hastalık.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قُدْتُ الفرسَ وغيرَه أقودُهُ قَوْداً ومَقادَةً وقَيْدودةً. وفرسٌ قَؤُودٌ: سَلِسٌ مُنْقادٌ. واقْتادَهُ وقادَهُ بمعنًى. وقَوَّدَهُ، شدد للكثرة. والقَوْدُ: الخيلُ. يقال: مرَّ بنا قَوْدٌ. وأقَدْتُكَ خيلاً، أي أعطيتك خيلاً تَقودُها. والانْقِيادُ: الخضوعُ. تقول: قُدْتُهُ فانْقادَ لي، إذا أعطاك مَقادَته. والقَوَدُ: القصاصُ، وأقَدْتُ القاتلَ بالقتيل، أي قتلته به. يقال: أقادَهُ السلطانُ من أخيه. واسْتَقَدْتُ الحاكمَ، أي سألته أن يَقيدَ القاتلَ بالقتيل. والمِقْوَدُ: الحبل يُشَدُّ في الزمام أو اللجام تُقاد به الدابة. والقائِدُ: واحدُ القُوَّادِ والقادَةِ. وفرسٌ أقْوَدُ بيِّن القَوَدِ، أي طويل الظَهر والعنق. وناقةٌ قَوْداءُ. وخيلٌ قُبٌّ قودٌ. والقَياديدُ: الطوال من الأتُنِ، واحدتها قَيْدودٌ. والقَوْداءُ: الثَنِيَّةُ الطويلةُ في السماء؛ والجبلُ أقْودُ. والأقْوَدُ من الرجال: الشديد العُنق، سمِّي بذلك لقلّة التفاته. ومنه قيل للبخيل على الزاد: أقْوَدُ، لأنه لا يتلفَّت عند الأكل لئلا يرى إنساناً فيحتاج أن يدعوه.

##### Türkçe

**قُدْتُ** atı ve başkasını **أقودُهُ** **قَوْداً** ve **مَقادَةً** ve **قَيْدودةً** (olarak) sürdüm. Ve **فرسٌ قَؤُودٌ**: yumuşak huylu, boyun eğen (attır). Ve **اقْتادَهُ** ve **قادَهُ** anlamca (aynıdır). Ve **قَوَّدَهُ**; çokluk için şeddelidir. Ve **القَوْدُ**: atlar(dır). Denir: “Bize bir **قَوْدٌ** uğradı.” Ve **أقَدْتُكَ خيلاً**: yani sana, sürdüğün atlar verdim. Ve **الانْقِيادُ**: boyun eğme(dir). Dersin: **قُدْتُهُ فانْقادَ لي**; sana **مَقادَته**’ni verdiği zaman. Ve **القَوَدُ**: kısas(tır); ve **أقَدْتُ القاتلَ بالقتيل**: yani onu onunla öldürdüm. Denir: “Sultan onu kardeşinden dolayı **أقادَهُ**.” Ve **اسْتَقَدْتُ الحاكمَ**: yani ondan, katili maktulle kısas etmesini istedim. Ve **المِقْوَدُ**: yulara veya gem’e bağlanan ip; onunla binek hayvanı sürülür. Ve **القائِدُ**: **القُوَّادِ** ve **القادَةِ**’nin bir teki(dir). Ve **فرسٌ أقْوَدُ** açıkça **القَوَدِ** (olan): yani sırtı ve boynu uzun. Ve **ناقةٌ قَوْداءُ**. Ve **خيلٌ قُبٌّ قودٌ**. Ve **القَياديدُ**: dişi eşeklerden uzun olanlar; onun bir teki **قَيْدودٌ**’dur. Ve **القَوْداءُ**: gökte uzun geçit (yol); ve dağ **أقْودُ**’dur. Ve erkeklerden **الأقْوَدُ**: boynu şiddetli (kalın/sert) olan; az dönüp bakmasından dolayı bununla adlandırıldı. Bundan dolayı azık konusunda cimri olana **أقْوَدُ** denildi; çünkü yemek yerken bir insana rastlayıp da onu çağırmaya ihtiyaç duymasın diye dönüp bakmaz.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق د ( وايء )
قود ، قيد ، قدا ، وقد ، ودق ، دوق ، دقي .
قدا : قال الليث : القَدْو : أصل البناء الذي ينْشعِب منه تصريف الاقتداء .
ويقال : قِدْوُه وقُدوة لما يُقتَدَى به .
قال أبو بكر : القِدَى : جمع قِدْوة يكتب بالياء .
اللِّحياني عن الكسائيَّ يقال : لي بك قُدْوة وقِدوَة وقِدَة . ومثله حَظِيَ فلانٌ حِظْوَة وحُظْوة وحِظَةً ، ودارِي حِذْوَةِ دارك وحُذْوة وحِذَتُه .
وقال أبو زيد : يقال : قداً وأقداءٌ ، وهم الناسُ يتساقطون بالبلد فيقيمون به ويَهدَءون .
ثعلب عن ابن الأعرابي : القَدْوُ : القُدوم مِن السَّفَر . والقَدْوُ بالقُرْب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أقدى : إذا استَوَى في طريق الدِين . وأَقدَى أيضاً : إذا أسَنَّ وبلغ الموت .
عمرو عن أبيه أقْدى : إذا قَدِم من سَفَر
وأقدَى : إذا استقام في الخبر .
وقال الليث : يقال : مَرّ بي يتقَدَّى به فَرَسُه ، أي : يَلزَم به سَنن السِّيرة . وتقدَّيتُ على دابّتي . ويجوز في الشِّعر : يَقْدُو به فرسُه .
أبو عبيد عن أبي زيد قال : أتتْنا قاديةٌ مِن الناس ، وهم أوّل من يَطرأُ عليك . وقد قَدَتْ فهي تَقْدِي قَدْياً .
قال : وقال أبو عمرو قاذية بالذال . والمحفوظ ما قال بالدال . أبو زيد .
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد : إذا كان الطَّبيخ طيّب الريح قلتَ قَدِيَ يَقدَى قَدًى وقَداةَ وقَداوَةً .
وقال الفراء : ذهبت قَداوَة الطعام : إذا أتى عليه وقتٌ يتغيّر فيه طعمه ورِيحه وطيبُه .
وقال أبو عمرو : قَدّاهُ بالطِّيب تقديةً : إذا خلط العُودَ بالعنبر والمسكِ ثمَّ جمَّرهم به .
أبو عبيد عن الفراء قال : القَدْيان والذَّمَيان : الإسراع . يقال منه : قَدَى يَقْدِي ، وذَمى يَذْمِي .
الأصمعي : بيني وبينة قِدَى قوس وقِيدُ قوس وقادُ قوس .
وأنشد الأصمعيّ :
ولكنَّ إقدامي إذا الخيلُ أحجمتْ
وصَبْري إذا ما الموتُ كانَ قِدَى الشِبْرِ
وقال الآخر :
وإني إذا ما الموتُ لم يك دونَه
قِدَى الشِّبْر أحْمِي الأنفَ أن أتأخّرا
قلتُ : قِدَى وقِيد وقاد ، كلُّه بمعنى قَدْرِ الشيء .
وقال أبو عبيد : سمعت الكسائي يقول : سِنْدَأوةٌ وقِنْدَأْوة ، وهو الخفيف .
وقال الفراء : هي من النُّوق الجَرِيئة .
وقال شَمِر : قِنْدَأوة يُهمَز ولا يُهمَز .
وقال أبو الهيثم : قِنْداوَةٌ فِنْعالة .
قلتُ : والنون فيها ليست بأصليّة .
وقال الليث : اشتقاقها مِن قَدَى والنونُ زائدة ، والواو فيها صِلَة ، وهي الناقة الصُّلْبة الشديدة ، وجَمَلٌ قِنْدَأْوٌ وسِنْدَأْو ، هَمزَهما واحْتَجَّ بأنّه لم يجىء بناء على لفظ قِنْدَأْو إلاّ وثانيه نون ، فلمّا لم يجىء على هذا البناء بغير نون علمْنا أنّ النون زائدة فيها .
أبو عبيدة : مِنْ عَنَق الفرسِ التَّقَدِّي ، وتَقَدِّي الفرسِ : استعانتهُ بهاديه في مَشيه برفع يديه وقبْض رِجلِيه شِبْه الخَبب .
وقال ابن الأعرابي : القَدوة : التقدُّم . ويقال : فلان لا يُقاديه أحدٌ ولا يُماديه ولا يُباريه ولا يُجاريه أحدٌ ، وذلك إذا بَرَزَ في الْخِلال كلِّها .
أبو عبيد عن أبي زيد : أقبِلْ على خَيدبتك ، أي : أمرك ، وخُذْ في هِدْيتك وقِديتك ، أي : فيما كنتَ فيه . قيّده
الإيادي في ( كتابه ) بالقاف : قِديتك .
قيد قود : قال الليث : القَيد معروف ، والفِعل قَيِّده يقيِّده تقييداً . قال : وقَيد السيف هو الممدود في أصول الحمَائل تمسكه البَكرات . وقَيْد الرَّحْل : قيدٌ مضفورٌ بين حِنوَيهِ من فَوق ، وربَّما جُعل للسَّرجِ قَيْدٌ كذلك . وكذلك كلُّ شيء أُسِرَ بعضَهُ إلى بعض .
أبو عبيد عن أبي زيد : يقال للقِدَّة التي تَضُمّ عرْقُوتي الرَّحْل قَيْد .
وقال غيره : يقال للفَرَس الجواد الذي يَلحق الطّرائدَ من الوحْش قيد الأوابد . والمعنى : أنه يلحق الوحش بجودته ، فكأنّها مقيّدة له .
وقالت امرأةٌ لعائشة : أأقيِّدُ جَمَلي ؟ أرادتْ بذلك تأخيذَها إياه عن النساءِ غيرها . فقالت عائشة لها بعدما فَهمتْ مُرَادَها : وَجْهي من وجهكِ حَرَام .
وتقييد الخطّ : إحكامُه بالتنقيط والتعجيم .
أبو عبيد عن الأحمر : مِن سِمات الإبل قَيْدُ الفَرَس ، وهي سِمةٌ في أعناقها . وأنشد :
كومٌ على أعناقها قَيْدُ الفَرَسْ
تنجو إذا الليلُ تَدانَى والتبس
وقال غيره : قُيود الأسنان : لِثاتُهَا .
وقال الشاعر :
لِمُرتجِّةِ الأردافِ هيفٍ خُصورُها
عِذابٍ ثَنَاياها عِجاف قُيُودُها
يعني اللّثاتَ وقلة لَحمِها .
أبو زيد : بيني وبينه قِيدُ رُمْح وقادُ رُمح .
وقال الليث : القَوْد : نقيض السّوْق ، يقودُ الدابّة من أمامها ويسوقُها من خَلْفِها . والقِيادُ والمِقْوَدُ : الحَبْل الذي تُقاد به الدابة .
ويقال : إنَّ فلاناً سَلِس القياد .
ويقال : أعطيتُ فلاناً مَقادَتي ، أي : انقدْتُ له . والاقتياد والقَوْد واحد . والقائد مِن الجَبَل : أنْفُه . والقِيادة : مصدر القائد .
وكلُّ شيءٍ من جَبَل أو مُسَنَّاة كان مستطيلاً على وجه الأرض فهو قائد . وظَهَر من الأرض يَقُود ويَنقَاد ويتقاوَد كذا وكذا مِيلاً .
وفي الحديث : ( قيَّدَ الإيمانُ الفتكَ ) ، معناه : أن الإيمان يمنع عن الفتك بالمؤمن كما يَمنع ذا العَبَثُ عن الفساد قَيده الذي قُيِّد به .
والمِقود : خَيْط أو سَيْرٌ يُجعل في عُنُق الكلب أو الدابة يقاد به . والأقوَد من الدوابّ والإبل : الطويلُ الظَّهر والعُنُق .
قال : والأقْوَد من الناس : إذا أقبلَ على الشيء بوجهه لم يَكَدْ يَصرف وجهه عنه . وأنشد :
إنّ الكريم مَن تلفّتَ حَوْله
وإن اللئيم دائم الطَّرف أقوَدُ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : القَياديد : الطَّوال مِن الأتُن الواحد قَيْدُود .
وقال الكسائيّ : فرسٌ قَوُود بلا همز : الذي ينقاد . والبعير مِثلُه .
وقال ابن شميل : الأقود من الخَيل : الطويل العُنُق العظيمة .
وقال الليث : القَوَدُ : قَتل القاتل بالقتيل تقول : أقدْتُه واسْتَقَدْتُ الحاكِم .
وإذا أَتَى الإنسان إلى آخِرَ أمراً فانتقَم منه مِثلها قيل : استَقادها منه .
أبو عبيد عن الأحمر : فإنْ قَتَلَه السلطان بقَوَدٍ قيل : أقادَ السلطان فلاناً وأقصَّه .
ويقال : انقاد لي الطّريقُ إلى موضع كذا انقياداً : إذا وَضحَ صَوْبُه .
وقال ذو الرمة يصف ماءً ورَدَه :
تَنزَّلَ عن زِيزائه القُفُّ وارتَقَى
عن الرَّمْل وانقادت إليه المَوارِدُ
قال أبو نصر : سألت الأصمعيَّ عن معنى قوله : ( وانقادت إليه الموارد ) ، فقال : تتابعت إليه الطُرُق .
والقائدة من الإبل : التي تَقدَّمُ الإبلَ وتألَفها الأَفْتاء .
قال : والقَيِّدة من الإبل : التي تقاد للصَّيد يُخْتَلُ بها ، وهي الدَّرِيّة .
وأَقادَ الغَيْثُ فهو مُقِيدٌ : إذا اتَّسع .
وقال ابن مُقبل يصف الغَيْث :
سَقَاها وإن كانت علينا بخيلةً
أَغَرُّ سِماكيٌّ أَقَاد وأَمْظرا
وَقال غيره : أقاد ، أي : صار له قائدٌ من السحاب بين يديه كما قال ابن مُقبِل أيضاً :
له قائدٌ دُهْم الرَباب وخَلْفَه
رَوَايا يُبَجِّسْنَ الغَمامَ الكَنَهْوَرَا
أراد له قائدٌ دُهمٌ رَبابُه ، فلذلك جَمَعَه .
والقائدة : الأَكَمَة تمتَدُّ على وجه الأرض .
والقَوْد من الخيل : التي تُقاد بمقاوِدها ولا تُركَب ، وتكون مُودَعةً معدّةً لوقت الحاجة إليها .
يقال : هذه الخيل قَوْدُ فلانٍ القائد .
وجمعُ القائد قادَةٌ وقوّاد .
وهو قائدٌ بيِّن القيادة .
أبو عبيد : القياديد : الطِّوال من الأتنُ ، قَيدودة . وأنشد :
له الفرائسُ والسُّلْب القياديدِ
ابن بُزرج : تُقَيِّد : أرضٌ حمِيضَة ، سُمِّيتْ تُقيِّد لأنَّها تقيِّد ما كان بها مِن المال يَربَّعُ فيها ، مُخْصِبةٌ لكثرة خَلّتها وحَمْضِها .
وقد : قال الله جل وعز : ( وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ ) ( البقرة : 24 ) .
وقال : ( ( الاُخْدُودِ النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ ) ( البروج : 5 ) .
وقرىء : الوُقود .
وقال الزّجاج : الوقود : الحطب ، وكل ما أوقدِ به فهو وَقود .
والمصدر مضموم ويجوز فيه الفتح .
قد رَوَوْا : وقدت النارُ وَقوداً مثل : قبلت الشيءَ قبولاً ، فقد جاء في المصدر فَعول والباب الضم .
قال الأزهري : وقوله : النار ذات الوقود معناه : التوقُّد فيكون مصدراً أحسن من أن يكون الوقود بمعنى الحطب .
وقال ابن السكيت : الوُقُود ، بالضم : الاتّقاد .
يقال : وَقَدَت النارُ تَقِدُ وُقُوداً ووَقَداناً ووَقْداً وقِدَةً .
ويقال : ما أجوَدَ هذَا الوَقودِ للحطب .
قال الله : ( وَأُولَائِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ ) ( آل عمران : 10 ) .
ويقال : وَقَدتِ النارُ تَقدِ وَقُوداً ووُقوداً ، وكأنّ الوقود اسمٌ وضع موضعَ المصدر .
وقال الليث : ما تَرَى من لهبها ، لأنه اسم ، والوقود المصدَر .
والمَوْقد : موضع النار وهو المستوقَد . وزَنْدٌ مِيقادٌ : سَريع الوَرْيِ . وقَلبٌ وَقّاد : سريعُ التوقُّد في النشاط والمضاء .
وكل شيء يتلألأ فهو يَقِد ، حتَّى الحافر إذا تلألأ بَصِيصُه .
وقال الله جل وعز : ( كوكب دُرّيّ تَوَقَّدَ مِن شجرة مباركة ) ( النور : 35 ) .
وقرىء : ( تَوَقّدُ ) ، و ( تُوقَّدُ ) ، و ( يُوقَدُ ) .
قال الفراء : مَن قرأ ( تَوقَّدَ ) ذَهب إلى المصباح .
ومَن قرأ ( تُوقَد ) ذَهب إلى الزُّجاجة ، وكذلك مَن قرأ ( تَوَقَّدُ ) .
ومن قرأ ( يُوقَد ) بالياء ذهب إلى المصباح .
وقال الليث : من قرأ ( تَوقَّدُ ) فمعناه تتوقّد وردّه على الزُّجاجة .
ومَن قرأَ ( يُوقَدَ ) أخرجه على تذكير النور .
ومَن قرأ ( تُوقَد ) فَعَلَى معنى النار إنها توقد مِن شجرة .
ويقال : أوقَدْتُ النار واستَوقَدْتُها إيقاداً واستيقاداً ، وقد وقَدِت النارُ وتوقّدَتْ واستَوْقَدَت استيقاداً أيضاً .
والعَرَب تقول : أَوقدْتُ للصِّبَا ناراً ، أي : تركته ووَدّعْتُه .
وقال الشاعر :
صَحَوْتُ وأوقَدْتُ للجهل ناراً
ورَدَّ عليَّ الصِبا ما استعارا
وقال : سمعت بعض العرب يقول : أبعد الله فلاناً وأوقَدَ ناراً أثرَه ، ومعناه : لا رجَعَه الله ولا رَدَّه .
أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : مِن دعائهم : أبْعَدَه الله وأَسحَقَه .
وأَوْقَدَ ناراً أثره .
قال : وقالت العُقَيليَّة : كان الرجُل إذا خِفْنا شَرَّه فتحوَّلَ عنّا : أوقَدْنا خلفَه ناراً .
قال : فقلت لها : ولم ذلك ؟ قالت : لتحوّل ضَبُعهم معهم ، أي : شرّهم .
دقي : قال الليث : فَصيلٌ دَقٍ ، وهو الذي يكثِر اللبن فيَفْسُد بطنُه ويَكثُر سَلْحُه .
والأنثى دَقِيَة ، والفِعْل دَقِيَ يَدْقى دَقًى ، وهو في التقدير مِثل فَرِحٌ وفرِحَة ، فمن أدخَل فَرْحان على فَرح قال : فَرْحان وفَرْحَى . وقال على مثاله : دَقْوَان ودَقْوى .
أبو عبيد عن الكسائي : دَقِي الفَصِلُ دَقًى ، وأُخِذَ أخذَاً : إذا أكثرَ مِن اللَّبن حتَّى يفسُد بطنُه ويَبشَم .
وقال الأصمعي في الدَّقى مثله .
ودق : قال الليث : الوَدْق : المَطَر كلُّه شديدهُ وهيّنُه .
ويقال للحَرْب الشديدة ذات ودَقيْن ، تشبَّه لسحابةٍ ذاب مَطْرتين شديدتين .
ويقولون : سحابةٌ وداقة ، وقلما يقولون : ودَقَتْ تَدِق .
وقال غيره : يقال للداهية ذاتُ وَدَقَيْن .
قال الكميت :
إذا ذاتُ وَدْقيْن هابَ الرُّقا
ةُ أن يَمسَحوها وأنْ يتْفُلُو
وقيل : ذات وَدْقين مِن صفةِ الحيّات .
ويقال : ذات وَدْقين مِن صفة الطّعنة .
وقال الليث : الوَديقة : حَرُّ نصف النهار . والمَوْدِق : مُعْتَرك الشرّ .
أبو عبيد عن الأصمعيَّ : الوديقة : شِدَّة الحرّ .
وقال شمر : سمِّيتْ وَدِيقةً لأنّها وَدَقَتْ إلى كل شيء ، أي : وَصَلَتْ .
وقال ابن الأعرابي : يقال : فلانٌ يحمي الحقيقة ويَنسِل الوَديقة ؛ يقال ذلك للرجل القويّ المُشمِّر ، أي : يَنْسِل نَسَلاناً في شدة الحرّ لا يُباليها .
وقال أَبو عبيدٍ في باب استخذاء الرجل وَخضوعِه واستكانته بعد الإباء . يقال : وَدَقَ العَيْرُ إلى الماء ، يقال ذلك للمستخذِي الذي يَطلب السِّلْمَ بعدَ الإباء . وقال : وَدَقَ ، أي : أَحَبَّ وأَرادَ واشتَهَى .
أبو عبيد : يقال : لكلِّ ذاتِ حافرٍ إذا اشتهت الفَحْلَ . قد استَوْدَقَتْ وودَقَتْ تَدِق وَدْقاً وُوُدوقاً .
وقال ابن السكيت : قال أَبو صاعدٍ الكلابيّ : يقال : وَدِيقة من بَقْل ومِن عُشْب ، وَحَلُّوا في وَدِيقةٍ منكَرة .
وقال الليث : يقال : أتانٌ وَدِيقٌ وَبغلةٌ وَدِيق ، وقد وَدَقَتْ تَدِق وِداقاً : إذا حَرَصَتْ على الفَحْل . ووَدَقَ الصَّيدُ يَدِقُ وَدْقاً : إذا دنا منك .
وقال ذو الرمة :
كانت إذا وَدَقَتْ أمثالهُن له
فبعضُهنّ عن الأُلاَّف مشتعِبُ
ويقال : مارَسْنا بني فلانٍ فما وَدَقُوا لنا بشيء ، أي : ما بَذَلوا ، ومعناه : ما قَرَّبوا لنا شيئاً مِن مأكول أو مشروب ، يَدِقُون وَدْقاً .
الأصمعيّ : يقال : في عَيْنه وَدْقة خفيفة : إذا كانت فيها بَثْرةٌ أو نُقْطة شَرِقةٌ بالدم .
وقد وَدَقتْ عينُه تِيدَقُ وَدَقاً .
وقال رؤبة :
لا يَشتَكِي عينيه مِن داءِ الوَدَق
ويقال : وَدَقتْ سُرّتُه تَدِق وَدْقاً : إذا سالت واسترخت . ورجل وادقُ السُرَّة : شاخِصُها .
دوق : أبو عبيد : هو مائق دائق ، وقد ماقَ يَمُوق وداقَ يدُوق ، مَواقةً وَدَواقةً ومُؤوقاً ودُؤوقاً .
وقال أبو سعيد : داقَ الرجلُ في فِعلِه وداك يَدُوقُ وَيَدُوك : إذا حَمُق . ومالٌ دَوْقَى ورَوْبَى ، أي : هَزْلَى .

##### Türkçe

ق د ( وايء )
**قود** , **قيد** , **قدا** , **وقد** , **ودق** , **دوق** , **دقي** .
**قدا** : Leys dedi: **القَدْو**: iktida etmenin tasrifinin ondan dallanıp budaklandığı bina aslıdır.
Ve denilir: kendisiyle iktida edilene **قِدْوُه** ve **قُدوة**.
Ebu Bekir dedi: **القِدَى**: **قِدْوة**’nin cemidir; **الياء** ile yazılır.
Lihyânî, Kisâî’den: denilir: benim için seninle **قُدْوة** ve **قِدوَة** ve **قِدَة** vardır. Bunun benzeri: falan **حَظِيَ**; **حِظْوَة** ve **حُظْوة** ve **حِظَةً**; ve “benim evim senin evinin **حِذْوَةِ**’sidir” ve **حُذْوة** ve **حِذَتُه**.
Ebu Zeyd dedi: denilir: **قداً** ve **أقداءٌ**; onlar, beldede düşe kalka (parça parça) inip orada ikamet eden ve sakinleşen insanlardır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَدْوُ**: seferden geliş. Ve **القَدْوُ**: yakınlık ile.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أقدى**: din yolunda düzgün/denk olduysa. Ve **أَقدَى** da: yaşlandı ve ölüme ulaştıysa.
Amr, babasından: **أقْدى**: seferden geldiyse.
Ve **أقدَى**: haber konusunda doğrulduysa.
Leys dedi: denilir: “bana uğradı, atı onunla **يتقَدَّى**”; yani: onunla gidişatın yolunu (sünnetini) tutar. “Bineğim üzerinde **تقدَّيتُ**.” Şiirde caizdir: “atı onunla **يَقْدُو**.”
Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den dedi: “Bize insanlardan bir **قاديةٌ** geldi”; onlar, sana ilk ansızın gelenlerdir. Ve **قَدَتْ**; o hâlde **تَقْدِي** **قَدْياً**.
Dedi: Ebu Amr da **قاذية** ( **الذال** ile) dedi. Korunan (mahfuz) **الدال** ile söylediğidir. Ebu Zeyd.
Ebu Ubeyd dedi: Ebu Zeyd dedi: pişmiş yemek güzel kokulu olursa “**قَدِيَ** **يَقدَى** **قَدًى** ve **قَداةَ** ve **قَداوَةً**” dersin.
Ferrâ dedi: “yemeğin **قَداوَة**’si gitti”: tadının, kokusunun ve hoşluğunun değiştiği bir vakit ona geldiyse.
Ebu Amr dedi: “Onu güzel koku ile **قَدّاهُ** **تقديةً**”: **العُودَ**’u **العنبر** ve **المسك** ile karıştırıp sonra onları onunla tütsülediyse.
Ebu Ubeyd, Ferrâ’dan dedi: **القَدْيان** ve **الذَّمَيان**: sürat. Ondan denilir: **قَدَى** **يَقْدِي** ve **ذَمى** **يَذْمِي**.
Asma‘î: benimle onun arasında **قِدَى قوس** ve **قِيدُ قوس** ve **قادُ قوس** vardır.
Asma‘î şu beyti okudu:
ولكنَّ إقدامي إذا الخيلُ أحجمتْ
وصَبْري إذا ما الموتُ كانَ قِدَى الشِبْرِ
Diğeri dedi:
وإني إذا ما الموتُ لم يك دونَه
قِدَى الشِّبْر أحْمِي الأنفَ أن أتأخّرا
Dedim: **قِدَى** ve **قِيد** ve **قاد**; hepsi, şeyin miktarı manasındadır.
Ebu Ubeyd dedi: Kisâî’nin şöyle dediğini işittim: **سِنْدَأوةٌ** ve **قِنْدَأْوة**; o, hafif olandır.
Ferrâ dedi: o, cesur develerdendir.
Şemir dedi: **قِنْدَأوة** hemzelenir ve hemzelenmez.
Ebu’l-Heysem dedi: **قِنْداوَةٌ** **فِنْعالة**’dır.
Dedim: içindeki **النون** aslî değildir.
Leys dedi: onun iştikakı **قَدَى**’dandır; **النون** ziyadedir; içindeki **الواو** sıla’dır; o, sert, şiddetli dişi devedir. Ve **جَمَلٌ قِنْدَأْوٌ** ve **سِنْدَأْو**; ikisini hemzeledi ve şu delili getirdi: **قِنْدَأْو** lafzı üzere bir bina gelmemiştir ki ikincisi **نون** olmasın; bu bina üzere **نون**suz gelmeyince, içindeki **النون**’un ziyade olduğunu bildik.
Ebu Ubeyde: atın boynundan **التَّقَدِّي** vardır; ve atın **تَقَدِّي**’si: ellerini kaldırıp ayaklarını toplayarak, habeb benzeri yürüyüşünde, kılavuzundan yardım almasıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **القَدوة**: öne geçme. Ve denilir: “falanı kimse **يُقاديه** etmez, **يُماديه** etmez, **يُباريه** etmez, **يُجاريه** etmez”; bu, bütün hasletlerde sivrildiği zamandır.
Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: “**خَيدبتك**’ne yönel”; yani: işine. Ve “**هِدْيتك** ve **قِديتك**’ne gir”; yani: içinde bulunduğun şeye. Onu
İyâdî (kitabında) **القاف** ile: **قِديتك** diye kaydetti.
**قيد قود** : Leys dedi: **القَيد** bilinen şeydir; fiil: **قَيِّده** **يقيِّده** **تقييداً**. Dedi: kılıcın **قَيد**’i, **الحمَائل**’in asıllarında uzatılmış olandır; **البَكرات** onu tutar. Ve **الرَّحْل**’in **قَيْد**’i: iki **حِنوَيهِ** arasında üstten örülmüş bir kayıttır; bazen eyer için de bunun gibi bir **قَيْد** yapılır. Ve bir kısmı bir kısmına bağlanmış her şey böyledir.
Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: **الرَّحْل**’in iki **عرْقُوت**’unu birleştiren **القِدَّة**’ye **قَيْد** denilir.
Başkası dedi: vahşî avları yakalayan cins at için **قيد الأوابد** denilir. Mana: iyiliğiyle vahşi hayvanı yakalar; sanki onlar ona bağlanmış gibidir.
Bir kadın Âişe’ye dedi: “Deve(mi) **أأقيِّدُ** edeyim mi?” Bununla, onu diğer kadınlardan kendisine tahsis etmesini murad etti. Âişe, muradını anlayınca ona dedi: “Yüzüm senin yüzünden haramdır.”
Ve yazının **تقييد**’i: noktalamayla ve **التعجيم** ile onu sağlamlaştırmaktır.
Ebu Ubeyd, Ahmer’den: develerin damgalarından **قَيْدُ الفَرَس** vardır; o, boyunlarında bir damgadır. Şu beyti okudu:
كومٌ على أعناقها قَيْدُ الفَرَسْ
تنجو إذا الليلُ تَدانَى والتبس
Başkası dedi: **قُيود الأسنان**: onların diş etleridir.
Şair dedi:
لِمُرتجِّةِ الأردافِ هيفٍ خُصورُها
عِذابٍ ثَنَاياها عِجاف قُيُودُها
Yani: diş etlerini ve etinin azlığını.
Ebu Zeyd: benimle onun arasında **قِيدُ رُمْح** ve **قادُ رُمح** vardır.
Leys dedi: **القَوْد**: **السّوْق**’un zıddıdır; biniti önünden **يقودُ**, arkasından **يسوقُ** eder. Ve **القِياد** ve **المِقْوَد**: binitin onunla çekildiği iptir.
Ve denilir: falan **سَلِس القياد**’dır.
Ve denilir: falana **مَقادَتي** verdim; yani: ona boyun eğdim. **الاقتياد** ile **القَوْد** birdir. Ve dağın **القائد**’i: burnudur. Ve **القِيادة**: **القائد**’in masdarıdır.
Ve yer yüzü üzerinde uzamış olan, dağdan yahut setten her şey **قائد**’dir. Ve yerden bir sırt, şu kadar mil **يَقُود** ve **يَنقَاد** ve **يتقاوَد** eder.
Hadiste: ( **قيَّدَ الإيمانُ الفتكَ** ) ; manası: iman, mümine suikastı engeller; tıpkı, oyunbazı fesattan, kendisiyle bağlandığı bağı onun engellemesi gibi.
Ve **المِقود**: köpeğin yahut binitin boynuna konulan, onunla çekilen ip yahut kayıştır. Ve binitlerden ve develerden **الأقوَد**: sırtı ve boynu uzun olandır.
Dedi: insanlardan **الأقْوَد**: bir şeye yüzüyle yönelince, yüzünü ondan çevirmeye neredeyse güç yetiremeyendir. Şu beyti okudu:
إنّ الكريم مَن تلفّتَ حَوْله
وإن اللئيم دائم الطَّرف أقوَدُ
Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: **القَياديد**: dişi eşeklerin uzunlarıdır; tekili **قَيْدُود**.
Kisâî dedi: hemzesiz **فرسٌ قَوُود**: boyun eğen (inanan) olandır. Deve de böyledir.
İbn Şümeyl dedi: atlardan **الأقود**: boynu uzun, büyük olandır.
Leys dedi: **القَوَدُ**: katili maktul ile öldürmektir; “onu **أقدْتُه**” dersin; ve “hâkimden **اسْتَقَدْتُ**.”
Ve insan bir işin sonuna gelip ondan misliyle intikam alınca “ondan onu **استَقادها**” denilir.
Ebu Ubeyd, Ahmer’den: sultan onu **قَوَدٍ** ile öldürürse “sultan falanı **أقادَ** etti ve **أقصَّه**” denilir.
Ve denilir: “yol bana falan yere **انقاد** etti” **انقياداً**: yönü açığa çıktıysa.
Zü’r-Rumme, vardığı bir suyu vasfederek dedi:
تَنزَّلَ عن زِيزائه القُفُّ وارتَقَى
عن الرَّمْل وانقادت إليه المَوارِدُ
Ebu Nasr dedi: Asma‘î’ye “( **وانقادت إليه الموارد** )” sözünün manasını sordum; dedi ki: yollar ona ardı ardına geldi.
Develerden **القائدة**: develerin önüne geçen ve **الأَفْتاء**’ın ona ülfet ettiği (alıştığı) devedir.
Dedi: develerden **القَيِّدة**: av için çekilen, onunla aldatma yapılan devedir; o, **الدَّرِيّة**’dir.
Ve yağmur **أَقادَ** etti; o hâlde o **مُقِيدٌ**’dir: genişlediyse.
İbn Mukbil, yağmuru vasfederek dedi:
سَقَاها وإن كانت علينا بخيلةً
أَغَرُّ سِماكيٌّ أَقَاد وأَمْظرا
Başkası dedi: **أقاد**; yani: önünde buluttan bir **قائد** oldu; İbn Mukbil’in yine dediği gibi:
له قائدٌ دُهْم الرَباب وخَلْفَه
رَوَايا يُبَجِّسْنَ الغَمامَ الكَنَهْوَرَا
“Onun bir **قائد**’i vardır; onun **رَباب**’ı koyu siyahtır” demek istedi; bu yüzden onu cem etti.
Ve **القائدة**: yer yüzü üzerinde uzayan tepeciktir.
Atlardan **القَوْد**: **مقاوِد**’leriyle çekilen, binilmeyen; ihtiyaç vaktine hazırlanmış, emanet bırakılmış olanlardır.
Denilir: bu atlar, falan **القائد**’in **قَوْد**’udur.
**القائد**’in cemi: **قادَةٌ** ve **قوّاد**.
Ve o, **بيِّن القيادة** bir **قائد**’dir.
Ebu Ubeyd: **القياديد**: dişi eşeklerin uzunlarıdır; **قَيدودة**. Şu beyti okudu:
له الفرائسُ والسُّلْب القياديدِ
İbn Büzerc: **تُقَيِّد**: tuzlu/ekşi otlu bir arazidir; **تُقيِّد** diye adlandırıldı; çünkü onda bulunan malı, orada bahar otlağına çıkan kimse için bağlar (tutar); **خَلّة**si ve **حَمْض**’u çok olduğundan verimlidir.
**وقد** : Allah azze ve celle dedi: ( **وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ** ) (Bakara: 24).
Ve dedi: ( **( الاُخْدُودِ النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ** ) (Burûc: 5).
Ve **الوُقود** diye okunmuştur.
Zeccâc dedi: **الوقود**: odun; ve kendisiyle yakılan her şey **وَقود**’dur.
Masdar dammelidir; fetha da caizdir.
Onlar rivayet ettiler: “ateş **وقدت** **وَقوداً**”; “şeyi **قبلت** **قبولاً**” gibi; masdarda **فَعول** gelmiştir; bab dammedir.
Ezherî dedi: “**النار ذات الوقود**” sözü; manası: tutuşma/alevlenme; böylece masdar olması, **الوقود**’un odun manasında olmasından daha güzeldir.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الوُقُود** (damme ile): tutuşma.
Denilir: ateş **وَقَدَت** **تَقِدُ** **وُقُوداً** ve **وَقَداناً** ve **وَقْداً** ve **قِدَةً**.
Ve denilir: odun için “bu **الوَقود** ne kadar iyidir!”
Allah dedi: ( **وَأُولَائِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ** ) (Âl-i İmrân: 10).
Ve denilir: ateş **وَقَدتِ** **تَقدِ** **وَقُوداً** ve **وُقوداً**; sanki **الوقود** masdarın yerine konmuş bir isimdir.
Leys dedi: onun alevinden gördüğün şey; çünkü o isimdir; **الوقود** ise masdardır.
Ve **المَوْقد**: ateşin yeri; o, yakılan yerdir. Ve **زَنْدٌ مِيقادٌ**: çakması hızlı olandır. Ve **قَلبٌ وَقّاد**: canlılıkta ve keskinlikte çabuk tutuşandır.
Ve parıldayan her şey **يَقِد** eder; hatta toynağın parıltısı parıldayınca bile.
Allah azze ve celle dedi: ( **كوكب دُرّيّ تَوَقَّدَ مِن شجرة مباركة** ) (Nûr: 35).
Ve şöyle okunmuştur: ( **تَوَقّدُ** ) ve ( **تُوقَّدُ** ) ve ( **يُوقَدُ** ).
Ferrâ dedi: ( **تَوقَّدَ** ) okuyan, kandile götürdü.
Ve ( **تُوقَد** ) okuyan, cam fanusa götürdü; ( **تَوَقَّدُ** ) okuyan da böyledir.
Ve **الياء** ile ( **يُوقَد** ) okuyan, kandile götürdü.
Leys dedi: ( **تَوقَّدُ** ) okuyan; manası: tutuşur; onu cam fanusa döndürdü.
Ve ( **يُوقَدَ** ) okuyan, onu nurun müzekker oluşuna göre çıkardı.
Ve ( **تُوقَد** ) okuyan, ateş manasına göredir; yani o, bir ağaçtan yakılır.
Ve denilir: ateşi **أوقَدْتُ** ve onu **استَوقَدْتُ**; **إيقاداً** ve **استيقاداً**; ateş **وقَدِت** ve **توقّدَتْ** ve **استَوْقَدَت**; **استيقاداً** da.
Araplar der: “gençlik için ateş **أَوقدْتُ**”; yani: onu bıraktım ve vedalaştım.
Şair dedi:
صَحَوْتُ وأوقَدْتُ للجهل ناراً
ورَدَّ عليَّ الصِبا ما استعارا
Ve dedi: Araplardan birinin şöyle dediğini işittim: “Allah falanı uzak etsin ve ardından bir ateş **أوقَدَ** etsin”; manası: Allah onu geri döndürmesin ve iade etmesin.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: dualarından: “Allah onu uzak etsin ve onu ezsin.”
Ve “ardından bir ateş **أَوْقَدَ** etsin.”
Dedi: Ukayliyye dedi: adamın şerrinden korktuğumuzda bizden ayrılıp gittiği vakit, arkasından ateş **أوقَدْنا**.
Dedi: ona dedim ki: niçin? dedi ki: onların **ضَبُع**’ları onlarla birlikte dönsün diye; yani: şerleri.
**دقي** : Leys dedi: **فَصيلٌ دَقٍ**; o, sütü çokça içer; karnı bozulur ve dışkısı çoğalır.
Dişisi **دَقِيَة**’dir; fiil: **دَقِيَ** **يَدْقى** **دَقًى**; o, takdirde **فَرِحٌ** ve **فرِحَة** gibidir. Kim **فَرح** üzerine **فَرْحان**’ı sokarsa “**فَرْحان** ve **فَرْحَى**” der. Misali üzere de “**دَقْوَان** ve **دَقْوى**” dedi.
Ebu Ubeyd, Kisâî’den: **دَقِي** **الفَصِلُ** **دَقًى**; ve “**أُخِذَ** **أخذَاً**”: sütten çokça içti de karnı bozulup tıka basa dolduysa.
Asma‘î, **الدَّقى** hakkında bunun benzerini söyledi.
**ودق** : Leys dedi: **الوَدْق**: yağmurun tamamıdır; şiddetlisi de hafifi de.
Ve şiddetli savaşa **ذات ودَقيْن** denilir; iki şiddetli yağmur yağdırmış bir buluta benzetilir.
Ve “**سحابةٌ وداقة**” derler; “**ودَقَتْ** **تَدِق**” pek az derler.
Başkası dedi: belaya **ذاتُ وَدَقَيْن** denilir.
Kümeyt dedi:
إذا ذاتُ وَدْقيْن هابَ الرُّقا
ةُ أن يَمسَحوها وأنْ يتْفُلُو
Ve denildi: **ذات وَدْقين** yılanların sıfatındandır.
Ve denilir: **ذات وَدْقين** mızrak darbesinin sıfatındandır.
Leys dedi: **الوَديقة**: öğle vaktinin sıcağıdır. Ve **المَوْدِق**: şerrin boğuşma yeri.
Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: **الوديقة**: sıcağın şiddeti.
Şemir dedi: **وَدِيقة** diye adlandırıldı; çünkü her şeye **وَدَقَتْ**; yani: ulaştı.
İbnü’l-A‘râbî dedi: denilir: “falan hakikati korur ve **الوَديقة**’yi **يَنسِل** eder”; bu, güçlü, sıvanmış (işe koyulmuş) adam için söylenir; yani: şiddetli sıcakta aldırmadan hızlı hızlı yürür.
Ebu Ubeyd, adamın boyun eğmesi, alçalması ve inattan sonra miskinleşmesi babında: “**وَدَقَ العَيْرُ** suya” denilir; bu, inattan sonra barış isteyen boyun eğmiş kimse için söylenir. Ve dedi: **وَدَقَ**; yani: sevdi, istedi ve arzuladı.
Ebu Ubeyd: toynaklı her dişi için, erkeği arzuladığında: “**قد استَوْدَقَتْ**” ve “**ودَقَتْ** **تَدِق** **وَدْقاً** **وُوُدوقاً**” denilir.
İbnü’s-Sikkît dedi: Ebu Sâ‘id el-Kilâbî dedi: “sebzeden ve ottan **وَدِيقة**” denilir; ve “inkâr edilen bir **وَدِيقة**’de konakladılar.”
Leys dedi: denilir: **أتانٌ وَدِيقٌ** ve **وَبغلةٌ وَدِيق**; ve **وَدَقَتْ** **تَدِق** **وِداقاً**: aygıra hırs gösterdiyse. Ve av **وَدَقَ** **يَدِقُ** **وَدْقاً**: sana yaklaştıysa.
Zü’r-Rumme dedi:
كانت إذا وَدَقَتْ أمثالهُن له
فبعضُهنّ عن الأُلاَّف مشتعِبُ
Ve denilir: “falan oğullarını denedik; bize bir şeyle **ما وَدَقُوا**”; yani: vermediler. Manası: yenilecek yahut içilecek bir şeyi bize yaklaştırmadılar; **يَدِقُون** **وَدْقاً**.
Asma‘î: denilir: gözünde hafif bir **وَدْقة** vardır: içinde kanla dolmuş bir kabarcık yahut bir nokta varsa.
Ve gözü **وَدَقتْ**; **تِيدَقُ** **وَدَقاً**.
Rü’be dedi:
لا يَشتَكِي عينيه مِن داءِ الوَدَق
Ve denilir: göbeği **وَدَقتْ**; **تَدِق** **وَدْقاً**: aktı ve gevşediyse. Ve **وادقُ السُرَّة** adam: göbeği çıkık olandır.
**دوق** : Ebu Ubeyd: o, **مائق دائق**’tir; ve **ماقَ** **يَمُوق** ve **داقَ** **يدُوق**; **مَواقةً** ve **وَدَواقةً** ve **مُؤوقاً** ve **دُؤوقاً**.
Ebu Saîd dedi: adam fiilinde **داقَ** etti ve **داك**; **يَدُوقُ** ve **يَدُوك**: ahmaklık ettiyse. Ve **مالٌ دَوْقَى** ve **رَوْبَى**; yani: zayıf.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والواو وما يثلثهما)
(قوي)  القاف والواو والياء أصلانِ متباينان، يدلُّ أحدُهما على شِدَّة وخِلافِ ضَعْف، والآخَر على خلافِ هذا وعلى قِلّة خَيْر.
فالأوَّل القُوّة، والقوِيّ: خلاف الضّعيف. وأصل ذلك من القُوَى، وهي جَمْعُ قوةٍ من قُوَى الحبل. والمُقْوِي: الذي أصحابُه وإبلُه أقوياء. والمُقْوِي: الذي يُقْوِي وَتَرَه، إذا لم يُجِدْ إغارتَه فتراكبَتْ قُواه. ورجلٌ شديد القُوى، أي شديدُ أسْرِ الخَلْق.
فأمَّا قولهم: أقوى الرّجُلُ في شِعره، فهو أن يَنْقُص من عروضه قُوّة. كقوله:
أفَبَعْدَ مقتلِ مالكِ بن زُهَيْرٍ *** يرجو النِّساءُ عواقبَ الأطهارِ([9])والأصل الآخر: القَوَاء([10]): الأرض لا أهلَ بها. ويقال: أقْوَت الدّارُ: خلت. وأقوى القومُ: صاروا بالقَوَاء والقِيِّ. ويقولون: باتَ فلانٌ القَوَاءَ وبات القَفْرَ، إذا بات على غير طُعْم. والمُقْوِي: الرّجُل الذي لا زَادَ معه. وهو من هذا، كأنَّه قد نزل بأرضٍ قِيٍّ.
ومما شذَّ عن هذا الأصلِ كلمةٌ يقولونها: يقولون: اشتَرَى الشُّركاءُ الشَّيءَ ثم اقتَوَوْه، إذا تزايدُوه حَتَّى بلغ غايةَ ثَمنِه.
(قوب)  القاف والواو والباء أصلٌ صحيح، وهو شِبْه حَفْرٍ مُقَوَّر في الشَّيء. يقال: قُبْتُ الأرضَ أقُوبُها قَوْباً، وكذلك إذا حَفَرتَ فيها حُفْرةً مقوَّرة. تقول: قُبْتُها فانقابت. وقَوَّبْتُ الأرضَ، إذا أثّرتَ فيها. وتقوَّب الشيء: انْقَلَع من أصلِه. وكأنَّ القُوَباءَ من هذا، وهي عربيّة، قال:
يا عجبا لهذه الفَليقَهْ *** هل تُذهِبَنَّ القُوَباءَ الرِّيقَهْ([11])وقد تسكن واوها فيقال قُوبَاء. ويقولون: "تخلَّصَتْ قائِبةٌ من قُوب" أي بيضة من فَرْخ؛ يضرب مثلاً للرّجُل يفارِقُ صاحبَه.
(قوت)  القاف والواو والتاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ وحفظٍ وقُدرةٍ على الشَّيء. من ذلك قولُه تعالى: ﴿وكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيءٍ مُقِيتاً﴾ [النساء 85]، أي حافظاً له شاهداً عليه، وقادراً على ما أراد. وقال:
وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عنه *** وكنتُ على إساءته مُقِيتَا([12])ومن الباب: القُوت ما يُمْسِكُ الرَّمَق؛ وإنَّما سُمِّي قُوتاً لأنَّه مِساكُ البَدَن وقُوَّتُه. والقَوْت: العَوْل. يقال: قُتُّه قَوْتاً، والاسم القُوت. ويقال: اقتَتْ لنارك قِيتةً، أي أطعِمْها الحَطَب. قال ذو الرُّمَّة:
فقلتُ له ارْفَعْهَا إليكَ وأَحْيِها *** برُوحِكَ واقْتَتْهُ لها قِيتةً قَدْرا([13])(قود)  القاف والواو والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على امتدادٍ في الشيء، ويكون ذلك امتداداً على وجه الأرض وفي الهواء. من ذلك القُود: جمع قَوْداء، وهي النَّاقة الطويلة العُنُق. والقَوْدَاء: الثَّنِيَّة الطَّويلة في السماء. وأفراسٌ قُودٌ: طِوالُ الأعناق. قال النَّابغة:
قُودٌ براها [قِيادُ الشُّعبِ فانهدمت *** تَدْمَى دوابرُها محذُوَّةً خَدَمَا([14])]
ويفرّع من هذا فيقال: قُدْتُ الفَرَسَ قَوْداً، وذلك أن تمدَّه إليك؛ وهو القياس، ثمَّ يسمُّون الخَيلَ قَوْداً، فيقال: مرَّ بنا قَوْدٌ. وفرسٌ قَؤُودٌ: سلسٌ مُنْقاد([15]). والقائد من الجَبَل: أنْفُهُ([16]). والأقْوَد من النّاس: الذي إذا أقْبَلَ على الشيء بوجهه لم يَكَدْ ينصرف. والقَوَدُ: قَتْلُ القاتل بالقتيل، وسمِّي قَوَداً لأنَّه يُقادُ إليه.
(قور)  القاف والواو والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على استدارةٍ في شيء. من ذلك الشيء* المُقَوَّر. وقُوَّارَةُ القَمِيصِ معروفة. والقُور: جمع قَارَةٍ، وهي الأَكَمة؛ وسمِّيت بذلك لأنَّها مستديرة. فأمَّا الدَّبَّة([17]) فيقول ناسٌ: إنَّها تسمَّى القَارَة، وذلك على معنى التشبيه بقارَة الأَكَم. ويقولون: دارٌ قَوْراءُ، وهو هذا القياس، وإنما هذا موضوعٌ على ما كانت عليه مساكنُ العرب من خيَمِهم وقبابِهم. واقورَّ الجِلْدُ: تَشَانَّ([18]). وهو من الباب، لأنَّه يتجمَّع ويدورُ بعضُه على بعض.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولُهم: لَقِيتُ منه الأقْوَرِينَ والأقْوَرِيَّاتِ، وهي الشَّدائد.
(قوز)  القاف والواو والزاء كلمةٌ واحدة، وهي القَوز: الكثيب، وجمعه أقوازٌ وقِيزان. قال:
وأُشْرِفُ بالقَوزِ اليَفَاعِ لَعلَّني *** أرَى نارَ ليلَى أو يَرانِي بَصِيرُها([19])(قوس)  القاف والواو والسين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تقدير شيءٍ بشيء، ثم يُصَرَّف فتقلبُ واوهُ ياءً، والمعنى في جميعِهِ واحد. فالقوْس: الذِّراع، وسمِّيت بذلك لأنَّه يقدر بها المَذْرُوع([20]). [وبها سمِّيت القَوسُ] التي يُرمَى عنها. قال الله تعالى: ﴿فَكانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أدْنَى﴾ [النجم 9]. قال أهلُ التفسير: أراد: ذِرَاعَين. والأقْوَس: المُنْحنِي الظَّهر. وقد قَوَّسَ الشَّيخُ، أي انحَنى كأنَّه قوسٌ. قال امرؤ القيس:
أَراهُنَّ لا يُحْبِبْنَ مَن قلَّ مالُه *** ولا مَنْ رأَيْنَ الشَّيب منه وقوّسا([21])وتقلب الواوُ لبعض العِلَل ياءً فيقال: بيني وبينه قِيسُ رُمْح، أي قَدْرُه. ومنه القِياسُ، وهو تَقديرُ الشَّيء بالشيء، والمقدار مِقْياسٌ. تقول: قَايَسْتُ الأَمْرَينِ مُقايَسَةً وقياساً. قال:
يخزَى الوَشيظُ إذا قال الصَّريحُ لهم *** عُدُّوا الحَصَى ثمَّ قِيسوا بالمَقاييس([22])
وجمعُ القَوْسِ قِسِيٌّ، وأقواس، [وقِياس([23])]. قال:
* ووتَّر الأساوِرُ القياسَا([24]) *
وحكى بَعضُهم أنَّ القوسَ: السَّبْق، وأنَّ أصل القياسِ منه؛ يقال: قاسَ بنو فلانٍ بني فلان، إذا سَبَقُوهم، وأنشد:
لَعَمْرِي لقد قاسَ الجميعَ أبوكُم *** فَهَلاّ تَقِيسون الذي كان قائسا
وأصل ذلك كلِّه الواو، وقد ذَكَرْناه.
ومما شذّ عن هذا الباب القَوْس: ما يَبقَى في الجُلَّة من التَّمر. والقَوْس: نَجْمٌ. والمِقْوَس: المكانُ تُجرَى منه الخيلُ، يُمَدُّ في صدورها بذلك الحبلِ لتَتَساوَى، ثمَّ تُرْسَل. فأمَّا القُوسُ فصَومعةُ الرَّاهب، وما أُراها عربيَّة، وقد جاءت في الشِّعر. قال:
………… كأنّها *** عَصا قَسِّ قُوسٍ لينُها واعتدالُها([25])وقال جرير:
……… ولو وقَفَتْ *** لاستَفْتَنَتْنِي وذَا المِسْحَينِ في القُوسِ([26])(قوض)  القاف والواو والضاد كلمةٌ تدلُّ على نَقْضِ بناء. يقال: قَوَّضْت البناء: نقضْتُه من غير هَدْم. وتقوَّضَتِ الصُّفوف: انتَقَضَتْ.
(قوط)  القاف والواو والطاء كلمةٌ واحدة. يقولون: القَوْط: اليسير من الغَنَم، والجمع أقْواط.
(قوع)  القاف والواو والعين أصلٌ يدلُّ على تبسُّط في مكانٍ. من ذلك القاع: الأرض المَلْساء. والألِفُ في الأصل واو، يقال في التصغير قَوَيْعٌ. قال ابن دريد([27]): القَوْع: المِسْطح الذي يُبسَط فيه التَّمر، والجمع أقواع. فأمّا القَوْع، وهو ضِرابُ الفحلِ الناقةَ، فليس من هذا الباب، لأنَّه من المقلوب. وأصله قَعْو؛ وقد ذُكِر.
وممّا شَذَّ عن هذا الباب قولُهم: إنَّ القُوَاعَ: الذَّكَر من الأرانب.
(قوف)  القاف والواو والفاء كلمةٌ، وهي من باب القَلْب وليست أصلاً. يقولون: هو يَقُوف الأثَرَ ويَقْتافُه بمعنى يقفو. ويقولون: أَخَذَ بقُوفَةِ قَفاه([28])، وهو الشَّعَْر المتدلِّي في نُقْرة القَفا.
(قوق)  القاف والواو والقاف كلمةٌ، يقولون: القُوق([29]): الرَّجُل الطويل.
(قول)  القاف والواو واللام أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يقلُّ كلمهُ، وهو القَول من النُّطق. يُقال: قَالَ يقول قَولاً. والمِقْوَل: اللِّسان. ورجل قُوَلةٌ وقَوَّالٌ: كثير القَول. وأمّا أقوال([30])………………… ([31]).
(قوم)  القاف والواو* والميم أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على جماعةِ ناسٍ، وربِّما استعير في غيرهمْ. والآخَر على انتصابٍ أو عَزْم.
فالأوّل: القوم، يقولون: جمع امرئٍ، ولا يكون ذلك إلاّ للرِّجال. قال الله تعالى: ﴿لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ﴾ [الحجرات 11]، ثمَّ قال: ﴿وَلاَ نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ﴾ [الحجرات 11].
وقال زُهير:
وما أدرِي وسَوْف إخالُ أدْري *** أقَوْمٌ آلُ حِصْنٍ أمْ نِسَاءُ([32])ويقولون: قومٌ وأقوامٌ، وأقاوِمُ جمعُ جمعٍ. وأمَّا الاستعارة فقولُ القائل:
إذا أقْبَلَ الدِّيْكُ يَدعُو بَعْضَ أُسْرَتِهِ *** عِنْد الصَّباحِ وهو قومٌ مَعازيلُ([33])فجمع وسَمَّاها قوماً.
وأمّا الآخر فقولُهم: قامَ قياماً، والقَوْمة المَرَّةُ الواحدة، إذا انتصب. ويكون قامَ بمعنى العَزيمة، كما يقال: قامَ بهذا الأمر، إذا اعتنَقَه. وهم يقولون في الأوَّل: قيامٌ حتم، وفي الآخر: قيامٌ عَزْم.
ومن الباب: قوَّمْتُ الشَّيء تقويماً. وأصل القِيمة الواو، وأصلُه أنَّك تُقيم هذا مكانَ ذاك.
وبلَغَنا أنَّ أهلَ مكّةَ يقولون: استَقَمْتُ المَتاعَ، أي قوَّمْتُه.
ومن الباب: هذا قِوام الدين والحقّ، أي به يقوم. وأمَّا القَوَام فالطُّول الحَسَن. والقُومِيَّة: القَوام والقامة. قال:
* أيَّامَ كُنتُ حسَنَ القُومِيَّهْ([34]) *
--------------ـــ
 ([9]) للربيع بن زياد، كما في اللسان (قوى) وشروح سقط الزند 1146. وأنشده في العمدة (1: 94) بدون نسبة.
([10]) في الأصل: "القوى"، صوابه في المجمل.
([11]) الرجز لابن قنان، كما في اللسان (قوب). وأنشده ابن السكيت في إصلاح المنطق 378، 390 بدون نسبة. وذكر في اللسان أنه يروى: "عجبا" بالألف المنقلبة عن ياء المتكلم، وبالتنوين على تأويل: يا قوم اعجبوا عجبا.
([12]) لأبي قيس بن رفاعة، أو الزبير بن عبد المطلب، كما في اللسان (قوت). وأنشده في إصلاح المنطق 307 والمخصص (2: 91) بدون نسبة.
([13]) ديوان ذي الرمة 176 واللسان (قوت، روح).
([14]) ورد البيت مبتوراً في الأصل، وعثرت عليه تاماً في شرح ابن السكيت لديوان النابغة (مخطوطة مكتبة أحمد الثالث بتركيا) الورقة 72. وفيه: "ويروى فانهدمت واندمجت" و "روى الأصمعي: قياد الغزو".
([15]) في الأصل: "وسلس مقتاد"، صوابه في المجمل.
([16]) أنف الجبل: مقدمه. وفي الأصل: "أنفد"، صوابه في المجمل.
([17]) الدية، بالفتح: الكثيب من الرمل، أو الأرض المستوية.
([18]) في الأصل: "والقوراء الجلد نشان"، صوابه في المجمل.
([19]) البيت لتوبة بن الحمير، أمالي القالي (1: 88، 131)، برواية: "بالقور" بالراء المهملة. والقوز، ضبطت في المجمل في البيت والكلام قبله بضم القاف، وقد أثبت ضبط اللسان والقاموس.
([20]) في الأصل: "بالمزروع وبها المذروع".
([21]) في الديوان 141 واللسان (قوس): "الشيب فيه".
([22]) في الأصل: "يجزي"، صوابه في المخصص (3، 92).
([23]) التكملة من المجمل.
([24]) في الأصل: "القسيا"، صوابه في المجمل (قيس) واللسان (قوس) والجمهرة (3: 44) والمخصص  (4: 46/ 17: 9). والرجز للقلاخ بن حزن، كما في اللسان. وفي الموضع الأخير من المخصص: "ووتر القساور".
([25]) أنشد هذه القطعة كذلك في المجمل. وأنشد الجواليقي عجز البيت في المعرب 278.
([26]) تمام صدره كما في الديوان 321 واللسان (قوس):
* لا وصل إذا صرفت هند ولو وقفت *
([27]) في الجمهرة (3: 134).
([28]) وبقوفها أيضاً، بطرح التاء.
([29]) والقاق أيضاً والقواق، كغراب.
([30]) كذا. ولعله: "ابن أقوال".
([31]) بياض في الأصل. وفي اللسان: "وهو ابن أقوال وابن قوال، أي جيد الكلام فصيح".
([32]) ديوان زهير 73 واللسان والمجمل (قوم) والمخصص (3: 119) وشرح شواهد المغني 48، 141.
([33]) البيت لعبدة بن الطبيب كما في الحيوان (2: 254) والمفضليات (1: 141).
([34]) الرجز للعجاج، كما في اللسان (قوم). وأرجوزته في ديوانه 72 وليس فيها هذا الشطر.

ـ

##### Türkçe

(قاف, **الواو** ve onları üçleyen şeyler babı)

(**قوي**)  **القاف** ve **الواو** ve **الياء** iki ayrı asıldır; bunlardan biri şiddete ve zayıflığın zıddına delâlet eder; diğeri ise bunun zıddına ve hayrın azlığına delâlet eder.
Birincisi **القُوّة**’dir; **القوِيّ**: **الضّعيف**’in zıddıdır. Bunun aslı **القُوَى**’dandır; o, ipin **قُوَى**’sından **قوةٍ**’nin cem‘idir. **المُقْوِي**: adamları ve develeri güçlü olan kimsedir. **المُقْوِي**: **وَتَرَه**’ini **يُقْوِي** eden kimsedir; **إغارتَه**’ini iyi yapamadığı zaman, **قُواه**’ı üst üste biner. Ve **رجلٌ شديد القُوى**: yani yaratılışı bağlaması (sıkılığı) şiddetli.
Ama onların sözü: “**أقوى الرّجُلُ في شِعره**” ise, onun aruzundan bir **قُوّة** eksiltmesidir. Şu sözü gibi:
أفَبَعْدَ مقتلِ مالكِ بن زُهَيْرٍ *** يرجو النِّساءُ عواقبَ الأطهارِ([9])Diğer asıl: **القَوَاء**([10]): üzerinde halk olmayan yer. Ve denir: **أقْوَت الدّارُ**: boşaldı. Ve **أقوى القومُ**: **القَوَاء** ve **القِيِّ**’de oldular. Ve derler: “**باتَ فلانٌ القَوَاءَ** ve **بات القَفْرَ**”, eğer yiyeceksiz olarak geceledi ise. **المُقْوِي**: yanında azık olmayan adamdır. Bu da bundandır; sanki **قِيٍّ** bir yere inmiştir.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: onların söyledikleri bir kelime: derler ki: “**اشتَرَى الشُّركاءُ الشَّيءَ ثم اقتَوَوْه**”, eğer onu artırarak (fiyatı yükselterek) nihai fiyatına varıncaya kadar (yaptılarsa).

(**قوب**)  **القاف** ve **الواو** ve **الباء** sahih bir asıldır; o, şeyde oyulmuş bir kazıya benzer. Denir: **قُبْتُ الأرضَ** onu **أقُوبُها** **قَوْباً**; yine onda oyuk bir çukur kazdığın zaman da böyledir. Dersin: **قُبْتُها** da **فانقابت**. Ve **قَوَّبْتُ الأرضَ**: onda iz bıraktığın zaman. Ve **تقوَّب الشيء**: aslından sökülüp çıktı. Sanki **القُوَباءَ** da bundandır; o Arapçadır. Dedi:
يا عجبا لهذه الفَليقَهْ *** هل تُذهِبَنَّ القُوَباءَ الرِّيقَهْ([11])Ve **واو**’su sükûnlu kılınabilir; böylece **قُوبَاء** denir. Ve derler: “**تخلَّصَتْ قائِبةٌ من قُوب**” yani civcivden bir yumurta; arkadaşını terk eden adam için mesel vurulur.

(**قوت**)  **القاف** ve **الواو** ve **التاء** sahih bir asıldır; tutmaya, korumaya ve şeye güç yetirmeye delâlet eder. Bundan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿وكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيءٍ مُقِيتاً﴾ [النساء 85], yani onu koruyan, ona şahit olan ve dilediğine kadir olan. Ve dedi:
وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عنه *** وكنتُ على إساءته مُقِيتَا([12])Babdan: **القُوت**; can kırıntısını tutan şeydir; ancak ona **قُوتاً** adı verildi, çünkü o bedenin tutacağı ve kuvvetidir. **القَوْت**: **العَوْل**’dür. Denir: **قُتُّه قَوْتاً**; isim **القُوت**’tur. Ve denir: **اقتَتْ لنارك قِيتةً**; yani ona odun yedir. **ذو الرُّمَّة** dedi:
فقلتُ له ارْفَعْهَا إليكَ وأَحْيِها *** برُوحِكَ واقْتَتْهُ لها قِيتةً قَدْرا([13])(**قود**)  **القاف** ve **الواو** ve **الدال** sahih bir asıldır; şeyde uzamaya delâlet eder; bu, yer yüzü üzerinde ve havada bir uzama olur. Bundan: **القُود**; **قَوْداء**’nın cem‘idir; o, boynu uzun dişi devedir. **القَوْدَاء**: gökte uzun **الثَّنِيَّة**’dir. Ve **أفراسٌ قُودٌ**: boyunları uzun (atlar). **النَّابغة** dedi:
قُودٌ براها [قِيادُ الشُّعبِ فانهدمت *** تَدْمَى دوابرُها محذُوَّةً خَدَمَا([14])]
Bundan dallanır; denir ki: **قُدْتُ الفَرَسَ قَوْداً**; bu, onu kendine doğru uzatmandır; bu kıyastır. Sonra atlara **قَوْداً** adını verirler; denir: “Bize bir **قَوْدٌ** uğradı.” Ve **فرسٌ قَؤُودٌ**: yumuşak huylu, boyun eğen([15]). Dağın **القائد**’i: burnudur([16]). İnsanlardan **الأقْوَد**: bir şeye yüzüyle yöneldiğinde neredeyse dönmeyen kimsedir. **القَوَدُ**: katilin, öldürülenle öldürülmesidir; ona **قَوَداً** adı verildi, çünkü ona doğru götürülür.

(**قور**)  **القاف** ve **الواو** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyde yuvarlaklığa delâlet eder. Bundan: **المُقَوَّر** şey. Ve **قُوَّارَةُ القَمِيصِ** bilinir. **القُور**: **قَارَةٍ**’nin cem‘idir; o, tepeciktir; ona bu ad verildi, çünkü o yuvarlaktır. Ama **الدَّبَّة**([17]) hakkında bazı insanlar der ki: ona **القَارَة** denir; bu, tepecik **قارَة**’sına benzetme mânâsı üzeredir. Ve derler: **دارٌ قَوْراءُ**; bu da bu kıyastır; ancak bu, Arapların meskenleri olan çadırları ve kubbeleri üzere konulmuştur. **اقورَّ الجِلْدُ**: **تَشَانَّ**([18]). Bu da babdandır; çünkü o toplanır ve bir kısmı bir kısmı üzerine döner.
Ve bu babdan şâz olan şeylerden onların sözü: “**لَقِيتُ منه الأقْوَرِينَ والأقْوَرِيَّاتِ**”; bunlar şiddetlerdir.

(**قوز**)  **القاف** ve **الواو** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o **القَوز**’dur: kum tepeciği; cem‘i **أقوازٌ** ve **قِيزان**. Dedi:
وأُشْرِفُ بالقَوزِ اليَفَاعِ لَعلَّني *** أرَى نارَ ليلَى أو يَرانِي بَصِيرُها([19])(**قوس**)  **القاف** ve **الواو** ve **السين** tek bir asıldır; bir şeyi bir şeyle takdir etmeye delâlet eder; sonra tasrif edilir de **واو**’su **ياءً**’ya döner; mânâsı hepsinde birdir. **القوْس**: **الذِّراع**’dır; ona bu ad verildi, çünkü onunla ölçülen şey takdir edilir([20]). [Ve onunla, kendisiyle atılan **القَوسُ** adlandırıldı.] Allah Teâlâ dedi: ﴿فَكانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أدْنَى﴾ [النجم 9]. Tefsir ehli dedi: murad etti: iki **ذِرَاعَين**. **الأقْوَس**: sırtı eğri olan. Ve **قَوَّسَ الشَّيخُ**: yani eğildi; sanki o bir yaydır. **امرؤ القيس** dedi:
أَراهُنَّ لا يُحْبِبْنَ مَن قلَّ مالُه *** ولا مَنْ رأَيْنَ الشَّيب منه وقوّسا([21])Ve bazı illetlerden dolayı **الواو** **ياءً**’ya döner; denir: “Benimle onun arasında **قِيسُ رُمْح** vardır”; yani onun miktarı. Bundan **القِياسُ**; o, şeyin şeyle takdiridir; miktar **مِقْياسٌ**’tır. Dersin: **قَايَسْتُ الأَمْرَينِ مُقايَسَةً وقياساً**. Dedi:
يخزَى الوَشيظُ إذا قال الصَّريحُ لهم *** عُدُّوا الحَصَى ثمَّ قِيسوا بالمَقاييس([22])
**القَوْسِ**’un cem‘i **قِسِيٌّ** ve **أقواس** [ve **قِياس**([23])]. Dedi:
* ووتَّر الأساوِرُ القياسَا([24]) *
Bazıları hikâye etti ki **القوسَ**: **السَّبْق**’tır; ve **القياسِ**’ın aslı ondandır; denir: “**قاسَ بنو فلانٍ بني فلان**”, eğer onları geçtilerse; ve şu beyti okudu:
لَعَمْرِي لقد قاسَ الجميعَ أبوكُم *** فَهَلاّ تَقِيسون الذي كان قائسا
Bunun hepsinin aslı **الواو**’dur; onu zikrettik.
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: **القَوْس**; hurmanın **الجُلَّة**’de kalanıdır. Ve **القَوْس**: bir yıldızdır. **المِقْوَس**: atların koşturulduğu yerdir; göğüslerinde o iple uzatılır ki eşit olsunlar, sonra salıverilirler. Ama **القُوسُ**: rahibin hücresi; onun Arapça olduğunu sanmıyorum; şiirde gelmiştir. Dedi:
………… كأنّها *** عَصا قَسِّ قُوسٍ لينُها واعتدالُها([25])Ve **جرير** dedi:
……… ولو وقَفَتْ *** لاستَفْتَنَتْنِي وذَا المِسْحَينِ في القُوسِ([26])

(**قوض**)  **القاف** ve **الواو** ve **الضاد** bir kelimedir; bina bozmayı gösterir. Denir: **قَوَّضْت البناء**: onu, yıkma olmaksızın bozdum. Ve **تقوَّضَتِ الصُّفوف**: bozuldu.

(**قوط**)  **القاف** ve **الواو** ve **الطاء** tek bir kelimedir. Derler: **القَوْط**: koyundan az bir miktar; cem‘i **أقْواط**.

(**قوع**)  **القاف** ve **الواو** ve **العين** bir asıldır; bir yerde yayılmaya delâlet eder. Bundan **القاع**: düz yer. Asılda **الألِفُ** **واو**’dur; küçültmede **قَوَيْعٌ** denir. **ابن دريد**([27]) dedi: **القَوْع**: hurmanın yayıldığı düzlüktür; cem‘i **أقواع**. Ama **القَوْع** ki o, erkeğin dişi deveyle çiftleşmesidir, bu babdan değildir; çünkü o, ters çevrilmiş (مقلوب) olandır. Aslı **قَعْو**’dur; zikredilmiştir.
Ve bu babdan şâz olan şeylerden onların sözü: **القُوَاعَ**: tavşanların erkeğidir.

(**قوف**)  **القاف** ve **الواو** ve **الفاء** bir kelimedir; o, kalb babındandır ve asıl değildir. Derler: **يَقُوف الأثَرَ** ve **يَقْتافُه**; **يقفو** mânâsında. Ve derler: **أَخَذَ بقُوفَةِ قَفاه**([28]); o, ensenin çukurunda sarkan saçtır.

(**قوق**)  **القاف** ve **الواو** ve **القاف** bir kelimedir; derler: **القُوق**([29]): uzun adam.

(**قول**)  **القاف** ve **الواو** ve **اللام** tek sahih asıldır; kelimesi azdır; o, konuşmadan **القَول**’dür. Denir: **قَالَ يقول قَولاً**. **المِقْوَل**: dil. **رجل قُوَلةٌ** ve **قَوَّالٌ**: sözü çok olan. Ama **أقوال**([30])………………… ([31]).

(**قوم**)  **القاف** ve **الواو** * ve **الميم** iki sahih asıldır; bunlardan biri insan topluluğuna delâlet eder; bazen başkaları hakkında da ödünç alınır. Diğeri ise doğrulmaya yahut azme delâlet eder.
Birincisi: **القوم**; derler: bir kişinin cem‘i; bu ancak erkekler için olur. Allah Teâlâ dedi: ﴿لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ﴾ [الحجرات 11], sonra dedi: ﴿وَلاَ نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ﴾ [الحجرات 11].
Ve **زُهير** dedi:
وما أدرِي وسَوْف إخالُ أدْري *** أقَوْمٌ آلُ حِصْنٍ أمْ نِسَاءُ([32])Ve derler: **قومٌ** ve **أقوامٌ**; **أقاوِمُ** ise cem‘in cem‘idir. Ama istiâre, söyleyenin sözü:
إذا أقْبَلَ الدِّيْكُ يَدعُو بَعْضَ أُسْرَتِهِ *** عِنْد الصَّباحِ وهو قومٌ مَعازيلُ([33])O, topladı ve onları **قوماً** diye adlandırdı.
Ama diğeri onların sözü: **قامَ قياماً**; ve **القَوْمة** bir defadır; doğrulduğu zaman. Ve **قامَ** azim mânâsında olur; denildiği gibi: “**قامَ بهذا الأمر**”, eğer onu üstlendiyse. Onlar birincide derler: **قيامٌ حتم**; ikincide: **قيامٌ عَزْم**.
Babdan: **قوَّمْتُ الشَّيء تقويماً**. **القِيمة**’nin aslı **الواو**’dur; aslı, senin bunu onun yerine ikame etmendir.
Bize ulaştı ki Mekke ehli der: **استَقَمْتُ المَتاعَ**; yani onu **قوَّمْتُه**.
Babdan: “Bu, dinin ve hakkın **قِوام**’ıdır”; yani onunla ayakta durur. Ama **القَوَام**: güzel boydur. **القُومِيَّة**: **القَوام** ve **القامة**’dir. Dedi:
* أيَّامَ كُنتُ حسَنَ القُومِيَّهْ([34]) *

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق و د
هو يقود الخيلَ ويقتادها وهو قائدها ومقتادها‏.‏
قال الأعشى‏:‏ فقلت له هذه هاتها بأدماء في حبل مقتادها شرى الخمر بناقته‏.‏
وهو من قوّاد الخيل وقوّد فرسه‏:‏ أكثر قياده وإذا نزلت عن فرسك فقوّده‏.‏
قال‏:‏ وقوّد قلوصي في الركاب فإنها ستبرد أكباداً وتُبكي بواكيا وقاده بالمقود وقادها بمقاودها وهو حبل في العنق للقياد‏.‏
وأقادني مالاً وأقادني خيلاً ومرّ‏.‏
وفلان يقاوده ويساوفه‏.‏
وانقاد له واستقاد وفرس قؤود وقيّد‏:‏ منقاد‏.‏
قال‏:‏ تبعتكم يا حمد حتى كأنني لحبّك مضروس الجرير قؤود ويقال‏:‏ اجعل في أوّل قطارك بعيراً قيّدا‏.‏
واتخذ الصائد قيّده وسيّقةً وهي الذريعة‏.‏
ومرّ بنا قودٌ من الخيل‏:‏ جماعة‏.‏
وقاد على الفاجرة قيادةً‏.‏
وفرسٌ أقود‏:‏ طويل العنق وخيل قود‏.‏
ورجل أقود‏:‏ يقبل على الشء بوجهه لا يصرفه عنه‏.‏
قال‏:‏ وإن الكريم حوله متلّفت وإن اللئيم دائم الطرف أقود ومن المجاز‏:‏ إن فلاناً سلس القياد‏:‏ يتابعك على هواك وأعطيته مقادتي‏:‏ انقدت له وطريق منقاد‏:‏ مستقيم وانقاد الطريق إلى البلد‏.‏
قال ذو الرمّة يصف ماء‏:‏ تنزّل عن زيزاءة القفّ وارتقى عن الرمل وانقادت إليه الموارد واقتاد النبت الثور‏:‏ وجد ريحه فهجم عليه‏.‏
وللسحاب قائد وهو السحاب يتقدمه‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ لها قائد دهم الرّباب وخلفه روايا يبجسّن الغمام الكنهورا وأقاد السحاب‏:‏ صار له قائد وسحاب مقيد وقادته الريح فاستقاد لها‏.‏
قال الأخطل‏:‏ باتت يمانية الرياح تقوده حتى استقاد لها بغير حبال وأصبحت يقاد بي البعير أي شخت وهرمت‏.‏
وتقاود المكان‏:‏ استوى‏.‏
قال‏:‏ ألا ليت شعري هل أرى من مكانه ذرى عقدات الأبرق المتقاود وقلّة قوداء‏:‏ طويلة‏.‏

##### Türkçe

ق و د
O, atı sürer; onu sevk eder; o, onun sürücüsü ve sevk edicisidir.‏
A‘şâ dedi ki: “Ona dedim: Şunu, bunu getir; ipinde sevk edicisi bulunan kızıl bir (deve) ile.” Şarabı devesiyle satın aldı.‏
O, at sürücülerindendir; ve atını **قوّد** etti: onun sürmesini çoğalttı; ve atından indiğinde onu **قوّده** et.‏
Dedi ki: “Ve benim genç devemı üzengiler içinde **قوّد** et; çünkü o, ciğerleri soğutacak ve ağlayanları ağlatacaktır.” Ve onu **المقود** ile sürdü; ve onu kendi **مقاودها**’sıyla sürdü; o, sürme için boyunda olan iptir.‏
Bana mal verdi; ve bana at verdi; ve geçti.‏
Ve falan, onunla **يقاوده** eder ve onu oyalayıp geciktirir.‏
Ona **انقاد** etti; ve **استقاد** etti; ve **قؤود** ve **قيّد** at: boyun eğen.‏
Dedi ki: “Sizi izledim, ey Hamd; ta ki ben, senin sevgin için, dişleriyle ısırılmış yular (gibi) **قؤود** (olmuş) gibiyim.” Ve denilir: “Katarının başında **قيّدا** bir deve yap.”‏
Avcı, kendi **قيّده**’sini ve **سيّقةً** edindi; o, hiledir.‏
Bize atlardan bir **قودٌ** uğradı: topluluk.‏
Fâcire üzerine **قيادةً** ile **قاد** etti.‏
Ve **أقود** at: uzun boyunlu; ve **قود** atlar.‏
Ve **أقود** adam: bir şeye yüzüyle yönelir; onu ondan çevirmez.‏
Dedi ki: “Ve kerim, çevresinde kaybolup giden; ve alçak, bakışı daimî, **أقود**.” Ve mecazdandır: “Falan, **سلس القياد**: seni hevan üzere izler.” Ve “Ben ona **مقادتي**’mi verdim”: ona boyun eğdim. Ve **منقاد** yol: dosdoğru; ve yol beldeye **انقاد** etti.‏
Zû’r-Rumme, bir suyu vasfederek dedi ki: “Düzlüğün **زيزاءة**’sından iner ve kumdan yükselir; ve suvarma yerleri ona **انقادت**.” Ve bitkiyi öküz **اقتاد** etti: kokusunu buldu da onun üzerine atıldı.‏
Ve bulut için bir **قائد** vardır; o, onun önünden giden buluttur.‏
İbn Mukbil dedi ki: “Onun bir **قائد**’i vardır: koyu **الرّباب**; ve arkasında, yoğun bulutu fışkırtan su taşıyanlar.” Ve bulut **أقاد** etti: onun için bir **قائد** oldu. Ve **مقيد** bulut; ve rüzgâr onu **قادته** etti; böylece o, ona **استقاد** etti.‏
Ahtal dedi ki: “Geceledi; Yemenî rüzgârlar onu **تقوده** eder; ta ki o, ipler olmaksızın ona **استقاد** etti.” Ve “Sabahladım; benimle deve **يقاد** olunur” yani yaşlandım ve ihtiyarladım.‏
Mekân **تقاود** etti: düz oldu.‏
Dedi ki: “Ah, keşke bilsem; onun yerinden, **المتقاود** **الأبرق**’ın düğümlerinin zirvelerini görür müyüm?” Ve **قوداء** tepe: uzun.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَوْدُ: نقيض السَّوْق، يَقُودُ الدابَّة من أَمامِها ويَسُوقُها من خَلْفِها، فالقَوْدُ من أَمام والسَّوْقُ من خَلْف. قُدْتُ الفرس وغيره أَقُودهُ قَوْداً ومَقادَة وقَيْدُودة، وقاد البعيرَ واقْتادَه: معناه جَرَّه خلفه. وفي حديث الصلاة: اقْتادوا رَواحِلَهم؛ قاد الدابةَ قَوْداً، فهي مَقُودة ومَقْوُودَة؛ الأَخيرة نادرة وهي تميمية، واقْتادَها والاقْتِيادُ والقَوْدُ واحد، واقْتادَهُ وقادَهُ بمعنى. وقَوَّدَهُ: شدِّدَ للكثرة.
والقَوْدُ: الخيل، يقال: مَرَّ بنا قَوْد. الكسائي: فرس قَوُودٌ، بلا همز، الذي ينقاد، والبعير مثله، والقَوْد من الخيل التي تُقادُ بِمَقاوِدِها ولا تركب، وتكون مُودَعَة مُعَدّة لوقت الحاجة إِليها. يقال: هذه الخيلُ قَوْدُ فلان القائِد، وجمع قائد الخيل قادَة وقُوَّاد، وهو قائد بَيِّن القِيادة، والقائِدُ واحد القُوَّاد والقادةِ؛ ورجل قائد من قوم قُوَّد وقُوَّاد وقادة.
وأَقاده خيلاً: أَعطاه إِياها يَقُودها، وأَقَدْتُك خيلاً تَقُودُها. والمِقْوَدُ والقِيادُ: الحبل الذي تقود به. الجوهري: المقود الحبل يشدّ في الزِّمام أَو اللِّجامِ تُقاد به الدابَّة. والمِقْوَدُ: خَيْط أَو سير يجعل في عنق الكلب أَو الدابة يقاد به. وفلان سَلِسُ القِياد وصَعْبُه، وهو على المثل. وفي حديث علي، رضوان الله عليه: فمن اللَّهِج باللذةِ السَّلِس القِيادِ للشَّهْوَةِ، واستعمل أَبو حنيفة القِيادَ في اليعاسِيب فقال في صِفاتها: وهي مُلوك النحل وقادَتُها.
وفي حديث السَّقِيفَةِ: فانطلق أَبو بكر وعمر يَتَقاودان حتى أَتَوْهُم أَي يَذْهبان مُسْرِعَين كأَن كل واحد منهما يَقُودُ الآخرَ لسُرْعَتِه. وأَعطاه مَقادَتَه: انقادَ له. والانقيادُ: الخُضوعُ. تقول: قُدْتُهُ فانقادَ واستقادَ لي إِذا أَعطاك مَقادتَه، وفي حديث عليّ: قُرَيْشٌ قادَة ذادَة أَي يَقُودونَ الجُيُوشَ، وهو جمع قائِدٍ. وروي أَنَّ قُصَيّاً قَسَمَ مَكارِمَه فأَعْطى قَوْدَ الجُيُوشِ عبدَ منافٍ، ثم وَلِيَها عبدُ شَمْسٍ، ثم أُمية بن حرب، ثم أَبو سفيان.
وفرس قَؤُود: سَلِسٌ مُنْقادٌ. وبعير قَؤُود وقيِّدٌ وقَيْدٌ، مثل مَيْت، وأَقْوَدُ: ذليل مُنْقاد، والاسم من ذلك كله القِيادةُ. وجعلته مَقادَ المُهْرِ أَي على اليمين لأَن المهر أَكثر ما يُقادُ على اليمين؛ قال ذو الرمة:
وقد جَعَلُوا السَّبِيَّةَ عن يمينٍ
مَقادَ المُهْرِ، واعْتَسَفُوا الرِّمالا
وقادت الريحُ السحابَ على المَثَل؛ قالت أُم خالد الخثعمية: لَيْتَ سِماكِيّاً يَحارُ رَبابُه،
يُقادُ إِلى أَهلِ الغَضا بِزِمامِ
وأَقادَ الغَيثُ؛ فهو مُقِيدٌ إِذا اتسع؛ وقول تميم بن مقبل يصف الغيث: سَقاها، وإِن كانتْ عَلَيْنا بَخِيلَةً،
أَغَرُّ سِماكِيٌّ أَقادَ وأَمْطَرَا
قيل في تفسيره: أَقاد اتَّسَع، وقيل: أَقاد أَي صار له قائد من السحاب بين يديه؛ كما قال ابن مقبل أَيضاً:
له قائدٌ دُهْمُ الرَّبابِ، وخَلْفَه
رَوايا يُبَجِّسْنَ الغَمَامَ الكَنَهْوَرا
أَراد: له قائدٌ دُهْمٌ رَبابُه فلذلك جَمَع. وأَقادَ: تقدَّم وهو مما ذكر كأَنه أَعطَى مَقادَتَه الأَرضَ فأَخَذَتْ منها حاجتها؛ وقول رؤبة: أَتْلَع يَسْمُو بِتَلِيلٍ قَوَّاد
قيل في تفسيره: مُتَقَدّم. ويقال: انقادَ لي الطريق إِلى موضع كذا انقِياداً إِذا وَضَح صَوْبُه؛ قال ذو الرمة في ماءٍ وَرَدَه: تَنَزَّلَ عن زَيْزَاءَةِ القُفِّ، وارْتَقَى
عن الرَّمْلِ، فانقادَتْ إِليه الموارِدُ
قال أَبو منصور: سأَلتُ الأَصمعي عن معنى وانقادتْ إِليه المَواردُ، قال: تتابَعَتْ إِليه الطُّرُقُ.
والقائدةُ من الإِبلِ: التي تَقَدَّمُ الإِبِلَ وتَأْلَفُها الأُفْتاءُ. والقَيِّدَةُ من الإِبل: التي تُقادُ للصَّيْدِ يُخْتَلُ بها، وهي الدَّرِيئة. والقائدُ من الجَبَل: أَنْفُه. وقائد الجبل: أَنْفُه. وكلُّ مستطيلٍ من الأَرضِ: قائدٌ. التهذيب: والقِيادَةُ مصدر القائدِ. وكلُّ شيءٍ من جَبَلٍ أَو مُسَنَّاةٍ كان مستطيلاً على وجه الأَرض، فهو قائدٌ وظهر من الأَرض يَقُودُ ويَنْقادُ ويَتَقاوَدُ كذا وكذا ميلاً. والقائدَةُ: الأَكمَةُ تمتدُّ على وجه الأَرض.
والقَوْداءُ: الثَّنِيَّةُ الطويلةُ في السماءِ؛ والجبل أَقْوَدُ. وهذا مكان يَقُودُ من الأَرض كذا وكذا ويقتادُه أَي يُحاذِيه. والقائدُ: أَعظم فُلْجانِ الحَرْثِ؛ قال ابن سيده: وإِنما حملناه على الواو لأَنها أَكثر من الياء فيه. والأَقْوَدُ: الطويلُ العُنُق والظهر من الإِبلِ والناس والدوابِّ. وفرس أَقْوَدُ: بَيِّن القَوَد؛ وناقة قَوْداءُ؛ وفي قصيد كعب:وعَمُّها خالُها قَوْداءُ شِمْلِيلُ
القَوْداءُ: الطويلة؛ ومنه رمل مُنْقادٌ أَي مُسْتطِيلٌ؛ وخيل قُبٌّ قُودٌ، وقد قَوِد قَوَداً. والأَقْوَدُ: الجبَلُ الطويل.
والقَيْدُود: الطويل، والأُنثى قَيْدُودة. وفرس قَيْدُودٌ: طويلة العُنُق في انحناء؛ قال ابن سيده: ولا يوصَفُ به المذكر. والقَيادِيدُ: الطِّوالُ من الأُتُن، الواحد قَيْدُود؛ وأَنشد لذي الرمة: راحَتْ يُقَحِّمُها ذُو أَزْمَلٍ وُسِقَتْ
له الفَرائِشُ، والقُبُّ القَيادِيدُ
والأَقْوَدُ من الرجال: الشديدُ العنُق، سمي بذلك لقلة التفاته؛ ومنه قيل للبخيل على الزاد: أَقود لأَنه لا يتَلَفَّتُ عند الأَكل لئلا يرى إِنساناً فيحتاج أَن يَدْعُوَه. ورجل أَقْوَدُ: لا يتلفت؛ التهذيب: والأَقود من الناس الذي إِذا أَقبَل على الشيء بوجهه لم يَكَدْ يصرف وجهه عنه؛ وأَنشد:
إِنَّ الكَريمَ مَنْ تَلَفَّتَ حَوْلَه،
وإِنَّ اللئِيمَ دَائِمُ الطَّرْفِ أَقْوَدُ بن شميل: الأَقْوَدُ من الخيل الطويلُ العُنُق العظيمُه.
والقَوَدُ: قَتْلُ النفْسِ بالنفسِ، شاذٌّ كالحَوَكَة والخَوَنَة؛ وقد استَقَدْتُه فأَقادني. الجوهري: القَوَدُ القِصاصُ. وأَقَدْتُ القاتِلَ بالقتيل أَي قَتَلْتُه به. يقال: أَقاده السلطان من أَخيه. واستقدت الحاكم أَي سأَلته أَن يُقِيدَ القاتلَ بالقتيل. وفي الحديث: من قَتَلَ عَمْداً، فهو قَوَدٌ؛ القَوَدُ: القِصاصُ وقَتْلُ القاتِلِ بدل القتيل؛ وقد أَقَدْتُه به أُقِيدُه إِقادة. الليث: القَوَدُ قتْلُ القاتِلِ بالقتيل، تقول: أَقَدْتُه، وإِذا أَتى إِنسانٌ إِلى آخر أَمْراً فانتَقَم منه بِمثْلِها قيل: استقادَها منه؛ الأَحمر: فإِن قتله السلطانُ بِقَود قيل: أَقاد السلطانُ فلاناً وأَقَصَّه. ابن بُزُرج: تُقَيِّدُ أَرضٌ حَمِيضَة، سمِّيت تُقَيِّد لأَنها تُقَيِّدُ ما كان بها من الإِبل تَرْتعِيها لكثرة حَمْضِها وخُلَّتِها.

##### Türkçe

**القَوْدُ**: **السَّوْق**’un zıddıdır; biniti önünden **يَقُودُ** eder ve onu arkasından **يَسُوقُ** eder; böylece **القَوْدُ** önden, **السَّوْقُ** arkadandır. Atı ve başkasını **قُدْتُ**; onu **قَوْداً** ve **مَقادَة** ve **قَيْدُودة** olarak **أَقُودهُ**. Ve deveyi **قاد** etti ve onu **اقْتادَه**: manası, onu arkasında çekti. Namaz hadîsinde: **اقْتادوا رَواحِلَهم**; biniti **قَوْداً** olarak **قاد** etti; o hâlde o **مَقُودة** ve **مَقْوُودَة**’dir; sonuncusu nâdirdir ve Temîm lehçesidir. Onu **اقْتادَها**; **الاقْتِيادُ** ile **القَوْدُ** birdir; **اقْتادَهُ** ve **قادَهُ** mânâca. Ve onu **قَوَّدَهُ**: çokluk için şeddelendi.

Ve **القَوْدُ**: atlar (at takımı); denir ki: bize bir **قَوْد** uğradı. el-Kisâî: **فرس قَوُودٌ**, hemzesiz; yani boyun eğen (itaat eden); deve de böyledir. Ve atlardan **القَوْد**, **بِمَقاوِدِها** ile sevk edilen ve binilmeyen; ihtiyaç vaktine hazırlanmış, emanet bırakılmış olur. Denir ki: bu atlar, filân kumandanın **قَوْدُ**’udur. At kumandanının çoğulu **قادَة** ve **قُوَّاد**’dır. O, apaçık **القِيادة** sahibi bir **قائد**’dir. Ve **القائِدُ**, **القُوَّاد** ve **القادةِ**’nin tekilidir. Ve bir adam, **قُوَّد** ve **قُوَّاد** ve **قادة** olan bir kavimdendir: **قائد**.

Ve ona at olarak **أَقاده**: onu **يَقُودها** diye ona verdi. Ve “sana, onu **تَقُودُها** diye at verdim” demektir: **أَقَدْتُك خيلاً تَقُودُها**.

Ve **المِقْوَدُ** ile **القِيادُ**: onunla sevk ettiğin iptir. el-Cevherî: **المقود**, **الزِّمام** yahut **اللِّجامِ**’a bağlanan iptir; onunla binit sevk edilir. Ve **المِقْوَدُ**: köpeğin yahut binitin boynuna konulan, onunla sevk edilen ip yahut kayıştır. Ve filân, **سَلِسُ القِياد** ve onun zıddı **صَعْبُه**’dur; bu, darb-ı mesel üzerinedir. Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “lezzetle **اللَّهِج** olan, şehvete karşı **السَّلِس القِيادِ** (kolay sevk olunur)”; Ebû Hanîfe **القِيادَ**’ı **اليعاسِيب** hakkında kullandı da onların sıfatlarında şöyle dedi: “Onlar arıların kralları ve onların **قادَتُها**’dır.”

**السَّقِيفَةِ** hadîsinde: Ebû Bekir ve Ömer, onlara varıncaya kadar **يَتَقاودان** olarak yürüdüler; yani her biri süratinden dolayı sanki ötekini sürüyormuş gibi, iki hızlı giden olarak giderlerdi.

Ve ona **مَقادَتَه**’ini verdi: ona boyun eğdi. Ve **الانقيادُ**: boyun eğiştir. Dersin ki: onu **قُدْتُهُ**; böylece **فانقادَ**; ve bana **استقادَ**; yani sana **مَقادتَه**’ini verdiği zaman. Ali hadîsinde: “Kureyş, **قادَة** **ذادَة**’dır”; yani orduları sevk ederler; bu, **قائِدٍ**’in çoğuludur. Ve rivayet olundu ki **قُصَيّاً**, şereflerini paylaştırdı da orduların **قَوْدَ**’unu Abd Menâf’a verdi; sonra onu Abd Şems üstlendi; sonra Ümeyye b. Harb; sonra Ebû Süfyân.

Ve **فرس قَؤُود**: yumuşak, boyun eğen. Ve **بعير قَؤُود** ve **قيِّدٌ** ve **قَيْدٌ**; **مَيْت** gibi. Ve **أَقْوَدُ**: zelil, boyun eğen; bunların hepsinden isim **القِيادةُ**’dır.

Ve onu **مَقادَ المُهْرِ** yaptım; yani sağ tarafa; çünkü tay çoğunlukla sağ tarafta sevk edilir; Zû’r-Rumme dedi:
وقد جَعَلُوا السَّبِيَّةَ عن يمينٍ
مَقادَ المُهْرِ، واعْتَسَفُوا الرِّمالا

Ve rüzgâr bulutu darb-ı mesel olarak **قادت**; Ümmü Hâlid el-Has’amiyye dedi:
لَيْتَ سِماكِيّاً يَحارُ رَبابُه،
يُقادُ إِلى أَهلِ الغَضا بِزِمامِ

Ve yağmur **أَقادَ** etti; o hâlde o, genişlediği zaman **مُقِيدٌ**’dir. Temîm b. Mukbil’in yağmuru vasfederek sözü:
سَقاها، وإِن كانتْ عَلَيْنا بَخِيلَةً،
أَغَرُّ سِماكِيٌّ أَقادَ وأَمْطَرَا

Onun tefsirinde denildi: **أَقاد** genişledi; ve denildi: **أَقاد** yani önünde buluttan bir **قائد** oldu; İbn Mukbil’in yine dediği gibi:
له قائدٌ دُهْمُ الرَّبابِ، وخَلْفَه
رَوايا يُبَجِّسْنَ الغَمَامَ الكَنَهْوَرا

Muradı: onun bir **قائدٌ**’i vardır; **دُهْمٌ** onun **رَبابُه**’dur; bu yüzden cem‘ etti. Ve **أَقادَ**: öne geçti; bu, zikredilenlerdendir; sanki yeryüze **مَقادَتَه**’ini verdi de o da ondan ihtiyacını aldı. Ru’be’nin sözü:
أَتْلَع يَسْمُو بِتَلِيلٍ قَوَّاد

Onun tefsirinde denildi: öne geçen. Ve denir: yol, falan yere bana **انقادَ** etti, **انقِياداً**; yani yönü açık olduğu zaman. Zû’r-Rumme’nin vardığı bir su hakkında:
تَنَزَّلَ عن زَيْزَاءَةِ القُفِّ، وارْتَقَى
عن الرَّمْلِ، فانقادَتْ إِليه الموارِدُ

Ebû Mansûr dedi: **وانقادتْ إِليه المَواردُ**’un mânâsını el-Asma‘î’ye sordum; dedi ki: yollar ona doğru ardı ardına geldi.

Ve develerden **القائدةُ**: develerin önüne geçen ve **الأُفْتاءُ**’nun ona alıştığı (ülfet ettiği) dişidir. Ve develerden **القَيِّدَةُ**: av için sevk edilen, onunla hile yapılan; o, **الدَّرِيئة**’dir. Ve dağdan **القائدُ**: burnudur. Ve dağın **قائد**’i: burnudur. Ve yerden her uzunca olan: **قائدٌ**’dir. **التهذيب**: ve **القِيادَةُ**, **القائدِ**’in masdarıdır. Ve dağdan yahut setten her şey, yeryüzü üzerinde uzunca olursa, o **قائدٌ**’dir; ve yerden bir sırt, şu kadar ve şu kadar mil **يَقُودُ** eder ve **يَنْقادُ** eder ve **يَتَقاوَدُ** eder. Ve **القائدَةُ**: yeryüzü üzerinde uzanan tepeciktir.

Ve **القَوْداءُ**: gökteki uzun geçittir; ve dağ **أَقْوَدُ**’dur. Ve bu yer, yerden şu kadar ve şu kadar **يَقُودُ** eder ve onu **يقتادُه**; yani ona paralel olur. Ve **القائدُ**: sürmenin en büyük **فُلْجانِ**’ıdır. İbn Sîde dedi: onu vâv üzerine hamlettik; çünkü onda yâ’dan daha çoktur. Ve **الأَقْوَدُ**: develerden, insanlardan ve binitlerden boynu ve sırtı uzun olandır. Ve **فرس أَقْوَدُ**: apaçık **القَوَد** sahibidir. Ve **ناقة قَوْداءُ**. Ka‘b’ın kasidesinde:
وعَمُّها خالُها قَوْداءُ شِمْلِيلُ

**القَوْداءُ**: uzun olan. Ondan: **رمل مُنْقادٌ**; yani uzunca. Ve **خيل قُبٌّ قُودٌ**; ve **قَوِد** oldu, **قَوَداً**. Ve **الأَقْوَدُ**: uzun dağdır.

Ve **القَيْدُود**: uzun; dişisi **قَيْدُودة**. Ve **فرس قَيْدُودٌ**: eğimde uzun boyunludur. İbn Sîde dedi: erkek için onunla vasıflandırılmaz. Ve **القَيادِيدُ**: dişi eşeklerden uzun olanlar; tekili **قَيْدُود**. Zû’r-Rumme’den şu beyit okundu:
راحَتْ يُقَحِّمُها ذُو أَزْمَلٍ وُسِقَتْ
له الفَرائِشُ، والقُبُّ القَيادِيدُ

Ve erkeklerden **الأَقْوَدُ**: boynu sert olan; az dönüp bakmasından dolayı böyle adlandırıldı. Ondan: azığa karşı cimriye **أَقود** denildi; çünkü yemek yerken dönüp bakmaz; ta ki bir insan görüp de onu çağırmaya muhtaç olmasın. Ve **رجل أَقْوَدُ**: dönüp bakmaz. **التهذيب**: ve insanlardan **الأَقود**, bir şeye yüzüyle yöneldiği zaman, yüzünü ondan çevirmeye neredeyse güç yetiremeyendir. Ve şu beyit okundu:
إِنَّ الكَريمَ مَنْ تَلَفَّتَ حَوْلَه،
وإِنَّ اللئِيمَ دَائِمُ الطَّرْفِ أَقْوَدُ

İbn Şümeyl: atlardan **الأَقْوَدُ**, boynu uzun, onun büyüğüdür.

Ve **القَوَدُ**: canın canla öldürülmesidir; **الحَوَكَة** ve **الخَوَنَة** gibi şâzdır. Ve onu **استَقَدْتُه**; böylece beni **فأَقادني**. el-Cevherî: **القَوَدُ** **القِصاصُ**’tır. Ve katili maktul ile **أَقَدْتُ**; yani onu onunla öldürdüm. Denir: sultan onu kardeşinden dolayı **أَقاده** etti. Ve hâkimden **استقدت**; yani katili maktul ile **يُقِيدَ** etmesini istedim. Hadîste: “Kim kasten öldürürse, o **قَوَدٌ**’dur”; **القَوَدُ**: **القِصاصُ** ve maktul yerine katilin öldürülmesidir. Ve onu onunla **أَقَدْتُه**; onu **إِقادة** olarak **أُقِيدُه**. el-Leys: **القَوَدُ**, katilin maktul ile öldürülmesidir; dersin ki: onu **أَقَدْتُه**. Ve bir insan bir başkasına bir iş getirir de o da ondan onun benzeriyle intikam alırsa, “ondan onu **استقادَها** etti” denir. el-Ahmer: eğer sultan onu **بِقَود** ile öldürürse, “sultan filânı **أَقاد** etti ve onu **أَقَصَّه** etti” denir. İbn Büzürc: **تُقَيِّدُ** (adı verilen) tuzlu bir arazi; ona **تُقَيِّد** adı verildi; çünkü çokluğundan dolayı orada bulunan develeri, onun **حَمْضِها** ve **خُلَّتِها** sebebiyle otlatırken bağlar (tutar).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ود * قادَ * الفرس وغيره من باب قال و * مَقَادَةً * أيضا بالفتح و * وقَيْدُودَةٌ * و * اقْتَادَهُ * بمعنى و * قَوَّدَهُ * شدد للكثرة و * الانْقِيَادُ * الخضوع يقال * قادَهُ فانْقَادَ * و * اسْتَقَادَ * أيضا و * القَوَدُ * بفتحتين القصاص و * أقَاد * القاتل بالقتيل قتله به يقال أقادَهُ السلطان من أخيه و * استقادض * الحاكم سأله أن يقيد القاتل بالقتيل و * المِقْوَدُ * بالكسر الحبل يشد في لازمام أو في اللجام تقاد به الدابة و * القَائِدُ * واحد * القَادَةِ * و * القُوَّادُ * بوزن التفاح

##### Türkçe

* ق ود * **قادَ** * atı ve başkasını, **قال** babından (çekiminden); ve * **مَقَادَةً** *; ayrıca fetha ile; ve * **وقَيْدُودَةٌ** *; ve * **اقْتَادَهُ** * “(aynı) anlamda”; ve * **قَوَّدَهُ** * çokluk için şeddeli kıldı; ve * **الانْقِيَادُ** * boyun eğiştir; denir ki: * **قادَهُ فانْقَادَ** *; ve * **اسْتَقَادَ** * da; ve * **القَوَدُ** * iki fetha ile kısastır; ve * **أقَاد** * katili maktul ile: onu onunla öldürdü; denir ki: sultan onu kardeşinden dolayı **أقادَهُ**; ve * **استقادض** * hâkim: katili maktul ile kısas etmesini istedi; ve * **المِقْوَدُ** * kesra ile: yularda yahut gemde bağlanan iptir; onunla binek hayvanı sevk edilir; ve * **القَائِدُ** * **القَادَةِ**’nin biridir; ve * **القُوَّادُ** * **التفاح** vezninde.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القود: نقيد السوق، يقود الدابة من أمامها، ويسوقها من خلفها، فهو أي القود من أمام، وذاك أي السوق من خلف، كالقيادة، بالكسر، والمقادة، بالفتح، والقيدودة. وقد مر الكلام فيه في حاد، وقد، وسيأتي في طار، وكان، إن شاء الله تعالى، والتقواد بالفتح، قال حسان ابن ثابت:
  والله لولا ما أصاب نسورها                      بجنوب ساية أمس بالتقواد

  ساية: واد قرب قديد. والاقتياد والتقويد. قدت الفرس وغيره أقوده قودا، وقاد البعير واقتاده: واقتاده: جره خلفه. وفي حديث الصلاة: اقتادوا رواحلهم والاقتياد والقود واحد، واقتاده وقاده بمعنى، وقوده، شدد للكثرة. ففي الأساس: قود فرسه: أكثر قياده، وإذا نزلت عن فرسك فقوده. القود: الخيل أو جماعة من الخيل، يقال: مر بنا قود من خيل، أو التي تقاد بمقاودها ولا تركب. وتكون مودعة معدة لوقت الحاجة إليها، يقال: هذه الخيل قود فلان القائد. والدابة مقودة ومقوودة بالإعلال وبغيره، والأخيرة نادرة، وهي تميمية. واقتادها فاقتادت واستقادت، الأخيرة من الأساس. ورجل قائد من قود وقواد وقادة وفي اللسان: جمع قائد الخيل قادة وقواد، وهو قائد بين القيادة، وهو من قواد الخيل، واستعمل أبو حنيفة القياد في اليعاسيب فقال في صفاتها: وهي ملوك النحل وقادتها. وفي حديث علي قريش قادة ذادة أي يقودون الجيوش، وروي أن قصيا قسم مكارمه، فأعطى قود الجيوش عبد مناف، ثم وليها عبد شمس ثم أمية ثم حرب ثم أبو سفيان. وأقاده خيلا: أعطاه ليقودها، وكذا أقاده مالا. أقاد القاتل بالقتيل: قتله به يقيده إقادة. من المجاز: أقاد الغيث، إذا اتسع، فهو مقيد، وقد قادته الريح، قال تميم بن مقبل يصف الغيث:
  سفاها وإن كانت علينا بخيلة                      أغر سماكي أقاد وامطرا قيل في تفسير أقاد اتسع، وقيل: أقاد: صار له قائد من السحاب بين يديه، كما قال ابن مقبل أيضا:
  له قائد دهم الرباب وخلفـه                      روايا يبجسن الغمام الكنهورا من المجاز أقاد فلان إذا تقدم، وهو مما ذكر، كأنه أعطى مقادته الأرض فأخذت منها حاجتها. والمقود، بالكسر: مايقاد به، كالقياد، بالكسر أيضا، وفي الصحاح: المقود: الحبل يشد في الزمام أو اللجام تقاد به الدابة. والمقود: خيط أو سير يجعل في عنق الكلب أو الدابة يقاد به. وأعطاه مقادته: أنقاد له. والانقياد: الخضوع، تقول: قدته فانقاد، واستقاد لي، إذا أعطاك مقادته. وفرس وبعير قؤود، كصبور، وقيد وقيد، كميت وميت، كذلك فرس أقود، أي سلس ذلول منقاد والاسم من ذلك كله القيادة، ويقال: اجعل في أول قطارك بعيرا قيدا. وقال الكسائي: فرس قوود، بلا همز: الذي ينقاد، والبعير مثله. وجعلته مقاد المهر، أي عن، وفي بعض الأمهات: على اليمين، لأن المهر أكثر ما يقاد على اليمين، قال ذو الرمة:
  وقد جعلوا السبية عن يمـين                      مقاد المهر واعتسفوا الرمالا

  والقائد من الجبل: أنفه، وكل مستطيل من أرض أو جبل على وجه الأرض قائد، وهو مجاز. وفي التهذيب: القيادة مصدر القائد، وكل شيء من حبل أو مسناة كان مستطيلا على وجه الأرض فهو قائد. القائد: أعظم فلجان الحرث قال ابن سيده: وإنما حملناه على الواو لأنها أكثر من الياء فيه القائد: الأول من بنات نعش الصغرى وهي من الكواكب الشامية، وهي أقرب مشاهير الكواكب من القطب الشمالي، وعدد كواكبها سبعة، على شبه بنات نعش الكبرى، إلا أنها أصغر قدرا وألطف نجوما، فمن الأربعة الفرقدان، وهما المتقدمان المضيئان، بينهما قدر ذراع، والآخران اللذان وراءهما خفيان. ومن البنات الجدي، وهو المضيء الذي في آخرها، الاثنان الآخران خفيان، وإنما يعرف الجدي بالفرقدين، هذا هو المعروف عند أئمة الفلك، والذي ذهب إليه المصنف أن الأول من البنات الذي هو آخرها قائد، والثاني عناقن فإنما هو في بنات نعش الكبرى، وهي في جانب من الصغرى، وعدد نجومها سبعة مضيئة، أربعة منها النعش، وثلاثة البنات. وهي التي ذكرت آنفا، ثم قال، وإلى جانبه قائد صغير، وثانيه عناق، بالفتح، وإلى جانبه الصيدق وهو كوكب خفي في وسط البنات وهو السهى ويقال له نعش أيضا والثالث الحور وهو يلي النعش، ويقال: القوائد من الشامية عن يسار النسر الواقع فيما بينه وبين بنات نعش، وهن أربعة كواكب على تربيع مختلف، وفيها تفاوت، وفي الوسط نجم خفي شبيه باللطخة ويسمى الربع، شبهن بأينق مع ربع. والقياديد: الطوال من الأتن وغيرها، الواحدة قيدود، وفرس قيدود: طويلة العنق في انحناء، قال ابن سيده: ولا يوصف به المذكر، وأنشد لذي الرمة:
  راحت يقحمها ذو أزمل وسقت                      له الفرائش والقب الـقـياديد وهي الأتن، قال شيخنا: وفي أبنية ابن القطاع: فرس قيدود: سهل القياد، أصلها قيودود على فيعلول، لأنه من قاد يقود، وهذا مذهب البصريين، وأما الكوفيون فوزنه عندهم فعلول الياء مبدلة من الواو. قلت: وقد تقدم شيء من هذا في قد، وسيأتي في طار إن شاء الله تعالى. والقيد، بالكسر، والقاد: القدر تقول هي مني قيد رمح وقاد رمح أي قدره، وفي حديث الصلاة حين مالت الشمس قيد الشراك وأراد به الوقت الذي لا يجوز لأحد أن يتقدمه في صلاة الظهر، يعني فوق ظل الزوال، فقدره بالشراك لدقته، وهو أقل ما تبين به زيادة الظل حتى يعرف منه ميل الشمس عن وسط السماء، وفي الحديث رواية أخرى حتى ترتفع الشمس قيد رمح وفي حديث آخر لقاب قوس أحدكم من الجنة أو قيد سوطه خير من الدنيا وما فيها. والأقود: الطويل العنق والظهر من الإبل والدواب، وفرس أقود بين القود، وناقة قوداء وفي قصيد كعب:
  وعمها خالها قوداء شمليل ومنه، رمل منقاد، أي مستطيل. وخيل قب قود، وقدقود قودا. وقال ابن شميل: الأقود من الخيل: الطويل العنق من الرجال العظيمة والأقود من الرجال: الشديد العنق، سمي بذلك لقلة التفاته. من ذلك سمي البخيل على الزاد أقود، لأنه لا يلتفت عند الأكل لئلا يرى إنسانا فيحتاج أن يدعوه. ورجل أقود: لا يلتفت. الأقود: الجبل الطويل في السماء كالمقود، كمعظم، وضبطه الصاغاني كمكرم، وهو الصواب. في التهذيب: والأقود من الناس: من إذا أقبل على شيء بوجهه لم يكد ينصرف عنه، وأنشد:

  إن الكريم من تلفت حولـه                      وإن اللئيم دائم الطرف أقود والقود ، محركة: قتل النفس بالنفس، شاذ كالحوكة والخونة، وقد استقدته فأقادني، وفي الصحاح، هو القصاص، وفي الحديث: من قتل عمدا فهو قود. والقود: طول الظهر والعنق، ومنه قالوا: ناقة قوداء وجمل أقود، وقد قود قودا، كحور حورا، صح في الفعل والصفة، قال الخليل: ناقة قوداء: طويلة الظهر والعنق، وفي الروض: ناقة قوداء: طويلة العنق. وقيل: هي الطويلة، بلا قيد، وهو أقود، وهن قود، وقد تقدم قريبا. وانقاد الرجل: خضع وذل، قدته فانقاد. وانقاد الرمل: استطال، وانقاد الطريق: سهل واستقام. من المجاز انقاد لي الطريق إليه: وضح واستبان. قال ذو الرمة في ماء ورده:
  تنزل عن زيزاءة القف وارتقىمن الرمل فانقادت إليه الموارد قال أبو منصور: سألت الأصمعي عن معنى: انقادت إليه الموارد، قال: تتابعت إليه الطرق. والقوداء: الثنية العالية الطويلة في السماء. وقلة قوداء: طويلة، وهو مجاز. والقواد، ككتان: الأنف، حميرية أي لغة بني حمير، قال رؤبة:
  أتلع يسمو بتليل قواد ويقال في تفسيره: متقدم.
 والأحمر بن قويد، كزبير، كأنه تصغير قود، أي معروف. والمقاد، بالفتح: جبل بالصمان، نقله الصاغاني. والقائدة: الأكمة تمتد على وجه الأرض والجبل أقود، وقد تقدم. يقال: قيد الدقيق إذا طبخ وتكتل تكبب. وذكر المصنف إياه هنا يدل على أنه واوي من القود، فليراجع. ومما يستدرك عليه: يقال: فلان سلس القياد، وصعبه، وهو على المثل، أي يتابعك على هواك، كما في الأساس، وفي حديث علي رضي الله عنه: فمن اللهج باللذة السلس القياد. وفي حديث السقيفة: فانطلق أبو بكر وعمر يتقاودان حتى أتوهم. أي يذهبان مسرعين كأن كل واحد منهما يقود الآخر لسرعته. وقادت الريح السحاب، على المثل. قالت أم خالد الخثعمية:
  ليت سماكيا يحار ربـابـه                      يقاد إلى أهل الغضى بزمام والقواد: المتقدم، كما تقدم في تفسير قول رؤبة. والقواد الديوث. وقاد على الفاجرة قيادة، كما في الأساس. والقائدة من الإبل التي تقدم الإبل وتالفها الأفتاء. والقيدة من الإبل: التي تقاد للصيد يختل بها، وهي الدريئة، وأصلها قيودة. وحكى ابن سيده عن ثعلب هي التي يستتر بها من الرمية ثم ترمى. ومر وفلان يقاوده: يساوقه. واستقاد الرجل: ذل وخضع. وظهر من الأرض يقود وينقاد ويتقاود كذا وكذا ميلا. واستقدت الإمام من القاتل فأقادني، أي سألته أن يقيد القاتل بالقتيل. وقال الليث: وإذا أتى إنسا إلى آخر أمرا فانتقم منه بمثلها قيل: استقادها منه. وهذا مكان يقود من الأرض كذا وكذا، ويقتاده أي يحاذيه. ومن المجاز: اقتاد النبت الثور: وجد ريحه فهجم عليه. وأصبحت يقاد بي البعير: شخت وهرمت. وتقاود المكان: استوى، كما في الأساس.

##### Türkçe

**القود**: **السوق**’un **نقيد**’idir; biniti önünden **يقود** eder, onu arkasından **يسوق** eder; şu hâlde o, yani **القود**, önden (götürme)dir; bu da, yani **السوق**, arkadan (sürme)dir; **القيادة** gibi, kesre ile; ve **المقادة**, fetha ile; ve **القيدودة**. Bunun hakkında söz, **حاد**’da ve **قد**’da geçti; ve **طار**’da ve **كان**’da, yüce Allah dilerse, gelecektir. Ve **التقواد**, fetha ile; Hassân b. Sâbit dedi:
  والله لولا ما أصاب نسورها                      بجنوب ساية أمس بالتقواد

  **ساية**: **قديد** yakınında bir vadi. Ve **الاقتياد** ve **التقويد**. **قدت** atı ve başkasını, onu **قودا** olarak **أقوده**; ve deve **قاد** etti ve onu **اقتاده**: ve onu **اقتاده**: onu arkasından çekti. Ve namaz hadîsinde: “**اقتادوا** bineklerini”; ve **الاقتياد** ile **القود** birdir; ve onu **اقتاده** ve onu **قاده** (aynı) mânâdadır; ve **قوده**: çokluk için şeddelendi. Nitekim **الأساس**’ta: “Atını **قود** etti”: onun **قياده**’sını çoğalttı; ve “Atından indiğinde onu **فقوده**.” **القود**: atlar yahut atlardan bir cemaat; “Bize atlardan bir **قود** uğradı” denir; yahut **بمقاودها** ile **تقاد** edilen ve binilmeyen (atlar). Ve ihtiyaç vaktine hazırlanmış olarak bırakılmış olur; “Bu atlar, filân **القائد**’in **قود**’udur” denir. Ve binit **مقودة** ve **مقوودة**, i‘lâl ile ve onsuz; sonuncusu nâdirdir ve Temîmîdir. Ve onu **اقتادها** etti; o da **فاقتادت** ve **استقادت**; sonuncusu **الأساس**’tandır. Ve **قائد** adam, **قود**’dan; ve **قواد** ve **قادة**. Ve **اللسان**’da: atların **قائد**’inin cem‘i **قادة** ve **قواد**’dır; ve o, **القيادة** bakımından **قائد**’dir; ve o, atların **قواد**’ındandır. Ebû Hanîfe **القياد**’ı **اليعاسيب** hakkında kullandı; sıfatlarında dedi ki: “Onlar arıların kralları ve onların **قادتها**’sıdır.” Ve Ali hadîsinde: “Kureyş **قادة** **ذادة**’dır”; yani orduları sevk ederler. Ve rivayet olundu ki Kusayy, faziletlerini taksim etti; orduların **قود**’unu Abd Menâf’a verdi; sonra onu Abd Şems, sonra Ümeyye, sonra Harb, sonra Ebû Süfyân üstlendi. Ve ona atlar **أقاده** etti: onları sevk etsin diye ona verdi; aynı şekilde ona mal **أقاده** etti. Katili maktûle karşı **أقاد** etti: onu onunla öldürdü; onu **إقادة** olarak **يقيده** eder.

Mecazdan: yağmur **أقاد** etti, genişlediği vakit; o hâlde o **مقيد**’dir. Ve rüzgâr onu **قادته** etti. Temîm b. Mukbil, yağmuru vasfederek dedi:
  سفاها وإن كانت علينا بخيلة                      أغر سماكي أقاد وامطرا
**أقاد**’ın tefsirinde “genişledi” denildi; ve “**أقاد**: önünde buluttan bir **قائد** oldu” denildi; İbn Mukbil’in yine dediği gibi:
  له قائد دهم الرباب وخلفـه                      روايا يبجسن الغمام الكنهورا
Mecazdan: filân **أقاد** etti, öne geçtiği vakit; ve bu, zikredilendir; sanki yerin **مقادة**’sını ona verdi de o da ondan ihtiyacını aldı. Ve **المقود**, kesre ile: kendisiyle sevk olunan şey; **القياد** gibi, o da kesre ile. Ve **الصحاح**’ta: **المقود**: yulara yahut gem’e bağlanan ip; onunla binit sevk olunur. Ve **المقود**: köpeğin yahut binitin boynuna konulan ip yahut kayış; onunla sevk olunur. Ve ona **مقادته**’sını verdi: ona **أنقاد** etti. Ve **الانقياد**: boyun eğme; “Onu **قدته** ettim de o **فانقاد** etti” dersin; ve “Bana **استقاد** etti”: sana **مقادته**’sını verdiği vakit. Ve **قؤود** at ve deve, **صبور** gibi; ve **قيد** ve **قيد**, **كميت** ve **ميت** gibi; aynı şekilde **أقود** at: yani yumuşak, uysal, boyun eğen; ve bunun hepsinden isim **القيادة**’dır. Ve “Katarının başına bir **قيدا** deve koy” denir. El-Kisâî dedi: **قوود** at, hemzesiz: boyun eğen (attır); deve de böyledir. Ve onu tayın **مقاد**’ı yaptım: yani “**عن**”; ve bazı **الأمهات**’ta: “sağda”; çünkü tay çoğu kez sağda sevk olunur. Zû’r-Rumme dedi:
  وقد جعلوا السبية عن يمـين                      مقاد المهر واعتسفوا الرمالا

  Dağın **القائد**’i: burnudur; ve yerin yahut dağın yeryüzü yüzünde uzayıp giden her şeyi **قائد**’dir; bu mecazdır. Ve **التهذيب**’te: **القيادة**, **القائد**’in masdarıdır; ve ipten yahut su arkından her ne yeryüzü yüzünde uzayıp gidiyorsa o **قائد**’dir. **القائد**: sürmenin en büyük iki **فلجان**’ı. İbn Sîde dedi: Biz onu vâv üzerine hamlettik; çünkü onda yâ’dan daha çoktur. **القائد**: **بنات نعش الصغرى**’nın ilki; o, Şâmî yıldızlardandır; ve o, kuzey kutbundan en yakın meşhur yıldızlardandır; yıldızlarının sayısı yedidir; **بنات نعش الكبرى** benzeri üzere; ancak o, derecece daha küçük ve yıldızca daha latiftir. Dördünden **الفرقدان** vardır; ikisi de önde olan iki parlaktır; aralarında bir zira‘ miktarı vardır; arkalarındaki diğer ikisi gizlidir. Ve **البنات**’tan **الجدي** vardır; o, sonundaki parlak olandır; diğer iki tanesi gizlidir. **الجدي** ancak **الفرقدين** ile bilinir. Bu, felek imamları katında bilinen budur. Musannifin gittiği görüş: **البنات**’tan ilki ki o, sonlarıdır, **قائد**’dir; ikincisi **عناقن**’dır; bu ise ancak **بنات نعش الكبرى**’dadır; o da küçüğün bir yanında bulunur; yıldızlarının sayısı yedi parlaktır; dördü **النعش**’tır, üçü **البنات**. O, az önce zikredilendir. Sonra dedi ki: “Ve onun yanında küçük bir **قائد**; ve ikincisi **عناق**, fetha ile; ve onun yanında **الصيدق**; o, **البنات**’ın ortasında gizli bir yıldızdır; o **السهى**’dır; ve ona **نعش** da denir; ve üçüncüsü **الحور**’dur; o, **النعش**’ı izleyendir.” Ve denir ki: **القوائد** Şâmî yıldızlardan, **النسر الواقع**’ın solunda, onunla **بنات نعش** arasında olanlardır; onlar, farklı bir dörtgen üzere dört yıldızdır; ve onlarda farklılık vardır; ortada lekeye benzer gizli bir yıldız vardır ve **الربع** diye adlandırılır; onları, bir **ربع** ile birlikte dişi develere benzettiler.

Ve **القياديد**: dişi eşeklerden ve başkalarından uzun olanlar; bir tanesi **قيدود**. Ve **قيدود** at: boyunda eğilme içinde uzun boyunlu. İbn Sîde dedi: Müzekker onunla vasfedilmez. Ve Zû’r-Rumme’den şu beyit okundu:
  راحت يقحمها ذو أزمل وسقت                      له الفرائش والقب الـقـياديد
Ve onlar dişi eşeklerdir. Şeyhimiz dedi: **أبنية ابن القطاع**’ta: **قيدود** at: sevki kolay; aslı **قيودود**’dur, **فيعلول** vezni üzere; çünkü o, **قاد يقود**’dandır; bu, Basralıların mezhebidir. Kûfelilere gelince, vezni onların yanında **فعلول**’dür; yâ, vâvdan bedeldir. Dedim: Bunun bir kısmı **قد**’da geçti; ve **طار**’da, yüce Allah dilerse, gelecektir.

Ve **القيد**, kesre ile, ve **القاد**: miktar; “O, benden bir mızrak **قيد**’i ve mızrak **قاد**’ı kadardır” dersin; yani onun miktarı. Ve namaz hadîsinde, güneş meylettiği vakit: “**قيد الشراك**”; bununla, öğle namazında hiç kimse için onu geçmenin câiz olmadığı vakti murad etti; yani zevâl gölgesinin üstünü. Onu, inceliğinden dolayı kayışla takdir etti; o, gölge artışının onunla belirdiği en az şeydir; ta ki ondan, güneşin göğün ortasından meyli bilinsin. Ve hadîste başka bir rivayet: “Güneş bir mızrak **قيد**’i yükselinceye kadar.” Ve başka bir hadîste: “Sizden birinizin cennetten bir yay **لقاب**’ı yahut kamçısının **قيد**’i, dünya ve içindekilerden hayırlıdır.” Ve **الأقود**: develerden ve binitlerden boynu ve sırtı uzun olan. Ve **أقود** at, **القود**’u açık olan. Ve **قوداء** dişi deve. Ka‘b’ın kasîdesinde:
  وعمها خالها قوداء شمليل
Ve bundan: **منقاد** kum; yani uzayıp giden. Ve atlar **قب قود**; ve **قدقود** etti, **قودا** olarak. İbn Şümeyl dedi: Atlardan **الأقود**: büyük adamlardan uzun boyunlu olan. Ve adamlardan **الأقود**: boynu sert olan; az dönüp bakmasından dolayı böyle adlandırıldı. Bundan, azık üzerinde cimriye **أقود** adı verildi; çünkü yerken, bir insan görüp de onu çağırmaya ihtiyaç duymasın diye dönüp bakmaz. Ve **أقود** adam: dönüp bakmaz. **الأقود**: gökte uzun dağ; **المقود** gibi; **معظم** gibi. Sâğânî onu **كمكرم** gibi ضبط etti; ve bu doğrudur. **التهذيب**’te: İnsanlardan **الأقود**: bir şeye yüzüyle yöneldiğinde ondan dönmesi neredeyse olmayan. Ve şu beyit okundu:

  إن الكريم من تلفت حولـه                      وإن اللئيم دائم الطرف أقود

Ve **القود**, harekeli: cana karşı can öldürme; **الحوكة** ve **الخونة** gibi şâzdır. Ve onu **استقدته** ettim de o bana **فأقادني** etti. Ve **الصحاح**’ta: o, **القصاص**’tır. Ve hadîste: “Kim kasten öldürürse o **قود**’dur.” Ve **القود**: sırtın ve boynun uzunluğu; bundan “**قوداء** dişi deve” ve “**أقود** erkek deve” dediler. Ve o, **قودا** olarak **قود** etti; **حور حورا** gibi; fiilde ve sıfatta sahih oldu. Halîl dedi: **قوداء** dişi deve: sırtı ve boynu uzun. Ve **الروض**’da: **قوداء** dişi deve: boynu uzun. Ve denildi ki: o, kayıtsız uzun olandır; ve o, **أقود**’dur; ve onlar **قود**’dur; az önce geçti.

Ve adam **انقاد** etti: boyun eğdi ve zelil oldu; onu **قدته** ettim de o **فانقاد** etti. Ve kum **انقاد** etti: uzadı. Ve yol **انقاد** etti: kolaylaştı ve doğruldu. Mecazdan: yol ona doğru bana **انقاد** etti: açık oldu ve belirginleşti. Zû’r-Rumme, vardığı su hakkında dedi:
  تنزل عن زيزاءة القف وارتقىمن الرمل فانقادت إليه الموارد
Ebû Mansûr dedi: Asma‘î’ye “**انقادت إليه الموارد**” mânâsını sordum; dedi ki: Yollar ona doğru ardı ardına geldi. Ve **القوداء**: gökte yüksek uzun geçit. Ve **قوداء** tepe: uzun; bu mecazdır. Ve **القواد**, **كتان** gibi: burun; Himyerîdir, yani Benî Himyer’in dili. Ru’be dedi:
  أتلع يسمو بتليل قواد
Ve tefsirinde denir ki: önde olan.

Ve **الأحمر بن قويد**, **زبير** gibi: sanki **قود**’un küçültmesidir; yani bilinen. Ve **المقاد**, fetha ile: **الصمان**’da bir dağ; Sâğânî nakletti. Ve **القائدة**: yeryüzü yüzünde uzayan tepe; ve dağ **أقود**’dur; geçti. “Unu **قيد** etti” denir; pişirildiği ve topaklandığı vakit, yığılıp kabardı. Musannifin onu burada zikretmesi, onun **القود**’dan vâvî olduğuna delâlet eder; öyleyse müracaat edilsin.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardan: “Filân **سلس القياد**’dır; ve onun zıddı (da vardır)” denir; bu, mesel üzeredir; yani hevesine göre sana tâbi olur; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve Ali, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Lezzete düşkün olan, **السلس القياد** (olan)dır.” Ve **السقيفة** hadîsinde: “Ebû Bekir ve Ömer, birbirlerini **يتقاودان** ederek yola koyuldular; ta ki onlara geldiler.” Yani hızlı gidiyorlardı; sanki süratinden dolayı her biri ötekini sevk ediyordu. Ve rüzgâr bulutu **قادت** etti; mesel üzeredir. Ümmü Hâlid el-Has‘amiyye dedi:
  ليت سماكيا يحار ربـابـه                      يقاد إلى أهل الغضى بزمام
Ve **القواد**: önde olan; Ru’be’nin sözünün tefsirinde geçtiği gibi. Ve **القواد**: deyyûs. Ve fâhire üzerine **قيادة** olarak **قاد** etti; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve develerden **القائدة**: develerin önüne geçen; ve onun **الأفتاء**’sı helâk olur. Ve develerden **القيدة**: av için sevk olunan; onunla gizlenilir; o, **الدريئة**’dir; aslı **قيودة**’dur. İbn Sîde, Sa‘leb’den nakletti: o, atıştan gizlenilen, sonra atılan şeydir. Ve “Filân onunla **يقاوده** eder” geçti: onunla birlikte sürer. Ve adam **استقاد** etti: zelil oldu ve boyun eğdi. Ve yerden bir sırt, şöyle şöyle mil **يقود** eder ve **ينقاد** eder ve **يتقاود** eder. Ve katilden imamdan **استقدت** ettim de o bana **فأقادني** etti; yani ondan, katili maktûle karşı **يقيد** etmesini istedim. Leys dedi: Bir insan bir başkasına bir iş getirir de o da ondan misliyle intikam alırsa “Ondan onu **استقادها** etti” denir. Ve bu, yerden şöyle şöyle **يقود** eden bir yerdir; ve onu **يقتاده** eder; yani ona paralel gider. Mecazdan: bitkiyi öküz **اقتاد** etti: kokusunu buldu da üzerine atıldı. Ve “Benimle deve **يقاد** olunur olarak sabahladım”: ihtiyarladım ve kocadım. Ve yer **تقاود** etti: düzleşti; **الأساس**’ta olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَادَهُ
1 قَادَهُ ذ , aor. يَقُودُ, inf. n. قَوْدٌ (S, Mgh, L, Msb, K) and قِيَادٌ (Mgh, Msb) and قِيَادَةٌ (Msb, K) and مَقَادَةٌ and قَيْدُودَةٌ (S, L, K) [originally قَيْوَدُودَةٌ, of the measure فَيْعَلُولَةٌ, like دَيْمُومَةٌ &c.,] and تَقْوَادٌ, (K,) [an intensive form; or, accord. to some, inf. n. of قَوَّدَ;] He led him; (namely, a horse &c., L;) contr. of سَاقَهُ; القَوْدُ being from before, and السَّوْقُ from behind; (Kh, L, Msb, K;) he drew him (a camel) after him; (L;) as also ↓ اقتادهُ; (S, L, K;) and ↓ قوّدهُ, inf. n. تَقْوِيدٌ; (K;) or اقتاده signifies he led him for himself: (Msb:) and قوّده, he led him much: (S, A, L:) you say قوّد فَرَسَهُ he led his horse much. (A.) [One says also قَادَ بِهِ; app. by poetic license: see a verse of Jereer cited in the first paragraph of art. رضع.] ― -b2- أَصْبَحْتُ يُقَادُ بِىَ البَعِيرُ (tropical:) [lit., I have become in such a state that the camel is led with me; i. e.,] I have become old and decrepit. (A.) ― -b3- قَادَتِ الرِّيحُ السَّحَابَ (tropical:) The wind led on the cloud, or clouds. (L.) ― -b4- قَادَ, inf. n. قِيَادَةٌ (Mgh, Msb) and قَوْدٌ, (L,) (assumed tropical:) He led an army. (Mgh, L, Msb.) ― -b5- النَّبْتُ الثَّوْرَ ↓ اقتاد (tropical:) [The herbage attracted the bull by its odour;] he perceived its odour and rushed upon it. (A.) ― -b6- قَادَ, aor. يَقُودُ, inf. n. قِيَادَةٌ, (tropical:) He acted the part, or performed the office, of a pimp, or bawd; or, of a pimp to his own wife, or of a contented cuckold. (Msb.) Ex. قَادَ عَلَى الفَاجِرَةِ, inf. n. as above, [He acted the part, or performed the office, of a pimp to the adulteress, or fornicatress]. (A. [Not given there as tropical.]) -A2- قَادَ, aor. يَقُودُ, inf. n. قِيَادَةٌ, (tropical:) It extended along the surface of the ground; said of a mountain, and of a dyke [&c.]: (T, L:) and so ↓ انقاد; said of a mountain, (the Lexicons passim,) and of a tract of land, (L,) and of sand; (TA;) and ↓ تقاود and ↓ اقتاد. (L.) You say, ظَهْرٌ مِنَ الأَرْضِ يَقُودُ كَذَا وَكَذَا مِيلًا, and يَنْقَادُ, and يَتَقَاوَدُ, A rugged and elevated tract of land that extends such and such a number of miles. And هٰذَا مَكَانٌ يَقُودُ مِنَ الأَرْضِ كَذَا وَكَذَا This is a place which stretches along (يجادب) such and such measures of ground. (L.) -A3- قَوِدَ, [aor. يَقْوَدُ,] (L,) inf. n. قَوَدٌ, (S, L, K,) (assumed tropical:) He (a camel, and a horse, S, L, or other beast of carriage, and a man, L) had a long back and neck. (S, L, K.) See أَقْوَدُ. -A4- قِيدَ It (flour) became compacted together in a mass; syn. تَكَّتلَ and تَكَبَّبَ. (K.) [See also art. قيد, to which it probably belongs.]

2 قَوَّدَ see 1.

مَرَّ وَفُلَانٌ يُقَاوِدُهُ وَيُسَاوِقُهُ
3 مَرَّ وَفُلَانٌ يُقَاوِدُهُ وَيُسَاوِقُهُ ذ [He passed by, or along, such a one vying, or contending, with him in leading on and in driving on]. (A.) [See also 6 in art. سوق.]

اقادهُ خَيْلًا
4 اقادهُ خَيْلًا ذ He gave him horses to lead: (S, L, K:) and in like manner, مَالًا [camels]. (TA.) ― -b2- اقاد الغَيْثُ (tropical:) The rain spread wide: (L, K:) or, had a cloud, or clouds, leading it on. (L.) ― -b3- (tropical:) He (a man) advanced; went forward: (L, K:) as though he gave the means of leading him to the ground and it attained thereby its want. (L.) -A2- أَقَادَنِى, (L,) and اقادنى مِنَ القَاتِلِ, (Msb,) He retaliated for me upon the slayer. (L, Msb.) اقادهُ السُّلْطَانُ مِنْ أَخِيهِ [The Sultلn retaliated for him upon his brother]. (S.) ― -b2- اقاد القَاتِلَ بِالقَتِيلِ, (inf. n. اـِقَادَةٌ, TA,) He slew the slayer for the slain. (S, L, K.)

تقاودا
6 تقاودا ذ (assumed tropical:) They two went away quickly: as though each of them led the other. (L.) [See also 6 in art. سوق] -A2- تقاود (tropical:) It (a place) became even. (A.) See also 1.

انقاد
7 انقاد ذ , [inf. n. اِنْقِيَادٌ,] He (a beast) suffered himself to be led; (Msb, K;) as also ↓ اقتاد (K) and ↓ استقاد. (A, TA.) You say انقاد لِى, and استقاد لى, He was, or became, tractable to me; gave me the means of leading him. (S, L.) ― -b2- انقاد, (A, K,) inf. n. اـِنقِيَادٌ, (S, L,) (tropical:) He was, or became, submissive, resigned, manageable, easy, humble, or lowly; (S, L, A, K;) as also ↓ استقاد. (TA.) ― -b3- انقاد السَّحَابُ, and لِلِّريحِ ↓ استقاد, (tropical:) The cloud, or clouds, became led on by the wind. (A.) ― -b4- انقاد (tropical:) It (a road) was easy and direct. (TA.) ― -b5- انقاد لِىَ الطَّرِيقُ اـِلَيْهِ (tropical:) The road to him, or it, was, or became, plain, or obvious, or manifest, to me. (L, K.) ― -b6- انقادت اـِلَيْهِ المَوَارِدُ (tropical:) The roads, or ways, continued uninterruptedly to it. (As, AM; from a verse of Dhu-r-Rummeh.) See also 1.

8 اـِقْتَوَدَ see 1 in three places. ― -b2- And see 7.

10 اـِسْتَقْوَدَ see 7 in three places -A2- استقاد الأَمْرَ مِنْهُ He retaliated the thing upon him. (Lth, L.) ― -b2- استقادهُ He asked him (namely a judge, or governor,) to retaliate upon a slayer; to slay the slayer for the slain. (S, L, Msb.)

قَادٌ
قَادٌ ذ : see قِيدٌ.

قَوْدٌ
قَوْدٌ ذ Horses: (S, L, K:) or a number of horses together: (A:) or led horses; horses led by their leading-ropes, not ridden, (Az, L, Msb, K,) but prepared for the time of want. (L.) You say, مَرَّ بِنَا قَوْدٌ [A number of horses together, or of led horses, passed by us]. (S, L.)

قَيْدٌ
قَيْدٌ ذ , contr. from قَيِّدٌ, see مُنْقَادٌ.

قِيدٌ
قِيدٌ ذ [originally قِوْدٌ, if belonging to this art.,] and ↓ قَادٌ, Measure; syn. قَدْرٌ. (L, art. قيد; and K in the present art.) Ex. هُوَ مِنِّى قِيدَ رُمْحٍ, and رمح ↓ قَادَ, He is [distant] from me the measure of a spear. (L, art. قيد.)

قَوَدٌ
قَوَدٌ ذ The slaying of the slayer for the slain: (Lth, L:) or i. q. قِصَاصٌ [which signifies the retaliation of slaughter, and of wounding, and of mutilation;] (S, L, Msb, K;) or slaughter for slaughter, and wounding for wounding. (TA, art. قص.) Ex. طَلَبَ القَوَدَ مِنَ القَاتِلِ [He sought retaliation upon the slayer]. (A.)

قَوَدٌ
قَوَدٌ ذ ― -b2- قَتَلَهُ بِهِ قَوَدًا He slew him for him (i. e. for the slain) in retaliation. (Msb.)

قِيَادٌ
قِيَادٌ ذ see مِقْوَدٌ in three places.

قَؤُودٌ
قَؤُودٌ ذ and قَوُودٌ see مُنْقَادٌ.

قِيَادَةٌ
قِيَادَةٌ ذ Tractableness; (tropical:) submissiveness; easiness; in a horse or camel. (L.)

قِيِّدٌ
قِيِّدٌ ذ : see مُنْقَادٌ.

قَوَّادٌ
قَوَّادٌ ذ (tropical:) A pimp; a bawd: fem. with ة: (Msb:) a pimp to his own wife; or a contented cuckold; syn. دَيَّوثٌ. (Msb, * TA.) -A2- القَوَّادُ The nose; in the dial. of Himyer. (K.) ― -b2- In the following words of Ru-beh,
أَتْلَعُ يَسْمُو بِتَلِيلٍ قَوَّادْ
[Long-necked, elevating himself, with advancing neck], قوّاد is explained as signifying مُتَقَدِّمٌ. (L.)

قَيِّدَةٌ
قَيِّدَةٌ ذ A camel whereby a man conceals himself from the animal that he would shoot, previously to his shooting at it; (ISd;) i. q. دَرِيْئَةٌ; (A, L;) as also سَيِّقَةٌ. (A.)

قَائِدٌ
قَائِدٌ ذ A leader of horses: (L:) and (assumed tropical:) of an army: (Mgh, Msb:) pl. قُوَّادٌ and قَادَةٌ (S, Mgh, L, Msb, K) and قُوَّدٌ; (K;) and pl. of قَادَةٌ, قَادَاتٌ. (Mgh.) ― -b2- قَائِدَةٌ [A she-camel] that precedes the other camels [or leads them on,] and with which the young ones keep company. (L.) ― -b3- سَحَابٌ قَائِدٌ (tropical:) A cloud, or clouds, leading on rain. (L.) ― -b4- قَائِدَةٌ (tropical:) A wind [رِيحٌ] leading on a cloud, or clouds. (A.) -A2- قَائِدٌ (tropical:) Extending along the surface of the ground; applied to a mountain, and a dyke, (T, L,) and a tract of land [&c.]: (K:) and so ↓ مُنْقَادٌ, applied to a mountain, (the Lexicons passim,) and a tract of land, and of sand. (L.) ― -b2- A prominent part of a mountain (JK, L, K) extending upon the surface of the ground. (JK.) ― -b3- قَائِدَةٌ A hill of the kind termed أَكَمَة extending upon the surface of the ground: (L, K:) or a hill cleaving to the ground. (IAar, in TA, art. خشع.) -A3- قَائِدٌ The largest of the channels for irrigation (فُلْجَان) of a land ploughed for sowing. (L, K.) [In the CK, الحَارِث is put for الحَرْث.] ISd says, that he assigns it to this art. only because و is more common than ى. (L.) [Pl. قَوَائِدُ, occuring in the L and TA, voce أَعْرَافٌ.] -A4- القَائِدُ The last star [ η] in the tail of Ursa Major, بَنَاتِ نَعْشٍ الكُبْرَى: in the K, الصُّغْرَى, but this is a mistake. (TA.) [The star (ζ) which is the middle one of the three in the tail of that constellation is called العَنَاقٌ, and by the side of it is the obscure star called السُّهَى, and also called الصَّيْدَقُ, and, as is said in the TA, نُعَيْشٌ; and the third of those three, next the body, is called الحَوَرُ In the K, a strange description is given of these stars: it is there said, الأَوَّلُ مِنْ بَنَاتِ نَعْشٍ الصُّغْرَى الذى هو [القَائِدُ] و آخِرُهَا قَائِدٌ وَالثَّانِى عَنَاقٌ وَاـِلَى جَانِبِهِ قَائِدٌ صَغِيرٌ و ثَانِيهِ عَنَاقٌ وَاـِلَى جَانِبِهِ الصَّيْدَقُ وهو السُّهَى والثَّالِثُ الحَوَرُ.] ― -b2- The قَوَائِدُ, among the northern stars, are, it is said, four stars forming an irregular quadrilateral figure, distant one from another, [as though ε, ζ, η π of Hercules,] in the midst of which is an obscure star, resembling a soil, and called الرُّبَعُ, they being likened to she-camels with a young one such as is called رُبَعٌ: they are on the left of النَّسْرُ الوَاقِعُ [a Lyrو], between it and بَنَاتُ نَعْشٍ. (TA.) [But قَوَائِدُ, here, is evidently a mistake for عَوَائِذُ.]

قَيْدُودٌ
قَيْدُودٌ ذ , originally قَيْوَدُودٌ because from قَادَ, aor. يَقُودُ accord. to the Basrees; or, accord. to the Koofees, it is of the measure فَعْلُولَةٌ, and the ى is substituted for و; A mare easy to be led. (IKtt, MF.) -A2- قَيْدُودٌ (assumed tropical:) A long, or tall, she-ass, (S, L, K,) &c.: (K:) pl. قَيَادِيدُ. (S, L, K.) See also art. قد. ― -b2- قَيْدُودٌ (assumed tropical:) A mare having a long and curved neck: (L:) not applied to a male. (ISd, L.)

أَقْوَدُ
أَقْوَدُ ذ A man (S, L) strong-necked: (S, L, K:) so called because he seldom turns his face aside. (S, L.) ― -b2- Hence, (assumed tropical:) One who is niggardly, or tenacious, of his travelling-provision: (S, L, K:) because he does not turn aside his face in eating, lest he should see a man and be obliged to invite him. (S, L.) ― -b3- (assumed tropical:) A man who does not turn aside his face. (L.) ― -b4- (tropical:) A tall, or high, mountain; (S, L, K; *) as also ↓ مُقَوَّدٌ. (K.) ― -b5- قَوْدَآءُ (tropical:) A road of a difficult place of ascent of a mountain (ثَنِيَّةٌ) extending to a great length upwards, (S, L,) or, reaching high. (K.) ― -b6- قُلَّةٌ قَوْدَآءُ (tropical:) A tall mountain-top. (A.) ― -b7- أَقْوَدُ (assumed tropical:) A man who, when he applies himself to a thing, can hardly turn his face away from it. (T, L, A, K. *) ― -b8- (assumed tropical:) A camel, and a horse, (S, L,) or other beast of carriage, and a man, (L,) having a long back and neck: (S, L:) or a long-necked horse, (A,) or camel: (R:) or long, or tall, absolutely, applied to a camel: (R, TA:) fem. قَوْدَآءُ; and pl. قُودٌ: (S, L:) or a horse having a long and large neck. (ISh.) See شَغَبَ. -A2- See also مُنْقَادٌ. ― -b2- (tropical:) More, or most, addicted to the conduct of a pimp, or bawd; or, of a pimp to his own wife, or a contented cuckold. (Msb.)

جَعَلْتُهُ مَقَادَ المُهْرِ
جَعَلْتُهُ مَقَادَ المُهْرِ ذ (assumed tropical:) I placed him on the right hand: (L, K:) because the colt (مهر) is in most instances led (يُقَادُ) on the right hand. (L.)

مِقْوَدٌ
مِقْوَدٌ ذ A leading-rope; (L, Msb;) that with which one leads [a horse &c.]; (K;) a rope or the like with which one leads [a horse &c.]; (Mgh;) a rope upon the neck, for leading [a horse &c.]: (A:) as also ↓ قِيَادٌ; (L, Mgh, Msb, K;) a rope that is tied to the cord of the nose-ring of a camel, or to the bit of a horse or the like, by which a beast is led; (S, L;) a cord, or a thong or strap, attached to the neck of a beast or of a dog, by which the animal is led: (L:) pl. مَقَاوِدُ. (A, Msb.) ― -b2- ↓ أَعْطَى القِيَادَ (tropical:) [lit., He gave the leading-rope; i. e.,] he was, or became, submissive, or obedient, willingly or unwillingly. (Msb.) ― -b3- فُلَانٌ ↓ سَلِسُ القِيَادِ (tropical:) [lit., Such a one has an easy leading-rope; i. e.,] such a one will follow thee agreeably with thy desire; (A;) [is submissive, obsequious, or obedient]: and ↓ صَعْبُ القِيَادِ (tropical:) [signifying having a difficult leading-rope; i. e., refractory]. (L.)

مَقُودٌ
مَقُودٌ ذ and ↓ مَقْوُودٌ (the latter extr. [with respect to form], and of the dial. of Temeem, TA,) A beast of carriage led. (K.)

غَيْثٌ مُقِيدٌ
غَيْثٌ مُقِيدٌ ذ (tropical:) Wide-spreading rain: or rain having a cloud, or clouds, leading it on. (L.)

مُقَوَّدٌ
مُقَوَّدٌ ذ : see أَقْوَدُ.

أَعْطَاهُ مَقَادَتَةٌ
أَعْطَاهُ مَقَادَتَةٌ ذ He gave him the means of leading him; he was, or became, tractable to him. (S, * L, * K.)

مَقْوُودٌ
مَقْوُودٌ ذ : see مَقُودٌ.

مُنْقَادٌ
مُنْقَادٌ ذ and ↓ قَؤُودٌ (S, L, K) and ↓ قَوُودٌ, without ء, (Ks,) and ↓ قَيِّدٌ and ↓ قَيْدٌ, [the last but one originally قَيْوِدٌ, and the last contracted from it,] like مَيِّتٌ and مَيْتٌ, and ↓ أَقْوَدُ, (L, K,) A horse, (Ks, S, L, K,) and a camel, (Ks, L,) tractable; (tropical:) submissive; easy. (Ks, S, L, K.) Ex. اِجْعَلْ فِى أَوَّلِ قِطَارِكَ بَعِيرًا قَيِّدًا [Place thou at the head of thy string of camels a camel that is tractable]. (A.) -A2- مُنْقَادٌ: see قَائِدٌ. ― -b2- (tropical:) A direct road. (A.)

##### Türkçe

قَادَهُ
1 **قَادَهُ** ذ, muzâri‘ **يَقُودُ**, mastar ismi **قَوْدٌ** (S, Mgh, L, Msb, K) ve **قِيَادٌ** (Mgh, Msb) ve **قِيَادَةٌ** (Msb, K) ve **مَقَادَةٌ** ve **قَيْدُودَةٌ** (S, L, K) [aslında **قَيْوَدُودَةٌ**, vezni **فَيْعَلُولَةٌ**, **دَيْمُومَةٌ** vb. gibi,] ve **تَقْوَادٌ**, (K,) [şiddet (mübalağa) sigası; yahut bazılarına göre **قَوَّدَ**’ın mastar ismidir;] Onu sevk etti; (yani bir at vb., L;) **سَاقَهُ**’ın zıddı; **القَوْدُ** önden, **السَّوْقُ** arkadan olduğundan; (Kh, L, Msb, K;) onu (bir deveyi) arkasından çekti; (L;) bunun gibi ↓ **اقتادهُ**; (S, L, K;) ve ↓ **قوّدهُ**, mastar ismi **تَقْوِيدٌ**; (K;) yahut **اقتاده** “onu kendisi için sevk etti” demektir: (Msb:) ve **قوّده**, onu çokça sevk etti: (S, A, L:) **قوّد فَرَسَهُ** dersin: atını çokça sevk etti. (A.) [Ayrıca **قَادَ بِهِ** de denir; görünüşe göre şiirî ruhsatla: bk. Cerîr’in bir beyti, madde **رضع**’ın ilk paragrafında nakledilmiştir.] ― -b2- **أَصْبَحْتُ يُقَادُ بِىَ البَعِيرُ** (mecaz:) [lafzen, “deve benimle sevk olunur hâle geldim”; yani] ihtiyarladım ve çöktüm. (A.) ― -b3- **قَادَتِ الرِّيحُ السَّحَابَ** (mecaz:) Rüzgâr bulutu yahut bulutları sevk etti. (L.) ― -b4- **قَادَ**, mastar ismi **قِيَادَةٌ** (Mgh, Msb) ve **قَوْدٌ**, (L,) (mecaz kabul edilerek:) Bir orduyu sevk etti. (Mgh, L, Msb.) ― -b5- **النَّبْتُ الثَّوْرَ** ↓ **اقتاد** (mecaz:) [Ot, kokusuyla boğayı kendine çekti;] onun kokusunu aldı da üzerine atıldı. (A.) ― -b6- **قَادَ**, muzâri‘ **يَقُودُ**, mastar ismi **قِيَادَةٌ**, (mecaz:) pezevenklik yaptı; yahut kendi karısına pezevenklik yapanın, yahut razı gavatın işini yaptı. (Msb.) Ör. **قَادَ عَلَى الفَاجِرَةِ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, [zina eden kadına pezevenklik yaptı]. (A. [Orada mecaz olarak verilmemiştir.])

-A2- **قَادَ**, muzâri‘ **يَقُودُ**, mastar ismi **قِيَادَةٌ**, (mecaz:) yer yüzeyi boyunca uzandı; dağ ve set vb. hakkında söylenir: (T, L:) ve bunun gibi ↓ **انقاد**; dağ hakkında, (lugatlerde yer yer,) ve bir arazi parçası hakkında, (L,) ve kum hakkında; (TA;) ve ↓ **تقاود** ve ↓ **اقتاد**. (L.) Şöyle dersin: **ظَهْرٌ مِنَ الأَرْضِ يَقُودُ كَذَا وَكَذَا مِيلًا**, ve **يَنْقَادُ**, ve **يَتَقَاوَدُ**, “şu kadar ve şu kadar mil uzanan engebeli ve yüksek bir arazi parçası.” Ve **هٰذَا مَكَانٌ يَقُودُ مِنَ الأَرْضِ كَذَا وَكَذَا** “bu, yerden şu kadar ve şu kadar ölçü boyunca uzanan bir yerdir (يجادب).” (L.)

-A3- **قَوِدَ**, [muzâri‘ **يَقْوَدُ**,] (L,) mastar ismi **قَوَدٌ**, (S, L, K,) (mecaz kabul edilerek:) O (bir deve ve bir at, S, L, yahut başka bir binek hayvanı ve bir adam, L) uzun sırtlı ve uzun boyunlu oldu. (S, L, K.) **أَقْوَدُ**’a bak.

-A4- **قِيدَ** Un (bir kütle hâlinde) birbirine yapışıp sıkıştı; eş anlamlısı **تَكَّتلَ** ve **تَكَبَّبَ**. (K.) [Ayrıca madde **قيد**’e de bak; muhtemelen ona aittir.]

2 **قَوَّدَ**: 1’e bak.

**مَرَّ وَفُلَانٌ يُقَاوِدُهُ وَيُسَاوِقُهُ**
3 **مَرَّ وَفُلَانٌ يُقَاوِدُهُ وَيُسَاوِقُهُ** ذ [O geçti; falanca da onunla sevk etmede ve sürmede yarışıyor, çekişiyordu]. (A.) [Ayrıca madde **سوق**’ta 6’ya da bak.]

**اقادهُ خَيْلًا**
4 **اقادهُ خَيْلًا** ذ Ona sevk edeceği atlar verdi: (S, L, K:) ve aynı şekilde, **مَالًا** [develer]. (TA.) ― -b2- **اقاد الغَيْثُ** (mecaz:) Yağmur genişçe yayıldı: (L, K:) yahut onu sevk eden bir bulutu yahut bulutları oldu. (L.) ― -b3- (mecaz:) O (bir adam) ilerledi; öne geçti: (L, K:) sanki yere sevk edilme vasıtasını verdi de yer bununla ihtiyacına erişti. (L.)

-A2- **أَقَادَنِى**, (L,) ve **اقادنى مِنَ القَاتِلِ**, (Msb,) Benim için katilden kısas aldı. (L, Msb.) **اقادهُ السُّلْطَانُ مِنْ أَخِيهِ** [Sultan onun için kardeşinden kısas aldı]. (S.) ― -b2- **اقاد القَاتِلَ بِالقَتِيلِ**, (mastar ismi **اـِقَادَةٌ**, TA,) Öldürülen için öldüreni öldürdü. (S, L, K.)

**تقاودا**
6 **تقاودا** ذ (mecaz kabul edilerek:) İkisi çabucak uzaklaştı: sanki her biri ötekini sevk ediyordu. (L.) [Ayrıca madde **سوق**’ta 6’ya da bak] -A2- **تقاود** (mecaz:) O (bir yer) düzleşti. (A.) Ayrıca 1’e bak.

**انقاد**
7 **انقاد** ذ, [mastar ismi **اِنْقِيَادٌ**,] O (bir hayvan) kendisini sevk ettirdi; (Msb, K;) bunun gibi ↓ **اقتاد** (K) ve ↓ **استقاد**. (A, TA.) **انقاد لِى**, ve **استقاد لى** dersin: Bana uysal oldu; bana onu sevk etme imkânını verdi. (S, L.) ― -b2- **انقاد**, (A, K,) mastar ismi **اـِنقِيَادٌ**, (S, L,) (mecaz:) boyun eğdi; razı oldu; idare edilir oldu; kolay oldu; alçak gönüllü oldu; (S, L, A, K;) bunun gibi ↓ **استقاد**. (TA.) ― -b3- **انقاد السَّحَابُ**, ve **لِلِّريحِ** ↓ **استقاد**, (mecaz:) Bulut yahut bulutlar rüzgâr tarafından sevk olunur hâle geldi. (A.) ― -b4- **انقاد** (mecaz:) O (bir yol) kolay ve dosdoğru oldu. (TA.) ― -b5- **انقاد لِىَ الطَّرِيقُ اـِلَيْهِ** (mecaz:) Ona giden yol bana açık, yahut belli, yahut zahir oldu. (L, K.) ― -b6- **انقادت اـِلَيْهِ المَوَارِدُ** (mecaz:) Yollar yahut geçitler ona kesintisizce devam etti. (As, AM; Zû’r-Rumme’nin bir beytinden.) Ayrıca 1’e bak.

8 **اـِقْتَوَدَ**: üç yerde 1’e bak. ― -b2- Ve 7’ye bak.

10 **اـِسْتَقْوَدَ**: üç yerde 7’ye bak. -A2- **استقاد الأَمْرَ مِنْهُ** O şeyde ondan kısas aldı. (Lth, L.) ― -b2- **استقادهُ** O (yani bir kadı yahut vali)dan, bir katile kısas uygulamasını; öldürülen için öldüreni öldürmesini istedi. (S, L, Msb.)

**قَادٌ**
**قَادٌ** ذ: **قِيدٌ**’e bak.

**قَوْدٌ**
**قَوْدٌ** ذ Atlar: (S, L, K:) yahut bir arada bulunan bir grup at: (A:) yahut yedekte atlar; binilmeyip yularlarıyla çekilen, (Az, L, Msb, K,) fakat ihtiyaç zamanı için hazırlanmış atlar. (L.) **مَرَّ بِنَا قَوْدٌ** dersin: [Bir grup at, yahut yedekte atlar, yanımızdan geçti]. (S, L.)

**قَيْدٌ**
**قَيْدٌ** ذ, **قَيِّدٌ**’den kısaltılmıştır; **مُنْقَادٌ**’a bak.

**قِيدٌ**
**قِيدٌ** ذ [bu maddeye aitse aslında **قِوْدٌ** idi,] ve ↓ **قَادٌ**, Ölçü; eş anlamlısı **قَدْرٌ**. (L, madde **قيد**; ve K bu maddede.) Ör. **هُوَ مِنِّى قِيدَ رُمْحٍ**, ve **قَادَ** ↓ **رمح**, O benden bir mızrak ölçüsü [uzaklıktadır]. (L, madde **قيد**.)

**قَوَدٌ**
**قَوَدٌ** ذ Öldürülen için öldürenin öldürülmesi: (Lth, L:) yahut **قِصَاصٌ** ile aynı (bu, öldürmede, yaralamada ve uzuv kesmede kısas demektir); (S, L, Msb, K;) yahut öldürmeye karşılık öldürme ve yaralamaya karşılık yaralama. (TA, madde **قص**.) Ör. **طَلَبَ القَوَدَ مِنَ القَاتِلِ** [Öldürenden kısas talep etti]. (A.)

**قَوَدٌ**
**قَوَدٌ** ذ ― -b2- **قَتَلَهُ بِهِ قَوَدًا** Onu onun için (yani öldürülen için) kısas olarak öldürdü. (Msb.)

**قِيَادٌ**
**قِيَادٌ** ذ: üç yerde **مِقْوَدٌ**’a bak.

**قَؤُودٌ**
**قَؤُودٌ** ذ ve **قَوُودٌ**: **مُنْقَادٌ**’a bak.

**قِيَادَةٌ**
**قِيَادَةٌ** ذ Uysallık; (mecaz:) boyun eğicilik; kolaylık; atta yahut devede. (L.)

**قِيِّدٌ**
**قِيِّدٌ** ذ: **مُنْقَادٌ**’a bak.

**قَوَّادٌ**
**قَوَّادٌ** ذ (mecaz:) Pezevenk; çöpçatan: dişisi ة ile: (Msb:) kendi karısına pezevenklik yapan; yahut razı gavat; eş anlamlısı **دَيَّوثٌ**. (Msb, * TA.) -A2- **القَوَّادُ** Burun; Himyer lehçesinde. (K.) ― -b2- Ru’beh’in şu sözünde,
**أَتْلَعُ يَسْمُو بِتَلِيلٍ قَوَّادْ**
[Uzun boyunlu, ilerleyen bir boyunla yükselerek], **قوّاد** “**مُتَقَدِّمٌ**” mânasında diye açıklanır. (L.)

**قَيِّدَةٌ**
**قَيِّدَةٌ** ذ Bir adamın, vuracağı hayvandan, ona atış yapmadan önce, kendisini gizlediği deve; (ISd;) **دَرِيْئَةٌ** ile aynı; (A, L;) bunun gibi **سَيِّقَةٌ** da. (A.)

**قَائِدٌ**
**قَائِدٌ** ذ Atların sevk edicisi: (L:) ve (mecaz kabul edilerek:) bir ordunun [sevkiyatı/komutanı]: (Mgh, Msb:) çoğulu **قُوَّادٌ** ve **قَادَةٌ** (S, Mgh, L, Msb, K) ve **قُوَّدٌ**; (K;) ve **قَادَةٌ**’nın çoğulu **قَادَاتٌ**. (Mgh.) ― -b2- **قَائِدَةٌ** [Dişi deve] öteki develerin önüne geçen [yahut onları sevk eden] ve yavruların kendisiyle birlikte bulunduğu. (L.) ― -b3- **سَحَابٌ قَائِدٌ** (mecaz:) Yağmuru sevk eden bir bulut yahut bulutlar. (L.) ― -b4- **قَائِدَةٌ** (mecaz:) Bir bulutu yahut bulutları sevk eden bir rüzgâr [**رِيحٌ**]. (A.)

-A2- **قَائِدٌ** (mecaz:) yer yüzeyi boyunca uzanan; dağa ve sete, (T, L,) ve bir arazi parçasına vb. uygulanır: (K:) ve bunun gibi ↓ **مُنْقَادٌ**, dağa (lugatlerde yer yer) ve arazi parçasına ve kuma uygulanır. (L.) ― -b2- Dağın, yer yüzeyi üzerinde uzanan çıkıntılı bir kısmı. (JK.) ― -b3- **قَائِدَةٌ** **أَكَمَة** denilen türden, yer yüzeyi üzerinde uzanan bir tepe: (L, K:) yahut yere yapışık bir tepe. (IAar, TA, madde **خشع**.)

-A3- **قَائِدٌ** Ekime sürülmüş bir arazinin sulama kanallarının (**فُلْجَان**) en büyüğü. (L, K.) [CK’de **الحَارِث** yerine **الحَرْث** konmuştur.] ISd der ki: onu bu maddeye yalnızca **و**’nun **ى**’dan daha yaygın olması sebebiyle nispet eder. (L.) [Çoğulu **قَوَائِدُ**, L ve TA’da, **أَعْرَافٌ** maddesinde geçer.]

-A4- **القَائِدُ** Büyükayı kuyruğundaki son yıldız [η], **بَنَاتِ نَعْشٍ الكُبْرَى**: K’da **الصُّغْرَى** denmiştir; fakat bu hatadır. (TA.) [O takım yıldızın kuyruğundaki üç yıldızın ortadaki (ζ) yıldızına **العَنَاقٌ** denir; onun yanında sönük yıldız vardır ki **السُّهَى** diye adlandırılır ve **الصَّيْدَقُ** diye de adlandırılır; TA’da söylendiği üzere **نُعَيْشٌ** da denir; o üç yıldızın üçüncüsü, gövdeye en yakın olanı, **الحَوَرُ** diye adlandırılır. K’da bu yıldızlar hakkında garip bir tasvir verilmiştir: orada şöyle denmiştir: **الأَوَّلُ مِنْ بَنَاتِ نَعْشٍ الصُّغْرَى الذى هو [القَائِدُ] و آخِرُهَا قَائِدٌ وَالثَّانِى عَنَاقٌ وَاـِلَى جَانِبِهِ قَائِدٌ صَغِيرٌ و ثَانِيهِ عَنَاقٌ وَاـِلَى جَانِبِهِ الصَّيْدَقُ وهو السُّهَى والثَّالِثُ الحَوَرُ.**] ― -b2- Kuzey yıldızları arasındaki **قَوَائِدُ**, denildiğine göre, birbirinden uzak, düzensiz bir dörtgen şekli oluşturan dört yıldızdır; [sanki Herkül’ün ε, ζ, η, π’si gibi;] ortasında, toprak parçasına benzeyen sönük bir yıldız vardır ve **الرُّبَعُ** diye adlandırılır; onlar, **رُبَعٌ** denilen yavrusu olan dişi develere benzetilmiştir: **النَّسْرُ الوَاقِعُ**’ın [bir Lyrâ] solundadırlar; onunla **بَنَاتُ نَعْشٍ** arasındadırlar. (TA.) [Fakat burada **قَوَائِدُ**, açıkça **عَوَائِذُ** yerine bir hatadır.]

**قَيْدُودٌ**
**قَيْدُودٌ** ذ, aslında **قَيْوَدُودٌ**; çünkü Basralılara göre **قَادَ**, muzâri‘ **يَقُودُ**’dan gelir; yahut Kûfelilere göre vezni **فَعْلُولَةٌ**’dır ve **ى**, **و** yerine getirilmiştir; Sevk edilmesi kolay bir kısrak. (IKtt, MF.) -A2- **قَيْدُودٌ** (mecaz kabul edilerek:) Uzun yahut iri bir dişi eşek, (S, L, K,) vb.: (K:) çoğulu **قَيَادِيدُ**. (S, L, K.) Ayrıca madde **قد**’e bak. ― -b2- **قَيْدُودٌ** (mecaz kabul edilerek:) Uzun ve eğri boyunlu bir kısrak: (L:) erkeğe uygulanmaz. (ISd, L.)

**أَقْوَدُ**
**أَقْوَدُ** ذ Güçlü boyunlu bir adam: (S, L, K:) yüzünü pek az yana çevirdiği için böyle adlandırılmıştır. (S, L.) ― -b2- Bundan dolayı, (mecaz kabul edilerek:) yol azığından cimri yahut sıkı tutan kimse: (S, L, K:) çünkü yerken yüzünü yana çevirmez; bir adam görüp de onu davet etmeye mecbur kalmasın diye. (S, L.) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) yüzünü yana çevirmeyen bir adam. (L.) ― -b4- (mecaz:) Uzun yahut yüksek bir dağ; (S, L, K; *) bunun gibi ↓ **مُقَوَّدٌ**. (K.) ― -b5- **قَوْدَآءُ** (mecaz:) Bir dağın sarp çıkış yerinin (**ثَنِيَّةٌ**) yukarı doğru çok uzun uzanan, (S, L,) yahut yükseğe erişen bir yolu. (K.) ― -b6- **قُلَّةٌ قَوْدَآءُ** (mecaz:) Uzun bir dağ zirvesi. (A.) ― -b7- **أَقْوَدُ** (mecaz kabul edilerek:) Bir şeye yöneldiğinde yüzünü ondan güçlükle çevirebilen adam. (T, L, A, K. *) ― -b8- (mecaz kabul edilerek:) Uzun sırtlı ve uzun boyunlu bir deve ve bir at, (S, L,) yahut başka bir binek hayvanı ve bir adam, (L,): (S, L:) yahut uzun boyunlu bir at, (A,) yahut deve: (R:) yahut mutlak olarak uzun yahut iri; deveye uygulanır: (R, TA:) dişisi **قَوْدَآءُ**; çoğulu **قُودٌ**: (S, L:) yahut uzun ve büyük boyunlu bir at. (ISh.) **شَغَبَ**’a bak. -A2- Ayrıca **مُنْقَادٌ**’a da bak. ― -b2- (mecaz:) pezevenklik yahut çöpçatanlık işine daha çok, yahut en çok, düşkün; yahut kendi karısına pezevenklik yapanın, yahut razı gavatın [hali]. (Msb.)

**جَعَلْتُهُ مَقَادَ المُهْرِ**
**جَعَلْتُهُ مَقَادَ المُهْرِ** ذ (mecaz kabul edilerek:) Onu sağ tarafa koydum: (L, K:) çünkü tay (**مهر**) çoğu durumda sağ tarafta sevk edilir (**يُقَادُ**). (L.)

**مِقْوَدٌ**
**مِقْوَدٌ** ذ Yular; (L, Msb;) onunla [at vb.] sevk edilen şey; (K;) [at vb.] sevk etmek için olan ip yahut benzeri; (Mgh;) [at vb.] sevk etmek için boyundaki ip: (A:) bunun gibi ↓ **قِيَادٌ**; (L, Mgh, Msb, K;) bir devenin burun halkasının ipine, yahut bir atın gemine vb. bağlanan, onunla hayvanın sevk edildiği ip: (S, L;) bir hayvanın yahut bir köpeğin boynuna bağlanan, onunla hayvanın sevk edildiği ip, yahut kayış: (L:) çoğulu **مَقَاوِدُ**. (A, Msb.) ― -b2- ↓ **أَعْطَى القِيَادَ** (mecaz:) [lafzen, “yuları verdi”; yani] isteyerek yahut istemeyerek boyun eğdi, yahut itaat etti. (Msb.) ― -b3- **فُلَانٌ** ↓ **سَلِسُ القِيَادِ** (mecaz:) [lafzen, “falancanın yuları yumuşaktır”; yani] falanca, senin isteğine uygun olarak seni izler; (A;) [boyun eğicidir, itaatkârdır]: ve ↓ **صَعْبُ القِيَادِ** (mecaz:) [lafzen, “yuları zordur”; yani asi]. (L.)

**مَقُودٌ**
**مَقُودٌ** ذ ve ↓ **مَقْوُودٌ** (ikincisi [şekil bakımından] garip, ve Temîm lehçesindendir, TA,) Sevk edilen binek hayvanı. (K.)

**غَيْثٌ مُقِيدٌ**
**غَيْثٌ مُقِيدٌ** ذ (mecaz:) Genişçe yayılan yağmur; yahut onu sevk eden bir bulutu yahut bulutları olan yağmur. (L.)

**مُقَوَّدٌ**
**مُقَوَّدٌ** ذ: **أَقْوَدُ**’a bak.

**أَعْطَاهُ مَقَادَتَةٌ**
**أَعْطَاهُ مَقَادَتَةٌ** ذ Ona onu sevk etme imkânını verdi; ona uysal oldu. (S, * L, * K.)

**مَقْوُودٌ**
**مَقْوُودٌ** ذ: **مَقُودٌ**’a bak.

**مُنْقَادٌ**
**مُنْقَادٌ** ذ ve ↓ **قَؤُودٌ** (S, L, K) ve ↓ **قَوُودٌ**, ء’siz, (Ks,) ve ↓ **قَيِّدٌ** ve ↓ **قَيْدٌ**, [sondan bir önceki aslında **قَيْوِدٌ**, sonuncusu ondan kısaltılmıştır,] **مَيِّتٌ** ve **مَيْتٌ** gibi, ve ↓ **أَقْوَدُ**, (L, K,) Uysal bir at, (Ks, S, L, K,) ve bir deve, (Ks, L,); (mecaz:) boyun eğici; kolay. (Ks, S, L, K.) Ör. **اِجْعَلْ فِى أَوَّلِ قِطَارِكَ بَعِيرًا قَيِّدًا** [Deve katarının başına uysal bir deve koy]. (A.) -A2- **مُنْقَادٌ**: **قَائِدٌ**’e bak. ― -b2- (mecaz:) Dosdoğru bir yol. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَادَ
قَادَ ( w )  U ( n. ac. مَقَادَة [ 17tA ] ,  قِيَاد [ 23I ] ,  قِيَادَة [ 23tI ] ,
a.  قَيْدُوْدَة ), Led, led along; conducted; guided; drew, pulled, dragged along.

b.  ( n. ac. قَوْد 1 ,  قِوَاْد 23tI ), Led, directed, commanded ( army & c ).

c.  ( n. ac. قِوَاْد 23tI ) [ 'Ala ], Acted as pimp to.

d.  Extended, stretched along the ground ( mountain &  c. )

e.  ( pass. قِيْدَ ), Was led; was commanded, governed &c.

f.  [ pass. ], Was made into balls ( flour ).

قَوِدَ
قَوِدَ A ( n. ac. قَوَدَ [ 4 ] ),
a.  Was long in the back, in the neck.

قَوَّدَ
قَوَّدَ II ,
a.  see I (a) .

قَاْوَدَ
قَاْوَدَ III ,
a.  Vied with in leading, driving.

أَقْوَدَ
أَقْوَدَ IV ,
a.  Led, advanced, went first, went forward.

b.  Gave to, to lead ( horses ).

c.  [ acc. &  Min ], Retaliated for, avenged upon.

d.  [ acc. &  Bi ], Slew, took vengeance upon.... for.

e.  Permitted to avenge ( blood ).

f.  Spread ( rain ).

تَقَاْوَدَ
تَقَاْوَدَ VI ,
a.  Went away quickly.

b.  Became even ( place )

c.  see I (d) .

اِنْقَوَدَ
اِنْقَوَدَ VII ,
a.  Suffered himself to be led; was tractable, docile.

b.  [ La ], Was led, driven by; was tractable, submissive to; obeyed; yielded himself to, was guided   by.

c.  Was easy, direct ( road ).

d.  [ Ila ], Led to.

e.  see I (d) .

اِقْتَوَدَ
اِقْتَوَدَ VIII ,
a.  see I (a) , ( d ) & VII ( a ).

اِسْتَقْوَدَ
اِسْتَقْوَدَ X ,
a.  see VII (a) , ( b ).

c.  [ acc. &  Min ], Retaliated, revenged upon.

d.  Asked to retaliate, called upon to take vengeance upon.

قَوْد
قَوْد [ 1 ],
a.  Guidance, leading; direction.

b.  Led horses.

قَاد
قَاد [ 1A ],
a.  see 2 .

قَيْد
قَيْد [ 1I ],
a.  see N. Ag. اِنْقَوَدَ VII ( a ).

قِيْد
قِيْد [ 2I ],
a.  Measure; distance.

قَوَد
قَوَد [ 4 ],
a.  Vengeance; chastisement.

أَقْوَد
أَقْوَد [ 14 ] , ( pl. قُوْد 3 ),
a.  see N. Ag. VII (a) .

b.  Strong-necked.

c.  Tenacious; miserly.

d.  High, steep ( mountain ).

مَقُوْد
مَقُوْد [ 19 ],
a.  Led.

مِقْوَد
مِقْوَد [ 20 ] , ( pl. مَقَاْوِدُ 44 ),
a.  Halter; leading-rope.

قَائِد
قَائِد [ 21 ] , ( pl. قَادَة [ 1tA ] ,  قُوَّد [ 11 ] ,  قُوَّاد [ 29 ] ,
a.  قَادَات ), Leading; leader; guide; conductor; chief; commander, commandant.

b.  Extensive, far-stretching.

c.  Prominence, elevation.

d.  Large water-channel ( for irrigation ).

e.  [ art. ], The star n??? in the tail of Ursa Major.

قَائِدَة
قَائِدَة [ 21t ],
a.  fem. of قَاْوِد 21 .

b.  Sloping, elongated hill.

قِيَاد
قِيَاد [ 23I ],
a.  see 20 .

قِيَادَة
قِيَادَة [ 23tI ],
a.  Tractableness, submissiveness.

b.  see 1 (a) .

قَيِّد
قَيِّد [ 25I ],
a.  see N. Ag. VII (a) .

قَيِّدَة
قَيِّدَة [ 25tI ],
a.  A camel, whereby the hunter screens himself.

قَؤُوْد
قَؤُوْد ,  قَوُوْد [ 26 ] ,
a.  see N. Ag. VII (a) .

قَوَّاد
قَوَّاد [ 28 ],
a.  Pimp, bawd; cuckold.

b.  [ art. ], Nose.

قَوَائِد
قَوَائِد [ 41 ],
a.  Four stars in Hercules.

قَوْدَآء
قَوْدَآء [ 42 ],
a.  fem. of أَقْوَدُ 14 .

مَقْوُوْد
مَقْوُوْد [ N. P.
a.  I],  see 19 .

مُقَوَّد
مُقَوَّد [ N. P.
a.  II],  see 14 (d) .

مُقِيْد
مُقِيْد [ N. Ag.
a.  IV], Wide-spread ( rain ).

مُنْقَاد
مُنْقَاد [ N. Ag.
a.  VII], Tractable, docile, manageable; obedient.

b.  Direct ( road ).

c.  see 21 (b) .

قَيْدُوْد
قَيْدُوْد
a.  Docile.

b.  ( pl. قَيَادِيْد ), Long, tall; long-necked.

سَلِس القِيَاد
سَلِس القِيَاد
a.  see N. Ag. VII (a) .

صَعْب القِيَاد
صَعْب القِيَاد
a.  Refractory, stubborn, obstinate.

مَقَاد مُهْر
مَقَاد مُهْر
a.  On the right hand.

أَعْطَاهُ مَقَادَتَهُ
أَعْطَاهُ مَقَادَتَهُ
a.  He let himself be guided by him.

##### Türkçe

**قَادَ**
**قَادَ** ( w ) U ( n. ac. **مَقَادَة** [ 17tA ] , **قِيَاد** [ 23I ] , **قِيَادَة** [ 23tI ] ,
a. **قَيْدُوْدَة** ), Götürdü, beraberinde götürdü; sevk etti; kılavuzluk etti; çekti, çekip götürdü, sürükleyip götürdü.

b. ( n. ac. **قَوْد** 1 , **قِوَاْد** 23tI ), Götürdü, yöneltti, kumanda etti ( ordu vb. ).

c. ( n. ac. **قِوَاْد** 23tI ) [ 'Ala ], -e pezevenklik yaptı.

d. Yerde uzattı, yere doğru uzattı ( dağ vb. ).

e. ( pass. **قِيْدَ** ), Götürüldü; kumanda olundu, yönetildi vb.

f. [ pass. ], Toplar hâline getirildi ( un ).

**قَوِدَ**
**قَوِدَ** A ( n. ac. **قَوَدَ** [ 4 ] ),
a. Sırtça uzun oldu, boyunca uzun oldu.

**قَوَّدَ**
**قَوَّدَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

**قَاْوَدَ**
**قَاْوَدَ** III ,
a. Götürmede, sürmede onunla yarıştı.

**أَقْوَدَ**
**أَقْوَدَ** IV ,
a. Götürdü, ilerletti, öne geçti, ileri gitti.

b. (atları) götürmesi için verdi.

c. [ acc. & Min ], -den dolayı kısas yaptı, -den öç aldı.

d. [ acc. & Bi ], ... sebebiyle öldürdü, öç aldı.

e. (kan) öcünü almaya izin verdi.

f. Yayd ı ( yağmur ).

**تَقَاْوَدَ**
**تَقَاْوَدَ** VI ,
a. Çabucak uzaklaştı.

b. Düz oldu ( yer ).

c. I (d)’ye bak.

**اِنْقَوَدَ**
**اِنْقَوَدَ** VII ,
a. Kendini götürülmeye bıraktı; uysal oldu, yumuşak huylu oldu.

b. [ La ], -ile götürüldü, -ile sürüldü; -e uysal oldu, -e boyun eğici oldu; itaat etti; kendini -e bıraktı, -ile kılavuzlandı.

c. Kolay, dosdoğru oldu ( yol ).

d. [ Ila ], -e götürdü.

e. I (d)’ye bak.

**اِقْتَوَدَ**
**اِقْتَوَدَ** VIII ,
a. I (a), (d) ve VII (a)’ya bak.

**اِسْتَقْوَدَ**
**اِسْتَقْوَدَ** X ,
a. VII (a), (b)’ye bak.

c. [ acc. & Min ], Kısas yaptı, öç aldı.

d. Kısas istemiş oldu, öç almaya çağırdı.

**قَوْد**
**قَوْد** [ 1 ],
a. Kılavuzluk, götürme; yönlendirme.

b. Götürülen atlar.

**قَاد**
**قَاد** [ 1A ],
a. 2’ye bak.

**قَيْد**
**قَيْد** [ 1I ],
a. VII (a) **اِنْقَوَدَ**’ın ism-i fâiline bak.

**قِيْد**
**قِيْد** [ 2I ],
a. Ölçü; mesafe.

**قَوَد**
**قَوَد** [ 4 ],
a. Öç; ceza.

**أَقْوَد**
**أَقْوَد** [ 14 ] , ( pl. **قُوْد** 3 ),
a. VII (a)’nın ism-i fâiline bak.

b. Boynu güçlü.

c. İnatçı; cimri.

d. Yüksek, sarp ( dağ ).

**مَقُوْد**
**مَقُوْد** [ 19 ],
a. Götürülmüş.

**مِقْوَد**
**مِقْوَد** [ 20 ] , ( pl. **مَقَاْوِدُ** 44 ),
a. Yular; yedek ipi.

**قَائِد**
**قَائِد** [ 21 ] , ( pl. **قَادَة** [ 1tA ] , **قُوَّد** [ 11 ] , **قُوَّاد** [ 29 ] ,
a. **قَادَات** ), Götüren; önder; kılavuz; sevk eden; reis; kumandan, komutan.

b. Yaygın, uzaklara uzanan.

c. Belirginlik, yükseklik.

d. Büyük su kanalı ( sulama için ).

e. [ art. ], Büyükayı’nın kuyruğundaki n??? yıldızı.

**قَائِدَة**
**قَائِدَة** [ 21t ],
a. **قَاْوِد** 21’in müennesi.

b. Eğimli, uzamış tepe.

**قِيَاد**
**قِيَاد** [ 23I ],
a. 20’ye bak.

**قِيَادَة**
**قِيَادَة** [ 23tI ],
a. Uysallık, boyun eğicilik.

b. 1 (a)’ya bak.

**قَيِّد**
**قَيِّد** [ 25I ],
a. VII (a)’nın ism-i fâiline bak.

**قَيِّدَة**
**قَيِّدَة** [ 25tI ],
a. Avcının kendisiyle gizlendiği bir deve.

**قَؤُوْد**
**قَؤُوْد** , **قَوُوْد** [ 26 ],
a. VII (a)’nın ism-i fâiline bak.

**قَوَّاد**
**قَوَّاد** [ 28 ],
a. Pezevenk, fuhuş aracısı; deyyus.

b. [ art. ], Burun.

**قَوَائِد**
**قَوَائِد** [ 41 ],
a. Herkül’de dört yıldız.

**قَوْدَآء**
**قَوْدَآء** [ 42 ],
a. **أَقْوَدُ** 14’ün müennesi.

**مَقْوُوْد**
**مَقْوُوْد** [ N. P.
a. I], 19’a bak.

**مُقَوَّد**
**مُقَوَّد** [ N. P.
a. II], 14 (d)’ye bak.

**مُقِيْد**
**مُقِيْد** [ N. Ag.
a. IV], Genişçe yayılmış ( yağmur ).

**مُنْقَاد**
**مُنْقَاد** [ N. Ag.
a. VII], Uysal, yumuşak huylu, idare edilir; itaatkâr.

b. Dosdoğru ( yol ).

c. 21 (b)’ye bak.

**قَيْدُوْد**
**قَيْدُوْد**
a. Uysal.

b. ( pl. **قَيَادِيْد** ), Uzun, uzun boylu; uzun boyunlu.

**سَلِس القِيَاد**
**سَلِس القِيَاد**
a. VII (a)’nın ism-i fâiline bak.

**صَعْب القِيَاد**
**صَعْب القِيَاد**
a. İnatçı, dikbaşlı, inat eden.

**مَقَاد مُهْر**
**مَقَاد مُهْر**
a. Sağ tarafta.

**أَعْطَاهُ مَقَادَتَهُ**
**أَعْطَاهُ مَقَادَتَهُ**
a. Kendini ona kılavuzlanmaya bıraktı.
