# قوع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%88%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قوع

قاع الفحل على الناقة، كما في الصحاح وكذلك: قاعها يقوعها، عن ابن دريد قوعا وقياعا، بالكسر: إذا نزا وهو قلب قعا، كما في الصحاح وفي الجمهرة: قعاها يقعاها.
 وقال أبو عمرو ?: قاع الكلب يقوع قوعانا، محركة: إذا ظلع.
 وقال غيره:قاع فلان قوعا: خنس ونكص.
 وقال ابن دريد: القوع المسطح الذي يلقى فيه التمر أو البر عبدية، ج: أقواع.
 قال ابن بري: وكذلك الأندر، والبيدر، والجرين.

  والقاع: أرض سهلة مطمئنة واسعة، مستوية، حرة، لا حزونة فيها ولا ارتفاع ولا انهباط، قد انفرجت عنها الجبال والآكام، ولا حصى فيها ولا حجارة، ولا تنبت الشجر، وما حواليها أرفع منها، وهو مصب المياه، وقيل: هو منقع الماء في حر الطين، وقيل: هو ما استوى من الأرض وصلب، ولم يكن فيه نبات، ج: قيع، وقيعة، وقيعان، بكسرهن، وأقواع وأقوع، ولا نظير للثانية إلا جار وجيرة، كما في الصحاح .
 قلت: ونار ونيرة، جاء في شعر الأسود، نقله ابن جني في الشواذ، وصارت الواو فيها وفي قيعان ياء، لكسرة ما قبلها، قال الله تعالى: فيذرها قاعا صفصفا، وقال جل ذكره: كسراب بقيعة، وذهب أبو عبيد إلى أن القيعة تكون للواحد، كما حرره الخفاجي في العناية، وابن جني في الشواذ، ومثله ديمة، وفي الحديث: إنما هي قيعان أمسكت الماء وقال الراجز:
  كأن بالقيعان من رغاها
  مما نفى بالليل حالباها
  أمناء قطن جد حالجاها وشاهد القاع من قول الشاعر المسيب بن علس يصف ناقة:
  وإذا تعاورت الحصى أخفافها                      دوى نواديه بظهر الـقـاع وشاهد القيع قول المرار بن سعيد الفقعسي:
  وبين اللابتين إذا اطمأنت                      لعبن همالجا رصفا وقيعا وشاهد الأقواع قول ذي الرمة:
  وودعن أقواع الشماليل بعدمـا                      ذوى بقلها، أحرارها وذكورها وشاهد الأقوع قول الليث: يقال هذه قاع، وثلاث أقوع.
 والقاع: أطم بالمدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، يقال له: أطم البلويين.
 وقاع: ع، قرب زبالة على مرحلة منها.
 ويوم القاع: من أيامهم وفيه أسر بسطام بن قيس أوس بن حجر نقله الصاغاني وقاع البقيع: في ديار سليم.
 وقاع موحوش: باليمامة، وقد ذكر في و-ح-ش.
 وتقوع، كتكون مضارع كان: ة، بالقدس، ينسب إليها العسل الجيد، والعامة تقول: دقوع بالدال.
 وقاعة الدار: ساحتها مثل القاحة، نقله الجوهري عن الأصمعي، وأنشد لوعلة الجرمي:
  وهل تركت نساء الحي ضاحية                      في قاعة الدار يستوقدن بالغبط وكذلك باحتها، وصرحتها، والجمع: قوعات، محركة.
 وقال الليث: القواع، كغراب: الأرنب الذكر وهي بهاء وهذه عن ابن الأعرابي وقال أبو زيد: القواع كشداد: الذئب الصياح.
 وقال أبو عمرو: تقوع الإنسان تقوعا: إذا مال في مشيته، كالماشي في مكان شائك أو خشن، فهو لا يستقيم في مشيته.
 وقال الليث: تقوع الحرباء الشجرة تقوعا: علاها وهو مجاز، من تقوع الفحل الناقة.
 قال الصاغاني: والتركيب يدل على تبسط في مكان، وقد شذ القواع للذكر من الأرانب.
 ومما يستدرك عليه: اقتاع الفحل: إذا هاج، نقله الجوهري.
 وفي اللسان: اقتاع الفحل الناقة، وتقوعها: إذا ضربها، وأنشد ثعلب:
  يقتاعها كل فصيل مكـرم
  كالحبشي يرتقي في السلم. فسره فقال: أي: يقع عليها، قال: وهذه ناقة طويلة، وقد طال فصلانها، فركبوها.
 والقويعة: تصغير القاع، فيمن أنث، ومن ذكر قال: القويع.

  وقيعاة، بالكسر والهاء بعد الألف، حكاه عبد الله بن إبراهيم العمي الأفطس، وقال: سمعت مسلمة يقرأ كسراب بقيعاة، وهكذا في كتاب ابن مجاهد، قال ابن جني: وهو بمعنى قيعة، فعلة وفعلاة، كما قالوا: رجل عزه وعزهاة: للذي لا يقرب النساء واللهو، فهو فعل وفعلاة، ولا فرق بينه وبين فعلة وفعلاة، غير الهاء وذلك ما لا بال به، قال: ويجوز أن يكون قيعات بالتاء جمع قيعة، كديمة وديمات انتهى.
 والقاعة: موضع منتهى السانية من مجذب الدلو.
 والقاعة: سفل الدار، مكية، نقلها الزمخشري، قال: هكذا يقول أهل مكة، ويقولون: قعد فلان في العلية، ووضع قماشه في القاعة، قلت: وهكذا يستعمله أهل مصر أيضا، ويجمع على قاعات، كساحة وساحات.
 والقاعة: موضع قبل يبرين، من بلاد زيد مناة بن تميم.
 وقال ذهبان: موضع باليمن على مرحلة من غمدان.
 وقاع الحباب: آخر من بلاد سنحان.
 وقاع البزوة: موضع بين بدر ورابغ.

### Türkçe

**قاع** aygırın deveye (binmesi), صحاح’ta olduğu gibi; ve yine: **قاعها يقوعها**, İbn Düreyd’den: **قوعا** ve **قياعا**, kesre ile: sıçradığı zaman; ve o, **قعا**’nın kalbidir; صحاح’ta olduğu gibi. Ve Cümhere’de: **قعاها يقعاها**.
Ve Ebû Amr dedi ki: **قاع** köpek **يقوع** **قوعانا**, harekeli: topalladığı zaman.
Ve başkası dedi ki: **قاع** falan **قوعا**: geri çekildi ve döndü.
Ve İbn Düreyd dedi ki: **القوع** düzleştirilmiş (yer)dir; içine hurma veya buğday konur; **عبدية**; çoğulu: **أقواع**.
İbn Berrî dedi ki: ve كذلك **الأندر** ve **البيدر** ve **الجرين**.

**والقاع**: kolay (düz) alçak, geniş, düz, sert (toprak), onda ne pürüzlülük vardır ne yükselti ne çöküntü; dağlar ve tepeler ondan ayrılmıştır; onda ne çakıl vardır ne taş; ağaç bitirmez; çevresi ondan daha yüksektir; ve o, suların döküldüğü yerdir. Ve denildi ki: o, sert çamurda suyun biriktiği yerdir. Ve denildi ki: o, yerden düzleşip sertleşen şeydir; onda bitki olmaz. Çoğulu: **قيع** ve **قيعة** ve **قيعان**, hepsi kesre ile; ve **أقواع** ve **أقوع**. Ve ikincinin benzeri yoktur; ancak **جار** ve **جيرة** (vardır); صحاح’ta olduğu gibi.
Dedim ki: ve **نار** ve **نيرة**; Esved’in şiirinde geldi; İbn Cinnî onu **الشواذ**’da nakletti. Ve onda ve **قيعان**’da vav, kendisinden öncekinin kesresi sebebiyle yâ oldu. Allah Teâlâ dedi ki: **فيذرها قاعا صفصفا**. Ve Celâl zikri dedi ki: **كسراب بقيعة**. Ve Ebû Ubeyd, **القيعة**’nın tekil için olacağı görüşüne gitti; Hufâcî’nin **العناية**’da tahrir ettiği gibi ve İbn Cinnî’nin **الشواذ**’da (tahrir ettiği gibi). Ve onun benzeri **ديمة**’dir. Ve hadiste: “Ancak o, suyu tutan **قيعان**’dır.” Ve râciz dedi ki:
  Sanki **القيعان**’da, köpüğünden,
  geceleyin sağanını uzaklaştırdığı şeyden,
  güvenilirler; pamuk; onu iyice çırpandır.
Ve **القاع** için şahit, şair Müseyyeb b. Ales’in, bir deveyi vasfederken sözündendir:
  Ve çakıl, ayak tabanlarına dolaştığında,
  **القاع**’ın sırtında çağrıları uğuldadı.
Ve **القيع** için şahit, Murâr b. Saîd el-Fak‘asî’nin sözüdür:
  İki lavanın arasında, alçaldığında,
  hemelaclar oynadılar; döşenmiş ve **قيعا**.
Ve **الأقواع** için şahit, Zü’r-Rumme’nin sözüdür:
  Şimâlîllerin **أقواع**’ını vedalaştılar; sonra,
  otları kurudu; serbestleri ve erkekleri.
Ve **الأقوع** için şahit, Leys’in sözüdür: “Şöyle denir: bu **قاع**’dır; ve üç **أقوع**.”
Ve **القاع**: Medine’de, üzerinde oturanına en faziletli salât ve selâm (olsun), bir **أطم**’dur; ona **أطم البلويين** denir.
Ve **قاع**: (bir yer adı); **زبالة**’ya yakın, ondan bir merhale üzeredir.
Ve **يوم القاع**: onların günlerindendir; onda Bistâm b. Kays, Evs b. Hacer’i esir aldı; Sâgânî onu nakletti. Ve **قاع البقيع**: Süleym’in diyarındadır.
Ve **قاع موحوش**: Yemâme’dedir; **و-ح-ش**’te zikredilmiştir.
Ve **تقوع**, **كتكون** (yani **كان**’ın muzârîsi gibi): (bir yer); Kudüs’te; ona iyi bal nisbet edilir; avam **دقوع** der, **الدال** ile.
Ve **قاعة الدار**: onun avlusu; **القاحة** gibi; Cevherî onu Asmaî’den nakletti. Ve Vâ‘ile el-Cermî’den şu beyit okundu:
  Mahallenin kadınları bir açık yeri bıraktı mı,
  **قاعة الدار**’da sevinçle ateş yakarlar.
Ve كذلك onun **باحتها**’sı ve **صرحتها**’sı; çoğulu: **قوعات**, harekeli.
Ve Leys dedi ki: **القواع**, **كغراب**: erkek tavşandır; ve onda **بهاء** vardır; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve Ebû Zeyd dedi ki: **القواع** **كشداد**: çok uluyan kurt.
Ve Ebû Amr dedi ki: **تقوع** insan **تقوعا**: yürüyüşünde eğrildiği zaman; dikenli veya kaba bir yerde yürüyen gibi; o, yürüyüşünde doğrulmaz.
Ve Leys dedi ki: **تقوع** bukalemun ağaca **تقوعا**: ona çıktı; ve o mecazdır; aygırın deveye **تقوع**’undan.
Sâgânî dedi ki: ve terkib, bir yerde yayılıp düzleşmeye delâlet eder; ve erkek tavşanlar için **القواع** şâz olmuştur.
Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **اقتاع الفحل**: azdığı zaman; Cevherî onu nakletti.
Ve Lisân’da: **اقتاع الفحل الناقة** ve **تقوعها**: onu vurduğu zaman. Ve Sa‘leb şu beyiti okudu:
  Her kerîm yavru onu **يقتاعها**,
  Habeşli gibi merdivende yükselir.
Onu tefsir etti ve dedi ki: yani: onun üzerine düşer (biner). Dedi ki: bu uzun bir devedir; ve yavruları uzadı; onu bindiler.
Ve **القويعة**: **القاع**’ın küçültmesi; dişil yapan için; erkek yapan dedi ki: **القويع**.

Ve **قيعاة**, kesre ile ve eliften sonra **الهاء**: Abdullah b. İbrâhîm el-‘Amî el-Aftas onu hikâye etti. Ve dedi ki: Müslime’yi “**كسراب بقيعاة**” okurken işittim; ve İbn Mücâhid’in kitabında da böyledir. İbn Cinnî dedi ki: ve o, **قيعة** mânâsındadır; **فعلة** ve **فعلاة**; كما dedikleri gibi: **رجل عزه** ve **عزهاة**: kadınlara ve eğlenceye yaklaşmayan kimse için; o, **فعل** ve **فعلاة**’dır. Ve onunla **فعلة** ve **فعلاة** arasında fark yoktur; yalnız **الهاء** (vardır); ve bu, önem verilecek bir şey değildir. Dedi ki: ve **قيعات**’ın **التاء** ile, **قيعة**’nın çoğulu olması caizdir; **ديمة** ve **ديمات** gibi. Bitti.
Ve **القاعة**: **السانية**’nin, kovanın çekildiği yerden (yani kuyudan) nihayet bulduğu yerin mevkiidir.
Ve **القاعة**: evin alt kısmıdır; Mekkelice; Zemahşerî onu nakletti. Dedi ki: Mekke ehli böyle söyler; ve derler ki: falan **العلية**’de oturdu; ve kumaşını **القاعة**’ye koydu. Dedim ki: Mısır ehli de onu كذلك kullanır. Ve **قاعات** üzerine cem‘ edilir; **ساحة** ve **ساحات** gibi.
Ve **القاعة**: **يبرين**’den önce bir yerdir; Temîm’den Zeyd Menât b. Temîm’in beldelerindendir.
Ve Zehebân dedi ki: Yemen’de, **غمدان**’dan bir merhale üzerinde bir yerdir.
Ve **قاع الحباب**: **سنحان** beldelerinin sonudur.
Ve **قاع البزوة**: Bedir ile Râbiğ arasında bir yerdir.
