# قيأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%8A%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قيأ

قاء يقيء قيأ واستقاء ويقال أيضا: استقيأ، على الأصل وتقيأ أبلغ وأكثر من استقاء، أي استخرج ما في الجوف عامدا وألقاه، وفي الحديث  لو يعلم الشارب قائما ماذا عليه لاستقاء ما شرب  وأنشد أبو حنيفة في استقاء بمعنى تقيأ:
  وكنت من دائك ذا أقلاس                      فاستقئن بثمر القسقـاس
  وقيأه الدواء وأقاءه بمعنى، أي فعل به فعلا يتقيأ منه، وقيأته أنا، وشربت القيوء فما قيأني، والاسم القياء، كغراب فهو مثل العطاس والدوار، وفي الحديث  الراجع في هبته كالراجع في قيئه  ، وفيه  من ذرعه القيء وهو صائم فلا شيء عليه، ومن تقيأ فعليه الإعادة  أي تكلفه وتعمده. وقيأت الرجل إذا فعلت به فعلا يتقيأ منه. وقاء فلان ما أكل يقيئه قيئا إذا ألقاه، فهو قائئ. ويقال: به قياء إذا جعل يكثر القيء. والقيوء بالفتح على فعول ما قيأك، وفي الصحاح: الدواء الذي يشرب للقيء، عن ابن السكيت، والقيوء: الكثير القيء كالقيو كعدو حكاه ابن الأعرابي، أي بإبدال الهمزة واوا وإدغامه في واو فعول قاله شيخنا. وقال صاحب اللسان وتبعه صاحب المشوف: فإن كان إنما مثله بعدو في اللفظ فهو وجيه وإن كان ذهب به إلى أنه معتل فهو خطأ، لأنا لا نعلم قييت ولا قيوت، وقد نفى سيبويه قيوت وقال: ليس في الكلام مثل حيوت، فإذا ما حكاه ابن الأعرابي من قولهم قيو إنما هو مخفف من رجل قيوء، كمقرو في مقروء، قال: وإنما حكينا هذا عن ابن الأعرابي ليحترس منه، ولئلا يتوهم أحد أن قيوا من الواو أو الياء، ولا سيما وقد نظره بعدو وهدو ونحوهما من بنات الواو والياء، ودواؤه المقيئ كمحدث والمقيء، كمكرم، على القياس من أقاءه، وفي بعض النسخ ودواء القيء أي أن القيوء يطلق ويراد به دواء القيء أي الذي يشرب للقيء، والشخص مقيأ كمعظم. وقاءت الأرض الكمأة: أخرجتها وأظهرتها وفي حديث عائشة تصف عمر: وبعج الأرض فقاءت أكلها، أي أظهرت نباتها وخزائنها. والأرض تقيء الندى، وكلاهما على المثل، وفي الحديث  تقيء الأرض أفلاذ كبدها  أي تخرج كنوزها وتطرحها على ظهرها. قلت: وهو من المجاز. وتقيأت المرأة إذا تهيأت للجماع وتعرضت لبعلها ليجامعها وألقت نفسها عليه، وعن الليث: تقيؤها: تكسرها له وإلقاؤها نفسها عليه، قال الشاعر:
  تقيأت ذات الدلال والخفـر                      لعابس جافي الدلال مقشعر وقال المناوي: الظاهر أن البعل مثال وأن المراد الرجل بعلا أو غيره، وأن إلقاء النفس كذلك. وقال الأزهري: تقيأت، بالقاف، بهذا المعنى عندي تصحيف، والصواب تفيأت، بالفاء، وتفيؤها تثنيها وتكسرها عليه من الفيء وهو الرجوع. وثوب يقيء الصبغ، أي مشبع على المثل، وعليه رداء وإزار يقيأن الزعفران، أي مشبعان. وقاء نفسه ولفظ نفسه: مات، انتهى.

### Türkçe

قاء يقيء قيأ ve **استقاء**; ve ayrıca denilir: **استقيأ**; asıl üzere. Ve **تقيأ** daha beliğ ve daha çoktur **استقاء**’dan; yani, karında olanı kasten çıkardı ve onu attı. Ve hadiste: “Eğer ayakta içen, üzerinde ne olduğunu bilseydi, içtiğini **لاستقاء** ederdi.” Ve Ebû Hanîfe, **استقاء** hakkında **تقيأ** mânâsında şu beyti okudu:
  “Ve sen, hastalığından **ذا أقلاس** idin;                      **فاستقئن** **بثمر القسقـاس**.”

Ve **قيأه** ilâç ve **أقاءه** aynı mânâdadır; yani, onunla, kendisinden **يتقيأ** edeceği bir fiil yaptı. Ve ben onu **قيأته**; ve **القيوء** içtim de beni **ما قيأني** etmedi. Ve isim **القياء**dır; **كغراب**; o, **العطاس** ve **الدوار** gibidir. Ve hadiste: “Hibesinde dönen, **قيئه**nde dönen gibidir.” Ve onda: “Oruçlu iken kendisini kusma bastıran kimseye bir şey yoktur; ve kim **تقيأ** ederse, ona iade gerekir”; yani, onu zorladı ve onu kasten yaptı. Ve erkeği **قيأت** ettim: ona, kendisinden **يتقيأ** edeceği bir fiil yaptığım zaman. Ve falan, yediğini **قاء** etti; onu **يقيئه** **قيئا** ile, onu attığı zaman; o hâlde o **قائئ**dir. Ve denilir: onda **قياء** vardır; **القيء**’ü çokça yapar hâle geldiği zaman. Ve **القيوء** (fetha ile) **على فعول**: seni **قيأك** eden şeydir. Ve **الصحاح**’ta: **القيوء**: **القيء** için içilen ilâçtır; İbnü’s-Sikkît’ten. Ve **القيوء**: çok **القيء** eden; **كالقيو كعدو**; bunu İbnü’l-A‘râbî hikâye etti; yani, hemzenin vâv ile değiştirilmesi ve onun **واو فعول**’a idğam edilmesiyle; bunu şeyhimiz söyledi. Ve **اللسان** sahibi dedi ve **المشوف** sahibi ona tâbi oldu: “Eğer onu ancak lafızda **بعدو**’ya benzettiyse, bu yerindedir; yok eğer onu, mu‘tel olduğuna götürdüyse, bu hatadır; çünkü biz **قييت** ve **قيوت** bilmiyoruz. Ve Sîbeveyh **قيوت**’u nefyetti ve dedi ki: ‘Kelâmda **حيوت** gibi bir şey yoktur.’ O hâlde İbnü’l-A‘râbî’nin, onların sözünden hikâye ettiği **قيو** ancak **رجل قيوء**’dan hafifletilmiştir; **كمقرو في مقروء**. Dedi ki: ‘Biz bunu ancak İbnü’l-A‘râbî’den hikâye ettik ki ondan sakınılsın ve kimse **قيوا**’nın vâvdan veya yâdan olduğunu vehmetmesin; hele ki onu **بعدو** ve **هدو** ve benzerleriyle, vâv ve yâ kızlarından olanlarla nazar etti.’” Ve onun ilâcı **المقيئ**’dir; **كمحدث**; ve **المقيء**; **كمكرم**; kıyasa göre **أقاءه**’den. Ve bazı nüshalarda: “Ve **دواء القيء**”; yani, **القيوء** ıtlak olunur ve onunla **دواء القيء** murad edilir; yani, **للقيء** içilen. Ve kişi **مقيأ**’dır; **كمعظم**.

Ve yer, **الكمأة**’yi **قاءت**: onu çıkardı ve onu ortaya koydu. Ve Âişe’nin, Ömer’i vasfettiği hadisinde: “Ve yeri yardı da yer, yediğini **فقاءت** etti”; yani, bitkisini ve hazinelerini ortaya çıkardı. Ve yer, çiyi **تقيء** eder; ve ikisi de mesel üzeredir. Ve hadiste: “Yer, ciğerinin parçalarını **تقيء** eder”; yani, hazinelerini çıkarır ve onları sırtının üzerine atar. Dedim: ve o, mecazdandır.

Ve kadın **تقيأت** ettiği zaman: cima‘a hazırlandı ve kocasına, onunla cima‘ etsin diye kendini arz etti ve kendini onun üzerine attı. Ve Leys’ten: onun **تقيؤها**’sı: ona karşı kırılıp dökülmesi ve kendini onun üzerine atmasıdır. Şair dedi:
  “**تقيأت** **ذات الدلال والخفـر**                      **لعابس جافي الدلال مقشعر**”

Ve Menâvî dedi: zâhir olan, kocanın misal olduğudur; ve muradın, erkek—koca olsun veya başkası olsun—olduğudur; ve nefsin atılması da böyledir. Ve Ezherî dedi: bu mânâ ile **تقيأت** (kaf ile) bende tashîf olarak sahih olur; doğrusu **تفيأت** (fâ ile)dir. Ve onun **تفيؤها**’sı, **الفيء**’den olan rücû‘dan, ona karşı bükülmesi ve kırılıp dökülmesidir.

Ve elbise, boyayı **يقيء** eder; yani, mesel üzere, doygundur. Ve onun üzerinde, safranı **يقيئان** eden bir ridâ ve izâr vardır; yani, ikisi de doygundur.

Ve **قاء** kendi nefsini ve kendi nefsini **لفظ** etti: öldü; bitti.
