# قيأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%8A%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قيأ

القَيْءُ، مهموز، ومنه الاسْتِقاءُ وهو التكَلُّفُ لذلك،
والتَّقَيُّؤُ أَبلغ وأَكثر. وفي الحديث: لو يَعْلَمُ الشَّارِبُ قائماً ماذا عليه لاسْتَقاءَ ما شرب. قاءَ يَقيءُ قَيْئاً، واسْتَقاءَ، وتَقَيَّأَ: تَكَلَّفَ القَيْءَ. وفي الحديث: أَن رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلم، اسْتَقَاءَ عامِداً، فأَفْطَرَ. هو اسْتَفْعَلَ من القَيْءِ، والتَّقَيُّؤُ أَبلغ منه، لأَنَّ في الاسْتِقاءة تكلُّفاً أَكثر منه، وهو استِخراجُ ما في الجَوْفِ عامداً.وقَيَّأَه الدَّواءُ، والاسم القُيَاءُ. وفي الحديث: الراجِعُ في هِبَتِه كالراجِعِ في قَيْئِه. وفي الحديث: مَنْ ذَرَعَه القَيْءُ، وهو صائم، فلا شيءَ عليه، ومَنْ تَقَيَّأَ فعليه الإِعادةُ، أَي تَكَلَّفَه وتعَمَّدَه. وقَيَّأْتُ الرجُلَ إِذا فَعَلْتَ به فِعْلاً يَتَقَيَّأُ منه. وقاءَ فلان ما أَكل يَقِيئُه قَيْئاً إِذا أَلقاه، فهو قاءٍ. ويقال: به قُيَاءٌ، بالضم والمد، إِذا جَعل يُكثِر القَيْءَ.
والقَيُوءُ، بالفتح على فَعُول: ما قَيَّأَكَ. وفي الصحاح: الدواءُ الذي يُشرب للقَيْءِ. ورجل قَيُوءٌ: كثير القَيْءِ. وحكى ابن الأَعرابي: رجل قَيُوٌّ، وقال: على مثال عَدُوٍّ، فإِن كان إِنما مثَّله بِعدُوٍّ في اللفظ، فهو وجِيهٌ، وإِن كان ذَهَب به إِلى أَنه مُعتلّ، فهو خَطَأٌ، لأَنَّا لم نعلم قَيَيْتُ ولا قَيَوْتُ، وقد نفى سيبويه مثل قَيَوْتُ، وقال: ليس في الكلام مثل حَيَوْتُ، فإِذاً ما حكاه ابن الأَعرابي من قولهم قَيُوٌّ، إِنما هو مخفف من رجل قَيُوءٍ كَمَقْرُوٍّ من مَقْرُوءٍ. قال: وإِنما حكينا هذا عن ابن الأَعرابي لِيُحْتَرَسَ منه، ولئلا يَتَوَهَّمَ أَحد أَن قَيُوّاً من الواو أَو الياء، لا سيما وقد نظَّره بعدُوٍّ وهَدُوٍّ ونحوهما من بنات الواو والياء. \<ص:136>
وقاءَتِ الأَرضُ الكَمْأَةَ: أَخرجَتْها وأَظْهَرَتْها. وفي حديث عائشة تصف عمر، رضي اللّه عنهما: وَبَعَجَ الأَرضَ فَقَاءَتْ أُكْلَها، أَي أَظهرت نَباتَها وخَزائنَها. والأَرض تَقيءُ النَّدَى، وكلاهما على المثل. وفي الحديث: تَقِيءُ الأَرضُ أَفْلاذَ كَبِدِها، أَي تُخْرِجُ كُنُوزَها وتَطْرَحُها على ظهرها.
وثوب يَقِيءُ الصَّبْغَ إِذا كان مُشْبَعاً.
وتَقَيَّأَتِ المرأَةُ: تَعَرَّضَتْ لبَعْلِها وأَلْقَتْ نَفْسَها عليه. الليث: تَقَيَّأَتِ المَرأَةُ لزوجها، وتَقَيُّؤُها: تَكَسُّرها له وإِلقاؤُها نفسَها عليه وتَعَرُّضُها له. قال الشاعر: تَقَيَّأَتْ ذاتُ الدَّلالِ والخَفَرْ *  لِعابِسٍ، جافي الدَّلالِ، مُقْشَعِرّ قال الأَزهري: تَقَيَّأَتْ، بالقاف، بهذا المعنى عندي: تصحيف، والصواب تَفَيَّأَتْ،بالفاءِ، وتَفَيُّؤُها: تَثنِّيها وتَكَسُّرها عليه، من الفَيْءِ، وهو الرُّجوع.

### Türkçe

**القَيْءُ**, hemzelidir; ondan **الاسْتِقاءُ** vardır ve o, bunun için tekellüftür; ve **التَّقَيُّؤُ** daha beliğ ve daha çoktur. Hadiste: “Ayakta içen, üzerinde ne olduğunu bilseydi, içtiğini mutlaka **لاسْتَقاءَ** ederdi.”

**قاءَ يَقيءُ قَيْئاً**, ve **اسْتَقاءَ**, ve **تَقَيَّأَ**: **القَيْءَ** tekellüf etti. Hadiste: Allah’ın Resulü, sallallahu aleyhi ve sellem, kasten **اسْتَقَاءَ** etti de iftar etti. O, **القَيْءِ**’den **اسْتَفْعَلَ**’dır; ve **التَّقَيُّؤُ** ondan daha beliğdir; çünkü **الاسْتِقاءة**’de ondan daha çok tekellüf vardır; ve o, içte olanı kasten çıkarmaktır. Ve ilâç onu **قَيَّأَه**; isim **القُيَاءُ**’dır. Hadiste: “Hibesinde dönen, **قَيْئِه**’nde dönen gibidir.” Ve hadiste: “Kusma kendisini bastıran kimse, o oruçlu iken, ona bir şey yoktur; ve **تَقَيَّأَ** edenin üzerine iade vardır”; yani onu tekellüf etti ve onu kasten yaptı.

Ve ben adamı **قَيَّأْتُ**: onunla, ondan dolayı **يَتَقَيَّأُ** ettiği bir fiil yaptığın zaman.

Ve falan, yediğini **قاءَ** eder, onu **يَقِيئُه قَيْئاً**: onu attığı zaman; o hâlde o **قاءٍ**’dır. Ve denilir: onda **قُيَاءٌ**, zamme ve med ile, **القَيْءَ**’yı çoğaltır hâle geldiği zaman.

Ve **القَيُوءُ**, fetha ile **فَعُول** üzere: seni **قَيَّأَكَ** eden şey. Ve Sıhâh’ta: **القَيْءِ** için içilen ilâç. Ve **قَيُوءٌ** adam: **القَيْءِ** çok olan. İbnü’l-A‘râbî nakletti: **قَيُوٌّ** adam; ve dedi: **عَدُوٍّ** misali üzere; eğer onu ancak lafızda **عَدُوٍّ** ile misallemişse, o yerindedir; ve eğer onu, onun mu‘tel olduğu kanaatine götürmüşse, o hatadır; çünkü biz **قَيَيْتُ** da **قَيَوْتُ** da bilmedik; ve Sîbeveyh **قَيَوْتُ** gibi olanı nefyetti ve dedi: kelâmda **حَيَوْتُ** gibi olan yoktur; öyleyse İbnü’l-A‘râbî’nin onların sözünden naklettiği **قَيُوٌّ**, ancak **مَقْرُوٍّ**’nun **مَقْرُوءٍ**’dan (hafifletilmiş olması) gibi, **قَيُوءٍ** adamdan hafifletilmiştir. Dedi: Biz bunu ancak İbnü’l-A‘râbî’den, ondan sakınılsın ve bir kimse **قَيُوّاً**’nın vavdan yahut yâdan olduğunu vehmetmesin diye naklettik; özellikle de onu **عَدُوٍّ** ve **هَدُوٍّ** ve benzerleriyle, vav ve yâ kızlarından olanlarla, nazîr kılmışken.

\<ص:136>
Ve yer, **الكَمْأَةَ**’yi **قاءَتِ**: onu çıkardı ve onu ortaya koydu. Ve Âişe’nin, Allah onlardan razı olsun, Ömer’i vasfettiği hadisinde: “Yeri yardı da o, yiyeceğini **فَقَاءَتْ**”; yani bitkisini ve hazinelerini ortaya çıkardı. Ve yer **النَّدَى**’yı **تَقيءُ** eder; ikisi de mesel üzeredir.

Ve hadiste: “Yer, ciğerinin parçalarını **تَقِيءُ** eder”; yani hazinelerini çıkarır ve onları sırtının üzerine atar.

Ve elbise, boya ile doymuş olduğu zaman, boyayı **يَقِيءُ** eder.

Ve kadın **تَقَيَّأَتِ**: kocasına yöneldi ve kendisini onun üzerine attı. Leys: Kadın, kocası için **تَقَيَّأَتِ**; ve onun **تَقَيُّؤُها**’sı: ona karşı nazlanması ve kendisini onun üzerine atması ve ona yönelmesidir. Şair dedi:
تَقَيَّأَتْ ذاتُ الدَّلالِ والخَفَرْ *  لِعابِسٍ، جافي الدَّلالِ، مُقْشَعِرّ

Ezherî dedi: Bu mânada, benim yanımda, kaf ile **تَقَيَّأَتْ**: tashîftir; doğrusu fâ ile **تَفَيَّأَتْ**’tir; ve onun **تَفَيُّؤُها**’sı: onun üzerine kıvrılıp bükülmesi ve ona karşı nazlanmasıdır; **الفَيْءِ**’den; ve o, dönüş demektir.
