# قيد (ق-ي-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%8A%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ي - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والدال و"وايء" معهما
ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق مستعملات قدو: قدي: القَدوُ: الأصل الذي انشعب منه الاقتداء، وبعض يكسر فيقول: قِدْوة أي به يُقْتَدَى، قال الكميت:
والجود من راحتـيك قِـدوتـهُ		وكان حذواً في الشعر والخطب
ومر فلان يتقدى بفرسه أي يلزم به سنن السيرة.
وتَقَدَّيتُ على دابتي، ويجوز في الشعر: تَقْدو به دابته.
وقِدَى رمح أي قَدْر رمح، مقصور، وقَيْدَ رمح، قال:
وأني إذا ما الموت لـم يك دونـه		قِدَى الشبر أحمي الأنف أن أتأخر
قدأ: يقال: القِنْدَأوةُ واشتقاقها من قداء، والنون زائدة والواو صلة، وهي الناقة الصلبة الشديدة الخلق.
وجمل قِنْدَأْوٌ وسندأو كذلك، واحتج بأنه لم يجيء بناء على لفظ قِنْدَأو إلا وثانيه نون، فلما لم يجيء على هذا البناء بغير نون علمنا أن النون زائدة فيه.
ورجل قِندأوُ وامرأة قِندَاوةٌ، وهو شدة في الرأس وقصر في العنق.
قيد: قَيْدُ السيف: الممدود في أصول الحمائل تمسكه البكرات.
وقَيْد الرحل: قِدٌّ مضفور بين حنويه من فوق، وربما جعل للسرج قَيْدٌ، وكذلك كل شيء أسر بعضه إلى بعض.
ويقال للفرس الجواد: قَيدُ الأوابد أي إذا رآه لحقه كأنما هو مُقَيَّد له، قال:
بمنجرد قَيْدِ الأوابد هيكل
والمُقَيَّدُ من الساقين: موضع القَيْدِ، والخلخال من المرأة، قال:
هركولة ممكورة المُقَيَّدِ
والقِيدُ: القيس في المقدار.
قود: القَودُ نقيض السوق، يقود الدابة من أمامها ويسوقها من خلفها.
والقِياد: الحبل الذي تقود به دابة أو شيئاً، ويقال: إنه لسلس القِياد. وأعطيته مقادي أي انقدت له.
واقتادَها لنفسه، وقادَها لنفسه وغيره.
والقِيادةُ مصدر القائد.
والقائدُ من الجبل: أنفه. وكل جبل أو مسناة، مستطيل على الأرض قائدٌ. وظهر من الأرض يقود وينقاد كذا ميلاً.
والمِقوَدُ خيط أو سير في عنق الكلب أو الدابة يُقاد به.
والأَقْوَدُ من الدواب والإبل: الطويل القرى والعنق، ومن الناس: الذي إذا أقبل على شيء لم يكد يصرف وجهه عنه، قال:
إن الكريم من تلفت حولـه		وإن اللئيم دائم الطرف أقْوَدُ
والقَوَدُ: القتل بالقتيل، تقول: أَقَدْتُه به.
واستَقَدْت الحاكم وأقَدْتُه: انتقمت منه بمثل ما أتى.
وقد: وقَدْتُ النار وقُوداً ووَقْداً، والصحيح الوُقود.
والوَقدُ: ما ترى من لهبها لأنه اسم.
وقوله تعالى: "أولئك هم وَقُود النار" أي حطبها.
والمَوقِدُ والمُسْتَوْقَدُ: موضع النار.
وزند مِيقادٌ: سريع الوري، وقلب وَقّادٌ: سريع التَّوُقُدِ في النشاط والمضاء. ووَقَدَ الحافر يَقِدُ، إذا تلألأ بصيصه، وفي كل شيء.
ووَقْدَةُ الصيف أشد حراً.
وقوله تعالى: "يُوقَدُ من شجرة" رده على النور وأخرجه على التذكير من أوقَدَ وتوَقدَ، ومن قرأ تُوقَدُ فقد رده على النار، وتَوَقَّدَ رده على الكوكب، أو على المِصباح وهو السراج في القنديل.
وتَوَقَّدُ برفع الدال: معناه تتَوَقَّدُ رغم إحدى التاءين في الأخرى ورده على الزجاجة.
دقي: دَقِيَ الفصيل يَدْقَى دقاً فهو دَقٍ، والأنثى دَقِيةٌ أي فسد بطنه وكبر سلحه من كثرة اللبن، وهو مثل فَرحٍ وفَرِحَةٍ، فمن أدخل فرحان على فرح فقال: فرحانُ فرحى قال: دَقْوانُ ودَقْوَى، قال:
... يميل كأنه ربع دَقِي
ودق: الوَدْقُ: المطر كله، شديده وهينه.
وحرب ذات وَدْقَيْنِ أي شديدة تشبه بسحابة ذات مطرتين شديدتين، وسحابة وادِقةٌ، وقلما يقال: وَدَقَتْ تَدِقُ.
والوَديقةُ حر نصف النهار.
والمَودِقُ: معترك الشر.
وكل ذات حافر توصف بالوَديقِ، وقد وَدَقَتْ تَوْدَقُ وِدَاقاً أي حرصت على الفحل، وأوْدَقَتْ واستَوْدَقَتْ.
والوَدْقةُ: داء يأخذ في العين وعروق الصدغ.

##### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق: kullanımdadırlar.

قدو: قدي: **القَدوُ**: kendisinden **الاقتداء**’nın dallanıp ayrıldığı asıl; bazısı kesreler de şöyle der: **قِدْوة**; yani onunla **يُقْتَدَى**. **الكميت** dedi ki:
والجود من راحتـيك قِـدوتـهُ		وكان حذواً في الشعر والخطب

Ve “falanca, atıyla **يتقدى** geçti” (denir); yani onunla gidişatın yolunu (sünnetini) gerekli kılar.

Ve “binitim üzerinde **تَقَدَّيتُ**”; şiirde caizdir: “biniti onunla **تَقْدو**”.

Ve **قِدَى** mızrak: yani mızrak miktarı; kısaltılmıştır. Ve **قَيْدَ** mızrak; dedi ki:
وأني إذا ما الموت لـم يك دونـه		قِدَى الشبر أحمي الأنف أن أتأخر

قدأ: denir: **القِنْدَأوةُ**; onun türeyişi **قداء**’dandır; **النون** ziyadedir ve **الواو** bağdır; o, yaratılışı sert, şiddetli dişi devedir.

Ve **قِنْدَأْوٌ** deve ve **سندأو** da böyledir; şu delili getirdi: **قِنْدَأو** lafzı üzere bir yapı gelmedi ki ikincisi **نون** olmasın; bu yapı üzere **نون**suz gelmeyince bildik ki **النون** onda ziyadedir.

Ve **قِندأوُ** adam ve **قِندَاوةٌ** kadın; o, başta şiddet ve boyunda kısalıktır.

قيد: **قَيْدُ السيف**: askıların köklerinde uzatılmış olan; makaralar onu tutar.

Ve **قَيْد الرحل**: iki yanının arasında üstten örülmüş bir **قِدّ**; bazen eyer için **قَيْدٌ** yapılır; ve bunun gibi, her şey ki bir kısmı bir kısmına bağlanmıştır.

Ve iyi ata denir: **قَيدُ الأوابد**; yani onu gördüğünde ona yetişir; sanki o, onun için **مُقَيَّد**dir. Dedi ki:
بمنجرد قَيْدِ الأوابد هيكل

Ve iki bacaktan **المُقَيَّدُ**: **القَيْدِ**in yeri; ve kadından halhal. Dedi ki:
هركولة ممكورة المُقَيَّدِ

Ve **القِيدُ**: ölçüde **القيس**.

قود: **القَودُ** sürmenin zıddıdır; biniti önünden **يقود** ve arkasından **يسوق**.

Ve **القِياد**: onunla bir biniti yahut bir şeyi **تقود** ettiğin ip; ve denir: “o, **القِياد**ı yumuşaktır.” Ve “ona **مقادي** verdim”; yani ona boyun eğdim.

Ve onu kendisi için **اقتادَ**; ve onu kendisi için ve başkası için **قادَ**.

Ve **القِيادةُ**: **القائد**in mastarıdır.

Ve dağdan **القائدُ**: onun burnudur. Ve her dağ yahut set, yerde uzamış olan, **قائدٌ**dir. Ve yerden bir sırt, şu kadar mil **يقود** ve **ينقاد**.

Ve **المِقوَدُ**: köpeğin yahut binitin boynunda, onunla **يُقاد** edilen ip yahut kayış.

Ve binitlerden ve develerden **الأَقْوَدُ**: karın ve boynu uzun olan; insanlardan: bir şeye yöneldiğinde yüzünü ondan çevirmeye neredeyse güç yetiremeyen. Dedi ki:
إن الكريم من تلفت حولـه		وإن اللئيم دائم الطرف أقْوَدُ

Ve **القَوَدُ**: öldürülen karşılığında öldürmedir; dersin: “onu onunla **أَقَدْتُه**.”

Ve “hâkimi **استَقَدْت** ve onu **أقَدْتُه**”: ondan, yaptığı şeyin misliyle öç aldım.

وقد: ateşi **وَقَدْتُ**; **قُوداً** ve **وَقْداً** (olarak); doğru olan **الوُقود**dur.

Ve **الوَقدُ**: onun alevinden gördüğündür; çünkü o bir isimdir.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**أولئك هم وَقُود النار**” yani onun odunu.

Ve **المَوقِدُ** ve **المُسْتَوْقَدُ**: ateşin yeri.

Ve **مِيقادٌ** çakmak taşı: çabuk kıvılcım çıkaran; ve **وَقّادٌ** kalp: canlılık ve kararlılıkta **التَّوُقُدِ**ü çabuk olan. Ve “tırnak **وَقَدَ يَقِدُ**”: parıltısı ışıldadığında; ve her şeyde.

Ve **وَقْدَةُ** yaz: daha şiddetli sıcaktır.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**يُوقَدُ من شجرة**”: onu nura döndürdü ve onu, **أوقَدَ** ve **توَقدَ**’dan, müzekkerlik üzere çıkardı. Ve kim **تُوقَدُ** okursa, onu ateşe döndürmüştür. Ve **تَوَقَّدَ**: onu yıldıza döndürmüştür; yahut **المِصباح**a; o, kandildeki kandildir.

Ve **تَوَقَّدُ** (dâlın ref‘i ile): manası **تتَوَقَّدُ**dur; iki **تاء**dan birinin ötekine idğamına rağmen; ve onu cam şişeye döndürdü.

دقي: **دَقِيَ** sütten kesilmemiş yavru **يَدْقَى**; **دقاً**; o halde o **دَقٍ**dir; dişisi **دَقِيةٌ**; yani çok sütten dolayı karnı bozuldu ve dışkısı büyüdü; ve o, **فَرحٍ** ve **فَرِحَةٍ** gibidir. Kim **فرحان**ı **فرح** üzerine sokup “**فرحانُ فرحى**” derse, “**دَقْوانُ** ve **دَقْوَى**” der. Dedi ki:
... يميل كأنه ربع دَقِي

ودق: **الوَدْقُ**: yağmurun tamamıdır; şiddetlisi ve hafifi.

Ve “iki **وَدْق**lı savaş”: yani şiddetli; iki şiddetli yağmurlu buluta benzetilir. Ve **وادِقةٌ** bulut; ve pek az denir: “**وَدَقَتْ تَدِقُ**.”

Ve **الوَديقةُ**: öğle vaktinin yarı sıcağı.

Ve **المَودِقُ**: şerrin boğuşma yeri.

Ve her toynaklı, **الوَديقِ** ile vasıflanır. Ve “**وَدَقَتْ تَوْدَقُ وِدَاقاً**”: yani erkeğe hırslı oldu; ve **أوْدَقَتْ** ve **استَوْدَقَتْ**.

Ve **الوَدْقةُ**: gözde ve şakak damarlarında tutan bir hastalıktır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القَيْدُ: واحدُ القُيودِ. وقد قَيَّدْتُ الدابّةَ. وقَيَّدْتُ الكتابَ: شَكَلْتُهُ. وهؤلاء أجمالٌ مَقاييدُ، أي مُقَيَّداتٌ. ويقال للفرس الجواد: قَيْدُ الأوابدِ، لأنه يمنع الوحشَ من الفَوات، لسرعته. قال امرؤ القيس:
بمُنْجَرِدٍ قَيْدِ الأوابدِ هَيْكَلِ
ويقال للقِدِّ الذي يضم عُرقوبَي الرحْلِ: قَيْدٌ. قال الأحمر: قيد الفرس: سِمَةٌ تكون في عنق البعير على صُورة القيد. والمُقَيَّدُ: موضعُ القَيْدِ من رجل الفرس، والخَلخال من المرأة. وتقول: بينهما، قِيدُ رُمْحٍ بالكسر، وقادُ رُمْحٍ، أي قَدْرُ رُمْحٍ. والقَيِّدُ: حبلٌ تُقادُ به الدابَّة.

##### Türkçe

**القَيْدُ**: **القُيودِ**’un biridir. Ve ben binek hayvanını **قَيَّدْتُ** (bağladım). Ve kitabı **قَيَّدْتُ**: onu **شَكَلْتُهُ** (harekeledim). Ve bunlar **أجمالٌ مَقاييدُ**’dir; yani **مُقَيَّداتٌ** (bağlanmışlar). Ve cins at için denilir: **قَيْدُ الأوابدِ**; çünkü sürati sebebiyle vahşiyi kaçıp gitmekten men eder. İmru’ul-Kays dedi ki:
بمُنْجَرِدٍ قَيْدِ الأوابدِ هَيْكَلِ

Ve semerin iki **عُرقوبَي**’ini bir araya toplayan **القِدِّ** için denilir: **قَيْدٌ**. El-Ahmer dedi ki: **قيد الفرس**: devenin boynunda **القيد** sûreti üzere bulunan bir **سِمَةٌ** (dağlama nişanı)dır. Ve **المُقَيَّدُ**: atın ayağından **القَيْدِ**’in yeri; ve kadından **الخَلخال** (halhal)dır. Ve dersin: ikisi arasında, kesre ile **قِيدُ رُمْحٍ** ve **قادُ رُمْحٍ**; yani bir **رُمْحٍ** miktarı. Ve **القَيِّدُ**: onunla binek hayvanının sevk edildiği bir iptir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق د ( وايء )
قود ، قيد ، قدا ، وقد ، ودق ، دوق ، دقي .
قدا : قال الليث : القَدْو : أصل البناء الذي ينْشعِب منه تصريف الاقتداء .
ويقال : قِدْوُه وقُدوة لما يُقتَدَى به .
قال أبو بكر : القِدَى : جمع قِدْوة يكتب بالياء .
اللِّحياني عن الكسائيَّ يقال : لي بك قُدْوة وقِدوَة وقِدَة . ومثله حَظِيَ فلانٌ حِظْوَة وحُظْوة وحِظَةً ، ودارِي حِذْوَةِ دارك وحُذْوة وحِذَتُه .
وقال أبو زيد : يقال : قداً وأقداءٌ ، وهم الناسُ يتساقطون بالبلد فيقيمون به ويَهدَءون .
ثعلب عن ابن الأعرابي : القَدْوُ : القُدوم مِن السَّفَر . والقَدْوُ بالقُرْب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أقدى : إذا استَوَى في طريق الدِين . وأَقدَى أيضاً : إذا أسَنَّ وبلغ الموت .
عمرو عن أبيه أقْدى : إذا قَدِم من سَفَر
وأقدَى : إذا استقام في الخبر .
وقال الليث : يقال : مَرّ بي يتقَدَّى به فَرَسُه ، أي : يَلزَم به سَنن السِّيرة . وتقدَّيتُ على دابّتي . ويجوز في الشِّعر : يَقْدُو به فرسُه .
أبو عبيد عن أبي زيد قال : أتتْنا قاديةٌ مِن الناس ، وهم أوّل من يَطرأُ عليك . وقد قَدَتْ فهي تَقْدِي قَدْياً .
قال : وقال أبو عمرو قاذية بالذال . والمحفوظ ما قال بالدال . أبو زيد .
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد : إذا كان الطَّبيخ طيّب الريح قلتَ قَدِيَ يَقدَى قَدًى وقَداةَ وقَداوَةً .
وقال الفراء : ذهبت قَداوَة الطعام : إذا أتى عليه وقتٌ يتغيّر فيه طعمه ورِيحه وطيبُه .
وقال أبو عمرو : قَدّاهُ بالطِّيب تقديةً : إذا خلط العُودَ بالعنبر والمسكِ ثمَّ جمَّرهم به .
أبو عبيد عن الفراء قال : القَدْيان والذَّمَيان : الإسراع . يقال منه : قَدَى يَقْدِي ، وذَمى يَذْمِي .
الأصمعي : بيني وبينة قِدَى قوس وقِيدُ قوس وقادُ قوس .
وأنشد الأصمعيّ :
ولكنَّ إقدامي إذا الخيلُ أحجمتْ
وصَبْري إذا ما الموتُ كانَ قِدَى الشِبْرِ
وقال الآخر :
وإني إذا ما الموتُ لم يك دونَه
قِدَى الشِّبْر أحْمِي الأنفَ أن أتأخّرا
قلتُ : قِدَى وقِيد وقاد ، كلُّه بمعنى قَدْرِ الشيء .
وقال أبو عبيد : سمعت الكسائي يقول : سِنْدَأوةٌ وقِنْدَأْوة ، وهو الخفيف .
وقال الفراء : هي من النُّوق الجَرِيئة .
وقال شَمِر : قِنْدَأوة يُهمَز ولا يُهمَز .
وقال أبو الهيثم : قِنْداوَةٌ فِنْعالة .
قلتُ : والنون فيها ليست بأصليّة .
وقال الليث : اشتقاقها مِن قَدَى والنونُ زائدة ، والواو فيها صِلَة ، وهي الناقة الصُّلْبة الشديدة ، وجَمَلٌ قِنْدَأْوٌ وسِنْدَأْو ، هَمزَهما واحْتَجَّ بأنّه لم يجىء بناء على لفظ قِنْدَأْو إلاّ وثانيه نون ، فلمّا لم يجىء على هذا البناء بغير نون علمْنا أنّ النون زائدة فيها .
أبو عبيدة : مِنْ عَنَق الفرسِ التَّقَدِّي ، وتَقَدِّي الفرسِ : استعانتهُ بهاديه في مَشيه برفع يديه وقبْض رِجلِيه شِبْه الخَبب .
وقال ابن الأعرابي : القَدوة : التقدُّم . ويقال : فلان لا يُقاديه أحدٌ ولا يُماديه ولا يُباريه ولا يُجاريه أحدٌ ، وذلك إذا بَرَزَ في الْخِلال كلِّها .
أبو عبيد عن أبي زيد : أقبِلْ على خَيدبتك ، أي : أمرك ، وخُذْ في هِدْيتك وقِديتك ، أي : فيما كنتَ فيه . قيّده
الإيادي في ( كتابه ) بالقاف : قِديتك .
قيد قود : قال الليث : القَيد معروف ، والفِعل قَيِّده يقيِّده تقييداً . قال : وقَيد السيف هو الممدود في أصول الحمَائل تمسكه البَكرات . وقَيْد الرَّحْل : قيدٌ مضفورٌ بين حِنوَيهِ من فَوق ، وربَّما جُعل للسَّرجِ قَيْدٌ كذلك . وكذلك كلُّ شيء أُسِرَ بعضَهُ إلى بعض .
أبو عبيد عن أبي زيد : يقال للقِدَّة التي تَضُمّ عرْقُوتي الرَّحْل قَيْد .
وقال غيره : يقال للفَرَس الجواد الذي يَلحق الطّرائدَ من الوحْش قيد الأوابد . والمعنى : أنه يلحق الوحش بجودته ، فكأنّها مقيّدة له .
وقالت امرأةٌ لعائشة : أأقيِّدُ جَمَلي ؟ أرادتْ بذلك تأخيذَها إياه عن النساءِ غيرها . فقالت عائشة لها بعدما فَهمتْ مُرَادَها : وَجْهي من وجهكِ حَرَام .
وتقييد الخطّ : إحكامُه بالتنقيط والتعجيم .
أبو عبيد عن الأحمر : مِن سِمات الإبل قَيْدُ الفَرَس ، وهي سِمةٌ في أعناقها . وأنشد :
كومٌ على أعناقها قَيْدُ الفَرَسْ
تنجو إذا الليلُ تَدانَى والتبس
وقال غيره : قُيود الأسنان : لِثاتُهَا .
وقال الشاعر :
لِمُرتجِّةِ الأردافِ هيفٍ خُصورُها
عِذابٍ ثَنَاياها عِجاف قُيُودُها
يعني اللّثاتَ وقلة لَحمِها .
أبو زيد : بيني وبينه قِيدُ رُمْح وقادُ رُمح .
وقال الليث : القَوْد : نقيض السّوْق ، يقودُ الدابّة من أمامها ويسوقُها من خَلْفِها . والقِيادُ والمِقْوَدُ : الحَبْل الذي تُقاد به الدابة .
ويقال : إنَّ فلاناً سَلِس القياد .
ويقال : أعطيتُ فلاناً مَقادَتي ، أي : انقدْتُ له . والاقتياد والقَوْد واحد . والقائد مِن الجَبَل : أنْفُه . والقِيادة : مصدر القائد .
وكلُّ شيءٍ من جَبَل أو مُسَنَّاة كان مستطيلاً على وجه الأرض فهو قائد . وظَهَر من الأرض يَقُود ويَنقَاد ويتقاوَد كذا وكذا مِيلاً .
وفي الحديث : ( قيَّدَ الإيمانُ الفتكَ ) ، معناه : أن الإيمان يمنع عن الفتك بالمؤمن كما يَمنع ذا العَبَثُ عن الفساد قَيده الذي قُيِّد به .
والمِقود : خَيْط أو سَيْرٌ يُجعل في عُنُق الكلب أو الدابة يقاد به . والأقوَد من الدوابّ والإبل : الطويلُ الظَّهر والعُنُق .
قال : والأقْوَد من الناس : إذا أقبلَ على الشيء بوجهه لم يَكَدْ يَصرف وجهه عنه . وأنشد :
إنّ الكريم مَن تلفّتَ حَوْله
وإن اللئيم دائم الطَّرف أقوَدُ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : القَياديد : الطَّوال مِن الأتُن الواحد قَيْدُود .
وقال الكسائيّ : فرسٌ قَوُود بلا همز : الذي ينقاد . والبعير مِثلُه .
وقال ابن شميل : الأقود من الخَيل : الطويل العُنُق العظيمة .
وقال الليث : القَوَدُ : قَتل القاتل بالقتيل تقول : أقدْتُه واسْتَقَدْتُ الحاكِم .
وإذا أَتَى الإنسان إلى آخِرَ أمراً فانتقَم منه مِثلها قيل : استَقادها منه .
أبو عبيد عن الأحمر : فإنْ قَتَلَه السلطان بقَوَدٍ قيل : أقادَ السلطان فلاناً وأقصَّه .
ويقال : انقاد لي الطّريقُ إلى موضع كذا انقياداً : إذا وَضحَ صَوْبُه .
وقال ذو الرمة يصف ماءً ورَدَه :
تَنزَّلَ عن زِيزائه القُفُّ وارتَقَى
عن الرَّمْل وانقادت إليه المَوارِدُ
قال أبو نصر : سألت الأصمعيَّ عن معنى قوله : ( وانقادت إليه الموارد ) ، فقال : تتابعت إليه الطُرُق .
والقائدة من الإبل : التي تَقدَّمُ الإبلَ وتألَفها الأَفْتاء .
قال : والقَيِّدة من الإبل : التي تقاد للصَّيد يُخْتَلُ بها ، وهي الدَّرِيّة .
وأَقادَ الغَيْثُ فهو مُقِيدٌ : إذا اتَّسع .
وقال ابن مُقبل يصف الغَيْث :
سَقَاها وإن كانت علينا بخيلةً
أَغَرُّ سِماكيٌّ أَقَاد وأَمْظرا
وَقال غيره : أقاد ، أي : صار له قائدٌ من السحاب بين يديه كما قال ابن مُقبِل أيضاً :
له قائدٌ دُهْم الرَباب وخَلْفَه
رَوَايا يُبَجِّسْنَ الغَمامَ الكَنَهْوَرَا
أراد له قائدٌ دُهمٌ رَبابُه ، فلذلك جَمَعَه .
والقائدة : الأَكَمَة تمتَدُّ على وجه الأرض .
والقَوْد من الخيل : التي تُقاد بمقاوِدها ولا تُركَب ، وتكون مُودَعةً معدّةً لوقت الحاجة إليها .
يقال : هذه الخيل قَوْدُ فلانٍ القائد .
وجمعُ القائد قادَةٌ وقوّاد .
وهو قائدٌ بيِّن القيادة .
أبو عبيد : القياديد : الطِّوال من الأتنُ ، قَيدودة . وأنشد :
له الفرائسُ والسُّلْب القياديدِ
ابن بُزرج : تُقَيِّد : أرضٌ حمِيضَة ، سُمِّيتْ تُقيِّد لأنَّها تقيِّد ما كان بها مِن المال يَربَّعُ فيها ، مُخْصِبةٌ لكثرة خَلّتها وحَمْضِها .
وقد : قال الله جل وعز : ( وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ ) ( البقرة : 24 ) .
وقال : ( ( الاُخْدُودِ النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ ) ( البروج : 5 ) .
وقرىء : الوُقود .
وقال الزّجاج : الوقود : الحطب ، وكل ما أوقدِ به فهو وَقود .
والمصدر مضموم ويجوز فيه الفتح .
قد رَوَوْا : وقدت النارُ وَقوداً مثل : قبلت الشيءَ قبولاً ، فقد جاء في المصدر فَعول والباب الضم .
قال الأزهري : وقوله : النار ذات الوقود معناه : التوقُّد فيكون مصدراً أحسن من أن يكون الوقود بمعنى الحطب .
وقال ابن السكيت : الوُقُود ، بالضم : الاتّقاد .
يقال : وَقَدَت النارُ تَقِدُ وُقُوداً ووَقَداناً ووَقْداً وقِدَةً .
ويقال : ما أجوَدَ هذَا الوَقودِ للحطب .
قال الله : ( وَأُولَائِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ ) ( آل عمران : 10 ) .
ويقال : وَقَدتِ النارُ تَقدِ وَقُوداً ووُقوداً ، وكأنّ الوقود اسمٌ وضع موضعَ المصدر .
وقال الليث : ما تَرَى من لهبها ، لأنه اسم ، والوقود المصدَر .
والمَوْقد : موضع النار وهو المستوقَد . وزَنْدٌ مِيقادٌ : سَريع الوَرْيِ . وقَلبٌ وَقّاد : سريعُ التوقُّد في النشاط والمضاء .
وكل شيء يتلألأ فهو يَقِد ، حتَّى الحافر إذا تلألأ بَصِيصُه .
وقال الله جل وعز : ( كوكب دُرّيّ تَوَقَّدَ مِن شجرة مباركة ) ( النور : 35 ) .
وقرىء : ( تَوَقّدُ ) ، و ( تُوقَّدُ ) ، و ( يُوقَدُ ) .
قال الفراء : مَن قرأ ( تَوقَّدَ ) ذَهب إلى المصباح .
ومَن قرأ ( تُوقَد ) ذَهب إلى الزُّجاجة ، وكذلك مَن قرأ ( تَوَقَّدُ ) .
ومن قرأ ( يُوقَد ) بالياء ذهب إلى المصباح .
وقال الليث : من قرأ ( تَوقَّدُ ) فمعناه تتوقّد وردّه على الزُّجاجة .
ومَن قرأَ ( يُوقَدَ ) أخرجه على تذكير النور .
ومَن قرأ ( تُوقَد ) فَعَلَى معنى النار إنها توقد مِن شجرة .
ويقال : أوقَدْتُ النار واستَوقَدْتُها إيقاداً واستيقاداً ، وقد وقَدِت النارُ وتوقّدَتْ واستَوْقَدَت استيقاداً أيضاً .
والعَرَب تقول : أَوقدْتُ للصِّبَا ناراً ، أي : تركته ووَدّعْتُه .
وقال الشاعر :
صَحَوْتُ وأوقَدْتُ للجهل ناراً
ورَدَّ عليَّ الصِبا ما استعارا
وقال : سمعت بعض العرب يقول : أبعد الله فلاناً وأوقَدَ ناراً أثرَه ، ومعناه : لا رجَعَه الله ولا رَدَّه .
أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : مِن دعائهم : أبْعَدَه الله وأَسحَقَه .
وأَوْقَدَ ناراً أثره .
قال : وقالت العُقَيليَّة : كان الرجُل إذا خِفْنا شَرَّه فتحوَّلَ عنّا : أوقَدْنا خلفَه ناراً .
قال : فقلت لها : ولم ذلك ؟ قالت : لتحوّل ضَبُعهم معهم ، أي : شرّهم .
دقي : قال الليث : فَصيلٌ دَقٍ ، وهو الذي يكثِر اللبن فيَفْسُد بطنُه ويَكثُر سَلْحُه .
والأنثى دَقِيَة ، والفِعْل دَقِيَ يَدْقى دَقًى ، وهو في التقدير مِثل فَرِحٌ وفرِحَة ، فمن أدخَل فَرْحان على فَرح قال : فَرْحان وفَرْحَى . وقال على مثاله : دَقْوَان ودَقْوى .
أبو عبيد عن الكسائي : دَقِي الفَصِلُ دَقًى ، وأُخِذَ أخذَاً : إذا أكثرَ مِن اللَّبن حتَّى يفسُد بطنُه ويَبشَم .
وقال الأصمعي في الدَّقى مثله .
ودق : قال الليث : الوَدْق : المَطَر كلُّه شديدهُ وهيّنُه .
ويقال للحَرْب الشديدة ذات ودَقيْن ، تشبَّه لسحابةٍ ذاب مَطْرتين شديدتين .
ويقولون : سحابةٌ وداقة ، وقلما يقولون : ودَقَتْ تَدِق .
وقال غيره : يقال للداهية ذاتُ وَدَقَيْن .
قال الكميت :
إذا ذاتُ وَدْقيْن هابَ الرُّقا
ةُ أن يَمسَحوها وأنْ يتْفُلُو
وقيل : ذات وَدْقين مِن صفةِ الحيّات .
ويقال : ذات وَدْقين مِن صفة الطّعنة .
وقال الليث : الوَديقة : حَرُّ نصف النهار . والمَوْدِق : مُعْتَرك الشرّ .
أبو عبيد عن الأصمعيَّ : الوديقة : شِدَّة الحرّ .
وقال شمر : سمِّيتْ وَدِيقةً لأنّها وَدَقَتْ إلى كل شيء ، أي : وَصَلَتْ .
وقال ابن الأعرابي : يقال : فلانٌ يحمي الحقيقة ويَنسِل الوَديقة ؛ يقال ذلك للرجل القويّ المُشمِّر ، أي : يَنْسِل نَسَلاناً في شدة الحرّ لا يُباليها .
وقال أَبو عبيدٍ في باب استخذاء الرجل وَخضوعِه واستكانته بعد الإباء . يقال : وَدَقَ العَيْرُ إلى الماء ، يقال ذلك للمستخذِي الذي يَطلب السِّلْمَ بعدَ الإباء . وقال : وَدَقَ ، أي : أَحَبَّ وأَرادَ واشتَهَى .
أبو عبيد : يقال : لكلِّ ذاتِ حافرٍ إذا اشتهت الفَحْلَ . قد استَوْدَقَتْ وودَقَتْ تَدِق وَدْقاً وُوُدوقاً .
وقال ابن السكيت : قال أَبو صاعدٍ الكلابيّ : يقال : وَدِيقة من بَقْل ومِن عُشْب ، وَحَلُّوا في وَدِيقةٍ منكَرة .
وقال الليث : يقال : أتانٌ وَدِيقٌ وَبغلةٌ وَدِيق ، وقد وَدَقَتْ تَدِق وِداقاً : إذا حَرَصَتْ على الفَحْل . ووَدَقَ الصَّيدُ يَدِقُ وَدْقاً : إذا دنا منك .
وقال ذو الرمة :
كانت إذا وَدَقَتْ أمثالهُن له
فبعضُهنّ عن الأُلاَّف مشتعِبُ
ويقال : مارَسْنا بني فلانٍ فما وَدَقُوا لنا بشيء ، أي : ما بَذَلوا ، ومعناه : ما قَرَّبوا لنا شيئاً مِن مأكول أو مشروب ، يَدِقُون وَدْقاً .
الأصمعيّ : يقال : في عَيْنه وَدْقة خفيفة : إذا كانت فيها بَثْرةٌ أو نُقْطة شَرِقةٌ بالدم .
وقد وَدَقتْ عينُه تِيدَقُ وَدَقاً .
وقال رؤبة :
لا يَشتَكِي عينيه مِن داءِ الوَدَق
ويقال : وَدَقتْ سُرّتُه تَدِق وَدْقاً : إذا سالت واسترخت . ورجل وادقُ السُرَّة : شاخِصُها .
دوق : أبو عبيد : هو مائق دائق ، وقد ماقَ يَمُوق وداقَ يدُوق ، مَواقةً وَدَواقةً ومُؤوقاً ودُؤوقاً .
وقال أبو سعيد : داقَ الرجلُ في فِعلِه وداك يَدُوقُ وَيَدُوك : إذا حَمُق . ومالٌ دَوْقَى ورَوْبَى ، أي : هَزْلَى .

##### Türkçe

ق د ( **وايء** )
**قود** ، **قيد** ، **قدا** ، **وقد** ، **ودق** ، **دوق** ، **دقي** .
**قدا** : Leys dedi: **القَدْو**: bina’nın aslıdır; ondan **الاقتداء**’nın tasrîfi dallanır.
Ve denilir: kendisiyle uyulan şeye **قِدْوُه** ve **قُدوة**.
Ebû Bekr dedi: **القِدَى**: **قِدْوة**’nin cem‘idir; **الياء** ile yazılır.
El-Lihyânî, el-Kisâî’den: denilir: “Benim için sende **قُدْوة** ve **قِدوَة** ve **قِدَة** vardır.” Bunun benzeri: “Falan **حَظِيَ**; **حِظْوَة** ve **حُظْوة** ve **حِظَةً** (elde etti).” Ve: “Benim evim senin evinin **حِذْوَةِ**’sidir; ve **حُذْوة** ve **حِذَتُه**.”
Ebû Zeyd dedi: denilir: **قَداً** ve **أقداءٌ**; onlar, insanların beldede birbiri ardınca düşüp (gelip) orada ikamet etmeleri ve sakinleşmeleridir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَدْوُ**: seferden geliş. Ve **القَدْوُ**: yakınlıkla (olma).
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أقدى**: din yolunda düzgün/denk olduğunda. Ve **أَقدَى** da: yaşlandığında ve ölüme ulaştığında.
Amr, babasından: **أقْدى**: seferden geldiğinde.
Ve **أقدَى**: haber konusunda doğrulduğunda.
Leys dedi: denilir: “Yanımdan geçti; onunla atı **يتقَدَّى**,” yani: onunla gidişin yolunu tutar. Ve “Bineğim üzerinde **تقدَّيتُ**.” Ve şiirde câizdir: “Atı onunla **يَقْدُو**.”
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi: “Bize insanlardan bir **قاديةٌ** geldi; onlar, sana ilk ansızın gelenlerdir.” Ve **قَدَتْ**; o hâlde **تَقْدِي** **قَدْياً**.
Dedi: Ebû Amr da **قاذية** ( **الذال** ile) dedi. Korunan, **الدال** ile söylediğidir. Ebû Zeyd.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: pişmiş yemek güzel kokulu olursa dersin: **قَدِيَ** **يَقدَى** **قَدًى** ve **قَداةَ** ve **قَداوَةً**.
Ferrâ dedi: yemeğin **قَداوَة**’si gitti: tadının, kokusunun ve hoşluğunun değiştiği bir vakit ona geldiğinde.
Ebû Amr dedi: Onu güzel koku ile **قَدّاهُ** **تقديةً**: **العُود**’u **العنبر** ve **المسك** ile karıştırıp sonra onları onunla tütsülediğinde.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan dedi: **القَدْيان** ve **الذَّمَيان**: sürat etmektir. Ondan denilir: **قَدَى** **يَقْدِي**; ve **ذَمى** **يَذْمِي**.
Asma‘î: benimle onun arasında **قِدَى قوس** ve **قِيدُ قوس** ve **قادُ قوس** (mesafesi) vardır.
Asma‘î şu beyiti okudu:
ولكنَّ إقدامي إذا الخيلُ أحجمتْ
وصَبْري إذا ما الموتُ كانَ قِدَى الشِبْرِ
Bir başkası dedi:
وإني إذا ما الموتُ لم يك دونَه
قِدَى الشِّبْر أحْمِي الأنفَ أن أتأخّرا
Dedim: **قِدَى** ve **قِيد** ve **قاد**; hepsi, şeyin miktarı anlamındadır.
Ebû Ubeyd dedi: el-Kisâî’nin şöyle dediğini işittim: **سِنْدَأوةٌ** ve **قِنْدَأْوة**; o, hafiftir.
Ferrâ dedi: o, cesur develerdendir.
Şemir dedi: **قِنْدَأوة** hemzelenir ve hemzelenmez.
Ebû’l-Heysem dedi: **قِنْداوَةٌ**: **فِنْعالة** (veznidir).
Dedim: içindeki **النون** aslî değildir.
Leys dedi: onun iştikakı **قَدَى**’dandır; **النون** ziyadedir; içindeki **الواو** ise sıla’dır. O, sert, şiddetli dişi devedir. Ve **جَمَلٌ قِنْدَأْوٌ** ve **سِنْدَأْو**; ikisini hemzeledi ve delil getirdi ki **قِنْدَأْو** lafzı üzere bir bina gelmemiştir ki ikincisi **نون** olmasın; bu bina üzere **نون**suz gelmeyince, onun içindeki **النون**’un ziyade olduğunu bildik.
Ebû Ubeyde: atın boynundan **التَّقَدِّي** (vardır). Ve atın **تَقَدِّي**’si: yürüyüşünde, ellerini kaldırıp ayaklarını toplamak suretiyle, **الخَبب**’e benzer şekilde, onu yedeğine (kılavuzuna) dayanarak yardım almasıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **القَدوة**: öne geçmedir. Ve denilir: “Falanı kimse **يُقاديه** etmez, **يُماديه** etmez, **يُباريه** etmez, **يُجاريه** etmez”; bu, bütün huy/hasletlerde öne çıktığında (söylenir).
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “**خَيدبتك**’ne yönel,” yani: işine. Ve “**هِدْيتك** ve **قِديتك**’ne gir,” yani: içinde bulunduğun şeye. Bunu, el-İyâdî (kitabında) **القاف** ile: **قِديتك** diye kaydetti.
**قيد قود** : Leys dedi: **القَيد** bilinen şeydir; fiil: **قَيِّده** **يقيِّده** **تقييداً**. Dedi: ve kılıcın **قَيد**’i, **الحمَائل**’in köklerinde uzatılmış olandır; makaralar onu tutar. Ve **قَيْدُ الرَّحْل**: üst taraftan iki **حِنو**’su arasında örülmüş bir kayıttır; bazen eyer için de bunun gibi bir **قَيْد** yapılır. Ve her şey ki bir kısmı bir kısmına bağlanmıştır (esir edilmiştir).
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الرَّحْل**’in iki **عَرْقُوت**’unu birleştiren **القِدَّة**’ye **قَيْد** denilir.
Başkası dedi: vahşî avları yakalayan cins at için **قيد الأوابد** denilir. Mana: iyiliğiyle vahşi hayvana yetişir; sanki onlar ona bağlanmış gibidir.
Bir kadın Âişe’ye dedi: “Deve(mi) **أأقيِّدُ** eder miyim?” Bununla, onu diğer kadınlardan alıkoymasını kastetti. Âişe, muradını anlayınca ona dedi: “Benim yüzüm senin yüzünden haramdır.”
**وتقييد الخطّ**: onu noktalama ve harfleri ayırt etme ile sağlamlaştırmaktır.
Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: develerin damgalarından **قَيْدُ الفَرَس** (vardır); o, boyunlarında bir damgadır. Şu beyiti okudu:
كومٌ على أعناقها قَيْدُ الفَرَسْ
تنجو إذا الليلُ تَدانَى والتبس
Başkası dedi: **قُيود الأسنان**: onların diş etleridir.
Şair dedi:
لِمُرتجِّةِ الأردافِ هيفٍ خُصورُها
عِذابٍ ثَنَاياها عِجاف قُيُودُها
Yani: diş etleri ve etinin azlığı.
Ebû Zeyd: benimle onun arasında **قِيدُ رُمْح** ve **قادُ رُمح** (mesafesi) vardır.
Leys dedi: **القَوْد**: **السّوْق**’un zıddıdır; biniti önünden **يقودُ**, arkasından **يسوقُ** eder. Ve **القِيادُ** ile **المِقْوَدُ**: binitin kendisiyle çekildiği iptir.
Ve denilir: “Falan **سَلِس القياد**’dır.”
Ve denilir: “Falan’a **مَقادَتي** verdim,” yani: ona boyun eğdim. Ve **الاقتياد** ile **القَوْد** birdir. Ve dağın **القائد**’i: burnudur. Ve **القِيادة**: **القائد**’in masdarıdır.
Ve yer yüzü üzerinde uzamış olan her şey, dağdan veya setten, **قائد**’dir. Ve yerden bir sırt, şu kadar mil **يَقُود** eder, **يَنقَاد** eder, **يتقاوَد** eder.
Hadiste: ( **قيَّدَ الإيمانُ الفتكَ** ) (vardır); manası: iman, mümine suikastı engeller; tıpkı bağlandığı bağı onun fesattan alıkoyması gibi.
Ve **المِقود**: köpeğin veya binitin boynuna konulan, kendisiyle çekilen ip veya kayıştır. Ve binitlerden ve develerden **الأقوَد**: sırtı ve boynu uzun olandır.
Dedi: ve insanlardan **الأقْوَد**: bir şeye yüzüyle yöneldiğinde, yüzünü ondan çevirmeye neredeyse güç yetiremez. Şu beyiti okudu:
إنّ الكريم مَن تلفّتَ حَوْله
وإن اللئيم دائم الطَّرف أقوَدُ
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **القَياديد**: dişi eşeklerin uzunlarıdır; tekili **قَيْدُود**.
Kisâî dedi: hemzesiz **فَرَسٌ قَوُود**: boyun eğen (inanan) olandır. Deve de böyledir.
İbn Şümeyl dedi: atlardan **الأقود**: boynu uzun, büyük olandır.
Leys dedi: **القَوَدُ**: katili, maktul karşılığında öldürmektir; dersin: “Onu **أقدْتُه**,” ve “hâkimden **اسْتَقَدْتُ**.”
Ve insan bir işin sonuna gelip ondan misliyle intikam aldığında: “Ondan onu **استَقادها**” denilir.
Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: eğer sultan onu **قَوَدٍ** ile öldürürse: “Sultan falanı **أقادَ** etti ve onu **أقصَّه** etti” denilir.
Ve denilir: “Yol bana şu yere doğru **انقاد** etti, **انقياداً**”: yönü açık olduğunda.
Zü’r-Rumme, vardığı bir suyu vasfederek dedi:
تَنزَّلَ عن زِيزائه القُفُّ وارتَقَى
عن الرَّمْل وانقادت إليه المَوارِدُ
Ebû Nasr dedi: Asma‘î’ye “( **وانقادت إليه الموارد** ) sözünün manası nedir?” diye sordum; dedi ki: yollar ona ardı ardına geldi.
Develerden **القائدة**: develerin önüne geçen ve genç develerin ona alıştığıdır.
Dedi: develerden **القَيِّدة**: av için çekilen, onunla hile yapılan; o, **الدَّرِيّة**’dir.
Ve yağmur **أَقادَ** etti; o hâlde o **مُقِيدٌ**’dir: genişlediğinde.
İbn Mukbil, yağmuru vasfederek dedi:
سَقَاها وإن كانت علينا بخيلةً
أَغَرُّ سِماكيٌّ أَقَاد وأَمْظرا
Başkası dedi: **أقاد**; yani: önünde buluttan bir **قائد** oldu; nitekim İbn Mukbil de dedi:
له قائدٌ دُهْم الرَباب وخَلْفَه
رَوَايا يُبَجِّسْنَ الغَمامَ الكَنَهْوَرَا
“Onun için bir **قائدٌ** vardır; onun **رَباب**’ı koyu (bulutlar)dır,” demek istedi; bu yüzden onu cem‘ etti.
Ve **القائدة**: yer yüzü üzerinde uzanan tepeciktir.
Atlardan **القَوْد**: dizginleriyle çekilen, binilmeyen; ihtiyaç vaktine hazırlanmış, bırakılmış olanlardır.
Denilir: “Bu atlar, falan **القائد**’in **قَوْد**’udur.”
**القائد**’in cem‘i: **قادَةٌ** ve **قوّاد**.
Ve o, apaçık **القيادة** sahibi bir **قائد**’dir.
Ebû Ubeyd: **القياديد**: dişi eşeklerin uzunlarıdır; **قَيدودة**. Şu beyiti okudu:
له الفرائسُ والسُّلْب القياديدِ
İbn Büzerc: **تُقَيِّد**: tuzlu/ekşi otlu bir arazidir; **تُقيِّد** diye adlandırıldı; çünkü onda bulunan malı, orada bahar otlağına çıkan şeyi, bağlar (tutar); çoklu **خَلّة**’si ve **حَمْض**’ı sebebiyle verimlidir.
**وقد** : Allah, aziz ve celil, dedi: ( **وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ** ) (البقرة: 24).
Ve dedi: ( **النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ** ) (البروج: 5).
Ve **الوُقود** diye de okunmuştur.
Zeccâc dedi: **الوقود**: odun; ve kendisiyle yakılan her şey **وَقود**’dur.
Masdar dammelidir; fetha da câizdir.
Onlar rivayet ettiler: “Ateş **وقدت**; **وَقوداً**,” tıpkı: “Şeyi kabul ettim; **قبولاً**” gibi; masdarda **فَعول** gelmiştir; bab dammedir.
Ezherî dedi: “Ateş, **ذات الوقود**” sözü: manası **التوقُّد**’dür; böylece masdar olması, **الوقود**’un odun manasında olmasından daha güzeldir.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الوُقُود** (damme ile): tutuşmadır.
Denilir: ateş **وَقَدَت**; **تَقِدُ**; **وُقُوداً** ve **وَقَداناً** ve **وَقْداً** ve **قِدَةً**.
Ve denilir: “Odun için bu **الوَقود** ne kadar iyidir!”
Allah dedi: ( **وَأُولَائِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ** ) (آل عمران: 10).
Ve denilir: ateş **وَقَدتِ**; **تَقدِ**; **وَقُوداً** ve **وُقوداً**; sanki **الوقود** masdarın yerine konmuş bir isimdir.
Leys dedi: onun alevinden gördüğün şey; çünkü o isimdir; **الوقود** ise masdardır.
Ve **المَوْقد**: ateşin yeri; o, **المستوقَد**’dır. Ve **زَنْدٌ مِيقادٌ**: çabuk kıvılcım çıkaran. Ve **قَلبٌ وَقّاد**: canlılık ve keskinlikte çabuk tutuşan.
Ve parıldayan her şey **يَقِد** eder; hatta toynağın parıltısı parıldadığında (bile).
Allah, aziz ve celil, dedi: ( **كوكب دُرّيّ تَوَقَّدَ مِن شجرة مباركة** ) (النور: 35).
Ve şöyle okunmuştur: ( **تَوَقّدُ** ), ve ( **تُوقَّدُ** ), ve ( **يُوقَدُ** ).
Ferrâ dedi: ( **تَوقَّدَ** ) okuyan, kandile götürdü.
Ve ( **تُوقَد** ) okuyan, cam fanusa götürdü; ( **تَوَقَّدُ** ) okuyan da böyledir.
Ve **الياء** ile ( **يُوقَد** ) okuyan, kandile götürdü.
Leys dedi: ( **تَوقَّدُ** ) okuyan: manası “tutuşur”; onu cam fanusa döndürdü.
Ve ( **يُوقَدَ** ) okuyan, onu nurun müzekker oluşuna göre çıkardı.
Ve ( **تُوقَد** ) okuyan: ateşin bir ağaçtan yakılması manası üzeredir.
Ve denilir: “Ateşi **أوقَدْتُ** ve onu **استَوقَدْتُ**; **إيقاداً** ve **استيقاداً**”; ateş **وقَدِت** ve **توقّدَتْ** ve **استَوْقَدَت**; **استيقاداً** da.
Araplar der: “Gençlik için ateş **أَوقدْتُ**,” yani: onu bıraktım ve vedalaştım.
Şair dedi:
صَحَوْتُ وأوقَدْتُ للجهل ناراً
ورَدَّ عليَّ الصِبا ما استعارا
Dedi: bazı Arapların şöyle dediğini işittim: “Allah falanı uzak etsin ve ardı sıra bir ateş **أوقَدَ** etsin”; manası: Allah onu geri döndürmesin ve iade etmesin.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: dualarından: “Allah onu uzak etsin ve onu ezsin: **أبْعَدَه الله وأَسحَقَه**.”
Ve “ardına bir ateş **أَوْقَدَ**.”
Dedi: el-Ukayliyye dedi: “Biz onun şerrinden korktuğumuzda bir adam bizden uzaklaşıp taşınırsa: arkasında bir ateş **أوقَدْنا**.”
Dedi: ona dedim: “Niçin?” Dedi: “Onların **ضَبُع**’ları onlarla birlikte taşınsın diye,” yani: şerleri.
**دقي** : Leys dedi: **فَصيلٌ دَقٍ**: o, sütü çokça içer; karnı bozulur ve dışkısı çoğalır.
Dişisi **دَقِيَة**’dir. Fiil: **دَقِيَ** **يَدْقى** **دَقًى**; takdirde **فَرِحٌ** ve **فرِحَة** gibidir. Kim **فَرْحان**’ı **فَرح** üzerine sokarsa: **فَرْحان** ve **فَرْحَى** der. Onun misali üzere: **دَقْوَان** ve **دَقْوى** dedi.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **دَقِي** yavru deve **دَقًى** (oldu) ve **أُخِذَ** **أخذَاً** (oldu): sütten çokça içtiğinde, karnı bozuluncaya ve tıka basa doluncaya kadar.
Asma‘î de **الدَّقى** hakkında bunun benzerini söyledi.
**ودق** : Leys dedi: **الوَدْق**: yağmurun tamamıdır; şiddetlisi de hafifi de.
Ve şiddetli savaşa **ذات ودَقيْن** denilir; iki şiddetli yağmur yağdırmış bir buluta benzetilir.
Ve derler: **سحابةٌ وداقة**; nadiren derler: **ودَقَتْ** **تَدِق**.
Başkası dedi: musibete **ذاتُ وَدَقَيْن** denilir.
Kümeyt dedi:
إذا ذاتُ وَدْقيْن هابَ الرُّقا
ةُ أن يَمسَحوها وأنْ يتْفُلُو
Ve denildi: **ذات وَدْقين** yılanların sıfatındandır.
Ve denilir: **ذات وَدْقين** mızrak darbesinin sıfatındandır.
Leys dedi: **الوَديقة**: öğle vaktinin sıcağı. Ve **المَوْدِق**: şerrin boğuşma yeri.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الوديقة**: sıcağın şiddetidir.
Şemir dedi: **وَدِيقة** diye adlandırıldı; çünkü her şeye **وَدَقَتْ** etti; yani: ulaştı.
İbnü’l-A‘râbî dedi: denilir: “Falan hakkı korur ve **الوَديقة**’yi **يَنسِل** eder”; bu, güçlü, sıvanmış (işe koyulmuş) adam için söylenir; yani: şiddetli sıcakta aldırmadan hızlı hızlı koşar.
Ebû Ubeyd, adamın boyun eğmesi, alçalması ve inattan sonra sakinleşmesi babında: denilir: “Yaban eşeği suya **وَدَقَ** etti”; bu, inattan sonra barış isteyen boyun eğmiş kimse için söylenir. Dedi: **وَدَقَ**; yani: sevdi, istedi ve arzuladı.
Ebû Ubeyd: toynaklı her dişi için, erkeği arzuladığında: “**قد استَوْدَقَتْ**” ve “**ودَقَتْ**; **تَدِق**; **وَدْقاً**; **وُوُدوقاً**” denilir.
İbnü’s-Sikkît dedi: Ebû Sâ‘id el-Kilâbî dedi: “**وَدِيقة**” bakladan ve ottan (olur). Ve “Bilinmeyen bir **وَدِيقةٍ** içinde konakladılar.”
Leys dedi: denilir: **أتانٌ وَدِيقٌ** ve **بغلةٌ وَدِيق**; ve **وَدَقَتْ** **تَدِق** **وِداقاً**: erkeğe hırslı olduğunda. Ve av **وَدَقَ**; **يَدِقُ**; **وَدْقاً**: sana yaklaştığında.
Zü’r-Rumme dedi:
كانت إذا وَدَقَتْ أمثالهُن له
فبعضُهنّ عن الأُلاَّف مشتعِبُ
Ve denilir: “Falan oğullarıyla uğraştık da bize hiçbir şeyle **ما وَدَقُوا**”; yani: vermediler. Mana: bize yenilecek veya içilecek bir şeyi yaklaştırmadılar; **يَدِقُون** **وَدْقاً**.
Asma‘î: denilir: “Gözünde hafif bir **وَدْقة** vardır”: onda bir kabarcık veya kanla dolu bir nokta olduğunda.
Ve gözü **وَدَقتْ**; **تِيدَقُ**; **وَدَقاً**.
Rü’be dedi:
لا يَشتَكِي عينيه مِن داءِ الوَدَق
Ve denilir: “Göbeği **وَدَقتْ**; **تَدِق**; **وَدْقاً**”: aktığında ve gevşediğinde. Ve **رجل وادقُ السُرَّة**: göbeği dışarı çıkık olan.
**دوق** : Ebû Ubeyd: o, **مائق دائق**’tir; **ماقَ** **يَمُوق** ve **داقَ** **يدُوق**; **مَواقةً** ve **وَدَواقةً** ve **مُؤوقاً** ve **دُؤوقاً**.
Ebû Saîd dedi: adam fiilinde **داقَ** etti ve **داك**; **يَدُوقُ** ve **يَدُوك**: ahmaklaştığında. Ve mal **دَوْقَى** ve **رَوْبَى**; yani: zayıf.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والياء وما يثلثهما)
(قيأ)  القاف والياء والهمزة كلمةٌ واحدة. قاءَ يَقيء قَيْئاً، واستَقَاء استفعل من القَيء. ويقولون للثَّوب المُشْبَع الصِّبغ: هو يَقِيء الصِّبْغ.
(قيح)  القاف والياء والحاء كلمة. قاح [الجُرحُ([1])] يَقِيح، وهو مِدّةٌ لا يخالطها دمٌ.
(قيد)  القاف والياء والدال كلمةٌ واحدة، وهي القَيْد، وهو معروفٌ، ثُمَّ يستعارُ في كل شيءٍ يَحْبِس. يقال: قيَّدْتُه أُقََيِّده تقييداً. ويقال: فرَسٌ قَيْدُ الأَوَابِدِ، أي فكأنَّ الوحشَ من سُرعةِ إدراكه لها مُقيَّدة. قال:
وقَدْ أَغْتدِي والطَّيْرُ في وُكْنَاتِها *** بمُنجرِدٍ قَيْدِ الأوابدِ هيكلِ([2])والمُقيَّد: موضعُ القَيْدِ من الفَرَس.
(قيل)  القاف والياء واللام أصلُ كَلِمِهِ الواو، وإنّما كُتِب هاهنا للَّفْظ. فالقَيْل: الملكُ من مُلوكِ حِمْيرَ، وجَمْعُه أقيال. ومَن جَمَعه على الأقوال فواحدهم قَيِّل بتشديد الياء. والقيلُ والقَال، قال ابن السِّكِّيت: هما اسمانِ لا مصدران. واقْتَالَ على فُلانٍ([3])؛ إذا تَحَكَّم. ومعناه عندنا أنَّه يُشبَّه بالملك الذي هو قَيْلٌ. قال:
وماءُ سَماء كانَ غَيْرَ مَحَمَّةٍ *** وما اقتالَ في حُكْمٍ عليَّ طبيبُ([4])ومما شَذَّ عن هذا الأصل القَيْل: شُرْبُ نصفِ النَّهار. والقائلة: نومُ نِصف النهار. وقولهم: تقيَّلَ فلانٌ أباه: أشْبَهَه، إنما الأصل تَقَيَّضَ، واللام مُبدَلةٌ من ضاد، ومعناه أنَّهما كانا في الشَّبَه قَيْضَيْنِ.
(قين)  القاف والياء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على إصلاحٍ وتزيين. من ذلك القَيْن: الحَدَّاد، لأنَّهُ يُصلِحُ الأشياء ويَلُمُّها؛ وجمعه قُيُون. وقِنْتُ الشَّيءَ أقِينُه قَيْناً: لمَمْتُه. قال:
ولي كبدٌ مقروحةٌ قد بَدا بِها *** صُدوعُ الهوى لو كان قينٌ يَقِينُها([5])
ويقولون: التَّقيين: التَّزيين. واقْتَانَتِ الرَّوضةُ: أخذَتْ زُخْرُفَها. ومنه يقال للمرأة مُقَيِّنة، وهي التي تُزيِّن النِّساء. ويقال: إنَّ القَيْنةَ: الأَمةُ، مغنِّيةً كانت أو غَيْرَها. وقال قومٌ: إنّما سمِّيت بذلك لأنَّها قد تُعَدُّ للغِناء. وهذا جيِّد. والقَيْنُ: العَبْد.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَيْنُ: عَظْم السَّاق، وهما قَيْنانِ. قال ذو الرُّمَّة:
* قَيْنَيْهِ وانحسَرَتْ عنه الأناعيم([6]) *
--------------ـــ
([1]) التكملة من المجمل.
([2]) البيت لامرئ القيس في معلقته.
([3]) في المجمل: "واقتال فلان على فلان".
([4]) البيت لكعب بن سعد الغنوي، من قصيدة في الأصمعيات. وأنشده في اللسان (قول) والمخصص (3: 135).
([5]) وأنشده كذلك في المجمل. والبيت من أبيات لشاعر حجازي، اللسان (قين) وإصلاح المنطق 411 ومعجم ما استعجم 451.
([6]) صدره كما في الديوان 570 واللسان (قين) وإصلاح المنطق 441:
* دانى له القيد في ديمومة قذف *

ـ

##### Türkçe

(قاف, ياء ve bunların üçüncülendiği şeyler babı)

(**قيأ**)  **القاف** ve **الياء** ve **الهمزة** bir tek kelimedir. **قاءَ يَقيء قَيْئاً**; ve **استَقَاء** **القَيء**’den **استفعل**’dir. Ve derler ki boyaya doyurulmuş elbise için: “O, boyayı **يَقِيء** eder.”

(**قيح**)  **القاف** ve **الياء** ve **الحاء** bir kelimedir. **قاح** [**الجُرحُ**] **يَقِيح**; ve o, kana karışmayan bir irindir.

(**قيد**)  **القاف** ve **الياء** ve **الدال** bir tek kelimedir; ve o **القَيْد**’dir; ve o bilinir; sonra, her hapseden şeyde ödünç alınır. Denir ki: **قيَّدْتُه أُقََيِّده تقييداً**. Ve denir ki: “**فرَسٌ قَيْدُ الأَوَابِدِ**”, yani sanki vahşi hayvan, onu yakalamasının süratinden dolayı bağlanmış gibidir. Dedi:
وقَدْ أَغْتدِي والطَّيْرُ في وُكْنَاتِها *** بمُنجرِدٍ قَيْدِ الأوابدِ هيكلِ
Ve **المُقيَّد**: atın **القَيْد** yeridir.

(**قيل**)  **القاف** ve **الياء** ve **اللام**; kelimesinin aslı **الواو**’dur; ancak burada telaffuz için yazıldı. Şu hâlde **القَيْل**: Himyer krallarından bir kraldır; çoğulu **أقيال**’dir. Onu **الأقوال** üzere çoğul yapan kimseye göre onların teki, **الياء**’ı şeddeli olarak **قَيِّل**’dir. Ve **القيل** ve **القَال**; İbn es-Sikkît dedi: “İkisi iki isimdir, iki mastar değildir.” Ve **اقْتَالَ على فُلانٍ**; hükmettiği zaman. Bizim yanımızda manası, **قَيْل** olan kral ile benzetilmesidir. Dedi:
وماءُ سَماء كانَ غَيْرَ مَحَمَّةٍ *** وما اقتالَ في حُكْمٍ عليَّ طبيبُ
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **القَيْل**; gündüzün yarısını içmektir. Ve **القائلة**: gündüzün yarısının uykusudur. Ve onların sözü: “**تقيَّلَ** falan, babasını”; ona benzedi; aslolan ancak **تَقَيَّضَ**’dır; ve **اللام**, **ضاد**’dan بدل edilmiştir; ve manası, ikisinin benzerlikte iki **قَيْض** olmalarıdır.

(**قين**)  **القاف** ve **الياء** ve **النون**; sahih bir asıldır; bir ıslah ve süslemeye delalet eder. Bundan: **القَيْن**; demircidir; çünkü o eşyayı ıslah eder ve onu toplar; çoğulu **قُيُون**’dur. **قِنْتُ الشَّيءَ أقِينُه قَيْناً**: onu topladım. Dedi:
ولي كبدٌ مقروحةٌ قد بَدا بِها *** صُدوعُ الهوى لو كان قينٌ يَقِينُها
Ve derler ki: **التَّقيين**; süslemedir. Ve **اقْتَانَتِ الرَّوضةُ**: süsünü aldı. Ve bundan, kadına **مُقَيِّنة** denir; ve o, kadınları süsleyen kimsedir. Ve denir ki: **القَيْنة**; câriyedir; şarkıcı olsun veya olmasın. Ve bir kavim dedi: ancak bununla adlandırıldı; çünkü o, şarkı için hazırlanabilir. Ve bu iyidir. Ve **القَيْن**: köledir.

Ve bu babdan şâz olan şeylerden: **القَيْن**; baldır kemiğidir; ve ikisi iki **قَيْن**’dir. Zû’r-Rumme dedi:
* قَيْنَيْهِ وانحسَرَتْ عنه الأناعيم *
--------------ـــ
([1]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([2]) Beyit, İmru’ul-Kays’ındır; Muallakasındadır.
([3]) el-Mücmel’de: “**واقتال فلان على فلان**”.
([4]) Beyit, Ka‘b b. Sa‘d el-Ganevî’nindir; el-Asma‘iyyât’ta bir kasidedendir. Onu Lisân’da (**قول**) ve el-Muḫaṣṣaṣ’ta (3: 135) rivayet etti.
([5]) Onu yine el-Mücmel’de rivayet etti. Beyit, Hicazlı bir şaire ait beyitlerdendir; Lisân (**قين**) ve İṣlâḥu’l-Manṭıḳ 411 ve Muʿcemu mâ’staʿcem 451.
([6]) Sadrı, divanda 570 ve Lisân (**قين**) ve İṣlâḥu’l-Manṭıḳ 441’de olduğu üzere:
* دانى له القيد في ديمومة قذف *

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ي د
ظوهرت عليه القيود والأقياد‏.‏
وقيّده فتقيّد‏.‏
ومنزل جديب المقيّد‏.‏
وفرس عبل المقيد طويل كوم على أعناقها قيد الفرس تنجو إذا الليل تدانى والتبس ومن المجاز‏:‏ فرس قيد الأوابد‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ أأقيّد جملي ‏"‏ بمعنى أأؤخذ زوجي‏.‏
ومقيّدها خدل‏:‏ مخلخلها‏.‏
وقيّد الكتاب وكتاب مقيّد‏:‏ مشكول‏.‏
وما على هذا الحرف قيد‏:‏ شكلةٌ‏.‏
وناقة مقيدة‏:‏ كالّة لا تنبعث‏.‏
وقيّدها الكلال‏.‏
وقيّده بالإحسان‏.‏
وتقول‏:‏ إن قيود الأياد أوثق الأقياد‏.‏

##### Türkçe

ق ي د
Onun üzerinde **القيود** ve **الأقياد** göründü.
Ve onu bağladı; böylece bağlandı.
Ve (bir) menzil: **جديب المقيّد**.
Ve (bir) at: **عبل المقيد**; uzun, hörgüçlü; boyunlarının üzerinde atın bağı (vardır):
Gece yaklaştığında ve karıştığında kurtulur.
Ve mecazdan: **فرس قيد الأوابد**.
Ve hadiste: " **أأقيّد جملي** " (sözü), "Kocamı mı alıkoyarım?" anlamındadır.
Ve onun **مقيّدها**’sı **خدل**’dir: onun gevşeği (olanı)dır.
Ve kitabı harekeledi; ve **كتاب مقيّد**: harekelenmiş.
Ve bu harf üzerinde **قيد** yoktur: bir hareke(leme)dir.
Ve **ناقة مقيدة**: tembel; harekete geçmez.
Ve ona tembellik bağladı.
Ve onu iyilikle bağladı.
Ve dersin ki: Şüphesiz **قيود الأياد** en sağlam **الأقياد**dır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَيْدُ: معروف، والجمع أَقْيادٌ وقُيودٌ، وقد قَيَّدَه
يُقَيِّدُه تَقْييداً وقَيَّدْتُ الدابَّة. وفرس قَيْدُ الأَوابِد أَي أَنه لسرعته كأَنه يُقَيِّدُ الأَوابد وهي الحُمُرُ الوحشيَّةُ بلحاقها؛ قال سيبويه: هو نكرة وإِن كان بلفظ المعرفة؛ وأَنشد قول امرئ القيس:
وقد أَغْتَدِي والطَّيرُ في وكَناتِها
بِمُنْجَرِدٍ قَيْدِ الأَوابدِ هَيْكَلِ
الوكَناتُ: جمع وَكْنَةٍ لِوَكْرِ الطائِر. والمِنْجَرِدُ: القصيرُ الشعر. والأَوابِدُ: الوحْشُ. يقال: تأَبَّدَ أَي تَوَحَّشَ والهَيْكَلُ: العظيم الخَلْقِ؛ وأَنشد أَيضاً لامرئ القيس:
بِمُنْجَرِدٍ قَيْدِ الأَوابِدِ لاحَه
طِرادُ الهَوادِي كلَّ شأْوٍ مُغَرِّبِ
قال ابن حني: أَصله تقييد الأَوابد ثم حذف زيادتيه فجاء على الفعل؛ وإِن شئت قلت وصف بالجوهر لما فيه من معنى الفعل نحو قوله:
فلولا اللَّهُ والمُهْرُ المُفَدَّى،
لَرُحْتَ وأَنتَ غِرْبالُ الإِهابِ
وضَعَ غربالُ موضِعَ المُخَرَّقِ. التهذيب: يقال للفرس الجَوادِ الذي يَلْحَق الطرائدَ من الوحش: قَيْد الأَوابِدِ؛ معناه أَنه يلحق الوحش لجَوْدته ويمنعه من الفوات بسرعته فكأَنها مُقَيَّدَة له لا تعدو. وقالت امرأَة لعائشة، رضوان الله عليها: أَأُقَيِّدُ جَمَلي؟ أَرادت بذلك تَأْخِيذَها إِياه من النساءِ سِواها، فقالت لها عائشة بعدما فَهِمَت مرادها: وجْهِي من وجْهِك حرام؛ قال ابن الأَثير: أَرادت أَنها تعمل لزوجها شيئاً يمنعه عن غيرها من النساء فكأَنها تَرْبِطه وتُقَيِّدُه عن إِتيان غيرها. وفي الحديث: قَيَّدَ الإِيمانُ الفَتْك؛ معناه أَنَّ الإِيمانَ يمنع عن الفَتْك بالمؤمن كما يمنع ذا العَيْثِ عن الفَسادِ قَيْدُه الذي قُيِّدَ به.ومُقَيِّدَةُ الحِمار: الحُرَّةُ لأَنها تَعْقِلُه فكأَنها قَيْدٌ له؛ قال:
لَعمْرُكَ ما خَشِيتُ على عَدِيٍّ
سُيُوفَ بَني مُقَيِّدَة الحِمارِ
ولكِني خَشِيتُ على عَدِيٍّ
سُيُوفَ القَوْمِ أَو إِيَّاكَ حارِ
عنى ببني مُقَيِّدَة الحِمارِ العَقارِبَ لأَنها هناك تكون. والقَيْدُ: ما ضَمَّ العَضُدَتَيْنِ المؤَخَّرَتَيْنِ من أَعلاهما من القِدِّ. والقَيْدُ: القِدُّ الذي يَضُمُّ العَرْقُوَتَيْنِ من القَتبِ. والعرب تكني عن المرأَة بالقَيْد والغُلّ. وقَيْدُ الرَّحْل: قِدٌّ مَضْفُور بين حِنْوَيْهِ من فوق، وربما جُعِلَ للسرج قَيْدٌ كذلك، وكذلك كل شيء أُسِرَ بعضُه إِلى بعض. وقُيُودُ الأَسنان: لِثاتُها؛ قال الشاعر:
لَمُرْتَجَّةُ الأَرْدافِ، هِيفٌ خُصُورُها،
عِذابٌ ثَناياها، عِجافٌ قُيُودُها
يعني اللِّثاتِ وقلَّة لحمها. ابن سيده: وقيود الأَسنانِ عُمورها وهي الشرُفُ السابِلةُ بين الأَسنان؛ شبهت بالقُيودِ الحمر من سِمات الإِبلِ. قَيْدُ الفرس: سِمَة في أَعناقها؛ وأَنشد:
كُومٌ على أَعناقِها قَيْدُ الفَرَسْ،
تَنْجُو إِذا الليلُ تَدانَى والتَبَسْ
الجوهري: قَيْدُ الفَرَسِ سِمَة تكون في عنق البعير على صورة القَيْد. وفي الحديث: أَنه أَمَرَ أَوْس بن عبدِ الله الأَسْلَمِي أَن يَسِمَ إِبله في أَعناقِها قَيدَ الفَرَسِ؛ هي سمة معروفة وصورتها حَلْقَتان بينهما مدة.
وهذه أَجمالٌ مقاييدُ أَي مُقَيَّدات. قال ابن سيده: إِبل مَقايِيدُ مُقَيَّدة، حكاه يعقوب وليس بشيء، لأَنه إِذا ثبتت مُقَيَّدة فقد ثبتت مقايِيدُه. قال: والقيد من سِماتِ الإِبل وَسْمٌ مستطيل مثل القيد في عنقه ووجهه وفخذه؛ عن ابن حبيب من تذكرة أَبي عليّ. وقَيْدُ السيف: هو الممدود في أُصول الحمائل تُمْسِكُه البَكَرات.
وقَيَّد العِلم بالكتاب: ضَبَطَه؛ وكذلك قَيَّدَ الكتاب بالشَّكْل: شَكَلَه، وكلاهما على المثل. وتَقْييدُ الخط: تنقيطه وإِعجامه وشَكْلُه. والمُقَيَّدُ من الشِّعْرِ: خلافُ المُطْلَق؛ قال الأَخفش: المُقَيَّدُ على وجهين: إِمَّا مُقَيَّد قد تمَّ نحو قوله:
وقاتِمِ الأَعْماقِ خاوِي المُخْتَرَقْ
قال: فإِن زدت فيه حركة كان فضلاً على البيت، وإِما مُقَيَّد قد مُدَّ على ما هو أَقصر منه نحو فَعُولْ في آخر المُتَقارَب مُدَّ عن فَعُلْ، فزيادته على فعل عوض له من الوصل.
وهو منِّي قِيدَ رُمْحٍ، بالكسر، وقادَ رُمْح أَي قَدْرَه. وفي حديث الصلاة: حين مالت الشمسُ قِيدَ الشِّراكِ؛ الشراك أَحدُ سُيُور النعل التي على وجهها، وأَراد بِقِيدِ الشِّراكِ الوقت الذي لا يجوز لأَحد أَن يَتَقَدَّمه في صلاة الظهر، يعني فوق ظل الزوال فقدّره بالشراك لدقته وهو أَقل ما تَبِينُ به زيادة الظل حتى يعرف منه ميل الشمس عن وسط السماء؛ وفي الحديث رواية أُخرى: حتى ترتفع الشمس قِيدَ رُمح. وفي الحديث: لَقابُ قَوْسِ أَحدِكم من الجنةِ أَو قِيدُ سَوْطِه خيرٌ من الدنيا وما فيها. والقَيِّدُ: الذي إِذا قُدْتَه ساهَلَكَ؛ قال:
وشاعِرِ قَوْمٍ قد حَسَمْتُ خِصاءَه،
وكانَ له قَبْلَ الخِصاءِ كَتِيتُ
أَشَمُّ خَبُوطٌ بالفراسِنِ مُصْعَبٌ،
فأَصْبَحَ مني قَيِّداً تَرَبوتُ
والقِيادُ: حبل تُقادُ به الدابة.
والقَيِّدَةُ: التي يُسْتَترُ بها من الرَّمِيَّةِ ثم تُرْمَى؛ حكاه ابن سيده عن ثعلب.
وابن قَيْدٍ: من رُجَّازِهم؛ عن ابن الأَعرابي. وقَيْد: اسم فرس كان لبني تَغْلِبَ؛ عن الأَصمعي. والمُقَيَّدُ: موضع القَيْدِ من رِجْل الفرس والخلخال من المرأَة. وفي حديث قَيْلَةَ: الدَّهْناءُ مُقَيَّد الجمل؛ أَرادت أَنها مُخْصِبَة مُمْرِعَة والجمل لا يَتَعدّى مَرْتَعَه. والمُقَيَّدُ ههنا: الموضِعُ الذي يُقَيَّدُ فيه أَي أَنه مكانٌ يكون الجمل فيه ذا قَيْد. وفي الحديث: قَيَّدَ الإِيمانُ الفَتْك أَي أَن الإِيمان يمنع عن الفتك كما يمنع القَيْدُ عن التصرف، فكأَنه جَعَلَ الفَتْكَ مُقَيَّداً؛ ومنه قولهم في صفة الفرس: قَيْدُ الأَوابد.

##### Türkçe

**القَيْدُ**: bilinen (şey); çoğulu **أَقْيادٌ** ve **قُيودٌ**’dur. Ve onu **قَيَّدَه يُقَيِّدُه تَقْييداً** diye bağladı; ve ben biniti **قَيَّدْتُ**. Ve “**فرس قَيْدُ الأَوابِد**”: yani o, süratinden dolayı sanki yabanîleri—ki onlar yaban eşekleridir—onlara yetişmekle bağlıyormuş gibidir. Sîbeveyh dedi ki: O, lafız olarak marife olsa da nekredir. Ve İmru’ul-Kays’ın sözünü inşad etti:

وقد أَغْتَدِي والطَّيرُ في وكَناتِها
بِمُنْجَرِدٍ قَيْدِ الأَوابدِ هَيْكَلِ

**الوكَناتُ**: kuşun yuvası için **وَكْنَةٍ**’nin çoğuludur. Ve **المِنْجَرِدُ**: kısa kıllı (olan). Ve **الأَوابِدُ**: yaban (hayvanları). Denir ki: **تأَبَّدَ** yani vahşileşti. Ve **الهَيْكَلُ**: yaratılışı büyük (olan). Ve yine İmru’ul-Kays’a ait olarak da inşad etti:

بِمُنْجَرِدٍ قَيْدِ الأَوابِدِ لاحَه
طِرادُ الهَوادِي كلَّ شأْوٍ مُغَرِّبِ

İbn Hinnî dedi ki: Aslı “yabanîleri bağlama”dır; sonra iki ziyadesini hazfetti de fiil üzere geldi. Ve istersen dedin ki: İçinde fiil mânası bulunduğu için cevherle vasfedildi; şu sözü gibi:

فلولا اللَّهُ والمُهْرُ المُفَدَّى،
لَرُحْتَ وأَنتَ غِرْبالُ الإِهابِ

Ve **غربالُ**’ı **المُخَرَّقِ**’ın yerine koydu. **التهذيب**: Yabanın avlarını yakalayan cins at için denir: **قَيْد الأَوابِدِ**; mânası: iyiliğinden dolayı yabanı yakalar ve süratiyle kaçıp gitmeyi ondan men eder; sanki o, onun için bağlanmış gibidir, kaçmaz. Ve bir kadın, Âişe’ye—Allah’ın rızası onun üzerine olsun—dedi ki: “Deveyi **أَأُقَيِّدُ جَمَلي؟**” Bununla, onu diğer kadınlardan başka kendisine tahsis etmesini kastetti. Âişe, muradını anlayınca ona dedi ki: “Yüzüm senin yüzünden haramdır.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Kocası için, onu diğer kadınlardan men edecek bir şey yapmayı istedi; sanki onu bağlıyor ve onu başkasına gitmekten bağlayıp kısıtlıyor. Ve hadiste: **قَيَّدَ الإِيمانُ الفَتْك**; mânası: iman, mümine karşı öldürmeyi men eder; tıpkı bağının, fesattan **ذا العَيْثِ**’i men etmesi gibi; onunla bağlandığı bağı. Ve **مُقَيِّدَةُ الحِمار**: hür (kadın); çünkü onu bağlar; sanki o, onun için bir bağdır; dedi ki:

لَعمْرُكَ ما خَشِيتُ على عَدِيٍّ
سُيُوفَ بَني مُقَيِّدَة الحِمارِ
ولكِني خَشِيتُ على عَدِيٍّ
سُيُوفَ القَوْمِ أَو إِيَّاكَ حارِ

**بني مُقَيِّدَة الحِمارِ** ile akrepleri kastetti; çünkü orada bulunurlar. Ve **القَيْدُ**: üstlerinden, deriden, iki arka pazuyu bir araya toplayan (şey). Ve **القَيْدُ**: semerin iki topuk kemiğini bir araya toplayan deri kayış. Ve Araplar kadından kinaye olarak **القَيْد** ve **الغُلّ** derler. Ve **قَيْدُ الرَّحْل**: üstten, iki eğrisi arasında örülmüş bir deri kayış; bazen eyer için de bunun gibi bir **قَيْد** yapılır; ve bir şeyin bir kısmı diğer bir kısma esir edilip bağlanan her şey de böyledir. Ve **قُيُودُ الأَسنان**: diş etleridir; şair dedi ki:

لَمُرْتَجَّةُ الأَرْدافِ، هِيفٌ خُصُورُها،
عِذابٌ ثَناياها، عِجافٌ قُيُودُها

Yani diş etlerini ve etinin azlığını. İbn Sîdeh: **قيود الأَسنانِ** onların **عُمورها**’dır; o, dişlerin arasındaki sarkık çıkıntılardır; develerin damgalarından kızıl bağlara benzetildi. **قَيْدُ الفرس**: boyunlarında bir damgadır; ve inşad etti:

كُومٌ على أَعناقِها قَيْدُ الفَرَسْ،
تَنْجُو إِذا الليلُ تَدانَى والتَبَسْ

Cevherî: **قَيْدُ الفَرَسِ** devenin boynunda, bağ suretinde olan bir damgadır. Ve hadiste: O, Evs b. Abdillah el-Eslemî’ye develerini boyunlarında **قَيدَ الفَرَسِ** ile damgalamasını emretti; o, bilinen bir damgadır; sureti, aralarında bir mesafe bulunan iki halkadır. Ve bunlar **أَجمالٌ مقاييدُ**: yani bağlanmışlar. İbn Sîdeh dedi ki: **إِبل مَقايِيدُ** “bağlanmış”tır; Yakub onu rivayet etti; fakat bir şey değildir; çünkü “bağlanmış” sabit olunca onun “bağları” da sabit olmuş olur. Dedi ki: Develerin damgalarından **القيد**: boynunda, yüzünde ve uyluğunda, boyuna bir damga; Ebû Ali’nin tezkiresinden İbn Habîb’den. Ve **قَيْدُ السيف**: askıların köklerinde uzatılmış olandır; makaralar onu tutar.

Ve “ilmi kitapla bağladı” (**قَيَّد العِلم بالكتاب**): onu ضبط etti; ve aynı şekilde “kitabı şekille bağladı” (**قَيَّدَ الكتاب بالشَّكْل**): onu şekelledi; ikisi de misal üzeredir. Ve **تَقْييدُ الخط**: noktalanması, i‘câm edilmesi ve şekillenmesidir. Ve şiirden **المُقَيَّدُ**: **المُطْلَق**’ın zıddıdır. Ahfeş dedi ki: **المُقَيَّدُ** iki vecih üzeredir: Ya tamam olmuş bir **مُقَيَّد**; şu sözü gibi:

وقاتِمِ الأَعْماقِ خاوِي المُخْتَرَقْ

Dedi ki: Eğer onda bir hareke artırırsan, beyit üzerine fazlalık olur. Ya da kendisinden daha kısa olan üzerine uzatılmış bir **مُقَيَّد**; mesela **المُتَقارَب**’ın sonunda **فَعُولْ**, **فَعُلْ**’den uzatılmıştır; onun **فعل** üzerine ziyadesi, وصل’dan ona bir ivazdır.

Ve o, benden **قِيدَ رُمْحٍ** (kesre ile)dir; ve **قادَ رُمْح** yani onun miktarı. Ve namaz hadîsinde: güneş, **قِيدَ الشِّراكِ** kadar meylettiği vakit; **الشراك** nalının yüzünde olan kayışlardan biridir. Ve **بِقِيدِ الشِّراكِ** ile, öğle namazında hiç kimsenin onu geçmesinin caiz olmadığı vakti kastetti; yani zeval gölgesinin üstünde; onu inceliğinden dolayı şirak ile takdir etti; o, gölgenin artışının kendisiyle belirdiği en az şeydir; ta ki ondan güneşin göğün ortasından meyli bilinsin. Ve hadiste başka bir rivayet: güneş **قِيدَ رُمح** kadar yükselinceye kadar. Ve hadiste: “Sizden birinizin yayının **لَقابُ**’ı cennettendir; yahut onun kamçısının **قِيدُ سَوْطِه**’i, dünya ve içindekilerden hayırlıdır.”

Ve **القَيِّدُ**: onu sevk ettiğinde sana kolaylık gösteren (şey/kimse); dedi ki:

وشاعِرِ قَوْمٍ قد حَسَمْتُ خِصاءَه،
وكانَ له قَبْلَ الخِصاءِ كَتِيتُ
أَشَمُّ خَبُوطٌ بالفراسِنِ مُصْعَبٌ،
فأَصْبَحَ مني قَيِّداً تَرَبوتُ

Ve **القِيادُ**: binitin onunla sevk edildiği ip. Ve **القَيِّدَةُ**: atıştan saklanılan, sonra atılan (şey); İbn Sîdeh onu Sa‘leb’den rivayet etti.

Ve **ابن قَيْدٍ**: onların recez şairlerindendir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **قَيْد**: Benî Tağlib’in bir atının adıdır; Asma‘î’den. Ve **المُقَيَّدُ**: atın ayağında bağın yeri ve kadında halhal. Ve Kayle hadîsinde: “**الدَّهْناءُ مُقَيَّد الجمل**”; onunla, onun verimli, otlu olduğunu kastetti; deve otlağını aşmaz. Ve buradaki **المُقَيَّدُ**: bağlandığı yer; yani deve orada bağ sahibi olarak bulunan bir yerdir. Ve hadiste: **قَيَّدَ الإِيمانُ الفَتْك** yani iman, öldürmeyi men eder; tıpkı bağın tasarruftan men etmesi gibi; sanki öldürmeyi **مُقَيَّداً** kıldı. Ve ondan, atın sıfatında söyledikleri: **قَيْدُ الأَوابد**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ي د * * القَيْدُ * واحد * القُيُودِ * و * قَيَّدَ * الدابة * تقييدا * و * قَيَّدَ * الكتاب أيضا شكله وبينهما * قِيدُ رمح بالكسر و * قادُ * رمح أي قدر رمح

##### Türkçe

* ق ي د * **القَيْدُ**: **القُيُودِ**’un tekilidir. Ve **قَيَّدَ**: biniti bağladı; bağlama olarak. Ve **قَيَّدَ**: kitabı da; onu şekillendirdi. Ve ikisi arasında: kesre ile **قِيدُ رمح** ve **قادُ رمح**; yani mızrak miktarı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القيد، م، أي معروف، ج أقياد وقيود. وتقول: ظوهرت عليه القيود والأقياد القيد: ماضم العضدين، وفي بعض الأمهات: العضدتين من المؤخرتين، وفي بعض النسخ بإسقاط من، أي من أعلاهما من القد. القيد: قد، بالكسر، يضم عرقوتي القتب. قيد: فرس كان لبني تغلب بن وائل القبيلة المشهورة، وهذا عن الأصمعي، ونقله الجوهري. والقيد من السيف: ذاك الممدود في أصول الحمائل تمسكه البكرات، محركة. وقيد الأسنان: اللثة، قال الشاعر:
  لمرتجة الأطراف هيف خصورها                      عذاب ثناياها عجـاف قـيودهـا يعني اللثات وقلة لحمها، وقال ابن سيده: وقيود الأسنان: عمورها وهي الشرف السابلة بين الأسنان، شبهت بالقيود الحمر من سمات الإبل وقيد الفرس: سمة في عنق البعير على صورة القيد، كذا في الصحاح وأنشد الأحمر:

  كوم على أعناقها قيد الفرس                      تنجو إذا الليل تدانى والتبس وفي الحديث أنه أمر أوس بن عبد الله الأسلمي أن يسم إبله في أعناقها قيد الفرس، وصورتها حلقتان بينهما مدة، كذا في النهاية، وقال ابن سيده: القيد: من سمات الإبل وسم مستطيل مثل القيد في عنقه ووجهه وفخذه، عن ابن حبيب من تذكرة أبي علي. من المجاز يقال للفرس: قيد الأوابد، أي لأنه يلحق الوحوش بسرعته، والأوابد: الحمر الوحشية، قال سيبويه: هو نكرة وإن كان بلفظ المعرفة، وأنشد قول امرىء القيس:
  وقدء أغتدي والطير في وكناتها                      بمنجرد قيد الأوابـد هـيكـل وأنشد له أيضا: بمنجرد قيد الأوابد لاحه طراد الهوادي كل شأو مغرب قال ابن جنى: أصله تقييد الأوابد ثم حذف زيادتيه، فجاء على الفعل، وإن شئت قلت وصف بالجوهر لما فيه من معنى الفعل نحو قوله:
  فلولا الله والمهر المـفـدى                      لرحت وأنت غربال الإهاب وضع غربال موضع المخرق في التهذيب: يقال للفرس الجواد الذي يلحق الطرائد من الوحش: قيد الأوابد، معناه أنه يلحق الوحش لجودته، ويمنعه من الفوات بسرعته، فكأنها مقيدة له لا تعدو. القيد: المقدار، كالقاد والقيد بالكسر. وقيد قيدا بالكسر، مبنيا للمجهول قيد تقييدا، وقد قيده، وقيدت الدابة. يقال: فرس عبل المقيد طويل المقلد، المقيد، كمعظم: موضع القيد من رجل الفرس، المقيد: موضع الخلخال من المرأة. المقيد: ما قيد من بعير ونحوه، مقاييد، وهؤلاء أجمال مقاييد، أي مقيدات. قال ابن سيده إبل مقاييد: مقيدة. حكاه يعقوب وليس بشيء، لأنه إذا ثبتت مقيدة فقد ثبتت مقاييد. في حديث قيلة الدهناء مقيد الجمل أي أنها مخصبة ممرعة، والجمل لايتعدى مرتعه، والمقيد هنا الموضع الذي يقيد فيه الجمل ويخلى، أي أنه مكان يكون الجمل فيه ذا قيد. القيد، ككيس: من ساهلك إذا قدته، قال:
  وشاعر قوم قد حسمت خصاءه                      وكان له قبل الخصاء كتـيت
  أشم خبوط بالفراسن مصعـب                      فأصبح مني قـيدا تـربـوت القياد ككتاب: حبل يقاد به الدابة، وقد تقدم. والتقييد: التأخيذ، وهو مجاز، وقالت امرأة لعائشة رضي الله عنها: أأقيد جملي? أرادت بذلك تأخيذها إياه من النساء سواها. فقالت لها عائشة بعد ما فهمت مرادها: وجهي من وجهك حرام. كذا في التكملة. قال ابن الأثير: أرادت أنها تعمل لزوجها شيئا يمنعه عن غيرها من النساء، فكأنها تربطه وتقيده عن إتيان غيرها. عن ابن بزرج تقيد: كمضارع قيدت: أرض حميضة سميت لأنها تقيد ما كان بها من الإبل، ترتعيها لكثرة حمضها وخلتها. من المجاز تقييد الكتاب: شكله، وتقييد العلم بالكتاب ضبطه، وكتاب مقيد: مشكول، وما على هذا الحرف قيد: شكلة. ومقيدة الخمار: الحرة: هكذا في سائر النسخ بكسر الخاء المعجمة، والمعنى أن الخمار قيد لها، والذي في لسان العرب بكسر الحاء المهملة، وقال لأنها تعقله فكأنها قيد له.
 وبنو مقيدة: العقارب كذا في سائر النسخ الموجودة، والذي في اللسان: وبنو مقيدة الحمار: العقارب، وقال بعد إنشاد قول الشاعر:

  لعمرك ما خشيت على عدي                      سيوف بني مقيدة الحمـار
  ولكني خشيت علـى عـدي                      سيوف القوم أو إياك حـار عنى ببني مقيدة الحمار العقارب، لأنها هناك تكون. قلت: وهو أقرب إلى الصواب، وقد ذهب على المصنف سهوا، والله أعلم. في الحديث قيد الإيمان الفتك أي أن الإيمان يمنع من الفتك بالمؤمن كما يمنع ذا العيث من الفساد قيده الذي قيد به. وفي عبارة ابن الأثير: كما يمنع القيد عن التصرف، فكأنه جعل الفتك مقيدا. قلت: فهو مجاز. والقيد، بالكسر: القدر كالقاد والقيد، وقد تقدم شاهده في الحديث. ومما يستدرك عليه: القيد: كناية عن المرأة، كالغل. وقيد الرحل: قد مضفور بين حنويه من فوق، ربما جعل للسرج قيد كذلك، وكذلك كل شيء أسر بعضه إلى بعض، وتقييد الخط: ضبطه وإعجامه وشكله. والمقيد من الشعر خلاف المطلق، قال الأخفش: المقيد على وجهين: إما مقيد قد تم، نحو قوله:
  وقاتم الأعماق خاوي المخترق قال: فإن زدت فيه حركة كان فضلا على البيت، وإما مقيد قد مد على ما هو أقصر منه، نحو فعول في آخر المتقارب، مد عن فعل فزيادته على فعل عوض له من الوصل. والقيدة: التي يستتر بها من الرمية، حكاه ابن سيده عن ثعلب. وابن قيد: من رجازهم، عن ابن الأعرابي. والقيد بالكسر: السوط المتخذ من الجلد، وهذا الأخير من شرح شيخنا. ومن المجاز: ناقة شكله مقيدة، أي كالة لا تنبعث. وقيدها الكلال. وقيده بالإحسان. وتقول: إن قيود الأياد، أوثق الأقياد، كما في الأساس. وقيد الفزاري والد أبي صالح مسعود الشاعر اسمه عثمان.

##### Türkçe

**القيد**: (m), yani bilinen (şey); çoğulu **أقياد** ve **قيود**. Ve dersin ki: “Onun üzerine **القيود** ve **الأقياد** bindirildi.” **القيد**: iki pazuyu bir araya toplayan (şey). Bazı ana kaynaklarda: iki arka pazu; bazı nüshalarda **من** düşürülerek; yani üst taraflarından, **القد**’dan. **القيد**: **قد** (kesre ile); **القتب**’in iki **عرقوة**sunu bir araya toplar. **قيد**: meşhur kabile olan Benî Tağlib b. Vâil’e ait bir at; bu, el-Asma‘î’dendir; el-Cevherî onu nakletmiştir. Ve kılıçtan **القيد**: **الحمائل**in asıllarında uzatılmış olan; **البكرات** onu tutar; harekeli (okunuşla). Ve **قيد الأسنان**: diş eti; şair dedi ki:
  لمرتجة الأطراف هيف خصورها                      عذاب ثناياها عجـاف قـيودهـا
Yani diş etleri ve etinin azlığı. İbn Sîde dedi ki: ve **قيود الأسنان**: onların **عمورها**dır; o, dişlerin arasındaki sarkık çıkıntılardır; develerin damgalarından olan kırmızı **القيود**a benzetilmiştir. Ve **قيد الفرس**: devenin boynunda **القيد** suretinde bir damga; صحاح’ta böyledir. Ve el-Ahmer şu beyti okudu:

  كوم على أعناقها قيد الفرس                      تنجو إذا الليل تدانى والتبس
Ve hadiste: O, Evs b. Abdillah el-Eslemî’ye, develerini boyunlarında **قيد الفرس** ile dağlamasını emretti; onun şekli, aralarında bir mesafe bulunan iki halkadır; النهاية’de böyledir. İbn Sîde dedi ki: **القيد**: develerin damgalarındandır; boynunda, yüzünde ve uyluğunda **القيد** gibi uzunlamasına bir damga; İbn Habîb’den, Ebû Alî’nin tezkiresinden. Mecazdan: ata “**قيد الأوابد**” denir; yani süratiyle vahşî hayvanlara yetiştiği için. **الأوابد**: vahşî eşeklerdir. Sîbeveyh dedi ki: o, lafız olarak marife olsa da nekredir. Ve İmru’ul-Kays’ın sözünü okudu:
  وقدء أغتدي والطير في وكناتها                      بمنجرد قيد الأوابـد هـيكـل
Ve ona ait olarak da şunu okudu: بمنجرد قيد الأوابد لاحه طراد الهوادي كل شأو مغرب. İbn Cinnî dedi ki: aslı **تقييد الأوابد** idi; sonra iki ziyadesi hazfedildi; böylece fiil kalıbı üzere geldi. İstersen dersin ki: fiil manası taşıdığı için cevherle vasfedildi; şu sözü gibi:
  فلولا الله والمهر المـفـدى                      لرحت وأنت غربال الإهاب
Tehzîb’de: **غربال**ı **المخرق** yerine koydu. Tehzîb’de: vahşîden avlara yetişen cins at için “**قيد الأوابد**” denir; manası: iyiliği sebebiyle vahşîye yetişir ve süratiyle kaçıp gitmesini engeller; sanki o (vahşîler) onun için bağlanmış gibidir; kaçıp gidemez. **القيد**: miktar; **القاد** ve (kesre ile) **القيد** gibi. Ve **قيد** (kesre ile) **قيدا**; meçhul bina ile: **قيد**; **تقييدا**; ve onu **قيده**; ve biniti **قيدت**. Denir ki: “**فرس عبل المقيد طويل المقلد**.” **المقيد** (mu‘azzam gibi): atın ayağında **القيد** yeri. **المقيد**: kadında halhal yeri. **المقيد**: deve ve benzeri bağlanmış olan; çoğulu **مقاييد**. “Bunlar **أجمال مقاييد**” yani bağlanmış (develer). İbn Sîde dedi ki: “**إبل مقاييد**”: bağlanmış. Ya‘kûb bunu rivayet etti; fakat bir şey değildir; çünkü “**مقيدة**” sabit olursa “**مقاييد**” de sabit olur. **قيلة الدهناء** hadîsinde: “**مقيد الجمل**” yani o, verimli, otlağı bol (yerdir); deve otlağını aşmaz. Buradaki **المقيد**: devenin bağlanıp salıverildiği yer; yani devenin orada **قيد** sahibi olduğu mekân. **القيد** (kîs gibi): seni sevk ettiğimde senin **ساهلك**’inden (olan şey). Dedi ki:
  وشاعر قوم قد حسمت خصاءه                      وكان له قبل الخصاء كتـيت
  أشم خبوط بالفراسن مصعـب                      فأصبح مني قـيدا تـربـوت
**القياد** (kitâb gibi): binitin sevk edildiği ip; daha önce geçti. Ve **التقييد**: **التأخيذ**; bu mecazdır. Bir kadın, Âişe’ye (Allah ondan razı olsun) dedi ki: “**أأقيد جملي**?” Bununla, onu kendisinden başka kadınlardan alıkoymayı kastetti. Âişe, muradını anladıktan sonra ona dedi ki: “Yüzüm, senin yüzünden haramdır.” Tekmile’de böyledir. İbnü’l-Esîr dedi ki: muradı, kocası için, onu başka kadınlardan men edecek bir şey yapmasıydı; sanki onu bağlar ve başkasına gitmekten **تقيده** eder. İbn Bezrec’den: **تقيد** (mudâri‘ gibi), **قيدت**: hamızlı bir arazi; oradaki develeri bağlar (alıkoyar) diye adlandırılmıştır; hamzının ve otunun çokluğundan dolayı. Mecazdan: **تقييد الكتاب**: onun harekelenmesi. Ve ilmi kitapla **تقييد** etmek: onu zapt etmektir. Ve **كتاب مقيد**: harekeli. Ve “bu harf üzerinde **قيد** yoktur”: bir harekesi yoktur. Ve **مقيدة الخمار**: hür kadın; bütün nüshalarda böyledir; **الخاء** mu‘ceme kesre iledir; mana: **الخمار** onun için bir **قيد**dir. Lisânü’l-‘Arab’da ise **الحاء** mühmel kesre iledir; “çünkü onu akleder; sanki o, onun için bir **قيد**dir” dedi.
Ve **بنو مقيدة**: akrepler; mevcut bütün nüshalarda böyledir. Lisân’da ise: “**وبنو مقيدة الحمار**: akrepler.” Şairin sözünü naklettikten sonra dedi ki:

  لعمرك ما خشيت على عدي                      سيوف بني مقيدة الحمـار
  ولكني خشيت علـى عـدي                      سيوف القوم أو إياك حـار
**بنو مقيدة الحمار** ile akrepleri kastetti; çünkü onlar orada bulunur. Dedim ki: bu, doğruya daha yakındır; musannife sehven gizli kalmıştır; Allah daha iyi bilir. Hadiste: “**قيد الإيمان الفتك**” yani iman, mümine karşı **الفتك**i men eder; tıpkı fesattan olan kimseyi, kendisiyle bağlandığı **قيد**in men etmesi gibi. İbnü’l-Esîr’in ibaresinde: “tıpkı **القيد**in tasarruftan men etmesi gibi”; sanki **الفتك**i bağlanmış kıldı. Dedim ki: o, mecazdır. Ve **القيد** (kesre ile): miktar; **القاد** ve **القيد** gibi; hadiste şahidi daha önce geçti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **القيد**: kadın hakkında kinaye; **الغل** gibi. Ve **قيد الرحل**: iki **حنو**su arasında üst taraftan örülmüş olan; bazen eyer için de böyle bir **قيد** yapılır; ve her şey ki bir kısmı diğer bir kısmına bağlanmıştır (öyledir). Ve **تقييد الخط**: onu zapt etmek, noktalama yapmak ve harekelemek. Ve şiirde **المقيد**, **المطلق**ın zıddıdır. el-Ahfeş dedi ki: **المقيد** iki vecih üzeredir: ya tamam olmuş bir **مقيد**; şu sözü gibi:
  وقاتم الأعماق خاوي المخترق
Dedi ki: eğer onda bir hareke artırırsan, beyit üzerine fazlalık olur. Ya da kendisinden daha kısa olana uzatılmış bir **مقيد**; **المتقارب**ın sonunda **فعول** gibi; **فعل**den uzatılmıştır; **فعل** üzerine ziyadesi, ona vasıldan bir ivazdır. Ve **القيدة**: atıştan saklanılan (şey); İbn Sîde bunu Sa‘leb’den nakletti. Ve **ابن قيد**: onların recez şairlerindendir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **القيد** (kesre ile): deriden yapılmış kamçı; bu sonuncusu, şeyhimizin şerhindendir. Mecazdan: “**ناقة شكله مقيدة**” yani tembel, harekete geçmeyen. Ve onun **قيد**i: tembelliktir. Ve onu ihsan ile **قيده** etti. Ve dersin ki: “**إن قيود الأياد، أوثق الأقياد**”; Esâs’ta olduğu gibi. Ve **قيد الفزاري**: şair Ebû Sâlih Mes‘ûd’un babası; adı Osman’dır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قِيدَ
1 قِيدَ ذ : see 2.

قيّدهُ
2 قيّدهُ ذ , inf. n. تَقْيِيدٌ, He put a قَيْد [or pair of shackles] upon his (a horse's) [fore-] legs; he shackled his [fore-] legs. (Msb.) قَيَّدْتُ الدَّابَّةَ [I shackled the fore-legs of the beast; hobbled him: and, in a general sense, bound him.] (S.) ↓ قِيدَ (inf. n. قَيْدٌ, TA) and قُيِّدَ signify the same, [He had shackles put upon his fore-legs; he had his fore-legs shackled]. (K.) See also 5. ― -b2- قَيِّدْهُ بِالْأَلْتِ (assumed tropical:) [Bind thou him by oath]: said when one has not given thee thy right or due. (TA in art. الت.) ― -b3- أُقَيِّدُ جَمَلِى, (inf. n. تَقْيِيدٌ, K.) [lit., I shackle the fore-legs of my camel; meaning,] (tropical:) I fascinate my husband so as to prevent him from going to other women; as though I shackled his legs. (IAth, L, K, * from a trad.) ― -b4- (tropical:) It (fatigue) kept a she-camel from action. (A.) ― -b5- (tropical:) It (beneficence) shackled, or restrained, a person. (A.) ― -b6- قيّد الاـِيمَانُ الفَتْكَ (tropical:) [The giving assurance of safety] inhibits assassinating, or assaulting, the مُؤْمَن [i. e. the person to whom assurance of safety has been given (بالمُؤمِنِ in the CK is a mistranscription for بِالمُؤْمَنِ)]; like as shackles inhibit the mischievous animal from doing mischief. (L, K, * from a trad. [See also 1 in art. فتك; where this trad. is cited in full.]) ― -b7- قيّد, (inf. n. تَقْيِيدٌ K,) (tropical:) He pointed a writing with the syllabical signs, or signs which point out the pronunciation and division of syllables: (S, A, L, K:) he pointed a letter: (L:) he restricted a word or phrase [in its signification or application] by that which prevented equivocation and removed ambiguity. (Msb.) -A2- (tropical:) He registered, or recorded, a matter of science [&c.] in a book or the like; i. q. ضَبَطَ. (L.)

تقيّد
5 تقيّد ذ quasi-pass. of قيّد [He had shackles put upon his legs; he had his legs shackled: see also 2]. (A.)

قَادٌ
قَادٌ ذ : see قِيدٌ,

قَيْدٌ
قَيْدٌ ذ [A shackle; or fetter: or, generally, a pair of shackles for the fore-legs of a beast, and generally made of rope, but some are of iron; a pair of hobbles; a pair of fetters]: (S, K, &c.:) pl. [of pauc.] أَقْيَادٌ (L, Msb, K) and [of mult.] قُيُودٌ. (S, L, Msb, K.) ― -b2- اـِنّ قُيُودَ الأَيَادْ أَوْثَقُ الأَقْيَادْ (tropical:) [Verily the shackles of benefactions are the firmest of shackles]. (A.) [الأَيَادْ is for الأَيَادِى.] ― -b3- What binds together [the two pieces of wood in a camel's saddle which are called] the عَضُدَانِ of [the two broad pieces of wood called] the مُؤَخَّرَتَانِ, (L, K [in the former of which, however, instead of ما ضمّ العضدين من الموخّرتين, the reading in the K, is put ما ضمّ العضدتين المؤخّرتين, which I suppose to be a mistake]) at their upper part, being a thong. (L.) ― -b4- A plaited thong between [the two pieces of wood called] the حِنْوَانِ of a camel's saddle of the kind called رَحْل, at the upper part; and sometimes, of a horse's saddle. (L.) ― -b5- The thong that binds together [the two pieces of wood called] the عَرْقُوَتَانِ of a camel's saddle of the kind called قَتَب. (S, L, K.) ― -b6- Anything that binds one part of a thing to another part. (L.) ― -b7- The extended thing at the lower extremities of the suspensory cords or strings of a sword, which is held by [the rings called] the بَكَرَات. (L, K.) ― -b8- قَيْدَا البَازِى The jesses of the hawk or falcon; syn. سِبَاقَاهُ (S, O, K, all in art. سبق.) ― -b9- قَيْدُ الأَسْنَانِ The gum wherein the teeth are set: (K:) قُيُودُ الاسنان the gums: (L:) or the portions of the flesh of the gums that rise between the teeth; likened to the red قُيُود which are marks upon camels, made with a hot iron. (ISd, L.) ― -b10- قَيْدُ الفَرَسِ A certain mark made with a hot iron upon the neck of a camel, (S, ISd, L, K,) and upon its face, and thigh, of an oblong shape, (ISd, L,) in the form of a قَيْد [for the legs], (S, L,) or of two rings with a line extending between them. (Nh, L.) ― -b11- قَيْدُ الأَوَابِدِ (tropical:) [lit. Shackles upon the legs of the wild animals which shun, and take fright at, mankind &c.; or, accord. to the L, of the wild asses]: indeterminate in signification, though determinate in its grammatical form: (Sb, L:) an appellation given to a horse, (K,) or to a fleet, or swift, and excellent horse, because, by its swiftness, it overtakes the wild beasts, (T, K,) and prevents their escaping. (T, S.) قيد is here a proper subst. used as an epithet because it imports the attribute of a verb; or it is for تَقْيِد. (IJ, L.) [See also art. ابد and Ham, p. 455.] ― -b12- (tropical:) A wife: as also غُلٌّ. (TA.) ― -b13- مَا عَلَى هٰذَا الحَرْفِ قيَدْ (tropical:) There is not upon this letter a syllabical sign, or sign which points out the pronunciation, or the division of syllables. (A.) ― -b14- القَيْدُ وَالرَّتْعَةُ, a prov.: see art. رتع. -A2- See also قِيدٌ.

قِيدٌ
قِيدٌ ذ A whip made of skin. (MF.) -A2- قِيدٌ and ↓ قَادٌ (S, L, K) and ↓ قَيْدٌ (K) Measure. (S, L, K.) Ex. بَيْنَهُمَا قِيدُ رُمْحٍ, and قَادُ رمح, Between them two is the measure of a spear. (S.) See also art. قود.

قِيَادٌ
قِيَادٌ ذ A leading-rope (S, K) for a beast of carriage. (S, K.) [But this belongs to art. قود, q. v.]

قَيِّدٌ
قَيِّدٌ ذ Tractable; easy to be led. (S, K.) [But this belongs to art. قود, q. v.]

قَيِّدَةٌ
قَيِّدَةٌ ذ : see art. قود.

مَقِيدٌ
مَقِيدٌ ذ : see مُقَيَّدٌ.

مُقَيَّدٌ
مُقَيَّدٌ ذ The place of the قَيْد in the leg of a horse; (S, K;) [i. e., the pastern]. Ex. فَرَسٌ عَبْلُ المُقَيَّدِ طَوِيلُ المُقَلَّدِ [A horse large in the place of the shackle, or pastern; long in the place of the collar, or neck]. (A.) ― -b2- The place of the anklet in [the leg of] a woman; (S, K;) [i. e., the ankle]. ― -b3- مُقَيَّدٌ [and ↓ مَقِيدٌ] A camel, or the like, having his legs shackled; having shackles upon his legs: pl. [of the latter] مَقَايِيدُ. (K.) You say هٰؤُلَآءِ أَجْمَالٌ مَقَايِيدٌ, i. e., مُقَيَّدَاتٌٰ [These are camels having their legs shackled]. (S.) ― -b4- نَاقَةٌ مُقَيَّدَةٌ (tropical:) A jaded she-camel that will not be roused to action. (A.) ― -b5- And مُقَيَّدٌ A place in which a camel is left with his legs shackled. (L, K.) Hence applied to a place abounding with herbage, or pasture. (L.)

مُقَيِّدَةُ الحِمَارِ
مُقَيِّدَةُ الحِمَارِ ذ (L) [in the CK, مُقَيَّدَةُ الحِمَارِ, and in most copies of the K, accord. to the TA, الخِمَارِ,] (assumed tropical:) A stony tract, of which the stones are black and worn and crumbling, as though burned with fire; syn. حَرَّةٌ: (L, K: [in a copy of the K, حُرَّةٌ] so called because it impedes the ass, [in the TA, art. حمر, the wild ass,] as though it shackled him. (L.) ― -b2- Hence, (L,) بَنُو مُقَيِّدَةِ الحِمَارِ, (L,) in the K, بَنُو مَقَيَّدَةَ [with fet-h to the ى, and without الحمار] (TA,) [and in the CK, بَنُو مُقَيَّدٍ,] (assumed tropical:) Scorpions: (L, K:) so called because they are in a tract such as is called مقّيدةالحمار. (L.) [See an ex. in some verses cited voce رُمْحٌ.]

تَقْيِيدٌ
[ تَقْيِيدٌ ذ A note which determines the correct reading or meaning of a word or phrase or the like: and hence, any marginal note: pl. تَقْيِيدَاتٌ.]

##### Türkçe

قِيدَ
1 **قِيدَ** ذ : bkz. 2.

قيّدهُ
2 **قيّدهُ** ذ , mastar ismi **تَقْيِيدٌ**, O, onun (bir atın) [ön-] bacaklarına bir **قَيْد** [yahut bir çift pranga] koydu; onun [ön-] bacaklarını prangaladı. (Msb.) **قَيَّدْتُ الدَّابَّةَ** [Ben binitin ön bacaklarını prangaladım; onu köstekledim: ve genel anlamda, onu bağladım.] (S.) ↓ **قِيدَ** (mastar ismi **قَيْدٌ**, TA) ve **قُيِّدَ** aynı şeyi ifade eder, [Onun ön bacaklarına pranga konuldu; onun ön bacakları prangalandı]. (K.) 5’e de bkz. ― -b2- **قَيِّدْهُ بِالْأَلْتِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) [Onu yemin ile bağla]: bir kimse sana hakkını yahut alacağını vermediğinde söylenir. (TA, **الت** maddesinde.) ― -b3- **أُقَيِّدُ جَمَلِى**, (mastar ismi **تَقْيِيدٌ**, K.) [lafzen, Ben devem(in) ön bacaklarını prangalarım; anlamı,] (mecaz:) Kocamı, başka kadınlara gitmesini engelleyecek şekilde büyülerim; sanki onun bacaklarını prangalamışım gibi. (IAth, L, K, * bir rivayetten.) ― -b4- (mecaz:) O (yorgunluk) bir dişi deveyi faaliyetten alıkoydu. (A.) ― -b5- (mecaz:) O (iyilik) bir kimseyi prangaladı, yahut dizginledi. (A.) ― -b6- **قيّد الاـِيمَانُ الفَتْكَ** (mecaz:) [Güvenlik teminatı vermek] **مُؤْمَن**’ı [yani kendisine güvenlik teminatı verilmiş kimseyi (CK’deki **بالمُؤمِنِ**, **بِالمُؤْمَنِ** için bir yanlış yazımdır)] öldürerek baskın yapmayı yahut saldırmayı engeller; tıpkı prangaların yaramaz hayvanı yaramazlık yapmaktan engellemesi gibi. (L, K, * bir rivayetten. [Ayrıca **فتك** maddesinde 1’e bkz.; orada bu rivayet tam olarak zikredilmiştir.]) ― -b7- **قيّد**, (mastar ismi **تَقْيِيدٌ** K,) (mecaz:) O, bir yazıyı hece işaretleriyle, yahut telaffuzu ve hecelerin ayrımını gösteren işaretlerle noktaladı: (S, A, L, K:) o, bir harfi noktaladı: (L:) o, bir kelimeyi yahut ibareyi, iltibası önleyen ve kapalılığı gideren şey ile [anlamı yahut uygulanışı bakımından] kayıtladı. (Msb.) -A2- (mecaz:) O, bir ilim meselesini [&c.] bir kitapta yahut benzerinde kayda geçirdi, yahut yazdı; **ضَبَطَ** ile aynı. (L.)

تقيّد
5 **تقيّد** ذ **قيّد**’in شبه-meçhulü [Onun bacaklarına pranga konuldu; onun bacakları prangalandı: 2’ye de bkz.]. (A.)

قَادٌ
**قَادٌ** ذ : bkz. **قِيدٌ**,

قَيْدٌ
**قَيْدٌ** ذ [Bir pranga; yahut köstek: yahut genel olarak, bir hayvanın ön bacakları için bir çift pranga; ve genellikle ipten yapılır, fakat bazısı demirdendir; bir çift köstek; bir çift pranga]: (S, K, &c.:) cem‘ [azlık] **أَقْيَادٌ** (L, Msb, K) ve [çokluk] **قُيُودٌ**. (S, L, Msb, K.) ― -b2- **اـِنّ قُيُودَ الأَيَادْ أَوْثَقُ الأَقْيَادْ** (mecaz:) [Şüphesiz iyiliklerin prangaları prangaların en sağlamıdır]. (A.) [**الأَيَادْ**, **الأَيَادِى** yerinedir.] ― -b3- [Deve semerinde] **المُؤَخَّرَتَانِ** denilen [iki geniş tahta parçasının] **عَضُدَانِ** denilen [iki tahta parçasını] üst kısmında birbirine bağlayan şey; bir kayış olmak üzere. (L, K [ancak birincisinde, K’daki okunuş olan **ما ضمّ العضدين من الموخّرتين** yerine **ما ضمّ العضدتين المؤخّرتين** konmuştur; bunun bir hata olduğunu sanıyorum]) (L.) ― -b4- **رَحْل** denilen türden bir deve semerinin **حِنْوَانِ** denilen [iki tahta parçası] arasında, üst kısımda, örülmüş bir kayış; ve bazen, bir at eyerinin de. (L.) ― -b5- **قَتَب** denilen türden bir deve semerinin **عَرْقُوَتَانِ** denilen [iki tahta parçasını] birbirine bağlayan kayış. (S, L, K.) ― -b6- Bir şeyin bir parçasını başka bir parçasına bağlayan her şey. (L.) ― -b7- Bir kılıcın askı kayışlarının yahut iplerinin alt uçlarında bulunan uzatılmış şey; **بَكَرَات** denilen [halkalar] tarafından tutulur. (L, K.) ― -b8- **قَيْدَا البَازِى** Doğanın yahut şahinin paça bağları; eş anlamlısı **سِبَاقَاهُ** (S, O, K, hepsi **سبق** maddesinde.) ― -b9- **قَيْدُ الأَسْنَانِ** Dişlerin yerleştirildiği diş eti: (K:) **قُيُودُ الاسنان** diş etleri: (L:) yahut dişlerin arasında yükselen diş eti etinin parçaları; kızıl **قُيُود**’a benzetilmiştir ki bunlar, kızgın demirle yapılan, develer üzerindeki işaretlerdir. (ISd, L.) ― -b10- **قَيْدُ الفَرَسِ** Bir devenin boynunda, (S, ISd, L, K,) ve yüzünde ve uyluğunda, uzunlamasına şekilli, (ISd, L,) kızgın demirle yapılan belirli bir işaret; (S, L,) [bacaklar için olan] bir **قَيْد** şeklinde, (S, L,) yahut aralarında uzanan bir çizgi bulunan iki halka şeklinde. (Nh, L.) ― -b11- **قَيْدُ الأَوَابِدِ** (mecaz:) [lafzen, insanlardan &c. ürküp kaçınan vahşi hayvanların bacaklarındaki prangalar; yahut L’ye göre, yaban eşeklerinin]: anlam bakımından belirsiz, gramer şekli bakımından belirli: (Sb, L:) bir ata verilen bir ad, (K,) yahut çevik, yahut hızlı, ve mükemmel bir ata; çünkü o, süratiyle vahşi hayvanlara yetişir, (T, K,) ve onların kaçmasını engeller. (T, S.) **قيد** burada, bir fiilin niteliğini ifade ettiği için, sıfat olarak kullanılan bir özel isimdir; yahut o, **تَقْيِد** yerinedir. (IJ, L.) [Ayrıca **ابد** maddesine ve Ham, s. 455’e bkz.] ― -b12- (mecaz:) Bir eş: **غُلٌّ** da böyledir. (TA.) ― -b13- **مَا عَلَى هٰذَا الحَرْفِ قيَدْ** (mecaz:) Bu harfin üzerinde bir hece işareti, yahut telaffuzu yahut hecelerin ayrımını gösteren bir işaret yoktur. (A.) ― -b14- **القَيْدُ وَالرَّتْعَةُ**, bir darbımesel: bkz. **رتع** maddesi. -A2- **قِيدٌ**’e de bkz.

قِيدٌ
**قِيدٌ** ذ Deriden yapılmış bir kırbaç. (MF.) -A2- **قِيدٌ** ve ↓ **قَادٌ** (S, L, K) ve ↓ **قَيْدٌ** (K) Ölçü. (S, L, K.) Ör. **بَيْنَهُمَا قِيدُ رُمْحٍ**, ve **قَادُ رمح**, İkisinin arasında bir mızrak ölçüsü vardır. (S.) **قود** maddesine de bkz.

قِيَادٌ
**قِيَادٌ** ذ Bir binit hayvanı için yular ipi. (S, K.) [Fakat bu, **قود** maddesine aittir; ona bkz.]

قَيِّدٌ
**قَيِّدٌ** ذ Uysal; kolayca yedilir. (S, K.) [Fakat bu, **قود** maddesine aittir; ona bkz.]

قَيِّدَةٌ
**قَيِّدَةٌ** ذ : bkz. **قود** maddesi.

مَقِيدٌ
**مَقِيدٌ** ذ : bkz. **مُقَيَّدٌ**.

مُقَيَّدٌ
**مُقَيَّدٌ** ذ Atın bacağında **قَيْد**’in yeri; (S, K;) [yani, bilek kısmı]. Ör. **فَرَسٌ عَبْلُ المُقَيَّدِ طَوِيلُ المُقَلَّدِ** [Pranga yeri, yahut bilek kısmı iri; tasma yeri, yahut boyun kısmı uzun bir at]. (A.) ― -b2- Kadında [bacağında] halhalın yeri; (S, K;) [yani, ayak bileği]. ― -b3- **مُقَيَّدٌ** [ve ↓ **مَقِيدٌ**] Bacakları prangalanmış bir deve yahut benzeri; bacaklarında pranga bulunan: cem‘ [ikincisinin] **مَقَايِيدُ**. (K.) **هٰؤُلَآءِ أَجْمَالٌ مَقَايِيدٌ** dersin; yani **مُقَيَّدَاتٌٰ** [Bunlar bacakları prangalanmış develerdir]. (S.) ― -b4- **نَاقَةٌ مُقَيَّدَةٌ** (mecaz:) Bitkin, faaliyete kaldırılmayacak bir dişi deve. (A.) ― -b5- Ve **مُقَيَّدٌ** Bacakları prangalı olarak bir devenin bırakıldığı yer. (L, K.) Buradan, otu bol, yahut otlağı bol bir yere uygulanır. (L.)

مُقَيِّدَةُ الحِمَارِ
**مُقَيِّدَةُ الحِمَارِ** ذ (L) [CK’de **مُقَيَّدَةُ الحِمَارِ**, ve K’nın çoğu nüshasında, TA’ya göre, **الخِمَارِ**,] (mecaz olduğu varsayılarak:) Taşları siyah ve aşınmış ve ufalanan, sanki ateşle yakılmış gibi olan taşlık bir arazi; eş anlamlısı **حَرَّةٌ**: (L, K: [K’nın bir nüshasında, **حُرَّةٌ**]) ona bu ad verilmiştir; çünkü o, eşeği, [TA’da, **حمر** maddesinde, yaban eşeğini,] sanki onu prangalıyormuş gibi engeller. (L.) ― -b2- Buradan, (L,) **بَنُو مُقَيِّدَةِ الحِمَارِ**, (L,) K’da **بَنُو مَقَيَّدَةَ** [ى üzerine fetha ile, ve **الحمار** olmaksızın] (TA,) [CK’de ise **بَنُو مُقَيَّدٍ**,] (mecaz olduğu varsayılarak:) Akrepler: (L, K:) onlara bu ad verilmiştir; çünkü onlar, **مقّيدةالحمار** denilen bir arazidedir. (L.) [Bir örneğe, **رُمْحٌ** maddesinde zikredilen bazı beyitlerde bkz.]

تَقْيِيدٌ
[ **تَقْيِيدٌ** ذ Bir kelimenin yahut ibarenin yahut benzerinin doğru okunuşunu yahut anlamını belirleyen bir not: buradan, her türlü kenar notu: cem‘ **تَقْيِيدَاتٌ**.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَادَ
قَادَ ( y ) [ pass.
a.  قِيْدَ ], Was bound, chained.

قَيَّدَ
قَيَّدَ II ,
a.  Bound, pinioned, fettered, shackled; hobbled ( animal ).

b.  Pointed ( writing ).

c.  Limited, restricted; inhibited, prevented.

d.  Registered, recorded, inscribed, transcribed.

e.  [ pass. ],  see I .

تَقَيَّدَ
تَقَيَّدَ V ,
a.  see I .

b.  Was registered &c.

c.  [ Bi ], Applied himself to; was attached to.

قَيْد
قَيْد [ 1 ] , ( pl. قُيُوْد 27 ,  أَقْيَاْد 38 ),
a.  Bond: fetter, shackle, chain; hobble ( for an animal ); jesses ( of a falcon ); strap, thong.

b.  Wife.

c.  Syllabical sign.

d.  see 2 (b) .

قَاد
قَاد [ 1A ],
a.  see 2 (b) .

قِيْد
قِيْد [ 2 ],
a.  Whip of skin, thong.

b.  Measure ( of a spear ).

مَقِيْد
مَقِيْد [ 18 ] , ( pl. مَقَاْيِيْدُ 65 ),
a.  see N. P. II (a) .

قِيَاد
قِيَاد [ 23 ],
a.  Leading-rope; halter.

قَيِّد
قَيِّد [ 25 ],
a.  Tractable.

مُقَيَّد
مُقَيَّد [ N. P.
a.  II], Bound, shackled; hobbled.

b.  Pastern; ankle.

c.  Inscribed, registered.

تَقْيِيْد
تَقْيِيْد [ N. Ac.
a.  II ], ( pl. تَقْيِيْدَات ), Note, marginal note.

b.  Restriction, limitation.

قَيْد الْأَسْنَان
قَيْد الْأَسْنَان
a.  The gum.

قَيْد الفَرَس
قَيْد الفَرَس
a.  Brand on a camel's neck.

مُقَيِّدَة الحِمَار
مُقَيِّدَة الحِمَار
a.  Black stony tract.

بَنُو مُقَيِّدَة
بَنُو مُقَيِّدَة
a.  Scorpions.

##### Türkçe

**قَادَ**
**قَادَ** ( y ) [ edilgen. a. **قِيْدَ** ], Bağlandı, zincirlendi.

**قَيَّدَ**
**قَيَّدَ** II ,
a. Bağladı, kıskıvrak bağladı, prangaya vurdu, kelepçeledi; (hayvanı) köstekledi.

b. (yazıyı) noktaladı.

c. Sınırladı, kısıtladı; engelledi, alıkoydu.

d. Kaydetti, kayıt altına aldı, yazdı, istinsah etti.

e. [ edilgen. ], I’e bak.

**تَقَيَّدَ**
**تَقَيَّدَ** V ,
a. I’e bak.

b. Kaydedildi vb.

c. [ Bi ], Kendini verdi; bağlandı.

**قَيْد**
**قَيْد** [ 1 ] , ( çoğ. **قُيُوْد** 27 , **أَقْيَاْد** 38 ),
a. Bağ: pranga, kelepçe, zincir; (hayvan için) köstek; (doğan için) ayak bağı; kayış, tasma.

b. Eş.

c. Hece işareti.

d. 2 (b)’ye bak.

**قَاد**
**قَاد** [ 1A ],
a. 2 (b)’ye bak.

**قِيْد**
**قِيْد** [ 2 ],
a. Deriden kırbaç, kayış.

b. (mızrağın) ölçüsü.

**مَقِيْد**
**مَقِيْد** [ 18 ] , ( çoğ. **مَقَاْيِيْدُ** 65 ),
a. N. P. II (a)’ya bak.

**قِيَاد**
**قِيَاد** [ 23 ],
a. Yedek ipi; yular.

**قَيِّد**
**قَيِّد** [ 25 ],
a. Uysal.

**مُقَيَّد**
**مُقَيَّد** [ N. P. a. II], Bağlı, prangalı; köstekli.

b. Bilek; ayak bileği.

c. Yazılmış, kaydedilmiş.

**تَقْيِيْد**
**تَقْيِيْد** [ N. Ac. a. II ], ( çoğ. **تَقْيِيْدَات** ), Not, kenar notu.

b. Kısıtlama, sınırlama.

**قَيْد الْأَسْنَان**
**قَيْد الْأَسْنَان**
a. Diş eti.

**قَيْد الفَرَس**
**قَيْد الفَرَس**
a. Devenin boynundaki dağlama.

**مُقَيِّدَة الحِمَار**
**مُقَيِّدَة الحِمَار**
a. Siyah taşlık saha.

**بَنُو مُقَيِّدَة**
**بَنُو مُقَيِّدَة**
a. Akrepler.
