# قود — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AF/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%88%D8%AF/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AF.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: قود

القاف والدال و"وايء" معهما
ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق مستعملات قدو: قدي: القَدوُ: الأصل الذي انشعب منه الاقتداء، وبعض يكسر فيقول: قِدْوة أي به يُقْتَدَى، قال الكميت:
والجود من راحتـيك قِـدوتـهُ		وكان حذواً في الشعر والخطب
ومر فلان يتقدى بفرسه أي يلزم به سنن السيرة.
وتَقَدَّيتُ على دابتي، ويجوز في الشعر: تَقْدو به دابته.
وقِدَى رمح أي قَدْر رمح، مقصور، وقَيْدَ رمح، قال:
وأني إذا ما الموت لـم يك دونـه		قِدَى الشبر أحمي الأنف أن أتأخر
قدأ: يقال: القِنْدَأوةُ واشتقاقها من قداء، والنون زائدة والواو صلة، وهي الناقة الصلبة الشديدة الخلق.
وجمل قِنْدَأْوٌ وسندأو كذلك، واحتج بأنه لم يجيء بناء على لفظ قِنْدَأو إلا وثانيه نون، فلما لم يجيء على هذا البناء بغير نون علمنا أن النون زائدة فيه.
ورجل قِندأوُ وامرأة قِندَاوةٌ، وهو شدة في الرأس وقصر في العنق.
قيد: قَيْدُ السيف: الممدود في أصول الحمائل تمسكه البكرات.
وقَيْد الرحل: قِدٌّ مضفور بين حنويه من فوق، وربما جعل للسرج قَيْدٌ، وكذلك كل شيء أسر بعضه إلى بعض.
ويقال للفرس الجواد: قَيدُ الأوابد أي إذا رآه لحقه كأنما هو مُقَيَّد له، قال:
بمنجرد قَيْدِ الأوابد هيكل
والمُقَيَّدُ من الساقين: موضع القَيْدِ، والخلخال من المرأة، قال:
هركولة ممكورة المُقَيَّدِ
والقِيدُ: القيس في المقدار.
قود: القَودُ نقيض السوق، يقود الدابة من أمامها ويسوقها من خلفها.
والقِياد: الحبل الذي تقود به دابة أو شيئاً، ويقال: إنه لسلس القِياد. وأعطيته مقادي أي انقدت له.
واقتادَها لنفسه، وقادَها لنفسه وغيره.
والقِيادةُ مصدر القائد.
والقائدُ من الجبل: أنفه. وكل جبل أو مسناة، مستطيل على الأرض قائدٌ. وظهر من الأرض يقود وينقاد كذا ميلاً.
والمِقوَدُ خيط أو سير في عنق الكلب أو الدابة يُقاد به.
والأَقْوَدُ من الدواب والإبل: الطويل القرى والعنق، ومن الناس: الذي إذا أقبل على شيء لم يكد يصرف وجهه عنه، قال:
إن الكريم من تلفت حولـه		وإن اللئيم دائم الطرف أقْوَدُ
والقَوَدُ: القتل بالقتيل، تقول: أَقَدْتُه به.
واستَقَدْت الحاكم وأقَدْتُه: انتقمت منه بمثل ما أتى.
وقد: وقَدْتُ النار وقُوداً ووَقْداً، والصحيح الوُقود.
والوَقدُ: ما ترى من لهبها لأنه اسم.
وقوله تعالى: "أولئك هم وَقُود النار" أي حطبها.
والمَوقِدُ والمُسْتَوْقَدُ: موضع النار.
وزند مِيقادٌ: سريع الوري، وقلب وَقّادٌ: سريع التَّوُقُدِ في النشاط والمضاء. ووَقَدَ الحافر يَقِدُ، إذا تلألأ بصيصه، وفي كل شيء.
ووَقْدَةُ الصيف أشد حراً.
وقوله تعالى: "يُوقَدُ من شجرة" رده على النور وأخرجه على التذكير من أوقَدَ وتوَقدَ، ومن قرأ تُوقَدُ فقد رده على النار، وتَوَقَّدَ رده على الكوكب، أو على المِصباح وهو السراج في القنديل.
وتَوَقَّدُ برفع الدال: معناه تتَوَقَّدُ رغم إحدى التاءين في الأخرى ورده على الزجاجة.
دقي: دَقِيَ الفصيل يَدْقَى دقاً فهو دَقٍ، والأنثى دَقِيةٌ أي فسد بطنه وكبر سلحه من كثرة اللبن، وهو مثل فَرحٍ وفَرِحَةٍ، فمن أدخل فرحان على فرح فقال: فرحانُ فرحى قال: دَقْوانُ ودَقْوَى، قال:
... يميل كأنه ربع دَقِي
ودق: الوَدْقُ: المطر كله، شديده وهينه.
وحرب ذات وَدْقَيْنِ أي شديدة تشبه بسحابة ذات مطرتين شديدتين، وسحابة وادِقةٌ، وقلما يقال: وَدَقَتْ تَدِقُ.
والوَديقةُ حر نصف النهار.
والمَودِقُ: معترك الشر.
وكل ذات حافر توصف بالوَديقِ، وقد وَدَقَتْ تَوْدَقُ وِدَاقاً أي حرصت على الفحل، وأوْدَقَتْ واستَوْدَقَتْ.
والوَدْقةُ: داء يأخذ في العين وعروق الصدغ.

### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق استعمالda olanlardır. **قدو**: **قدي**: **القَدوُ**: kendisinden **الاقتداء**’nın dallanıp ayrıldığı asıl; bazıları kesreler de “**قِدْوة**” der; yani onunla **يُقْتَدَى**. **الكميت** dedi ki:
Ve cömertlik iki avucundan onun **قِـدوتـهُ**’dur		ve şiirde ve hutbelerde bir örnek idi
Ve “falanca, atıyla **يتقدى** geçti” (denir); yani onunla gidişatın yolunu tutar.
Ve “bineğim üzerinde **تَقَدَّيتُ**”; şiirde caizdir: “bineği onunla **تَقْدو**”.

Ve “**قِدَى** رمح” yani bir mızrak miktarı; maksûr. Ve “**قَيْدَ** رمح”; dedi ki:
Ve ben, ölüm onun ötesinde olmadığında		**قِدَى** bir karış (kadar) burnu korurum, geri kalmaktan

**قدأ**: denir ki: **القِنْدَأوةُ**; onun اشتقاقı **قداء**’dandır; **النون** ziyadedir ve **الواو** sıla’dır; o, yaratılışı sert, şiddetli olan dişi devedir.
Ve “**قِنْدَأْوٌ**” erkek deve; ve “**سندأو**” da böyledir. Ve şu delili getirdi: **قِنْدَأو** lafzı üzere bir bina gelmemiştir ki ikincisi **نون** olmasın; bu bina üzere **نون**suz gelmeyince bildik ki **النون** onda ziyadedir.
Ve “**قِندأوُ**” erkek; ve “**قِندَاوةٌ**” kadın; o, başta şiddet ve boyunda kısalıktır.

**قيد**: **قَيْدُ السيف**: askıların köklerinde uzatılmış olan; makaralar onu tutar.
Ve **قَيْد الرحل**: iki yanının arasında üstten örülmüş bir **قِدّ**; bazen eğer için de bir **قَيْد** yapılır; ve her şey ki bir kısmı diğer bir kısma bağlanmıştır (böyledir).
Ve cins at için denir: **قَيدُ الأوابد**; yani onu gördüğünde ona yetişir; sanki o, onun için **مُقَيَّد**’dir. Dedi ki:
Soyulmuş (tüysüz) bir atla, **قَيْدِ الأوابد** (olan) heybetli
Ve iki bacaktan **المُقَيَّدُ**: **القَيْدِ**in yeri; ve kadından halhal. Dedi ki:
**المُقَيَّدِ**i bükülmüş Herkûle
Ve **القِيدُ**: miktarda **القيس**.

**قود**: **القَودُ** sürmenin zıddıdır; hayvanı önünden **يقود** ve arkasından **يسوق**.
Ve **القِياد**: onunla bir hayvanı veya bir şeyi **تقود** ettiğin ip; ve denir ki: o, **القِياد**ı yumuşaktır. Ve ona “**مقادي**” verdim; yani ona boyun eğdim.
Ve onu kendisi için **اقتادَ**; ve onu kendisi için ve başkası için **قادَ**.
Ve **القِيادةُ**: **القائد**in masdarıdır.
Ve dağdan **القائدُ**: onun burnudur. Ve her dağ veya set, yerde uzamış (olan) **قائد**dir. Ve yerden bir sırt, şu kadar mil **يقود** ve **ينقاد**.
Ve **المِقوَدُ**: köpeğin veya hayvanın boynunda, onunla **يُقاد** edilen ip veya kayış.
Ve bineklerden ve develerden **الأَقْوَدُ**: karın altı ve boynu uzun olan; insanlardan: bir şeye yöneldiğinde yüzünü ondan çevirmeye neredeyse güç yetiremeyen. Dedi ki:
Kerim, çevresine dönüp bakandır		ve alçak, bakışı daimî olan **أقْوَدُ**dur
Ve **القَوَدُ**: öldürülen karşılığında öldürme; “onu onunla **أَقَدْتُه**” dersin.
Ve hâkimden **استَقَدْت** ve onu **أقَدْتُه**: ondan, yaptığı şeyin misliyle intikam aldım.

**وقد**: ateşi **وَقَدْتُ**; **قُوداً** ve **وَقْداً** (olarak); sahih olan **الوُقود**dur.
Ve **الوَقدُ**: onun alevinden gördüğündür; çünkü o bir isimdir.
Ve Yüce’nin sözü: “**وَقُود النار**” yani onun odunu.
Ve **المَوقِدُ** ve **المُسْتَوْقَدُ**: ateşin yeri.
Ve “**مِيقادٌ**” çakmak taşı: çabuk kıvılcım çıkaran; ve “**وَقّادٌ**” kalp: canlılık ve keskinlikte çabuk **التَّوُقُدِ** eden. Ve “**وَقَدَ**” nalbant (tırnak) **يَقِدُ**; yani parıltısı ışıldadığında; ve her şeyde (böyledir).
Ve **وَقْدَةُ** yaz: daha şiddetli sıcaktır.
Ve Yüce’nin sözü: “**يُوقَدُ من شجرة**”; onu nura döndürdü ve onu, **أوقَدَ** ve **توَقدَ**’dan tezkîr üzere çıkardı. Ve kim “**تُوقَدُ**” okursa onu ateşe döndürmüştür; ve “**تَوَقَّدَ**” onu yıldıza döndürmüştür; yahut **المِصباح**’a; o da kandildeki kandildir.
Ve **تَوَقَّدُ** ( **الدال**’ın ref‘i ile): manası **تتَوَقَّدُ**’dur; iki **تاء**’dan birinin diğerine idğamına rağmen; ve onu cam şişeye döndürmüştür.

**دقي**: **دَقِيَ** süt emen yavru **يَدْقَى**; **دقاً**; o halde o **دَقٍ**’dir; dişisi **دَقِيةٌ**; yani karnı bozuldu ve çok sütten dolayı dışkısı büyüdü; bu, **فَرحٍ** ve **فَرِحَةٍ** gibidir. Kim **فرحان**’ı **فرح** üzerine sokup “**فرحانُ فرحى**” derse, “**دَقْوانُ** ve **دَقْوَى**” der. Dedi ki:
... eğilir; sanki **دَقِي** bir çeyrek (deve derisi tulum) gibi

**ودق**: **الوَدْقُ**: yağmurun tamamı; şiddetlisi ve hafifi.
Ve “**ذات وَدْقَيْنِ**” bir savaş; yani şiddetli; iki şiddetli yağmuru olan bir buluta benzetilir. Ve “**وادِقةٌ**” bulut; ve nadiren denir: “**وَدَقَتْ** **تَدِقُ**”.
Ve **الوَديقةُ**: öğle vaktinin sıcağı.
Ve **المَودِقُ**: şerrin boğuşma yeri.
Ve her toynaklı, **الوَديقِ** ile vasfedilir. Ve “**وَدَقَتْ** **تَوْدَقُ** **وِدَاقاً**”; yani erkeğe hırslandı; ve “**أوْدَقَتْ**” ve “**استَوْدَقَتْ**”.
Ve **الوَدْقةُ**: gözde ve şakak damarlarında olan bir hastalık.
