# قوم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%88%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قوم

القيامُ: نقيض الجلوس، قام يَقُومُ قَوْماً وقِياماً وقَوْمة وقامةً، والقَوْمةُ المرة الواحدة. قال ابن الأَعرابي: قال عبد لرجل أَراد أن يشتريه: لا تشترني فإني إذا جعت أَبغضت قَوْماً، وإذا شبِعت أَحببت نَوْماً، أي أَبغضت قياماً من موضعي؛ قال:
قد صُمْتُ رَبِّي، فَتَقَبَّلْ صامتي،
وقُمْتُ لَيْلي، فتقَبَّل قامَتي
أَدْعُوك يا ربِّ من النارِ التي
أَعْدَدْتَ للكُفَّارِ في القِيامةِ
وقال بعضهم: إنما أَراد قَوْمَتي وصَوْمَتي فأَبدل من الواو أَلفاً، وجاء بهذه الأبيات مؤسَّسة وغير مؤسسة، وأَراد من خوف النار التي أَعددت؛ وأَورد ابن بري هذا الرجز شاهداً على القَوْمة فقال:
قد قمت ليلي، فتقبَّل قَوْمَتي،
وصمت يومي، فتقبَّل صَوْمَتي
ورجل قائم من رجال قُوَّمٍ وقُيَّمٍ وقِيَّمٍ وقُيَّامٍ وقِيَّامٍ. وقَوْمٌ: قيل هو اسم للجمع، وقيل: جمع. التهذيب: ونساء قُيَّمٌ وقائمات أَعرف. والقامةُ: جمع قائم؛ عن كراع. قال ابن بري رحمه الله: قد ترتجل العرب لفظة قام بين يدي الجمل فيصير كاللغو؛ ومعنى القِيام العَزْمُ كقول العماني الراجز للرشيد عندما همَّ بأَن يعهد إلى ابنه قاسم:قُل للإمامِ المُقْتَدَى بأَمِّه:
ما قاسِمٌ دُونَ مَدَى ابنِ أُمِّه،
فَقَدْ رَضِيناهُ فَقُمْ فسَمِّه
أي فاعْزِمْ ونُصَّ عليه؛ وكقول النابغة الذبياني:
نُبِّئتُ حِصْناً وحَيّاً مِن بَني أَسَدٍ
قامُوا فقالُوا؛ حِمانا غيرُ مَقْروبِ
أَي عَزَموا فقالوا؛ وكقول حسان بن ثابت:
علاما قامَ يَشْتُمُني لَئِيمٌ،
كخِنْزِيرٍ تَمَرَّغَ في رَمادِ
(* قوله «علاما» ثبتت ألف ما في الإستفهام مجرورة بعلى في الأصل، وعليها فالجزء موفور وإن كان الأكثر حذفها حينئذ).
معناه علام يعزم على شتمي؛ وكقول الآخر:
لَدَى بابِ هِنْدٍ إذْ تَجَرَّدَ قائما
ومنه قوله تعالى: وإنه لما قامَ عبد الله يدعوه؛ أي لما عزم. وقوله تعالى: إذ قاموا فقالوا ربُّنا ربُّ السموات والأرض؛ أي عزَموا فقالوا، قال: وقد يجيء القيام بمعنى المحافظة والإصلاح؛ ومنه قوله تعالى: الرجال قوّامون على النساء، وقوله تعالى: إلا ما دمت عليه قائماً؛ أي ملازماً محافظاً. ويجيء القيام بمعنى الوقوف والثبات. يقال للماشي: قف لي أي تحبَّس مكانَك حتى آتيك، وكذلك قُم لي بمعنى قف لي، وعليه فسروا قوله سبحانه: وإذا أَظلم عليهم قاموا؛ قال أهل اللغة والتفسير: قاموا هنا بمعنى وقَفُوا وثبتوا في مكانهم غير متقدّمين ولا متأَخرين، ومنه التَّوَقُّف في الأَمر وهو الوقُوف عنده من غير مُجاوَزة له؛ ومنه الحديث: المؤمن وَقَّافٌ متَأَنٍّ، وعلى ذلك قول الأَعشى:
كانت وَصاةٌ وحاجاتٌ لها كَفَفُ،
لَوْ أَنَّ صْحْبَكَ، إذْ نادَيْتَهم، وقَفُوا
أي ثبتوا ولم يتقدَّموا؛ ومنه قول هُدبة يصف فلاة لا يُهتدى فيها: يَظَلُّ بها الهادي يُقلِّبُ طَرْفَه،
يَعَضُّ على إبْهامِه، وهو واقِفُ
أَي ثابت بمكانه لا يتقدَّم ولا يتأَخر؛ قال: ومنه قول مزاحم: أَتَعْرِفُ بالغَرَّيْنِ داراً تَأبَّدَتْ،
منَ الحَيِّ، واستَنَّتْ عَليها العَواصِفُ
وقَفْتُ بها لا قاضِياً لي لُبانةً،
ولا أَنا عنْها مُسْتَمِرٌّ فَصارِفُ
قال: فثبت بهذا ما تقدم في تفسير الآية. قال: ومنه قامت الدابة إذا وقفت عن السير. وقام عندهم الحق أي ثبت ولم يبرح؛ ومنه قولهم: أقام بالمكان هو بمعنى الثبات. ويقال: قام الماء إذا ثبت متحيراً لا يجد مَنْفَذاً، وإذا جَمد أيضاً؛ قال: وعليه فسر بيت أبي الطيب:
وكذا الكَريمُ إذا أَقام بِبَلدةٍ،
سالَ النُّضارُ بها وقام الماء
أي ثبت متحيراً جامداً. وقامَت السُّوق إذا نفَقت، ونامت إذا كسدت. وسُوق قائِمة: نافِقة. وسُوق نائِمة: كاسِدة. وقاوَمْتُه قِواماً: قُمْت معه، صحَّت الواو في قِوام لصحتها في قاوَم. والقَوْمةُ: ما بين الركعتين من القِيام. قال أَبو الدُّقَيْش: أُصلي الغَداة قَوْمَتَيْنِ، والمغرب ثلاث قَوْمات، وكذلك قال في الصلاة.
والمقام: موضع القدمين؛ قال:
هذا مَقامُ قَدَمَي رَباحِ،
غُدْوَةَ حتَّى دَلَكَتْ بَراحِ
ويروى: بِراحِ. والمُقامُ والمُقامةُ: الموضع الذي تُقيم فيه. والمُقامة، بالضم: الإقامة. والمَقامة، بالفتح: المجلس والجماعة من الناس، قال: وأما المَقامُ والمُقامُ فقد يكون كل واحد منهما بمعنى الإقامة، وقد يكون بمعنى موضع القِيام، لأَنك إذا جعلته من قام يَقُوم فمفتوح، وإن جعلته من قام يُقِيمُ فَمضْموم، فإن الفعل إذا جاوز الثلاثة فالموضع مضموم الميم، لأَنه مُشَبَّه ببنات الأَربعة نحو دَحْرَجَ وهذا مُدَحْرَجُنا. وقوله تعالى: لا مقَامَ لكم، أي لا موضع لكم، وقُرئ لا مُقام لكم، بالضم، أي لا إقامة لكم. وحَسُنت مُستقَرّاً ومُقاماً؛ أَي موضعاً؛ وقول لبيد: عَفَتِ الدِّيارُ: مَحلُّها فَمُقامُها
بِمنىً، تأَبَّدَ غَوْلُها فَرِجامُها
يعني الإقامة. وقوله عزَّ وجل: كم تركوا من جنات وعيون وزُروع ومَقام كَريم؛ قيل: المَقامُ الكريم هو المِنْبَر، وقيل: المنزلة الحسَنة. وقامت المرأَة تَنُوح أَي جعَلت تنوح، وقد يُعْنى به ضدّ القُعود لأَن أكثر نوائح العرب قِيامٌ؛ قال لبيد:
قُوما تَجُوبانِ مَعَ الأَنْواح
وقوله:
يَوْمُ أَدِيمِ بَقَّةَ الشَّرِيمِ
أَفضَلُ من يومِ احْلِقِي وقُومي
إنما أَراد الشدّة فكنى عنه باحْلِقي وقومي، لأَن المرأَة إذا مات حَمِيمها أو زوجها أو قُتل حلَقَت رأْسها وقامَت تَنُوح عليه. وقولهم: ضَرَبه ضَرْبَ ابنةِ اقْعُدي وقُومي أي ضَرْبَ أمة، سميت بذلك لقُعودها وقِيامه في خدمة مواليها، وكأنَّ هذا جعل اسماً، وإن كان فِعْلاً، لكونه من عادتها كما قال: إن الله ينهاكم عن قِيلٍ وقالٍ. وأَقامَ بالمكان إقاماً وإقامةً ومُقاماً وقامةً؛ الأخيرة عن كراع: لَبِثَ. قال ابن سيده: وعندي أن قامة اسم كالطّاعةِ والطّاقَةِ. التهذيب: أَقَمْتُ إقامةً، فإذا أَضَفْت حَذَفْت الهاء كقوله تعالى: وإقام الصلاةِ وإيتاء الزكاةِ. الجوهري: وأَقامَ بالمكان إقامةً، والهاء عوض عن عين الفعل لأَن أصلَه إقْواماً، وأَقامَه من موضعه. وأقامَ الشيء: أَدامَه، من قوله تعالى: ويُقِيمون الصلاةَ، وقوله تعالى: وإنَّها لبِسَبيل مُقِيم؛ أراد إن مدينة قوم لوط لبطريق بيِّن واضح؛ هذا قول الزجاج.
والاسْتِقامةُ: الاعْتدالُ، يقال: اسْتَقامَ له الأمر. وقوله تعالى: فاسْتَقِيمُوا إليه أي في التَّوَجُّه إليه دون الآلهةِ. وقامَ الشيءُ واسْتقامَ: اعْتدَل واستوى. وقوله تعالى: إن الذين قالوا ربُّنا الله ثم اسْتَقاموا؛ معنى قوله اسْتَقامُوا عملوا بطاعته ولَزِموا سُنة نبيه، صلى الله عليه وسلم. وقال الأَسود بن مالك: ثم استقاموا لم يشركوا به شيئاً، وقال قتادة: استقاموا على طاعة الله؛ قال كعب بن زهير:
فَهُمْ صَرفُوكم، حينَ جُزْتُمْ عنِ الهُدَى،
بأَسْيافِهِِمْ حَتَّى اسْتَقَمْتُمْ على القِيَمْ
قال: القِيَمُ الاسْتِقامةُ. وفي الحديث: قل آمَنتُ بالله ثم اسْتَقِمْ؛ فسر على وجهين: قيل هو الاسْتقامة على الطاعة، وقيل هو ترك الشِّرك. أَبو زيد: أَقمْتُ الشيء وقَوَّمْته فَقامَ بمعنى اسْتقام، قال: والاسْتِقامة اعتدال الشيء واسْتِواؤه. واسْتَقامَ فلان بفلان أي مدَحه وأَثنى عليه. وقامَ مِيزانُ النهار إذا انْتَصفَ، وقام قائمٌ الظَّهِيرة؛ قال الراجز: وقامَ مِيزانُ النَّهارِ فاعْتَدَلْ
والقَوامُ: العَدْل؛ قال تعالى: وكان بين ذلك قَواماً؛ وقوله تعالى: إنّ هذا القرآن يَهْدِي للتي هي أَقْومُ؛ قال الزجاج: معناه للحالة التي هي أَقْوَمُ الحالاتِ وهي تَوْحِيدُ الله، وشهادةُ أن لا إله إلا الله، والإيمانُ برُسُله، والعمل بطاعته. وقَوَّمَه هو؛ واستعمل أبو إسحق ذلك في الشِّعر فقال: استقامَ الشِّعر اتَّزَنَ. وقَوّمَََ دَرْأَه: أَزال عِوَجَه؛ عن اللحياني، وكذلك أَقامَه؛ قال:
أَقِيمُوا، بَني النُّعْمانِ، عَنَّا صُدُورَكُم،
وإلا تُقِيموا، صاغِرِينَ، الرُّؤوسا
عدَّى أَقِيمُوا بعن لأَن فيه معنى نَحُّوا أَو أَزيلُوا، وأَما قوله: وإلاَّ تُقِيموا صاغرين الرُّؤوسا فقد يجوز أَن يُعْنى به عُني بأَقِيموا أي وإلا تُقيموا رؤوسكم عنا صاغرين، فالرُّؤوسُ على هذا مفعول بتُقيموا، وإن شئت جعلت أَقيموا هنا غير متعدّ بعن فلم يكن هنالك حرف ولاحذف، والرُّؤوسا حينئذ منصوب على التشبيه بالمفعول.
أَبو الهيثم: القامةُ جماعة الناس. والقامةُ أيضاً: قامةُ الرجل. وقامةُ الإنسان وقَيْمَتُه وقَوْمَتُه وقُومِيَّتُه وقَوامُه: شَطاطُه؛ قال العجاج:
أَما تَرَيني اليَوْمَ ذا رَثِيَّهْ،
فَقَدْ أَرُوحُ غيرَ ذي رَذِيَّهْ
صُلْبَ القَناةِ سَلْهَبَ القُومِيَّهْ
وصَرَعَه من قَيْمَتِه وقَوْمَتِه وقامَته بمعنى واحد؛ حكان اللحياني عن الكسائي. ورجل قَوِيمٌ وقَوَّامٌ: حَسَنُ القامة، وجمعهما قِوامٌ. وقَوام الرجل: قامته وحُسْنُ طُوله، والقُومِيَّةُ مثله؛ وأنشد ابن بري رجز العجاج:
أَيامَ كنتَ حسَنَ القُومِيَّهْ،
صلبَ القناة سَلهبَ القَوْسِيَّهْ
والقَوامُ: حُسْنُ الطُّول. يقال: هو حسن القامةِ والقُومِيَّة والقِمّةِ. الجوهري: وقامةُ الإنسان قد تُجمَع على قاماتٍ وقِيَمٍ مِثْل تاراتٍ وتِيَر، قال: وهو مقصور قيام ولحقه التغيير لأَجل حرف العلة وفارق رَحَبة ورِحاباً حيث لم يقولوا رِحَبٌ كما قالوا قِيَمٌ وتِيَرٌ. والقُومِيَّةُ: القَوام أَو القامةُ. الأَصمعي: فلان حسن القامةِ والقِمّة والقُوميَّة بمعنى واحد؛ وأَنشد:
فَتَمَّ مِنْ قَوامِها قُومِيّ
ويقال: فلان ذُو قُومِيَّةٍ على ماله وأَمْره. وتقول: هذا الأَمر لا قُومِيَّة له أي لا قِوامَ له. والقُومُ: القصدُ؛ قال رؤبة: واتَّخَذَ الشَّد لهنَّ قُوما
وقاوَمَه في المُصارَعة وغيرها. وتقاوموا في الحرب أي قام بعضهم لبعض. وقِوامُ الأمر، بالكسر: نِظامُه وعِماده. أَبو عبيدة: هو قِوامُ أهل بيته وقِيامُ أهل بيته، وهو الذي يُقيم شأْنهم من قوله تعالى: ولا تُؤتوا السُّفهاء أَموالكم التي جَعل الله لكم قِياماً. وقال الزجاج: قرئت جعل الله لكم قِياماً وقِيَماً. ويقال: هذا قِوامُ الأَمر ومِلاكُه الذي يَقوم به؛ قال لبيد:
أَفَتِلْكَ أمْ وَحْشِيّةٌ مَسْبُوعَةٌ
خُذِلَتْ، وهادِيةُ الصِّوارِ قوامُها؟
قال: وقد يفتح، ومعنى الآية أي التي جعلَها الله لكم قِياماً تُقِيمكم فتَقُومون بها قِياماً، ومن قرأَ قِيَماً فهو راجع إلى هذا، والمعنى جعلها الله قِيمةَ الأَشياء فبها تَقُوم أُمورُكم؛ وقال الفراء: التي جعل الله لكم قِياماً يعني التي بها تَقُومون قياماً وقِواماً، وقرأَ نافع المدني قيَماً، قال: والمعنى واحد.
ودِينارٌ قائم إذا كان مثقالاً سَواء لا يَرْجح، وهو عند الصيارفة ناقص حتى يَرْجَح بشيء فيسمى مَيّالاً، والجمع قُوَّمٌ وقِيَّمٌ. وقَوَّمَ السِّلْعة واسْتَقامها: قَدَّرها. وفي حديث عبد الله بن عباس: إذا اسْتَقَمْت بنَقْد فبِعْتَ بنقد فلا بأْس به، وإذا اسْتَقَمْت بنقد فبعته بِنَسيئة فلا خير فيه فهو مكروه؛ قال أَبو عبيد: قوله إذا استقمت يعني قوَّمت، وهذا كلام أهل مكة، يقولون: اسَتَقَمْتُ المَتاع أي قَوَّمْته، وهما بمعنى، قال: ومعنى الحديث أن يدفَعَ الرجلُ إلى الرجل الثوب فيقوّمه مثلاً بثلاثين درهماً، ثم يقول: بعه فما زاد عليها فلك، فإن باعه بأكثر من ثلاثين بالنقد فهو جائز، ويأْخذ ما زاد على الثلاثين، وإن باعه بالنسيئة بأَكثر مما يبيعه بالنقد فالبيع مردود ولا يجوز؛ قال أَبو عبيد: وهذا عند من يقول بالرأْي لا يجوز لأَنها إجارة مجهولة، وهي عندنا معلومة جائزة، لأَنه إذا وَقَّت له وَقْتاً فما كان وراء ذلك من قليل أو كثير فالوقت يأْتي عليه، قال: وقال سفيان بن عيينة بعدما روى هذا الحديث يَسْتَقِيمه بعشرة نقداً فيبيعه بخمسة عشر نسيئة، فيقول: أُعْطِي صاحب الثوب من عندي عشرة فتكون الخمسة عشر لي، فهذا الذي كره. قال إسحق: قلت لأَحمد قول ابن عباس إذا استقمت بنقد فبعت بنقد، الحديث، قال: لأنه يتعجل شيئاً ويذهب عَناؤه باطلاً، قال إسحق: كما قال قلت فما المستقيم؟ قال: الرجل يدفع إلى الرجل الثوب فيقول بعه بكذا، فما ازْدَدْتَ فهو لك، قلت: فمن يدفع الثوب إلى الرجل فيقول بعه بكذا فما زاد فهو لك؟ قال: لا بأْس، قال إسحق كما قال. والقِيمةُ: واحدة القِيَم، وأَصله الواو لأَنه يقوم مقام الشيء. والقيمة: ثمن الشيء بالتَّقْوِيم. تقول: تَقاوَمُوه فيما بينهم، وإذا انْقادَ الشيء واستمرّت طريقته فقد استقام لوجه. ويقال: كم قامت ناقتُك أي كم بلغت. وقد قامَتِ الأمةُ مائة دينار أي بلغ قيمتها مائة دينار، وكم قامَتْ أَمَتُك أي بلغت. والاستقامة: التقويم، لقول أهل مكة استقَمْتُ المتاع أي قوَّمته. وفي الحديث: قالوا يا رسول الله لو قوَّمْتَ لنا، فقال: الله هو المُقَوِّم، أي لو سَعَّرْت لنا، وهو من قيمة الشيء، أي حَدَّدْت لنا قيمتها. ويقال: قامت بفلان دابته إذا كلَّتْ وأَعْيَتْ فلم تَسِر. وقامت الدابة: وَقَفَت. وفي الحديث: حين قام قائمُ الظهيرة أي قيام الشمس وقت الزوال من قولهم قامت به دابته أي وقفت، والمعنى أن الشمس إذا بلغت وسَط السماء أَبْطأَت حركةُ الظل إلى أن تزول، فيحسب الناظر المتأَمل أنها قد وقفت وهي سائرة لكن سيراً لا يظهر له أثر سريع كما يظهر قبل الزوال وبعده، ويقال لذلك الوقوف المشاهد: قام قائم الظهيرة، والقائمُ قائمُ الظهيرة. ويقال: قام ميزان النهار فهو قائم أي اعْتَدَل. ابن سيده: وقام قائم الظهيرة إذا قامت الشمس وعقَلَ الظلُّ، وهو من القيام. وعَيْنٌ قائمة: ذهب بصرها وحدَقَتها صحيحة سالمة. والقائم بالدِّين: المُسْتَمْسِك به الثابت عليه. وفي الحديث: إنَّ حكيم بن حِزام قال: بايعت رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أن لا أخِرَّ إلا قائماً؛ قال له النبي، صلى الله عليه وسلم: أمّا من قِبَلِنا فلا تَخِرُّ إلا قائماً أي لسنا ندعوك ولا نبايعك إلا قائماً أي على الحق؛ قال أبو عبيد: معناه بايعت أن لا أموت إلا ثابتاً على الإسلام والتمسُّك به. وكلُّ من ثبت على شيء وتمسك به فهو قائم عليه. وقال تعالى: ليْسُوا سَواء من أهل الكتاب أُمَّةٌ قائمةٌ؛ إنما هو من المُواظبة على الدين والقيام به؛ الفراء: القائم المتمسك بدينه، ثم ذكر هذا الحديث. وقال الفراء: أُمَّة قائمة أي متمسكة بدينها. وقوله عز وجل: لا يُؤَدِّه إليك إلا ما دُمت عليه قائماً؛ أي مُواظِباً مُلازِماً، ومنه قيل في الكلام للخليفة: هو القائِمُ بالأمر، وكذلك فلان قائِمٌ
بكذا إذا كان حافظاً له متمسكاً به. قال ابن بري: والقائِمُ على الشيء الثابت عليه، وعليه قوله تعالى: من أهل الكتاب أُمةٌ قائمةٌ؛ أي مواظِبة على الدين ثابتة. يقال: قام فلان على الشيء إذا ثبت عليه وتمسك به؛ ومنه الحديث: اسْتَقِيموا لقُريش ما اسْتَقامُوا لكم، فإنْ لم يَفْعَلوا فضَعُوا سيُوفَكم على عَواتِقكم فأَبِيدُوا خضْراءهم، أي دُوموا لهم في الطاعة واثْبُتوا عليها ما داموا على الدين وثبتوا على الإسلام. يقال: قامَ واسْتَقامَ كما يقال أَجابَ واسْتجابَ؛ قال الخطابي: الخَوارِج ومن يَرى رأْيهم يتأَوَّلونه على الخُروج على الأَئمة ويحملون قوله ما اسْتقاموا لكم على العدل في السِّيرة، وإنما الاستقامة ههنا الإقامة على الإسلام، ودليله في حديث آخر: سيَلِيكم أُمَراءُ تَقْشَعِرُّ منهم الجلود وتَشْمَئِزُّ منهم القلوب، قالوا: يا رسول الله، أَفلا تُقاتلهم؟ قال: لا ما أَقاموا الصلاة، وحديثه الآخر: الأَئمة من قريش أَبرارُها أُمَراءُ أَبرارِها وفُجَّارُها أُمَراءُ فُجَّارِها؛ ومنه الحديث: لو لم تَكِلْه لقامَ لكم أي دام وثبت، والحديث الآخر: لو تَرَكَتْه ما زال قائماً، والحديث الآخر: ما زال يُقِيمُ لها أُدْمَها. وقائِمُ السيف: مَقْبِضُه، وما سوى ذلك فهو قائمة نحو قائمةِ الخِوان والسرير والدابة. وقَوائِم الخِوان ونحوها: ما قامت عليه. الجوهري: قائمُ السيف وقائمتُه مَقْبِضه. والقائمةُ: واحدة قوائم الدَّوابّ. وقوائم الدابة: أربَعُها، وقد يستعار ذلك في الإنسان؛ وقول الفرزدق يصف السيوف:
إذا هِيَ شِيمتْ فالقوائِمُ تَحْتها،
وإنْ لمْ تُشَمْ يَوْماً علَتْها القَوائِمُ
أَراد سُلَّت. والقوائم: مقَابِض السيوف.
والقُوام: داءٌ يأْخذ الغنم في قوائمها تقوم منه. ابن السكيت: ما فَعل قُوام كان يَعتري هذه الدابة، بالضم، إذا كان يقوم فلا يَنْبَعث. الكسائي: القُوام داءٌ يأْخذ الشاة في قوائمها تقوم منه؛ وقَوَّمت الغنم: أَصابها ذلك فقامت. وقامُوا بهم: جاؤوهم بأَعْدادهم وأَقرانِهم وأَطاقوهم. وفلان لا يقوم بهذا الأمر أي لا يُطِيق عليه، وإذا لم يُطِق الإنسان شيئاً قيل: ما قام به. الليث: القامةُ مِقدار كهيئة رجل يبني على شَفِير البئر يوضع عليه عود البَكْرة، والجمع القِيم، وكذلك كل شيء فوق سطح ونحوه فهو قامة؛ قال الأَزهري: الذي قاله الليث في تفسير القامة غير صحيح، والقامة عند العرب البكرة التي يستقى بها الماء من البئر، وروي عن أبي زيد أنه قال: النَّعامة الخشبة المعترضة على زُرْنُوقي البئر ثم تعلق القامة، وهي البَكْرة من النعامة. ابن سيده: والقامةُ البكرة يُستقَى عليها، وقيل: البكرة وما عليها بأَداتِها، وقيل: هي جُملة أَعْوادها؛ قال الشاعر: لَمّا رأَيْتُ أَنَّها لا قامهْ،
وأَنَّني مُوفٍ على السَّآمَهْ،
نزَعْتُ نَزْعاً زَعْزَعَ الدِّعامهْ
والجمع قِيَمٌ مثل تارةٍ وتِيَرٍ، وقامٌ؛ قال الطِّرِمّاح: ومشَى تُشْبِهُ أَقْرابُه
ثَوْبَ سْحْلٍ فوقَ أَعوادِ قامِ
وقال الراجز:
يا سَعْدُ غَمَّ الماءَ وِرْدٌ يَدْهَمُه،
يَوْمَ تَلاقى شاؤُه ونَعَمُهْ،
واخْتَلَفَتْ أَمْراسُه وقِيَمُهْ
وقال ابن بري في قول الشاعر:
لَمّا رأَيت أَنها لا قامه
قال: قال أَبو عليّ ذهب ثعلب إلى أَن قامة في البيت جمع قائِم مثل بائِع وباعةٍ، كأَنه أَراد لا قائمين على هذا الحوض يَسْقُون منه، قال: ومثله فيما ذهب إليه الأَصمعي:
وقامَتي رَبِيعةُ بنُ كَعْبِ،
حَسبُكَ أَخلاقُهمُ وحَسْبي
أي رَبِيعة قائمون بأَمري؛ قال: وقال عديّ بن زيد:
وإنِّي لابنُ ساداتٍ
كِرامٍ عنهمُ سُدْتُ
وإنِّي لابنُ قاماتٍ
كِرامٍ عنهمُ قُمْتُ
أَراد بالقاماتِ الذين يقومون بالأُمور والأَحداث؛ ومما يشهد بصحة قول ثعلب أن القامة جمع قائم لا البكرة قوله:
نزعت نزعاً زعزع الدِّعامه
والدِّعامة إنما تكون للبكرة، فإن لم تكن بكْرَةٌ
فلا دعامة ولا زعزعةَ لها؛ قال ابن بري: وشاهد القامة للبكرة قول الراجز:إنْ تَسْلَمِ القامةُ والمَنِينُ،
تُمْسِ وكلُّ حائِمٍ عَطُونُ
وقال قيس بن ثُمامة الأرْحبي في قامٍ جمع قامةِ البئر:
قَوْداءَ تَرْمَدُّ مِنْ غَمْزي لها مَرَطَى،
كأَن هادَيها قامٌ على بِيرِ
والمِقْوَم: الخَشَبة التي يُمْسكها الحرّاث. وقوله في الحديث: إنه أَذِنَ في قَطْع المسَدِ والقائمَتينِ من شجر الحَرَم، يريد قائمتي الرَّحْل اللتين تكون في مُقَدَّمِه ومُؤَخَّره.
وقَيِّمُ الأمر: مُقِيمهُ. وأمرٌ
قَيِّمٌ: مُسْتقِيم. وفي الحديث: أتاني مَلَك فقال: أَنت قُثَمٌ وخُلُقُكَ قَيِّم أي مُسْتَقِيم حسَن. وفي الحديث: ذلك الدين القَيِّمُ أي المستقيم الذي لا زَيْغ فيه ولا مَيْل عن الحق. وقوله تعالى: فيها كُتب قيِّمة؛ أَي مستقيمة تُبيّن الحقّ من الباطل على اسْتِواء وبُرْهان؛ عن الزجاج. وقوله تعالى: وذلك دِين القَيِّمة؛ أَي دين الأُمةِ القيّمة بالحق، ويجوز أَن يكن دين المِلة المستقيمة؛ قال الجوهري: إنما أَنثه لأَنه أَراد المِلة الحنيفية. والقَيِّمُ: السيّد وسائسُ الأَمر. وقَيِّمُ القَوْم: الذي يُقَوِّمُهم ويَسُوس أَمرهم. وفي الحديث: ما أَفْلَحَ قَوْمٌ قَيِّمَتُهُم امرأة. وقَيِّمُ المرأَةِ: زوجها في بعض اللغات. وقال أَبو الفتح ابن جني في كتابه الموسوم بالمُغْرِب. يروى أَن جاريتين من بني جعفر بن كلاب تزوجتا أَخوين من بني أَبي بكر ابن كلاب فلم تَرْضَياهما فقالت إحداهما:
أَلا يا ابْنَةَ الأَخْيار مِن آلِ جَعْفَرٍ
لقد ساقَنا منْ حَيِّنا هَجْمَتاهُما
أُسَيْوِدُ مِثْلُ الهِرِّ لا دَرَّ دَرُّه
وآخَرُ مِثْلُ القِرْدِ لا حَبَّذا هُما
يَشِينانِ وجْهَ الأَرْضِ إنْ يَمْشِيا بِها،
ونَخْزَى إذَا ما قِيلَ: مَنْ قَيِّماهُما؟
قَيِّماهما: بَعْلاهُما، ثنت الهَجّمتين لأَنها أَرادت القِطْعَتَين أَو القَطيعَيْنِ. وفي الحديث: حتى يكون لخمسين امرأَة قَيِّمٌ واحد؛ قَيِّمُ المرأَةِ: زوجها لأَنه يَقُوم بأَمرها وما تحتاج إليه. وقام بأَمر كذا. وقام الرجلُ على المرأَة: مانَها. وإنه لَقَوّام علهيا: مائنٌ لها. وفي التنزيل العزيز: الرجالُ قَوَّامون على النساء؛ وليس يراد ههنا، والله أَعلم، القِيام الذي هو المُثُولُ والتَّنَصُّب وضدّ القُعود، إنما هو من قولهم قمت بأَمرك، فكأنه، والله أَعلم، الرجال مُتكفِّلون بأُمور النساء مَعْنِيُّون بشؤونهن، وكذلك قوله تعالى: يا أَيها الذين آمنوا إذا قُمتم إلى الصلاة؛ أَي إذا هَمَمْتم بالصلاة وتَوَجّهْتم إليها بالعِناية وكنتم غير متطهرين فافعلوا كذا، لا بدّ من هذا الشرط لأَن كل من كان على طُهر وأَراد الصلاة لم يلزمه غَسْل شيء من أعضائه، لا مرتَّباً ولا مُخيراً فيه، فيصير هذا كقوله: وإن كنتم جُنُباً فاطَّهروا؛ وقال هذا، أَعني قوله إذا قمتم إلى الصلاة فافعلوا كذا، وهو يريد إذا قمتم ولستم على طهارة، فحذف ذلك للدلالة عليه، وهو أَحد الاختصارات التي في القرآن وهو كثير جدّاً؛ ومنه قول طرفة:
إذا مُتُّ فانْعِينِي بما أَنا أَهْلُه،
وشُقِّي عَلَيَّ الجَيْبَ، يا ابنةَ مَعْبَدِ
تأْويله: فإن مت قبلك، لا بدّ أَن يكون الكلام مَعْقوداً على هذا لأَنه معلوم أَنه لا يكلفها نَعْيَه والبُكاء عليه بعد موتها، إذ التكليفُ لا يصح إلا مع القدرة، والميت لا قدرة فيه بل لا حَياة عنده، وهذا واضح. وأَقامَ الصلاة إقامةً وإقاماً؛ فإقامةً
على العوض، وإقاماً بغير عوض. وفي التنزيل: وإقامَ الصلاة. ومن كلام العرب: ما أَدري أَأَذَّنَ أَو أَقامَ؛ يعنون أَنهم لم يَعْتَدّوا أَذانَه أَذانَاً ولا إقامَته إقامةً، لأَنه لم يُوفِّ ذلك حقَّه، فلما وَنَى فيه لم يُثبت له شيئاً منه إذ قالوها بأَو، ولو قالوها بأَم لأَثبتوا أَحدهما لا محالة. وقالوا: قَيِّم المسجد وقَيِّمُ الحَمَّام. قال ثعلب: قال ابن ماسَوَيْهِ ينبغي للرجل أَن يكون في الشتاء كقَيِّم الحَمَّام، وأَما الصيف فهو حَمَّام كله وجمع قَيِّم عند كراع قامة. قال ابن سيده: وعندي أَن قامة إنما هو جمع قائم على ما يكثر في هذا الضرب.
والمِلَّة القَيِّمة: المُعتدلة، والأُمّة القَيِّمة كذلك. وفي التنزيل: وذلك دين القَيّمة؛ أي الأُمَّة القيمة. وقال أَبو العباس والمبرد: ههنا مضمرٍ، أَراد ذلك دِينُ الملَّةِ القيمة، فهو نعت مضمرٍ محذوفٌ محذوقٌ؛ وقال الفراء: هذا مما أُضيف إلى نفسه لاختلاف لفظيه؛ قال الأَزهري: والقول ما قالا، وقيل: أباء في القَيِّمة للمبالغة، ودين قَيِّمٌ كذلك. وفي التنزيل العزيز: ديناً قِيَماً مِلَّةَ إبراهيم. وقال اللحياني وقد قُرئ ديناً قَيِّماً أي مستقيماً. قال أَبو إسحق: القَيِّمُ هو المُسْتَقيم، والقِيَمُ: مصدر كالصِّغَر والكِبَر إلا أَنه لم يُقل قِوَمٌ مثل قوله: لا يبغون عنها حِوَلاً؛ لأَن قِيَماً من قولك قام قِيَماً، وقامَ كان في الأصل قَوَمَ أَو قَوُمَ، فصار قام فاعتل قِيَم، وأَما حِوَلٌ فهو على أَنه جار على غير فِعْل؛ وقال الزجاج: قِيَماً مصدر كالصغر والكبر، وكذلك دين قَوِيم وقِوامٌ.
ويقال: رمح قَوِيمٌ وقَوامٌ قَوِيمٌ
أَى مستقيم؛ وأَنشد ابن بري لكعب بن زهير:
فَهُمْ ضَرَبُوكُم حِينَ جُرْتم عن الهُدَى
بأَسْيافهم، حتَّى اسْتَقَمْتُمْ على القِيَمْ
(* قوله «ضربوكم حين جرتم» تقدم في هذه المادة تبعاً للأصل: صرفوكم حين جزتم، ولعله مروي بهما).
وقال حسان:
وأَشْهَدُ أَنَّكَ، عِنْد الْمَلِيــكِ، أُرْسلْتَ حَقّاً بِدِينٍ قِيَمْ قال: إلا أنّ القِيَمَ مصدر بمعنى الإستقامة. والله تعالى القَيُّوم والقَيَّامُ. ابن الأَعرابي: القَيُّوم والقيّام والْمُدبِّر واحد. وقال الزجاج: القيُّوم والقيَّام في صفة الله تعالى وأَسمائه الحسنى القائم بتدبير أَمر خَلقه في إنشائهم ورَزْقهم وعلمه بأَمْكِنتهم. قال الله تعالى: وما من دابّة في الأَرض إلا على الله رِزْقُها ويَعلَم مُسْتَقَرَّها ومُسْتَوْدَعها. وقال الفراء: صورة القَيُّوم من الفِعل الفَيْعُول، وصورة القَيَّام الفَيْعال، وهما جميعاً مدح، قال: وأَهل الحجاز أَكثر شيء قولاً للفَيْعال من ذوات الثلاثة مثل الصَّوَّاغ، يقولون الصَّيَّاغ. وقال الفراء في القَيِّم: هو من الفعل فَعِيل، أَصله قَوِيم، وكذلك سَيّد سَوِيد وجَيِّد جَوِيد بوزن ظَرِيف وكَرِيم، وكان يلزمهم أَن يجعلوا الواو أَلفاً لانفتاح ما قبلها ثم يسقطوها لسكونها وسكون التي بعدها، فلما فعلوا ذلك صارت سَيْد على فَعْل، فزادوا ياء على الياء ليكمل بناء الحرف؛ وقال سيبويه: قَيِّم وزنه فَيْعِل وأَصله قَيْوِم، فلما اجتمعت الياء والواو والسابق ساكن أَبدلوا من الواو ياء وأَدغموا فيها الياء التي قبلها، فصارتا ياء مشدّدة، وكذلك قال في سيّد وجيّد وميّت وهيّن وليّن. قال الفراء: ليس في أَبنية العرب فَيْعِل، والحَيّ كان في الأَصل حَيْواً، فلما إجتمعت الياء والواو والسابق ساكن جعلتا ياء مشدّدة. وقال مجاهد: القَيُّوم القائم على كل شيء، وقال قتادة: القيوم القائم على خلقه بآجالهم وأَعمالهم وأَرزاقهم. وقال الكلبي: القَيُّومُ الذي لا بَدِيء له. وقال أَبو عبيدة: القيوم القائم على الأشياء. الجوهري: وقرأَ عمر الحيُّ القَيّام، وهو لغة، والحيّ القيوم أَي القائم بأَمر خلقه في إنشائهم ورزقهم وعلمه بمُسْتَقرِّهم ومستودعهم. وفي حديث الدعاء: ولكَ الحمد أَنت قَيّام السمواتِ والأَرض، وفي رواية: قَيِّم، وفي أُخرى: قَيُّوم، وهي من أبنية المبالغة، ومعناها القَيّام بأُمور الخلق وتدبير العالم في جميع أَحواله، وأَصلها من الواو قَيْوامٌ وقَيْوَمٌ وقَيْوُومٌ، بوزن فَيْعالٍ وفَيْعَلٍ وفَيْعُول. والقَيُّومُ: من أَسماء الله المعدودة، وهو القائم بنفسه مطلقاً لا بغيره، وهو مع ذلك يقوم به كل موجود حتى لا يُتَصوَّر وجود شيء ولا دوام وجوده إلا به.
والقِوامُ من العيش
(* قوله «والقوام من العيش» ضبط القوام في الأصل
بالكسر واقتصر عليه في المصباح، ونصه: والقوام، بالكسر، ما يقيم الإنسان من القوت، وقال أيضاً في عماد الأمر وملاكه أنه بالفتح والكسر، وقال صاحب القاموس: القوام كسحاب ما يعايش به، وبالكسر، نظام الأمر وعماده): ما يُقيمك. وفي حديث المسألة: أَو لذي فَقْرٍ مُدْقِع حتى يُصِيب قِواماً من عيش أَي ما يقوم بحاجته الضرورية. وقِوامُ العيش: عماده الذي يقوم به. وقِوامُ الجِسم: تمامه. وقِوام كل شيء: ما استقام به؛ قال العجاج: رأْسُ قِوامِ الدِّينِ وابنُ رَأْس
وإِذا أَصاب البردُ شجراً أَو نبتاً فأَهلك بعضاً وبقي بعض قيل: منها هامِد ومنها قائم. الجوهري: وقَوَّمت الشيء، فهو قَويم أي مستقيم، وقولهم ما أَقوَمه شاذ، قال ابن بري: يعني كان قياسه أَن يقال فيه ما أَشدَّ تَقْويمه لأَن تقويمه زائد على الثلاثة، وإنما جاز ذلك لقولهم قَويم، كما قالوا ما أَشدَّه وما أَفقَره وهو من اشتدّ وافتقر لقولهم شديد وفقير. قال: ويقال ما زِلت أُقاوِمُ فلاناً في هذا الأَمر أي أُنازِله. وفي الحديث: مَن جالَسه أَو قاوَمه في حاجة صابَره. قال ابن الأَثير: قاوَمَه فاعَله من القِيام أَي إذا قامَ معه ليقضي حاجتَه صبَر عليه إلى أن يقضِيها.وفي الحديث: تَسْويةُ الصفّ من إقامة الصلاة أي من تمامها وكمالها، قال: فأَمّا قوله قد قامت الصلاة فمعناه قامَ أَهلُها أَو حان قِيامهم. وفي حديث عمر: في العين القائمة ثُلُث الدية؛ هي الباقية في موضعها صحيحة وإنما ذهب نظرُها وإبصارُها. وفي حديث أَبي الدرداء: رُبَّ قائمٍ مَشكورٌ له ونائمٍ مَغْفورٌ له أَي رُبَّ مُتَجَهِّد يَستغفر لأَخيه النائم فيُشكر له فِعله ويُغفر للنائم بدعائه. وفلان أَقوَمُ كلاماً من فلان أَي أَعدَلُ كلاماً.
والقَوْمُ: الجماعة من الرجال والنساء جميعاً، وقيل: هو للرجال خاصة دون النساء، ويُقوِّي ذلك قوله تعالى: لا يَسْخَر قَوم من قوم عسى أَن يكونوا خيراً منهم ولا نساء من نساء عسى أَن يَكُنَّ خيراً منهن؛ أَي رجال من رجال ولا نساء من نِساء، فلو كانت النساء من القوم لم يقل ولا نساء من نساء؛ وكذلك قول زهير:
وما أَدرِي، وسوفَ إخالُ أَدري،
أَقَوْمٌ آلُ حِصْنٍ أَمْ نِساء؟
وقَوْمُ كل رجل: شِيعته وعشيرته. وروي عن أَبي العباس: النَّفَرُ والقَوْم والرَّهط هؤُلاء معناهم الجمع لا واحد لهم من لفظهم للرجال دون النساء. وفي الحديث: إن نَسَّاني الشيطان شيئاً من هلاتي فليُسبِّح القومُ وليُصَفِّقِ النساء؛ قال ابن الأَثير: القوم في الأصل مصدر قام ثم غلب على الرجال دون النساء، ولذلك قابلن به، وسموا بذلك لأَنهم قوّامون على النساء بالأُمور التي ليس للنساء أَن يقمن بها. الجوهري: القوم الرجال دون النساء لا واحد له من لفظه، قال: وربما دخل النساء فيه على سبيل التبع لأَن قوم كل نبي رجال ونساء، والقوم يذكر ويؤَنث، لأَن أَسماء الجموع التي لا واحد لها من لفظها إذا كانت للآدميين تذكر وتؤنث مثل رهط ونفر وقوم، قال تعالى: وكذَّبَ به قومك، فذكَّر، وقال تعالى: كذَّبتْ قومُ نوح، فأَنَّث؛ قال: فإن صَغَّرْتَ لم تدخل فيها الهاء وقلت قُوَيْم ورُهَيْط ونُفَير، وإنما يلحَقُ التأْنيثُ فعله، ويدخل الهاء فيما يكون لغير الآدميين مثل الإبل والغنم لأَن التأنيث لازم له، وأَما جمع التكسير مثل جمال ومساجد، وإن ذكر وأُنث، فإنما تريد الجمع إذا ذكرت، وتريد الجماعة إذا أَنثت. ابن سيده: وقوله تعالى: كذَّبت قوم نوح المرسلين، إِنما أَنت على معنى كذبت جماعة قوم نوح، وقال المرسلين، وإن كانوا كذبوا نوحاً وحده، لأَن من كذب رسولاً واحداً من رسل الله فقد كذب الجماعة وخالفها، لأَن كل رسول يأْمر بتصديق جميع الرسل، وجائز أَن يكون كذبت جماعة الرسل، وحكى ثعلب: أَن العرب تقول يا أَيها القوم كفُّوا عنا وكُفّ عنا، على اللفظ وعلى المعنى. وقال مرة: المخاطب واحد، والمعنى الجمع، والجمع أَقْوام وأََقاوِم وأقايِم؛ كلاهما على الحذف؛ قال أَبو صخر الهذلي أَنشده يعقوب:
فإنْ يَعْذِرِ القَلبُ العَشِيَّةَ في الصِّبا
فُؤادَكَ، لا يَعْذِرْكَ فيه الأَقاوِمُ
ويروى: الأقايِمُ، وعنى بالقلب العقل؛ وأَنشد ابن بري لخُزَز بن لَوْذان:مَنْ مُبْلغٌ عَمْرَو بنَ لأ
يٍ، حَيْثُ كانَ مِن الأَقاوِمْ
وقوله تعالى: فقد وكلنا بها قوماً ليسوا بها بكافرين؛ قال الزجاج: قيل عنى بالقوم هنا الأَنبياء، عليهم السلام، الذين جرى ذكرهم، آمنوا بما أَتى به النبي، صلى الله عليه وسلم، في وقت مَبْعثهم؛ وقيل: عنى به من آمن من أَصحاب النبي، صلى الله عليه وسلم، وأَتباعه، وقيل: يُعنى به الملائكة فجعل القوم من الملائكة كما جعل النفر من الجن حين قال عز وجل: قل أُوحي إليّ أَنه استمع نفر من الجن، وقوله تعالى: يَسْتَبْدِلْ قوماً غيركم؛ قال الزجاج: جاء في التفسير: إن تولى العِبادُ استبدل الله بهم الملائكة، وجاء: إن تَوَلَّى أهلُ مكة استبدل الله بهم أهل المدينة، وجاء أيضاً: يَسْتَبْدِل قوماً غيركم من أهل فارس، وقيل: المعنى إن تتولوا يستبدل قوماً أَطْوَعَ له منكم. قال ابن بري: ويقال قوم من الجنّ وناسٌ من الجنّ وقَوْمٌمن الملائكة؛ قال أُمية:
وفيها مِنْ عبادِ اللهِ قَوْمٌ،
مَلائِكُ ذُلُِّلوا، وهُمُ صِعابُ
والمَقامُ والمَقامة: المجلس. ومَقامات الناس: مَجالِسُهم؛ قال العباس بن مرداس أَنشده ابن بري:
فأَيِّي ما وأَيُّكَ كان شَرّاً
فَقِيدَ إلى المَقامةِ لا يَراها
ويقال للجماعة يجتمعون في مَجْلِسٍ: مَقامة؛ ومنه قول لبيد: ومَقامةٍ غُلْبِ الرِّقابِ كأَنَّهم
جِنٌّ، لدَى بابِ الحَصِيرِ، قِيامُ
الحَصِير: المَلِك ههنا، والجمع مَقامات؛ أَنشد ابن بري لزهير: وفيهِمْ مَقاماتٌ حِسانٌ وجُوهُهُمْ،
وأَنْدِيةٌ يَنْتابُها القَوْلُ والفِعْلُ
ومَقاماتُ الناسِ: مَجالِسهم أيضاً. والمَقامة والمَقام: الموضع الذي تَقُوم فيه. والمَقامةُ: السّادةُ.
وكل ما أَوْجَعَك من جسَدِك فقد قامَ بك. أَبو زيد في نوادره: قامَ بي ظَهْري أَي أَوْجَعَني، وقامَت بي عيناي.
ويومُ القِيامة: يومُ البَعْث؛ وفي التهذيب: القِيامة يوم البعث يَقُوم فيه الخَلْق بين يدي الحيّ القيوم. وفي الحديث ذكر يوم القِيامة في غير موضع، قيل: أَصله مصدر قام الخَلق من قُبورهم قِيامة، وقيل: هو تعريب قِيَمْثَا
(* قوله «تعريب قيمثا» كذا ضبط في نسخة صحيحة من النهاية، وفي أخرى بفتح القاف والميم وسكون المثناة بينهما. ووقع في التهذيب بدل المثلثة ياء مثناة ولم يضبط)، وهو بالسريانية بهذا المعنى. ابن سيده: ويوم القِيامة يوم الجمعة؛ ومنه قول كعب: أَتَظْلِم رجُلاً يوم القيامة؟ ومَضَتْ قُِوَيْمةٌ من الليلِ أَي ساعةٌ
أَو قِطْعة، ولم يَجِدْه أَبو عبيد، وكذلك مضَى قُوَيْمٌ
من الليلِ، بغير هاء، أَي وَقْت غيرُ محدود.

### Türkçe

**القيامُ**: oturmanın zıddı; **قام يَقُومُ** **قَوْماً** ve **قِياماً** ve **قَوْمة** ve **وقامةً**; **القَوْمةُ** ise bir defalık (tek) seferdir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Bir adam, kendisini satın almak isteyen bir adama dedi ki: “Beni satın alma; çünkü ben acıkınca **قَوْماً**dan nefret ederim, doyunca **نَوْماً**ı severim”; yani bulunduğum yerden kalkmaktan nefret ederim; dedi ki:

“Rabbime oruç tuttum; oruçlumu kabul et,
Gecemi ayakta geçirdim; **قامَتي**mi kabul et.
Sana, kâfirlere kıyamette hazırladığın ateşten
dua ediyorum, ey Rabbim.”

Bazıları dedi: Ancak **قَوْمَتي** ve **صَوْمَتي**yi kastetti; **الواو** yerine **أَلفاً** bedel kıldı. Bu beyitleri, hem **مؤسَّسة** hem de **غير مؤسسة** olarak getirdi; “hazırladığın ateş korkusundan”ı kastetti. İbn Berrî bu recezi **القَوْمة** üzerine şahit olarak getirdi; dedi ki:

“Gecemi ayakta geçirdim; **قَوْمَتي**mi kabul et,
Gündüzümü oruç tuttum; **صَوْمَتي**mi kabul et.”

Ve (bir) adam, **قُوَّمٍ** ve **قُيَّمٍ** ve **قِيَّمٍ** ve **قُيَّامٍ** ve **قِيَّامٍ** erkeklerinden **قائم**dır.

**وقَوْمٌ**: “cem‘ için bir isimdir” denildi; “cem‘dir” denildi. **التهذيب**: “ve kadınlar **قُيَّمٌ**” ve “**قائمات**” daha bilinir. **القامةُ**: **قائم**in çoğulu; Kırâ‘dan. İbn Berrî رحمه الله dedi: Araplar, devenin önünde “**قام**” lafzını irticalen söylerler de (bu) boş söz gibi olur; **القِيام**ın manası **العَزْمُ**dır; Reşîd’e, oğluna ahd etmeye niyetlendiğinde, ‘Umânî recez söyleyenin sözü gibi; Kâsım hakkında:

“Annesiyle kendisine uyulan imama söyle:
Kâsım, annesinin oğlunun erişeceği menzilin altında değildir;
Onu razı olduk; öyleyse **فَقُمْ** ve onu adlandır.”

Yani “azmet” ve bu (mana) üzerine nass getirildi; Nâbiga ez-Zübyânî’nin sözü gibi:

“Bana, Benî Esed’den Hisn’ın ve bir mahallenin
kalktıkları ve dedikleri haber verildi: ‘Himâyemiz yaklaşılmış değildir.’”

Yani azmettiler de söylediler; Hassân b. Sâbit’in sözü gibi:

“Ne diye bir alçak bana sövmeye **قامَ** etti,
kül içinde yuvarlanmış bir domuz gibi.”

(* “**علاما**” sözü: aslında **على** ile cerli istifhamda **ما**’nın **ألف**’ı sabit kılındı; buna göre parça tamdır, her ne kadar o vakit çoğu kez onu hazf etseler de).

Manası: “Ne diye bana sövmeye azmediyor?”; başkasının sözü gibi:

“Hint’in kapısı yanında, soyunup **قائما** iken.”

Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: “Ve gerçekten o, Allah’ın kulu kalkıp O’na dua ettiğinde”; yani azmettiğinde. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Hani kalktılar da dediler: Rabbimiz göklerin ve yerin Rabbidir”; yani azmettiler de söylediler. Dedi: **القيام** bazen muhafaza ve ıslah manasıyla gelir; ondan Yüce Allah’ın sözü: “Erkekler kadınlar üzerine **قوّامون**dur”; ve Yüce Allah’ın sözü: “Ancak onun üzerinde **قائماً** olduğun müddetçe”; yani yapışık, muhafaza edici. **القيام** bazen durma ve sebat manasıyla gelir. Yürüyene denir: “**قف لي**” yani “yerinde bekle ki sana geleyim”; aynı şekilde “**قُم لي**” “**قف لي**” manasındadır; bunun üzerine O’nun سبحانه sözü: “Ve üzerlerine karardığında **قاموا**”yu tefsir ettiler. Dil ve tefsir ehli dedi: Burada **قاموا**, **وقَفُوا** ve yerlerinde sebat ettiler manasındadır; ne ileri giden ne geri kalan. Ondan, işte **التَّوَقُّف**: onu aşmaksızın onun yanında durmaktır. Ondan hadis: Mümin **وَقَّافٌ**dır, ağırdan alandır. Ve bunun üzerine A‘şâ’nın sözü:

“Onun için bir vasiyet ve ihtiyaçlar vardı; (ama) ona engeller (vardı);
Keşke arkadaşların, onları çağırdığında, dursalardı.”

Yani sebat ettiler ve ileri gitmediler. Ondan, Hüdbe’nin, içinde yol bulunmayan bir çölü vasfederken sözü:

“Orada kılavuz, gözünü çevirip durur;
başparmağını ısırır; o ise **واقِفُ**tur.”

Yani yerinde sabittir; ne ileri gider ne geri kalır. Dedi: Ondan, Muzâhim’in sözü:

“Garrayn’da, halktan, ebedîleşmiş bir yurdu tanır mısın?
Üzerine kasırgalar alışıp sürüp gitmiş.
Orada durdum; benim için bir ihtiyacı gideren yok;
ne de ben ondan sürüp giden bir çeviriciyim.”

Dedi: Böylece, ayetin tefsirinde geçen şey sabit oldu. Dedi: Ondan, binek hayvanı yürüyüşten durduğunda “**قامت الدابة**” denir. “Onların yanında hak **قام** etti” yani sabit oldu ve ayrılmadı; ondan onların sözü: “**أقام** بالمكان” yani sebat manasındadır. Ve denir: Su, şaşkın halde bir çıkış bulmayıp sabit kaldığında “**قام الماء**”; donduğunda da. Dedi: Bunun üzerine Ebü’t-Tayyib’in beyti tefsir edildi:

“Ve böylece kerim, bir beldede **أَقام** ettiğinde,
orada altın akar; su da **قام** eder.”

Yani şaşkın, donmuş halde sabit kalır. Pazar, rağbet gördüğünde “**قامت السُّوق**”; durgunlaştığında “**نامت**”. **سُوق قائِمة**: rağbet gören. **سُوق نائِمة**: durgun. “Onunla **قاوَمْتُه قِواماً**”: onunla birlikte kalktım; **قِوام**da **الواو** sahih oldu; **قاوَم**da sahih oluşundan dolayı. **القَوْمةُ**: iki rek‘at arasındaki kıyamdan olan şey. Ebü’d-Dukayş dedi: “Sabah namazını iki **قَوْمَتَيْنِ** (iki kıyam arası) kılarım; akşamı üç **قَوْمات**”; namaz hakkında da böyle dedi.

**والمقام**: ayakların yeri; dedi ki:

“Bu, Rebâh’ın iki ayağının **مَقامُ**udur;
sabahleyin, genişlik (güneş) ovaya sürtünene dek.”

“**بِراحِ**” diye de rivayet edilir. **المُقامُ** ve **المُقامةُ**: içinde ikamet ettiğin yer. **والمُقامة** (damme ile): ikamet etme. **والمَقامة** (fetha ile): meclis ve insanlardan cemaat; dedi: **المَقامُ** ve **المُقامُ**a gelince, her biri ikamet manasında olabilir; kıyam yeri manasında da olabilir. Çünkü onu **قام يَقُوم**dan yaptığında meftuhtur; onu **قام يُقِيمُ**den yaptığında madmûmdur. Fiil üçlüyü aştığında yer (ismi) **م**’si madmûm olur; çünkü dört harflilerin kızlarına benzetilmiştir; **دَحْرَجَ** gibi; “bu da bizim **مُدَحْرَجُنا**dır.” Yüce Allah’ın sözü: “Sizin için **مقَامَ** yoktur”; yani sizin için yer yoktur. “Sizin için **مُقام** yoktur” diye de okundu; damme ile; yani sizin için ikamet yoktur. “Ve ne güzel bir durak ve **مُقاماً**”; yani bir yer. Lebîd’in sözü:

“Diyarlar silindi: mahalli de **فَمُقامُها** da
Minâ’dadır; onun gûlü ebedîleşti; onun rıcâmı da.”

İkameti kastediyor. Aziz ve Celîl olanın sözü: “Nice bahçeler ve pınarlar ve ekinler ve kerim bir **مَقام** bıraktılar”; denildi: “**المَقامُ الكريم** minberdir”; denildi: “güzel menzildir.” Kadın ağıt yakmaya “**قامت**” etti; yani ağıt yakmaya başladı; bununla, oturmanın zıddı da kastedilebilir; çünkü Arapların ağıtçı kadınlarının çoğu ayaktadır; Lebîd dedi:

“İkiniz kalkın; ağıtlarla birlikte yarıp geçiyorsunuz.”

Ve onun sözü:

“Şerîm’in benekli derisi günü,
‘Saçını kazıt ve kalk’ gününden daha faziletlidir.”

Ancak şiddeti kastetti; onu “**احْلِقِي** ve **قُومي**” ile kinaye etti; çünkü kadın, yakını veya kocası öldüğünde yahut öldürüldüğünde başını kazıtır ve onun üzerine ağıt yakmak için kalkar. Onların sözü: “Onu, ‘**اقْعُدي** ve **قُومي**’ kızının vuruşu gibi vurdu”; yani bir cariyenin vuruşu gibi; efendilerine hizmette oturması ve kalkması sebebiyle böyle adlandırıldı. Sanki bu, fiil olduğu halde, onun âdetinden olması sebebiyle isim kılındı; nitekim dedi: “Allah sizi **قِيلٍ** ve **قالٍ**den nehyeder.” Ve “**أَقامَ** بالمكان” **إقاماً** ve **إقامةً** ve **مُقاماً** ve **قامةً**; sonuncusu Kırâ‘dan: kaldı. İbn Sîde dedi: Bana göre **قامة**; **الطّاعةِ** ve **الطّاقَةِ** gibi bir isimdir. **التهذيب**: “**أَقَمْتُ** **إقامةً**”; izafe ettiğinde **الهاء**’yı hazf edersin; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**وإقام الصلاةِ** ve **وإيتاء الزكاةِ**.” Cevherî: “Ve ‘**أَقامَ** بالمكان **إقامةً**’; **الهاء** fiilin aynına bedeldir; çünkü aslı **إقْواماً**dır. Ve onu yerinden kaldırdı. Ve ‘**أَقامَ** الشيء’: onu devam ettirdi”; Yüce Allah’ın sözü: “Ve namazı **يُقِيمون**”; ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve gerçekten o, apaçık bir yol üzerinde **مُقِيم**dir”; Zecâc’ın sözüne göre, Lût kavminin şehrinin, açık seçik bir yol üzerinde olduğunu kastetti.

**والاسْتِقامةُ**: doğruluk/itidal; denir: “İş onun için **اسْتَقامَ**.” Yüce Allah’ın sözü: “O’na doğru **فاسْتَقِيمُوا**”; yani ilahlardan başka, yalnız O’na yönelişte. “Şey **قامَ** etti ve **اسْتقامَ**”: itidal buldu ve düz oldu. Yüce Allah’ın sözü: “Şüphesiz ‘Rabbimiz Allah’tır’ deyip sonra **اسْتَقاموا** edenler”; **اسْتَقامُوا** sözünün manası: O’na itaatle amel ettiler ve Nebî’sinin sünnetine yapıştılar, صلى الله عليه وسلم. Esved b. Mâlik dedi: “Sonra **استقاموا**: O’na hiçbir şeyi ortak koşmadılar.” Katâde dedi: “Allah’ın itaatinde **استقاموا** ettiler.” Ka‘b b. Züheyr dedi:

“Onlar sizi, hidayetten saptığınızda,
kılıçlarıyla çevirdiler; ta ki **القِيَمْ** üzerine **اسْتَقَمْتُمْ** edinceye kadar.”

Dedi: **القِيَمُ** doğruluktur. Hadiste: “Allah’a iman ettim de, sonra dosdoğru ol”;
iki vecih üzere tefsir edildi: “O, itaate üzere doğruluk” denildi; ve “o, şirki terk etmektir” denildi.
Ebû Zeyd: **أَقِيمْتُ** şeyi ve **قَوَّمْتُه**; böylece **فَقامَ** “**اسْتقام**” mânâsında (oldu), dedi:
Ve **الاسْتِقامة** şeyin itidali ve düzgünleşmesidir. Ve “Falanca falancayla **اسْتَقامَ**” yani onu övdü ve ona sena etti.
Ve gündüzün terazisi **قامَ** (dikildi) — gündüz ortalandığı zaman; ve **قامَ قائمٌ الظَّهِيرة**; râciz dedi:
وقامَ مِيزانُ النَّهارِ فاعْتَدَلْ
Ve **القَوامُ**: adalet; Yüce Allah dedi: “Ve bunun arasında **قَواماً** idi”; ve Yüce Allah’ın sözü: “Şüphesiz bu Kur’an, en daha doğru olana hidayet eder”; Zeccâc dedi: mânâsı, hâllerin en daha doğrusu olan hâle; o da Allah’ı birlemek, “Allah’tan başka ilâh yoktur”a şehadet, resullerine iman ve O’na itaatle amel etmektir. Ve onu **قَوَّمَه**; Ebû İshak bunu şiirde kullandı da dedi: “Şiir **استقامَ**” (yani) tartıldı (vezinli oldu). Ve **قَوّمَََ دَرْأَه**: eğriliğini giderdi; Lihyânî’den; ve bunun gibi **أَقامَه**; dedi:
أَقِيمُوا، بَني النُّعْمانِ، عَنَّا صُدُورَكُم،
وإلا تُقِيموا، صاغِرِينَ، الرُّؤوسا
**أَقِيمُوا**’yu **عن** ile geçişli kıldı; çünkü onda “uzaklaştırın” yahut “giderin” mânâsı vardır. Amma şu sözü:
وإلاَّ تُقِيموا صاغرين الرُّؤوسا
şu mânâya hamledilmesi câiz olur: **أَقِيموا** ile kastedildiği gibi; yani “yoksa başlarınızı bizden uzaklaştırın, zelil olarak”; bu durumda **الرُّؤوسُ** “**تُقيموا**” ile mef’ûldür. İstersen burada **أَقيموا**’yu **عن** ile geçişli olmayan yaparsın; o zaman orada ne harf olur ne de hazif; ve o vakit **الرُّؤوسا** mef’ûle benzetme üzere mansubdur.
Ebû’l-Heysem: **القامةُ** insanların topluluğudur. Ve **القامةُ** ayrıca: adamın boyudur. Ve insanın boyu, **قَيْمَتُه** ve **قَوْمَتُه** ve **قُومِيَّتُه** ve **قَوامُه**: onun uzunluğudur; ‘Accâc dedi:
أَما تَرَيني اليَوْمَ ذا رَثِيَّهْ،
فَقَدْ أَرُوحُ غيرَ ذي رَذِيَّهْ
صُلْبَ القَناةِ سَلْهَبَ القُومِيَّهْ
Ve onu **قَيْمَتِه**’den ve **قَوْمَتِه**’den ve **قامَته**’den devirdi; tek mânâdadır; Lihyânî, Kisâî’den nakletti. Ve **قَوِيمٌ** ve **قَوَّامٌ** adam: boyu güzel (olan); ikisinin cem’i **قِوامٌ**dur.
Ve adamın **قَوام**’ı: boyu ve uzunluğunun güzelliğidir; **القُومِيَّةُ** de onun gibidir; İbn Berrî, ‘Accâc’ın recezini inşad etti:
أَيامَ كنتَ حسَنَ القُومِيَّهْ،
صلبَ القناة سَلهبَ القَوْسِيَّهْ
Ve **القَوامُ**: uzunluğun güzelliğidir. Denir: o, **القامةِ** ve **القُومِيَّة** ve **القِمّةِ** güzeldir. Cevherî: insanın **قامةُ**’sı **قاماتٍ** ve **قِيَمٍ** üzere cem’ edilebilir; tıpkı **تاراتٍ** ve **تِيَر** gibi, dedi: ve o, kısaltılmış **قيام**dır; illet harfi sebebiyle değişiklik ona ilişti; **رَحَبة** ve **رِحاباً**’dan ayrıldı; zira onlar **رِحَبٌ** demediler; onların **قِيَمٌ** ve **تِيَرٌ** dedikleri gibi. Ve **القُومِيَّةُ**: **القَوام** yahut **القامةُ**. Asma‘î: falanca **القامةِ** ve **القِمّة** ve **القُوميَّة** güzeldir; tek mânâdadır; ve inşad etti:
فَتَمَّ مِنْ قَوامِها قُومِيّ
Ve denir: falanca malı ve işi üzerinde **ذُو قُومِيَّةٍ**’dir. Ve dersin: bu işin **قُومِيَّة**’si yoktur; yani onun **قِوام**’ı yoktur. Ve **القُومُ**: kasıttır; Ru’be dedi:
واتَّخَذَ الشَّد لهنَّ قُوما
Ve güreşte ve başkasında onunla **قاوَمَه**. Ve savaşta **تقاوموا**; yani bazısı bazısına karşı durdu. Ve işin **قِوامُ**’ı, kesre ile: onun nizamı ve direğidir. Ebû Ubeyde: o, ev halkının **قِوامُ**’ıdır ve ev halkının **قِيامُ**’ıdır; o, Yüce Allah’ın sözü olan “Sefihlere mallarınızı vermeyin; Allah onu sizin için **قِياماً** kıldı”dan; onların işini ayakta tutandır. Zeccâc dedi: “Allah onu sizin için **قِياماً** ve **قِيَماً** kıldı” diye okunmuştur. Ve denir: bu, işin **قِوامُ**’ıdır ve onun dayanağıdır; onunla ayakta durur; Lebîd dedi:
أَفَتِلْكَ أمْ وَحْشِيّةٌ مَسْبُوعَةٌ
خُذِلَتْ، وهادِيةُ الصِّوارِ قوامُها؟
Dedi: ve bazen fetha ile de olur. Âyetin mânâsı: Allah’ın sizin için **قِياماً** kıldığı; sizi ayakta tutar da onunla ayakta durursunuz, **قِياماً**. Kim **قِيَماً** okursa, buya rücû eder; mânâ: Allah onu eşyânın **قِيمة**’si kıldı; onunla işleriniz ayakta durur. Ferrâ dedi: Allah’ın sizin için **قِياماً** kıldığı; yani onunla **قياماً** ve **قِواماً** ayakta durarsınız. Nâfi‘ el-Medenî **قيَماً** okudu; dedi: mânâ birdir.
Ve **دِينارٌ قائم**: miskali eşit olduğu zaman; ağır basmaz; o, sarraflar yanında eksiktir; bir şeyle ağır basıncaya kadar; sonra ona **مَيّالاً** denir; cem’i **قُوَّمٌ** ve **قِيَّمٌ**dur. Ve **قَوَّمَ السِّلْعة** ve **اسْتَقامها**: onu takdir etti. Abdullah b. Abbas hadîsinde: “Eğer **اسْتَقَمْت** nakitle, sonra nakitle sattınsa bunda beis yoktur; eğer **اسْتَقَمْت** nakitle, sonra onu veresiye sattınsa onda hayır yoktur; o mekruhtur”; Ebû Ubeyd dedi: “**إذا استقمت**” sözü, “**قوَّمت**” demektir; bu, Mekke ehlinin sözüdür; derler: “**اسَتَقَمْتُ المَتاع**” yani “**قَوَّمْته**”; ikisi mânâca birdir. Dedi: hadisin mânâsı: adamın adama elbiseyi vermesi; o da onu meselâ otuz dirhemle değerlemesi; sonra “sat; onun üstüne ne artarsa senindir” demesi; eğer onu nakitte otuzdan fazlaya satarsa câizdir; otuzun üstüne artanı alır; eğer onu veresiye, nakitte sattığından daha fazlaya satarsa satış reddedilmiştir ve câiz olmaz. Ebû Ubeyd dedi: bu, re’y ile söyleyen kimse katında câiz olmaz; çünkü o, meçhul bir icâredir; o ise bizim katımızda mâlum, câizdir; çünkü ona bir vakit tayin ederse, onun ötesinde az yahut çok ne olursa olsun, vakit onun üzerine gelir. Dedi: Sufyân b. ‘Uyeyne bu hadisi rivayet ettikten sonra dedi: “Onu on dirheme nakit olarak **يَسْتَقِيمه** de, sonra onu on beşe veresiye satar; sonra der ki: elbisenin sahibine kendi yanımdan on veririm; böylece on beş benim olur; işte bu, kerih görülen şeydir.” İshak dedi: Ahmed’e İbn Abbas’ın “**إذا استقمت بنقد فبعت بنقد**” hadisi sözünü söyledim; dedi: çünkü o, bir şeyi peşinleştirir ve emeği bâtıl gider. İshak dedi: dediği gibi. Dedim: peki **المستقيم** nedir? Dedi: adamın adama elbiseyi verip “onu şu kadara sat; ne artırırsan senindir” demesidir. Dedim: elbiseyi adama verip “onu şu kadara sat; ne artarsa senindir” diyen kimse? Dedi: beis yoktur. İshak dedi: dediği gibi.
Ve **القِيمةُ**: **القِيَم**’in bir tanesidir; aslı vav’dır; çünkü şeyin makamında durur. Ve **القيمة**: takvim ile şeyin bedelidir. Dersin: aralarında onu **تَقاوَمُوه**. Şey boyun eğip yolu devam edince, yüz üzere dosdoğru olmuş olur. Ve denir: “deven kaç **قامت**?” yani ne kadar ulaştı. Ve cariye **قامَتِ** yüz dinar; yani kıymeti yüz dinara ulaştı. Ve “cariyen kaç **قامَتْ**?” yani ulaştı. Ve **الاستقامة**: takvimdir; Mekke ehlinin “**استقَمْتُ المتاع**” yani “**قوَّمته**” sözü sebebiyle. Hadiste: “Dediler: ey Allah’ın Resulü, bize fiyat koysan; dedi: Allah **المُقَوِّم**’dir”; yani bize fiyatlandırsan; o, şeyin **قيمة**’sindendir; yani bize onun kıymetini sınırlandırsan. Ve denir: falancaya biniti **قامت**; bıktığı ve yorulduğu zaman; artık yürümez. Ve binit **قامت**: durdu. Hadiste: “**حين قام قائمُ الظهيرة**” yani zeval vaktinde güneşin duruşu; “biniti ona **قامت**” sözlerinden; yani durdu. Mânâ: güneş göğün ortasına ulaştığında gölgenin hareketi, zeval edinceye kadar yavaşlar; bakan, düşünen kimse onun durmuş olduğunu sanır; hâlbuki o yürür; fakat hızlı bir eser görünmeyen bir yürüyüşle; zevalden önce ve sonra göründüğü gibi. Bu görülen duruşa “**قام قائم الظهيرة**” denir; ve **القائمُ** “**قائمُ الظهيرة**”dir. Ve denir: gündüzün terazisi **قام**; o da **قائم**dir; yani itidal etti. İbn Sîde: **قام قائم الظهيرة**; güneş dikildiği ve gölge bağlandığı zaman; o, **القيام**dandır. Ve **عَيْنٌ قائمة**: görmesi gitti; gözbebeği sağlam, selimdir. Ve **القائم بالدِّين**: ona tutunan, onun üzerinde sabit olandır.

Ve hadiste: Şüphesiz **حكيم بن حِزام** dedi ki: “**رسول الله**’e, صلى الله عليه وسلم, yalnızca ayakta iken düşmek üzere biat ettim”; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, ona dedi ki: “Bizim tarafımızdan ise, yalnızca ayakta iken düşersin”; yani biz seni ancak ayakta iken çağırırız ve ancak ayakta iken sana biat ederiz; yani hak üzere. **أبو عبيد** dedi: Manası: “İslâm üzere sabit olarak ve ona tutunarak ancak öleyim diye biat ettim.” Ve her kim bir şey üzere sabit olur ve ona tutunursa, o onun üzerinde ayakta durandır. Ve Yüce Allah dedi: **ليْسُوا سَواء من أهل الكتاب أُمَّةٌ قائمةٌ**; ancak bu, dine devamlılık ve onunla kaim olmak cinsindendir. **الفراء**: **القائم** dinine tutunan kimsedir; sonra bu hadisi zikretti. **الفراء** dedi: **أُمَّة قائمة** yani dinine tutunan. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **لا يُؤَدِّه إليك إلا ما دُمت عليه قائماً**; yani devam eden, yapışık kalan. Bundan dolayı halifeye sözde denildi: “O, **القائِمُ بالأمر**’dir”; yine falan kimse, onu koruyan, ona tutunan ise “şu ile **قائِمٌ**” (kaim)dir. **ابن بري** dedi: **القائِمُ** bir şey üzerinde, onun üzerinde sabit olandır; ve bunun üzerinedir Yüce Allah’ın sözü: **من أهل الكتاب أُمةٌ قائمةٌ**; yani dine devamlı, sabit. Denilir: Falan kimse bir şey üzerinde **قام** etti; yani onun üzerinde sabit oldu ve ona tutundu. Bundan hadistir: **اسْتَقِيموا لقُريش ما اسْتَقامُوا لكم، فإنْ لم يَفْعَلوا فضَعُوا سيُوفَكم على عَواتِقكم فأَبِيدُوا خضْراءهم**; yani dine devam ettikleri ve İslâm üzere sabit oldukları müddetçe, itaatte onlara devam edin ve onun üzerinde sabit olun. Denilir: **قامَ** ve **اسْتَقامَ**, denildiği gibi: **أَجابَ** ve **اسْتجابَ**. **الخطابي** dedi: **الخَوارِج** ve onların görüşünü gören kimse, onu imamlar üzerine çıkışa hamleder ve “**ما اسْتقاموا لكم**” sözünü sîrette adalet üzerine taşır; hâlbuki istikamet burada İslâm üzere ikamettir; ve onun delili başka bir hadistedir: “Size öyle emirler vali olacak ki, onlardan deriler ürperir ve onlardan kalpler tiksinir.” Dediler: “Ey Allah’ın Resulü, onları savaşmayalım mı?” Dedi: “Hayır; **ما أَقاموا الصلاة** (namazı ikame ettikleri müddetçe).” Ve onun diğer hadisi: “İmamlar Kureyş’tendir; onların iyileri, iyilerinin emirleridir; ve onların günahkârları, günahkârlarının emirleridir.” Bundan hadistir: “Eğer onu yüklemeseydi, sizin için **قامَ** ederdi”; yani devam eder ve sabit olurdu. Ve diğer hadis: “Eğer onu bıraksaydı, **قائماً** olmaya devam ederdi.” Ve diğer hadis: “Onun için derisini (deri yiyeceğini) ikame etmeye devam etti.”

Ve **قائِمُ السيف**: onun kabzasıdır; bunun dışındakiler ise **قائمة**’dir; sofra ayağı, sedir ayağı ve binek ayağı gibi. Ve **قَوائِم الخِوان** ve benzerleri: onun üzerinde durduğu şeyler. **الجوهري**: **قائمُ السيف** ve **قائمتُه** onun kabzasıdır. Ve **القائمةُ**: bineklerin ayaklarından bir tanesi. Ve **قوائم الدابة**: onun dördü; bu, insanda da mecazen kullanılır. Ve **الفرزدق**’un kılıçları vasfederek sözü:
إذا هِيَ شِيمتْ فالقوائِمُ تَحْتها،
وإنْ لمْ تُشَمْ يَوْماً علَتْها القَوائِمُ
**أَراد**: “**سُلَّت**” (kınından çekildi). Ve **القوائم**: kılıçların kabzalarıdır.

Ve **القُوام**: koyunların ayaklarında onları tutan bir hastalıktır; ondan dolayı ayağa kalkar. **ابن السكيت**: Bu bineğe arız olan **قُوام** ne yaptı? (derler); (kelime) damme iledir; eğer kalkar da harekete geçmezse. **الكسائي**: **القُوام** koyunu ayaklarında tutan bir hastalıktır; ondan dolayı ayağa kalkar. Ve “**قَوَّمت الغنم**”: ona isabet etti de ayağa kalktı. Ve “**قامُوا بهم**”: onlara sayıları ve denkleriyle geldiler ve onlara güç yetirdiler. Ve falan kimse bu iş ile **لا يقوم**; yani ona güç yetiremez. İnsan bir şeye güç yetiremezse denilir: “Onunla **ما قام** etti.” **الليث**: **القامةُ**, kuyu ağzı kenarı üzerine bina eden bir adamın heyeti miktarınca bir ölçüdür; üzerine makara çubuğu konulan; çoğulu **القِيم**’dir. Yine her ne ki bir satıh ve benzeri üstündedir, o **قامة**’dir. **الأَزهري** dedi: **الليث**’in **القامة** tefsirinde söylediği doğru değildir; **القامة** Araplar yanında, kuyu’dan su çekilen makaradır. **أبو زيد**’den rivayet olundu ki dedi: **النَّعامة** kuyunun iki **زُرْنُوق**’u üzerine enlemesine konulan ağaçtır; sonra **القامة** asılır; o, **النَّعامة**’dan olan makaradır. **ابن سيده**: **القامةُ** üzerinde su çekilen makaradır; ve denildi: makara ve onun üzerindeki aletleriyle birlikte olan şeydir; ve denildi: onun ağaçlarının bütünüdür. Şair dedi:
لَمّا رأَيْتُ أَنَّها لا قامهْ،
وأَنَّني مُوفٍ على السَّآمَهْ،
نزَعْتُ نَزْعاً زَعْزَعَ الدِّعامهْ
Ve çoğulu **قِيَمٌ**’dir; **تارةٍ** ve **تِيَرٍ** gibi; ve **قامٌ**. **الطِّرِمّاح** dedi:
ومشَى تُشْبِهُ أَقْرابُه
ثَوْبَ سْحْلٍ فوقَ أَعوادِ قامِ
Ve **الراجز** dedi:
يا سَعْدُ غَمَّ الماءَ وِرْدٌ يَدْهَمُه،
يَوْمَ تَلاقى شاؤُه ونَعَمُهْ،
واخْتَلَفَتْ أَمْراسُه وقِيَمُهْ

**ابن بري** şairin sözü hakkında:
لَمّا رأَيت أَنها لا قامه
dedi ki: **أَبو عليّ** dedi: **ثعلب**, beyitteki **قامة**’nın **قائِم**’in cemi olduğu görüşüne gitti; **بائِع** ve **باعةٍ** gibi; sanki “bu havuz üzerinde ondan sulayan ayakta duranlar yok” demek istedi. Dedi: **الأَصمعي**’nin gittiği şeyde de bunun benzeri:
وقامَتي رَبِيعةُ بنُ كَعْبِ،
حَسبُكَ أَخلاقُهمُ وحَسْبي
yani **رَبِيعة** benim işimle kaim olanlardır. Dedi: Ve **عديّ بن زيد** dedi:
وإنِّي لابنُ ساداتٍ
كِرامٍ عنهمُ سُدْتُ
وإنِّي لابنُ قاماتٍ
كِرامٍ عنهمُ قُمْتُ
**أَراد**: **القامات** ile, işlere ve olaylara kalkan kimseleri. Ve **ثعلب**’in sözünün sıhhatine şahit olan şeylerdendir ki **القامة**, **قائم**’in cemi olup makara değildir; onun sözü:
**نزعت نزعاً زعزع الدِّعامه**
Ve **الدِّعامة** ancak makara için olur; eğer makara olmazsa, ne dayanak vardır ne de onun için sarsma. **ابن بري** dedi: **القامة**’nin makara olduğuna şahit, **الراجز**’in sözü:
إنْ تَسْلَمِ القامةُ والمَنِينُ،
تُمْسِ وكلُّ حائِمٍ عَطُونُ
Ve **قيس بن ثُمامة الأرْحبي**’nin, kuyu **قامة**’sının cemi olan **قامٍ** hakkında sözü:
قَوْداءَ تَرْمَدُّ مِنْ غَمْزي لها مَرَطَى،
كأَن هادَيها قامٌ على بِيرِ

Ve **المِقْوَم**: çiftçinin tuttuğu ağaçtır. Ve hadisteki sözü: “Şüphesiz o, **المسَدِ**’in ve **القائمَتينِ**’in, **الحَرَم** ağacından kesilmesine izin verdi”; **الرَّحْل**’in önünde ve arkasında bulunan iki **قائمة**’sini kasteder.

Ve **قَيِّمُ الأمر**: onu ikame eden. Ve **أمرٌ قَيِّمٌ**: müstakim. Ve hadiste: “Bana bir melek geldi ve dedi: Sen **قُثَمٌ**’sın ve ahlâkın **قَيِّم**’dir”; yani müstakim, güzel. Ve hadiste: “O, **الدين القَيِّمُ**’dir”; yani içinde sapma olmayan ve haktan meyil olmayan müstakim. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فيها كُتب قيِّمة**; yani hak ile bâtılı eşitlik ve burhan üzere açıklayan müstakim (kitaplar); **الزجاج**’dan. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وذلك دِين القَيِّمة**; yani hak ile kaim olan ümmetin dini; ve caizdir ki müstakim milletin dini olsun. **الجوهري** dedi: Onu ancak müennes yaptı; çünkü hanif milleti kastetti. Ve **القَيِّمُ**: efendi ve işin siyasetçisidir. Ve **قَيِّمُ القَوْم**: onları doğrultan ve işlerini yöneten kimsedir. Ve hadiste: “Bir kavim, **قَيِّمَتُهُم** kadın olursa felah bulmaz.” Ve **قَيِّمُ المرأَةِ**: bazı dillerde onun kocasıdır. Ve **أَبو الفتح ابن جني** **المُغْرِب** diye adlandırdığı kitabında dedi: Rivayet olunur ki **جعفر بن كلاب** oğullarından iki cariye, **أَبي بكر ابن كلاب** oğullarından iki kardeşle evlendi; onları beğenmediler; ikisinden biri dedi:
أَلا يا ابْنَةَ الأَخْيار مِن آلِ جَعْفَرٍ
لقد ساقَنا منْ حَيِّنا هَجْمَتاهُما
أُسَيْوِدُ مِثْلُ الهِرِّ لا دَرَّ دَرُّه
وآخَرُ مِثْلُ القِرْدِ لا حَبَّذا هُما
يَشِينانِ وجْهَ الأَرْضِ إنْ يَمْشِيا بِها،
ونَخْزَى إذَا ما قِيلَ: مَنْ قَيِّماهُما؟
**قَيِّماهما**: iki kocaları. **الهَجّمتين**’i tesniye yaptı; çünkü iki parçayı yahut iki sürüyü kastetti. Ve hadiste: “Ta ki elli kadın için bir **قَيِّمٌ** olsun.”

**قَيِّمُ المرأَةِ**: kocasıdır; çünkü onun işini ve ona ihtiyaç duyduğu şeyi üstlenir. Ve “filân şeyin işini üstlendi”.

Ve adam kadının üzerine kalktı: onu korudu. Ve şüphesiz o, onun üzerinde elbette **لَقَوّام**: ona koruyucudur. Ve

aziz tenzilde: “Erkekler kadınlar üzerine **قَوَّامون**dur”; ve burada murad edilmez, Allah daha iyi bilir, ayakta durma ki o **المُثُولُ** ve **التَّنَصُّب** ve oturmanın zıddıdır; ancak o, onların “senin işini üstlendim” sözlerindendir; sanki, Allah daha iyi bilir, erkekler kadınların işlerini üstlenen, onların hâlleriyle ilgilenen kimselerdir. Ve yine O’nun تعالى sözü: “Ey iman edenler, namaza kalktığınızda”; yani namaza niyet ettiğinizde ve ona ihtimamla yöneldiğinizde ve temizlenmemiş iken, şöyle yapın; bu şarttan kaçınılmazdır; çünkü her kim temizlik üzere olup namazı isterse, ona uzuvlarından bir şey yıkamak gerekmez; ne tertipli olarak ne de onda muhayyer olarak; böylece bu, O’nun sözü gibidir: “Eğer cünüp iseniz temizlenin”; ve bunu söyledi, yani “namaza kalktığınızda şöyle yapın” sözünü, hâlbuki “kalktığınızda ve temizlik üzere olmadığınızda”yı kasteder; onu, ona delâlet için hazfetti; ve bu, Kur’an’daki ihtisarlardan biridir ve o pek çoktur; ve ondan, Tarafa’nın sözü:

إذا مُتُّ فانْعِينِي بما أَنا أَهْلُه،
وشُقِّي عَلَيَّ الجَيْبَ، يا ابنةَ مَعْبَدِ

Onun te’vili: “Eğer senden önce ölürsem”; sözün bunun üzerine bağlanmış olması kaçınılmazdır; çünkü bilinir ki, onun ölümünden sonra ona ağıt yakmayı ve onun üzerine ağlamayı ona yüklemez; zira yükümlülük ancak kudretle sahih olur; ölüde kudret yoktur, bilakis onda hayat yoktur; ve bu açıktır.

Ve “namazı ikame etti”: **إقامةً** ve **إقاماً**; böylece **إقامةً** ivaz üzerine, **إقاماً** ivazsızdır. Ve tenzilde: “ve namazın **إقامَ**ı”. Ve Arapların sözünden: “Bilmiyorum, ezan mı okudu yoksa ikamet mi getirdi”; onların kastı: onun ezanını ezan saymadılar ve ikametini ikamet saymadılar; çünkü onun hakkını tam yerine getirmedi; onda gevşeklik gösterince, **أَو** ile söyledikleri için, ondan hiçbirini ona sabit kılmadılar; eğer **أَم** ile söyleselerdi, mutlaka ikisinden birini sabit kılacaklardı. Ve dediler: **قَيِّم** mescid ve **قَيِّمُ** hamam. Sa‘leb dedi: İbn Mâsûveyh dedi: erkeğe kışın **قَيِّم** hamam gibi olması gerekir; yaz ise bütünüyle hamamdır. Ve Kırâ‘a göre **قَيِّم**in cem‘i **قامة**dır. İbn Sîde dedi: ve bence **قامة** ancak bu türde çokça olduğu üzere **قائم**in cem‘idir.

Ve **المِلَّة القَيِّمة**: mutedildir; ve **الأُمّة القَيِّمة** de böyledir. Ve tenzilde: “ve işte bu, **القَيّمة** dini”; yani **الأُمَّة القيمة**. Ebû’l-‘Abbâs ve el-Müberred dedi: burada gizli bir şey vardır; “o, **الملَّةِ القيمة**nin dinidir”i murad etti; böylece o, hazfedilmiş, gizli bir mevsufun sıfatıdır, hazfedilmiş, düşürülmüştür. Ferrâ dedi: bu, lafızları farklı olduğu için kendisine izafe edilendir. Ezherî dedi: söz, onların dediğidir. Ve denildi: **القَيِّمة**deki **ياء** mübalağa içindir; ve **دِين قَيِّمٌ** de böyledir. Ve aziz tenzilde: “**دِيناً قِيَماً** İbrahim’in milleti.” Lihyânî dedi: “**دِيناً قَيِّماً**” diye okunmuştur; yani dosdoğru. Ebû İshâk dedi: **القَيِّمُ** dosdoğru olandır; ve **القِيَمُ** küçük ve büyük gibi bir masdardır; ancak “**قِوَمٌ**” denilmedi; “onun hakkında **حِوَلاً** istemezler” sözündeki gibi; çünkü **قِيَماً**, “**قِيَماً** kalktı” sözündendir; ve **قام** aslında **قَوَمَ** yahut **قَوُمَ** idi; sonra **قام** oldu, böylece **قِيَم** illetli oldu. Ama **حِوَلٌ**, fiil olmayan üzerine cereyan etmiş olması üzerinedir. Zeccâc dedi: **قِيَماً** küçük ve büyük gibi bir masdardır; ve yine **دِين قَوِيم** ve **قِوامٌ** böyledir.

Ve denilir: mızrak **قَوِيمٌ** ve **قَوامٌ قَوِيمٌ**; yani dosdoğru. İbn Berrî, Ka‘b b. Züheyr için şu beyti rivayet etti:

فَهُمْ ضَرَبُوكُم حِينَ جُرْتم عن الهُدَى
بأَسْيافهم، حتَّى اسْتَقَمْتُمْ على القِيَمْ

(* Onun “**ضربوكم حين جرتم**” sözü: asla tâbi olarak bu maddede geçti: “**صرفوكم حين جزتم**”; ve belki ikisiyle de rivayet edilmiştir.)

Hassân dedi:

وأَشْهَدُ أَنَّكَ، عِنْد الْمَلِيــكِ، أُرْسلْتَ حَقّاً بِدِينٍ قِيَمْ

Dedi: ancak **القِيَمَ**, istikamet mânasında bir masdardır. Ve Allah تعالى **القَيُّوم** ve **القَيَّامُ**dır. İbnü’l-A‘râbî: **القَيُّوم** ve **القيّام** ve **الْمُدبِّر** birdir. Zeccâc dedi: **القيُّوم** ve **القيَّام**, Allah تعالى’nın sıfatında ve O’nun güzel isimlerinde, yaratıklarının işini, onları var etmelerinde ve rızıklandırmalarında ve onların mekânlarını bilmesinde tedbirle ayakta durandır. Allah تعالى dedi: “Yerde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah üzerine olmasın; ve onun **مُسْتَقَرَّ**ını ve **مُسْتَوْدَع**ını bilir.” Ferrâ dedi: **القَيُّوم**un sûreti fiilden **الفَيْعُول**, **القَيَّام**ın sûreti **الفَيْعال**dır; ve ikisi de medihdir. Dedi: ve Hicaz ehlinin, üçlü köklerden olanlarda **الفَيْعال**ı söylemesi en çoktur; **الصَّوَّاغ** gibi; **الصَّيَّاغ** derler. Ferrâ, **القَيِّم** hakkında dedi: o, fiilden **فَعِيل**dir; aslı **قَوِيم**dir; ve yine **سَيّد** aslı **سَوِيد**, **جَيِّد** aslı **جَوِيد**; **ظَرِيف** ve **كَرِيم** vezninde. Ve onlara, öncesi fethalı olduğu için **واو**u **ألف** yapmaları, sonra onun sükûnu ve ondan sonrakinin sükûnu sebebiyle onu düşürmeleri gerekirdi; bunu yaptıklarında **سَيْد**, **فَعْل** üzerine oldu; sonra harfin binası tamamlansın diye **ياء** üzerine bir **ياء** artırdılar. Sîbeveyh dedi: **قَيِّم**in vezni **فَيْعِل**dir; aslı **قَيْوِم**dir; **ياء** ile **واو** birleşince ve önceki sâkin olunca, **واو**dan **ياء** bedel kıldılar ve ondan önceki **ياء**ı ona idğam ettiler; böylece ikisi şeddeli bir **ياء** oldu; ve yine **سيّد** ve **جيّد** ve **ميّت** ve **هيّن** ve **ليّن** hakkında da böyle dedi. Ferrâ dedi: Arapların binalarında **فَيْعِل** yoktur; ve **الحَيّ** aslında **حَيْواً** idi; **ياء** ile **واو** birleşince ve önceki sâkin olunca, ikisi şeddeli bir **ياء** kılındı. Mücâhid dedi: **القَيُّوم** her şey üzerine kaim olandır. Katâde dedi: **القيوم** yaratıkları üzerine ecelleriyle, amelleriyle ve rızıklarıyla kaim olandır. Kelbî dedi: **القَيُّومُ** başlangıcı olmayan kimsedir. Ebû ‘Ubeyde dedi: **القيوم** eşyalar üzerine kaim olandır. Cevherî: Ömer “**الحيُّ القَيّام**” diye okudu; ve o bir lugattır. Ve “**الحيّ القيوم**” yani yaratıklarının işini, onları var etmelerinde ve rızıklandırmalarında ve onların **مُسْتَقرِّ**lerini ve **مستودع**larını bilmesinde üstlenendir. Dua hadîsinde: “Hamd sanadır; sen göklerin ve yerin **قَيّام**ısın”; bir rivayette: **قَيِّم**; bir diğerinde: **قَيُّوم**; ve bunlar mübalağa binalarındandır; mânası: yaratıkların işlerini üstlenen ve âlemi bütün hâllerinde tedbir edendir. Aslı **واو**dandır: **قَيْوامٌ** ve **قَيْوَمٌ** ve **قَيْوُومٌ**; **فَيْعالٍ** ve **فَيْعَلٍ** ve **فَيْعُول** vezninde.

Ve **القَيُّومُ**: sayılan Allah isimlerindendir; mutlak olarak kendi nefsiyle kaimdir, başkasıyla değil; bununla beraber her mevcut onunla kaim olur; öyle ki, bir şeyin varlığı ve varlığının devamı, ancak onunla tasavvur edilir.

Ve geçimden **القِوامُ**
(* Onun “ve geçimden **القِوامُ**” sözü: asılda **القوام** kesre ile ضبط edildi ve Misbâh’ta onunla yetinildi; metni: **القوام** kesre ile, insanı gıdadan ayakta tutan şeydir; ve yine işin direği ve dayanağında onun fetha ve kesre ile olduğunu söyledi; ve Kâmûs sahibi dedi: **القوام** bulut gibi, onunla geçinilen şeydir; ve kesre ile, işin nizamı ve direğidir): seni ayakta tutan şeydir. İsteme hadîsinde: “yahut şiddetli bir fakirlik sahibi, ta ki geçimden bir **قِواماً** elde edinceye kadar”; yani zarurî ihtiyacını ayakta tutan şey. Ve **قِوامُ العيش**: onunla ayakta durduğu direğidir. Ve **قِوامُ الجِسم**: onun tamamıdır. Ve her şeyin **قِوام**ı: onunla doğrulduğu şeydir; ‘Accâc dedi:

رأْسُ قِوامِ الدِّينِ وابنُ رَأْس

Ve soğuk bir ağaca yahut bitkiye isabet edip bir kısmını helâk eder, bir kısmı kalırsa, “ondan bir kısmı **هامِد** ve bir kısmı **قائم**” denir. Cevherî: ve “şeyi doğrulttum” (**قَوَّمت**) denir; o da **قَويم** olur; yani dosdoğru. Ve onların “ne kadar da onu doğrulttu” (**ما أَقوَمه**) sözü şâzdır. İbn Berrî dedi: yani kıyası, onda “ne kadar da daha şiddetli…” demekti.

**تَقْويمه**; çünkü onun **تقويمه**’si üç harfin üzerine ziyadedir; ancak bu, onların **قَويم** demeleri sebebiyle caiz oldu; nitekim **اشتدّ** ve **افتقر**’dan olmak üzere onların **ما أَشدَّه** ve **ما أَفقَره** demeleri gibi; onların **شديد** ve **فقير** demeleri sebebiyle.

Dedi: Ve denilir: Bu işte falanı hâlâ **أُقاوِمُ**; yani onunla çekişirim. Ve hadiste: “Kim onunla oturur yahut bir ihtiyaçta onu **قاوَمه** ederse, ona sabreder.” İbnü’l-Esîr dedi: **قاوَمَه**; **القِيام**’dan **فاعَله**’dir; yani ihtiyacını gidermek için onunla birlikte kalktığı vakit, onu giderinceye kadar ona sabretti. Ve hadiste: Safın düzeltilmesi, namazın ikamesindendir; yani onun tamamından ve kemalindendir. Dedi: Amma “**قد قامت الصلاة**” sözüne gelince, manası: onun ehli kalktı yahut onların kalkma vakti geldi. Ömer hadîsinde: “**العين القائمة**”da diyetin üçte biri; o, yerinde kalan, sağlam olan gözdür; ancak onun görmesi ve basarı gitmiştir. Ebû’d-Derdâ hadîsinde: “Nice **قائم** vardır ki ona şükredilmiştir; ve nice uyuyan vardır ki ona mağfiret edilmiştir”; yani nice gayret eden vardır ki uyuyan kardeşi için istiğfar eder de fiili için ona şükredilir ve onun duasıyla uyuyana mağfiret olunur. Ve falan, falandan **أَقوَمُ كلاماً**; yani daha adil sözlüdür.

**والقَوْمُ**: erkekler ve kadınlar topluluğu, hepsi birlikte; ve denildi: kadınlar değil, yalnız erkekler içindir. Bunu, Yüce Allah’ın sözü kuvvetlendirir: “**لا يَسْخَر قَوم من قوم** … **ولا نساء من نساء**”; yani erkekler erkeklerden ve kadınlar kadınlardan; eğer kadınlar **القوم**’dan olsaydı “**ولا نساء من نساء**” demezdi. Yine Züheyr’in sözü de böyledir:

وما أَدرِي، وسوفَ إخالُ أَدري،
أَقَوْمٌ آلُ حِصْنٍ أَمْ نِساء؟

Ve her erkeğin **قَوْمُ**’u: onun taraftarı ve aşiretidir. Ebû’l-Abbâs’tan rivayet edildi: **النَّفَرُ** ve **القَوْم** ve **الرَّهط**; bunların manası topluluktur; lafızlarından tekilleri yoktur; kadınlar değil, erkekler içindir. Hadiste: “Şeytan beni namazımdaki bir şeyden unutturursa, **القومُ** tesbih etsin ve kadınlar el çırpsın.” İbnü’l-Esîr dedi: **القوم** aslında **قام**’ın masdarıdır; sonra kadınlar değil, erkekler üzerine galip oldu; bu yüzden onunla karşılaştırıldılar. Ve onlara bu ad verildi; çünkü onlar, kadınların kalkıp yapmalarının kendilerine ait olmadığı işlerde kadınlar üzerine **قوّامون**’durlar. Cevherî: **القوم** kadınlar değil, erkeklerdir; lafzından tekili yoktur. Dedi: Bazen, tâbi olma yoluyla kadınlar da onun içine girer; çünkü her peygamberin **قوم**’u erkekler ve kadınlardır. Ve **القوم** müzekker de gelir müennes de; çünkü lafzından tekili olmayan cem‘ isimleri, âdemîler için olunca müzekker ve müennes gelir; **رهط** ve **نفر** ve **قوم** gibi. Yüce Allah dedi: “**وكذَّبَ به قومك**”; müzekker getirdi. Ve Yüce Allah dedi: “**كذَّبتْ قومُ نوح**”; müennes getirdi. Dedi: Eğer küçültürsen, ona **الهاء** sokmazsın ve **قُوَيْم** ve **رُهَيْط** ve **نُفَير** dersin. Müenneslik ancak fiiline ilişir. **الهاء**, âdemî olmayanlarda; **الإبل** ve **الغنم** gibi, içine girer; çünkü müenneslik ona lâzımdır. Amma **جمع التكسير**; **جمال** ve **مساجد** gibi; müzekker de getirilse müennes de getirilse, müzekker getirdiğinde ancak cem‘i kastedersin; müennes getirdiğinde ise cemaatı kastedersin. İbn Sîde: Yüce Allah’ın sözü: “**كذَّبت قوم نوح المرسلين**”; ancak “Nûh kavminin topluluğu yalanladı” manası üzerinedir. Ve “**المرسلين**” dedi; hâlbuki yalnız Nûh’u yalanlamışlardı; çünkü Allah’ın elçilerinden bir tek elçiyi yalanlayan, topluluğu yalanlamış ve ona muhalefet etmiş olur; zira her elçi bütün elçileri tasdiki emreder. Ve “elçilerin topluluğunu yalanladı” olması da caizdir. Sa‘leb nakletti: Araplar “**يا أَيها القوم كفُّوا عنا**” ve “**وكُفّ عنا**” der; lafız üzere ve mana üzere. Bir defa da dedi: Muhatap bir kişidir, mana topluluktur. Cem‘i: **أَقْوام** ve **أََقاوِم** ve **أقايِم**; ikisi de hazif üzerinedir. Ebû Sahr el-Hüzelî’den, Yakub’un okuduğu:

فإنْ يَعْذِرِ القَلبُ العَشِيَّةَ في الصِّبا
فُؤادَكَ، لا يَعْذِرْكَ فيه الأَقاوِمُ

Ve “**الأقايِمُ**” diye de rivayet edilir. Ve kalp ile aklı kastetti. İbn Berrî, Huzaz b. Levzân için okudu:

مَنْ مُبْلغٌ عَمْرَو بنَ لأ
يٍ، حَيْثُ كانَ مِن الأَقاوِمْ

Yüce Allah’ın sözü: “**فقد وكلنا بها قوماً ليسوا بها بكافرين**”; Zeccâc dedi: Denildi ki burada **القوم** ile kastedilen, zikri geçen peygamberlerdir, عليهم السلام; kendi gönderiliş vakitlerinde Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, getirdiğine iman ettiler. Ve denildi: Onunla, Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, ashabından iman edenler ve ona tâbi olanlar kastedildi. Ve denildi: Onunla melekler kastedilir; böylece **القوم**’u meleklerden kıldı; tıpkı **النفر**’i cinlerden kıldığı gibi; Aziz ve Celil şöyle dediğinde: “**قل أُوحي إليّ أَنه استمع نفر من الجن**”. Yüce Allah’ın sözü: “**يَسْتَبْدِلْ قوماً غيركم**”; Zeccâc dedi: Tefsirde geldi: Kullar yüz çevirirse Allah onların yerine melekleri getirir. Ve geldi: Mekke ehli yüz çevirirse Allah onların yerine Medine ehlini getirir. Ve yine geldi: Fars ehlinden “sizden başka bir kavim” getirir. Ve denildi: Mana: yüz çevirirseniz, sizden daha itaatkâr bir kavmi onun yerine getirir. İbn Berrî dedi: Ve denilir: cinlerden **قوم** ve cinlerden **ناس**; ve meleklerden **قَوْمٌ**. Ümeyye dedi:

وفيها مِنْ عبادِ اللهِ قَوْمٌ،
مَلائِكُ ذُلُِّلوا، وهُمُ صِعابُ

**والمَقامُ** ve **المَقامة**: meclis. İnsanların **مَقامات**’ı: onların meclisleridir. Abbâs b. Mirdâs dedi; İbn Berrî okudu:

فأَيِّي ما وأَيُّكَ كان شَرّاً
فَقِيدَ إلى المَقامةِ لا يَراها

Bir mecliste toplanan cemaate **مَقامة** denilir; Lebîd’in sözü bundandır:

ومَقامةٍ غُلْبِ الرِّقابِ كأَنَّهم
جِنٌّ، لدَى بابِ الحَصِيرِ، قِيامُ

**الحَصِير**: burada hükümdardır. Cem‘i: **مَقامات**. İbn Berrî, Züheyr için okudu:

وفيهِمْ مَقاماتٌ حِسانٌ وجُوهُهُمْ،
وأَنْدِيةٌ يَنْتابُها القَوْلُ والفِعْلُ

İnsanların **مَقاماتُ**’ı: yine onların meclisleridir. **المَقامة** ve **المَقام**: içinde durduğun yer. **المَقامةُ**: efendiler.

Bedeninden sana her ne acı verirse, o sana **قامَ** etmiştir. Ebû Zeyd, **نوادر**’inde: “**قامَ بي ظَهْري**”; yani beni ağrıttı; ve “**قامَت بي عيناي**”.

**ويومُ القِيامة**: diriliş günüdür. **التهذيب**’de: **القِيامة** diriliş günüdür; onda halk, diri ve kayyûm olanın huzurunda ayağa kalkar. Hadiste, **يوم القِيامة** birçok yerde zikredildi. Denildi: Aslı, halkın kabirlerinden **قِيامة** olarak kalkmasıdır. Ve denildi: O, **قِيَمْثَا**’nın Arapçalaştırılmasıdır
(* “**تعريب قيمثا**” sözü: **النهاية**’nin sahih bir nüshasında böyle ضبط edilmiştir; bir diğerinde **القاف** ve **الميم** fethasıyla ve aralarındaki **المثناة** sükûnuyla. **التهذيب**’de **المثلثة** yerine **ياء مثناة** vaki olmuş ve ضبط edilmemiştir), ve Süryanice’de bu manadadır. İbn Sîde: **ويوم القِيامة** cuma günüdür; Ka‘b’ın sözü bundandır: “Bir adamı kıyamet gününde mi zulmediyorsun?” Ve geceden bir **قُِوَيْمةٌ** geçti; yani bir saat yahut bir parça. Ebû Ubeyd onu bulmadı. Yine geceden bir **قُوَيْمٌ** geçti; **هاء**sız; yani sınırlandırılmamış bir vakit.
