# قيد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%8A%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قيد

القَيْدُ: معروف، والجمع أَقْيادٌ وقُيودٌ، وقد قَيَّدَه
يُقَيِّدُه تَقْييداً وقَيَّدْتُ الدابَّة. وفرس قَيْدُ الأَوابِد أَي أَنه لسرعته كأَنه يُقَيِّدُ الأَوابد وهي الحُمُرُ الوحشيَّةُ بلحاقها؛ قال سيبويه: هو نكرة وإِن كان بلفظ المعرفة؛ وأَنشد قول امرئ القيس:
وقد أَغْتَدِي والطَّيرُ في وكَناتِها
بِمُنْجَرِدٍ قَيْدِ الأَوابدِ هَيْكَلِ
الوكَناتُ: جمع وَكْنَةٍ لِوَكْرِ الطائِر. والمِنْجَرِدُ: القصيرُ الشعر. والأَوابِدُ: الوحْشُ. يقال: تأَبَّدَ أَي تَوَحَّشَ والهَيْكَلُ: العظيم الخَلْقِ؛ وأَنشد أَيضاً لامرئ القيس:
بِمُنْجَرِدٍ قَيْدِ الأَوابِدِ لاحَه
طِرادُ الهَوادِي كلَّ شأْوٍ مُغَرِّبِ
قال ابن حني: أَصله تقييد الأَوابد ثم حذف زيادتيه فجاء على الفعل؛ وإِن شئت قلت وصف بالجوهر لما فيه من معنى الفعل نحو قوله:
فلولا اللَّهُ والمُهْرُ المُفَدَّى،
لَرُحْتَ وأَنتَ غِرْبالُ الإِهابِ
وضَعَ غربالُ موضِعَ المُخَرَّقِ. التهذيب: يقال للفرس الجَوادِ الذي يَلْحَق الطرائدَ من الوحش: قَيْد الأَوابِدِ؛ معناه أَنه يلحق الوحش لجَوْدته ويمنعه من الفوات بسرعته فكأَنها مُقَيَّدَة له لا تعدو. وقالت امرأَة لعائشة، رضوان الله عليها: أَأُقَيِّدُ جَمَلي؟ أَرادت بذلك تَأْخِيذَها إِياه من النساءِ سِواها، فقالت لها عائشة بعدما فَهِمَت مرادها: وجْهِي من وجْهِك حرام؛ قال ابن الأَثير: أَرادت أَنها تعمل لزوجها شيئاً يمنعه عن غيرها من النساء فكأَنها تَرْبِطه وتُقَيِّدُه عن إِتيان غيرها. وفي الحديث: قَيَّدَ الإِيمانُ الفَتْك؛ معناه أَنَّ الإِيمانَ يمنع عن الفَتْك بالمؤمن كما يمنع ذا العَيْثِ عن الفَسادِ قَيْدُه الذي قُيِّدَ به.ومُقَيِّدَةُ الحِمار: الحُرَّةُ لأَنها تَعْقِلُه فكأَنها قَيْدٌ له؛ قال:
لَعمْرُكَ ما خَشِيتُ على عَدِيٍّ
سُيُوفَ بَني مُقَيِّدَة الحِمارِ
ولكِني خَشِيتُ على عَدِيٍّ
سُيُوفَ القَوْمِ أَو إِيَّاكَ حارِ
عنى ببني مُقَيِّدَة الحِمارِ العَقارِبَ لأَنها هناك تكون. والقَيْدُ: ما ضَمَّ العَضُدَتَيْنِ المؤَخَّرَتَيْنِ من أَعلاهما من القِدِّ. والقَيْدُ: القِدُّ الذي يَضُمُّ العَرْقُوَتَيْنِ من القَتبِ. والعرب تكني عن المرأَة بالقَيْد والغُلّ. وقَيْدُ الرَّحْل: قِدٌّ مَضْفُور بين حِنْوَيْهِ من فوق، وربما جُعِلَ للسرج قَيْدٌ كذلك، وكذلك كل شيء أُسِرَ بعضُه إِلى بعض. وقُيُودُ الأَسنان: لِثاتُها؛ قال الشاعر:
لَمُرْتَجَّةُ الأَرْدافِ، هِيفٌ خُصُورُها،
عِذابٌ ثَناياها، عِجافٌ قُيُودُها
يعني اللِّثاتِ وقلَّة لحمها. ابن سيده: وقيود الأَسنانِ عُمورها وهي الشرُفُ السابِلةُ بين الأَسنان؛ شبهت بالقُيودِ الحمر من سِمات الإِبلِ. قَيْدُ الفرس: سِمَة في أَعناقها؛ وأَنشد:
كُومٌ على أَعناقِها قَيْدُ الفَرَسْ،
تَنْجُو إِذا الليلُ تَدانَى والتَبَسْ
الجوهري: قَيْدُ الفَرَسِ سِمَة تكون في عنق البعير على صورة القَيْد. وفي الحديث: أَنه أَمَرَ أَوْس بن عبدِ الله الأَسْلَمِي أَن يَسِمَ إِبله في أَعناقِها قَيدَ الفَرَسِ؛ هي سمة معروفة وصورتها حَلْقَتان بينهما مدة.
وهذه أَجمالٌ مقاييدُ أَي مُقَيَّدات. قال ابن سيده: إِبل مَقايِيدُ مُقَيَّدة، حكاه يعقوب وليس بشيء، لأَنه إِذا ثبتت مُقَيَّدة فقد ثبتت مقايِيدُه. قال: والقيد من سِماتِ الإِبل وَسْمٌ مستطيل مثل القيد في عنقه ووجهه وفخذه؛ عن ابن حبيب من تذكرة أَبي عليّ. وقَيْدُ السيف: هو الممدود في أُصول الحمائل تُمْسِكُه البَكَرات.
وقَيَّد العِلم بالكتاب: ضَبَطَه؛ وكذلك قَيَّدَ الكتاب بالشَّكْل: شَكَلَه، وكلاهما على المثل. وتَقْييدُ الخط: تنقيطه وإِعجامه وشَكْلُه. والمُقَيَّدُ من الشِّعْرِ: خلافُ المُطْلَق؛ قال الأَخفش: المُقَيَّدُ على وجهين: إِمَّا مُقَيَّد قد تمَّ نحو قوله:
وقاتِمِ الأَعْماقِ خاوِي المُخْتَرَقْ
قال: فإِن زدت فيه حركة كان فضلاً على البيت، وإِما مُقَيَّد قد مُدَّ على ما هو أَقصر منه نحو فَعُولْ في آخر المُتَقارَب مُدَّ عن فَعُلْ، فزيادته على فعل عوض له من الوصل.
وهو منِّي قِيدَ رُمْحٍ، بالكسر، وقادَ رُمْح أَي قَدْرَه. وفي حديث الصلاة: حين مالت الشمسُ قِيدَ الشِّراكِ؛ الشراك أَحدُ سُيُور النعل التي على وجهها، وأَراد بِقِيدِ الشِّراكِ الوقت الذي لا يجوز لأَحد أَن يَتَقَدَّمه في صلاة الظهر، يعني فوق ظل الزوال فقدّره بالشراك لدقته وهو أَقل ما تَبِينُ به زيادة الظل حتى يعرف منه ميل الشمس عن وسط السماء؛ وفي الحديث رواية أُخرى: حتى ترتفع الشمس قِيدَ رُمح. وفي الحديث: لَقابُ قَوْسِ أَحدِكم من الجنةِ أَو قِيدُ سَوْطِه خيرٌ من الدنيا وما فيها. والقَيِّدُ: الذي إِذا قُدْتَه ساهَلَكَ؛ قال:
وشاعِرِ قَوْمٍ قد حَسَمْتُ خِصاءَه،
وكانَ له قَبْلَ الخِصاءِ كَتِيتُ
أَشَمُّ خَبُوطٌ بالفراسِنِ مُصْعَبٌ،
فأَصْبَحَ مني قَيِّداً تَرَبوتُ
والقِيادُ: حبل تُقادُ به الدابة.
والقَيِّدَةُ: التي يُسْتَترُ بها من الرَّمِيَّةِ ثم تُرْمَى؛ حكاه ابن سيده عن ثعلب.
وابن قَيْدٍ: من رُجَّازِهم؛ عن ابن الأَعرابي. وقَيْد: اسم فرس كان لبني تَغْلِبَ؛ عن الأَصمعي. والمُقَيَّدُ: موضع القَيْدِ من رِجْل الفرس والخلخال من المرأَة. وفي حديث قَيْلَةَ: الدَّهْناءُ مُقَيَّد الجمل؛ أَرادت أَنها مُخْصِبَة مُمْرِعَة والجمل لا يَتَعدّى مَرْتَعَه. والمُقَيَّدُ ههنا: الموضِعُ الذي يُقَيَّدُ فيه أَي أَنه مكانٌ يكون الجمل فيه ذا قَيْد. وفي الحديث: قَيَّدَ الإِيمانُ الفَتْك أَي أَن الإِيمان يمنع عن الفتك كما يمنع القَيْدُ عن التصرف، فكأَنه جَعَلَ الفَتْكَ مُقَيَّداً؛ ومنه قولهم في صفة الفرس: قَيْدُ الأَوابد.

### Türkçe

**القَيْدُ**: bilinen (şey); çoğulu **أَقْيادٌ** ve **قُيودٌ**’dur. Ve onu **قَيَّدَه يُقَيِّدُه تَقْييداً** diye bağladı; ve ben biniti **قَيَّدْتُ**. Ve “**فرس قَيْدُ الأَوابِد**”: yani o, süratinden dolayı sanki yabanîleri—ki onlar yaban eşekleridir—onlara yetişmekle bağlıyormuş gibidir. Sîbeveyh dedi ki: O, lafız olarak marife olsa da nekredir. Ve İmru’ul-Kays’ın sözünü inşad etti:

وقد أَغْتَدِي والطَّيرُ في وكَناتِها
بِمُنْجَرِدٍ قَيْدِ الأَوابدِ هَيْكَلِ

**الوكَناتُ**: kuşun yuvası için **وَكْنَةٍ**’nin çoğuludur. Ve **المِنْجَرِدُ**: kısa kıllı (olan). Ve **الأَوابِدُ**: yaban (hayvanları). Denir ki: **تأَبَّدَ** yani vahşileşti. Ve **الهَيْكَلُ**: yaratılışı büyük (olan). Ve yine İmru’ul-Kays’a ait olarak da inşad etti:

بِمُنْجَرِدٍ قَيْدِ الأَوابِدِ لاحَه
طِرادُ الهَوادِي كلَّ شأْوٍ مُغَرِّبِ

İbn Hinnî dedi ki: Aslı “yabanîleri bağlama”dır; sonra iki ziyadesini hazfetti de fiil üzere geldi. Ve istersen dedin ki: İçinde fiil mânası bulunduğu için cevherle vasfedildi; şu sözü gibi:

فلولا اللَّهُ والمُهْرُ المُفَدَّى،
لَرُحْتَ وأَنتَ غِرْبالُ الإِهابِ

Ve **غربالُ**’ı **المُخَرَّقِ**’ın yerine koydu. **التهذيب**: Yabanın avlarını yakalayan cins at için denir: **قَيْد الأَوابِدِ**; mânası: iyiliğinden dolayı yabanı yakalar ve süratiyle kaçıp gitmeyi ondan men eder; sanki o, onun için bağlanmış gibidir, kaçmaz. Ve bir kadın, Âişe’ye—Allah’ın rızası onun üzerine olsun—dedi ki: “Deveyi **أَأُقَيِّدُ جَمَلي؟**” Bununla, onu diğer kadınlardan başka kendisine tahsis etmesini kastetti. Âişe, muradını anlayınca ona dedi ki: “Yüzüm senin yüzünden haramdır.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Kocası için, onu diğer kadınlardan men edecek bir şey yapmayı istedi; sanki onu bağlıyor ve onu başkasına gitmekten bağlayıp kısıtlıyor. Ve hadiste: **قَيَّدَ الإِيمانُ الفَتْك**; mânası: iman, mümine karşı öldürmeyi men eder; tıpkı bağının, fesattan **ذا العَيْثِ**’i men etmesi gibi; onunla bağlandığı bağı. Ve **مُقَيِّدَةُ الحِمار**: hür (kadın); çünkü onu bağlar; sanki o, onun için bir bağdır; dedi ki:

لَعمْرُكَ ما خَشِيتُ على عَدِيٍّ
سُيُوفَ بَني مُقَيِّدَة الحِمارِ
ولكِني خَشِيتُ على عَدِيٍّ
سُيُوفَ القَوْمِ أَو إِيَّاكَ حارِ

**بني مُقَيِّدَة الحِمارِ** ile akrepleri kastetti; çünkü orada bulunurlar. Ve **القَيْدُ**: üstlerinden, deriden, iki arka pazuyu bir araya toplayan (şey). Ve **القَيْدُ**: semerin iki topuk kemiğini bir araya toplayan deri kayış. Ve Araplar kadından kinaye olarak **القَيْد** ve **الغُلّ** derler. Ve **قَيْدُ الرَّحْل**: üstten, iki eğrisi arasında örülmüş bir deri kayış; bazen eyer için de bunun gibi bir **قَيْد** yapılır; ve bir şeyin bir kısmı diğer bir kısma esir edilip bağlanan her şey de böyledir. Ve **قُيُودُ الأَسنان**: diş etleridir; şair dedi ki:

لَمُرْتَجَّةُ الأَرْدافِ، هِيفٌ خُصُورُها،
عِذابٌ ثَناياها، عِجافٌ قُيُودُها

Yani diş etlerini ve etinin azlığını. İbn Sîdeh: **قيود الأَسنانِ** onların **عُمورها**’dır; o, dişlerin arasındaki sarkık çıkıntılardır; develerin damgalarından kızıl bağlara benzetildi. **قَيْدُ الفرس**: boyunlarında bir damgadır; ve inşad etti:

كُومٌ على أَعناقِها قَيْدُ الفَرَسْ،
تَنْجُو إِذا الليلُ تَدانَى والتَبَسْ

Cevherî: **قَيْدُ الفَرَسِ** devenin boynunda, bağ suretinde olan bir damgadır. Ve hadiste: O, Evs b. Abdillah el-Eslemî’ye develerini boyunlarında **قَيدَ الفَرَسِ** ile damgalamasını emretti; o, bilinen bir damgadır; sureti, aralarında bir mesafe bulunan iki halkadır. Ve bunlar **أَجمالٌ مقاييدُ**: yani bağlanmışlar. İbn Sîdeh dedi ki: **إِبل مَقايِيدُ** “bağlanmış”tır; Yakub onu rivayet etti; fakat bir şey değildir; çünkü “bağlanmış” sabit olunca onun “bağları” da sabit olmuş olur. Dedi ki: Develerin damgalarından **القيد**: boynunda, yüzünde ve uyluğunda, boyuna bir damga; Ebû Ali’nin tezkiresinden İbn Habîb’den. Ve **قَيْدُ السيف**: askıların köklerinde uzatılmış olandır; makaralar onu tutar.

Ve “ilmi kitapla bağladı” (**قَيَّد العِلم بالكتاب**): onu ضبط etti; ve aynı şekilde “kitabı şekille bağladı” (**قَيَّدَ الكتاب بالشَّكْل**): onu şekelledi; ikisi de misal üzeredir. Ve **تَقْييدُ الخط**: noktalanması, i‘câm edilmesi ve şekillenmesidir. Ve şiirden **المُقَيَّدُ**: **المُطْلَق**’ın zıddıdır. Ahfeş dedi ki: **المُقَيَّدُ** iki vecih üzeredir: Ya tamam olmuş bir **مُقَيَّد**; şu sözü gibi:

وقاتِمِ الأَعْماقِ خاوِي المُخْتَرَقْ

Dedi ki: Eğer onda bir hareke artırırsan, beyit üzerine fazlalık olur. Ya da kendisinden daha kısa olan üzerine uzatılmış bir **مُقَيَّد**; mesela **المُتَقارَب**’ın sonunda **فَعُولْ**, **فَعُلْ**’den uzatılmıştır; onun **فعل** üzerine ziyadesi, وصل’dan ona bir ivazdır.

Ve o, benden **قِيدَ رُمْحٍ** (kesre ile)dir; ve **قادَ رُمْح** yani onun miktarı. Ve namaz hadîsinde: güneş, **قِيدَ الشِّراكِ** kadar meylettiği vakit; **الشراك** nalının yüzünde olan kayışlardan biridir. Ve **بِقِيدِ الشِّراكِ** ile, öğle namazında hiç kimsenin onu geçmesinin caiz olmadığı vakti kastetti; yani zeval gölgesinin üstünde; onu inceliğinden dolayı şirak ile takdir etti; o, gölgenin artışının kendisiyle belirdiği en az şeydir; ta ki ondan güneşin göğün ortasından meyli bilinsin. Ve hadiste başka bir rivayet: güneş **قِيدَ رُمح** kadar yükselinceye kadar. Ve hadiste: “Sizden birinizin yayının **لَقابُ**’ı cennettendir; yahut onun kamçısının **قِيدُ سَوْطِه**’i, dünya ve içindekilerden hayırlıdır.”

Ve **القَيِّدُ**: onu sevk ettiğinde sana kolaylık gösteren (şey/kimse); dedi ki:

وشاعِرِ قَوْمٍ قد حَسَمْتُ خِصاءَه،
وكانَ له قَبْلَ الخِصاءِ كَتِيتُ
أَشَمُّ خَبُوطٌ بالفراسِنِ مُصْعَبٌ،
فأَصْبَحَ مني قَيِّداً تَرَبوتُ

Ve **القِيادُ**: binitin onunla sevk edildiği ip. Ve **القَيِّدَةُ**: atıştan saklanılan, sonra atılan (şey); İbn Sîdeh onu Sa‘leb’den rivayet etti.

Ve **ابن قَيْدٍ**: onların recez şairlerindendir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **قَيْد**: Benî Tağlib’in bir atının adıdır; Asma‘î’den. Ve **المُقَيَّدُ**: atın ayağında bağın yeri ve kadında halhal. Ve Kayle hadîsinde: “**الدَّهْناءُ مُقَيَّد الجمل**”; onunla, onun verimli, otlu olduğunu kastetti; deve otlağını aşmaz. Ve buradaki **المُقَيَّدُ**: bağlandığı yer; yani deve orada bağ sahibi olarak bulunan bir yerdir. Ve hadiste: **قَيَّدَ الإِيمانُ الفَتْك** yani iman, öldürmeyi men eder; tıpkı bağın tasarruftan men etmesi gibi; sanki öldürmeyi **مُقَيَّداً** kıldı. Ve ondan, atın sıfatında söyledikleri: **قَيْدُ الأَوابد**.
