# قيص (ق-ي-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%8A%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ق - ي - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والصاد و"وايء" معهما
ق ص و، و ق ص، ق ي ص، ص ي ق مستعملات قصو: القًصْوُ: قطع أذن البعير، وناقة قَصْواءُ، وبعير مَقْصُوُّ، والقياس أَقْصَى، ولم يقولوا، وقَصَوْتُ الأذن: قَطَعتُ من طرفها قطعة.
وقَصَا يَقْصُو قُصُوّاً أي تنحى في كل شيء، والقاصية من الناس ومن المواضع: المتنحي، يقال: هي القُصْوَى والقُصْيا، وما جاء من فُعْلَى من بنات الواو يحول إلى الياء نحو: الدنيا من دنوت وأشباهه غير القُصوى، فإن الياء لغة فيه.
وقصا فهو قاص، والقُصْوَى والأَقْصَى كالكبرى والأكبر. وجاءت الفتيا لغة في الفتوى لأهل المدينة خاصة.
والقَصَا، مقصُورٌ: فناء الدار، ومنهم منم يمد، قال:
فحاطونا القَصَا ولقد رأونا		قريباً حيث يستمع السرار
وقص: الوَقْصُ: قصر في العنق، كأنه رد في جوف الصدر، فهو أوْقَصُ والأنثى وَقْصاءُ. وَوقَصْتُ رأسه وَقْصاً: غمزته غمزاً شديداً وربما اندقت منه العنق.
والدابة تَقِصُ عنها الذباب وَقْصاً بذنبها، أي تضربه فتقتله. والدواب تَقِصُ رءوس الأكام أي تكسر رءوسها بقوائمها.
قيص: ويقال: قاصَتِ السن تَقيصُ إذا تحركت، ويقال: انقاصَتْ.
صيق: الصِّيقُ: الغبار الجائل في الهواء، ويقال: صِيقَةٌ، قال رؤبة: ?تترك ترب البيد مجنون الصِّيَقْ وقال:
كما انقض تحت الصِّيقِ عوار
يعني الخفاش.

##### Türkçe

**القاف** ve **الصاد** ve onlarla birlikte **"وايء"**
ق ص و، ve ق ص، ق ي ص، ص ي ق kullanımdadır. **قصو**: **القًصْوُ**: devenin kulağını kesmektir; **ناقة قَصْواءُ**; **بعير مَقْصُوُّ**; kıyas **أَقْصَى**’dır; fakat onlar söylemediler; ve **قَصَوْتُ الأذن**: ucundan bir parça kestim.

Ve **قَصَا يَقْصُو قُصُوّاً** yani her şeyde uzaklaştı; insanlardan ve yerlerden **القاصية**: uzaklaşmış olan; denilir ki: o **القُصْوَى** ve **القُصْيا**’dır; **فُعْلَى** vezninden **بنات الواو**’dan gelen şey, **الدنيا**’nın **دنوت**’tan (gelmesi) ve benzerleri gibi **الياء**’ya çevrilir; **القُصوى** hariç; çünkü onda **الياء** bir dildir (lehçedir).

Ve **قصا**; o halde o **قاص**’tır; ve **القُصْوَى** ile **الأَقْصَى**, **الكبرى** ve **الأكبر** gibidir. Ve **الفتيا**, özellikle Medine ehli için **الفتوى**’da bir dil (lehçe) olarak geldi.

Ve **القَصَا** (maksûr): evin avlusudur; ve onlardan kimi uzatır (meddeder); dedi ki:
فحاطونا القَصَا ولقد رأونا		قريباً حيث يستمع السرار

Ve **قص**: **الوَقْصُ**: boyunda kısalık; sanki göğsün içine geri itilmiş gibidir; o halde o **أوْقَصُ**’tur; dişisi **وَقْصاءُ**’dur. Ve **وَوقَصْتُ رأسه وَقْصاً**: onu şiddetli bir sıkmayla sıktım; bazen ondan boyun kırılırdı.

Ve binek hayvanı, kuyruğuyla sineği kendinden **وَقْصاً** eder; yani ona vurur da onu öldürür. Ve binek hayvanları, ayaklarıyla tepelerin başlarını **تَقِصُ** eder; yani başlarını kırar.

**قيص**: ve denilir ki: **قاصَتِ السن تَقيصُ**; hareket ettiğinde; ve denilir ki: **انقاصَتْ**.

**صيق**: **الصِّيقُ**: havada dolaşan tozdur; ve denilir ki: **صِيقَةٌ**. Rü’be dedi ki: ?تترك ترب البيد مجنون الصِّيَقْ Ve dedi ki:
كما انقض تحت الصِّيقِ عوار

Yani yarasa.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قَيْصُ السِنِّ: سقوطَها من أصلها. قال أبو ذؤيب:
فِراقٌ كَقَيْصِ السِنِّ فالصَبْرَ إنَّهُ		لكلِّ أُناسٍ عَثْـرَةٌ وجُـبـورُ
ويروى بالضاد المعجمة. قال الأمويّ: انْقاصَتِ البئرُ: انهارتْ. وقال الأصمعيّ: المُنْقاصُ: المُنْقَعِرُ من أصله. والمُنْقاضُ، بالضاد المعجمة: المنشقُّ طولاً. وقال أبو عمرو: هما بمعنًى واحد.

##### Türkçe

**قَيْصُ السِنِّ**: onun kökünden düşmesi. Ebû Züeyb dedi ki:
Bir ayrılık, **قَيْصِ السِنِّ** gibidir; öyleyse sabır; çünkü o,		her bir insanlar topluluğu için bir sürçme ve bir onarma vardır.

Ve **الضاد** mu‘ceme ile rivayet edilir. el-Emevî dedi ki: **انْقاصَتِ البئرُ**: çöktü. el-Asma‘î dedi ki: **المُنْقاصُ**: kökünden oyulup çıkan. Ve **المُنْقاضُ**, **الضاد** mu‘ceme ile: boyuna yarılmış olan. Ebû Amr dedi ki: ikisi bir tek mânâdadır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ص ( وايء )
قصا ، قيص ، وقص ، صيق ، صوق .
قصا : قال الليث وغيره : القَصْو : قَطْع أذُن البعير ، يقال : ناقة قَصْواء وبعيرٌ مَقْصُوٌّ ، هكذا يتكلمون به ، وكان القياس أن يقولوا : بعيرٌ أقصى فلم يقولوا .
قال أبو بكر : القصَا : حذف في أذن الناقة ، مقصور ، يكتب بالألف . وناقة قصواء وبعير مقصيّ ومقصُوّ .
أبو عبيد عن أبي زيد قال : القَصْواء من الشاءِ : المقطوعُ طرفُ أذنِها .
وقال الأحمر : المُقَصَّاة من الإبل : التي شُقّ من أذنها شيء ثم تُرِك مُعَلَّقاً .
وقل الله جلّ وعزّ : ( إِذْ أَنتُم بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُم بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى ) ( الأنفال : 42 ) .
قال الفراء : الدنيا مما يلي المدينة ، والقُصْوى مما يلي مكة .
الحراني عن ابن السكيت قال : ما كان من النُّعوت مِثل العُليا والدُّنيا فإِنه يأتي بضم أوَّله وبالياء ، لأنهم يستثقلون الواو مع ضمّة أوله ، فليس فيه اختلاف ، إلاّ أنّ أهل الحجاز قالوا : القُصْوَى فأظهروا الواو ، وهو نادر ، وأخرجوه على القياس إذْ سَكَن ما قَبْل الواو ، وتميم وغيرُهم يقولون : القُصْيَا .
الليث : كلُّ شيء تَنحَّى عن شيء فقد قَصا يقصو قُصُوّاً فهو قاصٍ . والقاصية مِن الناس ومن المواضع : ما تَنحَّى . والقصْوَى والأقصى ، كالأكبر والكبْرى .
أبو زيد : قصَوْتُ البعيرَ : إذا قطعتَ أذنه ، وناقة قَصْواء وبعيرٌ مقصُوٌّ على غير قياس .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للفَحْل : هو يَحْبو قَصا الإبل : إذا حفِظها من الانتشار . ويقال : تقصَّاهم ، أي : طلبهم واحداً واحداً من أقصاهم .
ويقال : حاطهم القصا مقصوراً ، يعني كان في طُرَّتهم لا يأتيهم . وقال غيره : حاطهم القصا ، أي : حاطَهُم من بعيد وهو يبصرهم ويتحرَّز منهم ، ومنه قول بشر بن أبي خازم :
فحَاطُونا القَصا ولقد رَأَوْنا
قريباً حيث يُستَمَع السرار
ويقال : أقصاه يُقصيه ، أي : باعَدَه ، ويقال : هَلُمّ أقاصيك أيُّنا أبعَدُ من الشرِّ . يقال : قاصيتُه فقصَوْتُه .
والقصايا : خِيار الإبل ، واحدتها قَصِيَّة ، وهي التي تُودَع ولا تُجْهَد في حَلَب ولا رُكوب ، وإذا جُهِدت الإبلُ قيل فيها : قَصايا .
ويقال : نزلْنا منزِلاً لا تُقْصِيه الإبل ، أي : لا تَبلعُ أقصاه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أقْصَى الرجلُ : إذا اقتنَى القَواصِيَ مِن الإبل وهي النِّهاية في الغَزارة والنّجابة . ومعناه : أنَّ صاحب الإبل : إذا جاءَ المصدِّق أقصاها ، ضِنّاً بها . وأقصى : إذا حَفِظ قَصَا العَسكر وقَصاءَه ، وهو ما حول العسكر ، وتقصَّيتُ الأمر واستقصيتُه .
وقص : قال الليث : الوَقَص : قِصَرٌ في العُنق كأنه رُدّ في جَوْف الصَّدْر . ورجل أوْقَص
وامرأة وَقْصاء .
وتقول : وقَصْتُ رأسَه : إذا غمَزْتَه سُفْلاً غمْزاً شديداً ، وربّما اندقَّت منه العُنُق . والدابَّة تَذُبُّ بذَنبِها فَتَقص عنها الذُّباب وَقْصاً : إذا ضَرَبْته به فقتَلْته . والدوابُّ إذا سارت في رؤوس الإكام وقَصَتْها ، أي : كَسرتْ رؤوسَها بقوائمها .
وفي الحديث : أنّ رجلاً كان واقفاً مع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فوَقصَتْ به ناقتُه وهو مُحْرمٌ في أخَاقِيق جِرذان . فمات .
قال أبو عبيد : والوَقص : كَسْرُ العُنق ، ومنه قيل : للرجل أوقص ، إذا كان مائل العُنُق قصيرَها . ومنه يقال : وقصْتُ الشيء : إذا كسَرْتَه .
وقال ابن مُقْبل :
فبعثتُها تَقِصُّ المقَاصِرَ بعدما
كرَبتْ حَياةُ النارِ للمتنوِّرِ
أي : تدُقّ وتكسِر يَعني ناقته .
وقال ابن السكّيت : الوَقص : دَقُّ العُنق . والوَقْص : قصَر العُنق . والوَقَص أيضاً : دِقاقُ العِيدان تُلقى على النار ، يقال : وقِّصْ على نارِك .
قال حُميد بن ثَور يصف امرأة :
لا تَصطلي النارَ إلاَّ مِجْمَراً أرِجاً
قد كَسّرَتْ مِن يَلَنْجوجٍ لها وَقصَا
وفي حديث عليّ : أنه قضى في الواقصة والقامصَة والقارصَة وهي ثَلاث جوارٍ ركبت إحداهنّ الأخرى فقرصت الثالثة المركوبة فقمصت فسقطت الراكبةُ فقضى للتي وَقصت ، أي : اندقَّ عنقها بثلثي الدِّية على صاحبتيها . والواقصة بمعنى الموقوصة ، كما قالوا آشِرةٌ بمعنى مأشورة ، كما قال :
أناشِرُ لا زالت يمينك آشِره
أي : مأشورة .
وفي حديث مُعاذ بن جَبَل : أنه أُتِي بوَقَص في الصّدَقة وهو باليمن ، فقال : ( لم يأْمرني رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فيه بشيء ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : الوَقص : هو ما وَجَبَتْ فيه الغَنم مِن فَرائض الإبل في الصَّدَقة ما بين الخَمس إلى العشرين .
قال أبو عبيد : ولا أرَى أبا عمرٍ و حَفِظ هذا ، لأنَّ سُنَّة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّ في خَمسٍ من الإبل شاةً ، وفي عَشْرٍ شاتَين إلى أربع وعشرين في كلِّ خمس شاة ، ولكنَّ الوَقَصَ عندنا ما بين الفَريضتين ، وهو ما زادَ على خمسٍ من الإبل إلى تِسْع ، وما زاد على عَشْر إلى أربع عَشرة ، وكذلك ما فوقَ ذلك . وجمعُ الوَقَص أوقاص .
قال أبو عبيد : وبعض العلماءِ يجعل الأوْقَاصَ في البقر خاصَّة ، والأشناق في الإبل خاصّة ، وهما جميعاً ما بين الفريضتين .
وفي الحديث : ( أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أُتِيَ بفَرَس فرَكِبه ، فجعل يتوقَّص به ) .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا نَزَا الفَرَسُ في عَدْوِه نَزْواً وهو يقارِبُ الخَطْو فذلك التوقُّص ، وقد تَوَقَّصَ .
وقال أبو عبيدة : التوقُّصُ : أن يَقْصُر عن الْخَبب ، ويزيدَ على العَنَق ، وَينْقُل قوائمه نَقْل الخَبَب ، غير أنَّها أقرب قَدْراً إلى الأرض ، وهو يرمي نفسَه ويَخُبْ .
أبو عبيد عن الكسائي : وقَصْتُ عُنقَه أقِصُها وَقْصاً ، ولا يكون وقَصَت العُنُقُ نفسها ، إنما هي وُقِصَتْ .
قال الأزهري : قال ابن السكيت : الوَقَص : قِصَر العُنق .
قال شمر : قال خالد : وُقِص البعير فهو موقوص : إذا أصبح داؤه في ظهره لا حَرَاك به .
قال : وكذلك العُنق والظهر في الوقْص .
قيص : قال الليث : يقال : قاصَتِ السِّنّ تَقِيص : إذا تحرّكتْ . ويقال : انقاصت .
وقال غيره : انقاصت السنُّ : إذا انشقت طُولاً ، وكذلك انقاصَتِ الركيَّة .
وأنشد ابن السكّيت :
يا رِيَّها مِن بارِدٍ قَلاّصٍ
قد جَمَّ حتى هَمَّ بانقياص
وتقيَّصَت الحِيطانُ : إذا مالتْ وتقدّمتْ .
صيق : قال الليث وغيره : الصِّيق : الغُبار الجائل في الهواءِ . ويقال : صِيقَةٌ .
وأنشد ابنُ الأعرابيّ :
لي كلَّ يومٍ صِيقَةٌ
فَوْقِي تأجَّلُ كالظِّلالَهْ
أبو عبيد عن أبي زيد : الصِّيق : الريح المنتنة ، وهي من الدوابِّ .
وقال بعضهم : هي كلمة معرّبة ، أصلها زِيقا بالعِبرانيَّة .
سلمة عن الفرّاء قال : الصِّيق : الصَّوْت . والصِّيقُ : الغُبار .
وقال أبو عمرو : الصائق والصائك : اللازق .
قال جَندَل :
أسوَدَ جَعْدٍ ذي صُنَانٍ صائقِ

##### Türkçe

ق ص ( **وايء** )
**قصا** ، **قيص** ، **وقص** ، **صيق** ، **صوق** .
**قصا** : Leys ve başkaları dedi: **القَصْو**: devenin kulağını kesmektir; denir ki: **ناقة قَصْواء** ve **بعيرٌ مَقْصُوٌّ**; böyle onunla konuşurlar; kıyas, “**بعيرٌ أقصى**” demelerini gerektirirdi, fakat demediler.
Ebû Bekir dedi: **القصَا**: dişi devenin kulağında bir kesiktir; maksûr; elif ile yazılır. Ve **ناقة قصواء** ve **بعير مقصيّ ومقصُوّ**.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi: Koyundan **القَصْواء**: kulağının ucunun kesilmiş olanıdır.
Ve el-Ahmer dedi: Develerden **المُقَصَّاة**: kulağından bir şey yarılıp sonra asılı bırakılan.
Ve Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **إِذْ أَنتُم بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُم بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى** ) (Enfâl: 42).
Ferrâ dedi: **الدنيا** Medine tarafına yakın olandır; **القُصْوى** Mekke tarafına yakın olandır.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **العُليا** ve **الدُّنيا** gibi sıfatlardan olan şey, başının dammasıyla ve yâ ile gelir; çünkü başının dammasıyla birlikte vâvı ağır bulurlar; onda ihtilaf yoktur; ancak Hicaz ehli **القُصْوَى** dedi de vâvı açıkça gösterdiler; bu nadirdir; vâvdan önceki sâkin olunca onu kıyas üzere çıkardılar; Temîm ve başkaları ise **القُصْيَا** der.
Leys: Her şey bir şeyden uzaklaşırsa, muhakkak **قَصا** eder, **يقصو**; **قُصُوّاً**; o hâlde o **قاصٍ**’dir. İnsanlardan ve yerlerden **القاصية**: uzaklaşmış olan. Ve **القصْوَى** ile **الأقصى**, **الأكبر** ile **الكبْرى** gibidir.
Ebû Zeyd: **قصَوْتُ البعيرَ**: kulağını kestiğin zaman; ve **ناقة قَصْواء** ve **بعيرٌ مقصُوٌّ** kıyas dışı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Aygıra denir: “O, **يَحْبو قَصا الإبل**” — develeri dağılmaktan koruduğu zaman. Ve denir: “**تقصَّاهم**”, yani: onları en uçtakilerinden başlayarak birer birer aradı.
Ve denir: “**حاطهم القصا**” maksûr olarak; yani onların perçeminde idi, onlara gelmezdi. Başkası dedi: “**حاطهم القصا**”, yani: onları uzaktan kuşattı; onları görür ve onlardan sakınırdı. Bundan, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
فحَاطُونا القَصا ولقد رَأَوْنا
قريباً حيث يُستَمَع السرار
Ve denir: “**أقصاه يُقصيه**”, yani: onu uzaklaştırdı. Ve denir: “**هَلُمّ أقاصيك**” — hangimiz şerden daha uzaktır. Denir: “**قاصيتُه فقصَوْتُه**”.
Ve **القصايا**: develerin seçkinleridir; tekili **قَصِيَّة**’dir; o, emanet bırakılan ve sağımda da binmede de yormaya sokulmayan devedir; develer yorulunca onlarda “**قَصايا**” denir.
Ve denir: “Bir menzile indik ki develer onu **تُقْصِيه** etmez”, yani: onun en ucuna varamaz.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Adam **أقْصَى** etti” — develerden **القَواصِيَ**’yi edindiği zaman; o, bolluk ve soylulukta nihayettir. Manası: deve sahibi, sadaka tahsildarı gelince, ona kıyamayıp onları **أقصاها** eder. Ve **أقصى**: ordunun **قَصَا**’sını ve **قَصاءَه**’sını koruduğu zaman; o, ordunun çevresinde olan şeydir. Ve “**تقصَّيتُ الأمر واستقصيتُه**”.
**وقص** : Leys dedi: **الوَقَص**: boyunda kısalıktır; sanki göğsün içine geri itilmiş gibidir. Ve **رجل أوْقَص** ve **امرأة وَقْصاء**.
Ve dersin: “**وقَصْتُ رأسَه**”: onu aşağıya doğru şiddetli bir sıkıştırmayla bastırdığın zaman; belki ondan boyun kırılır. Ve binek hayvanı kuyruğuyla savurur da sineği ondan **وَقْصاً** ile **تَقص** eder: onu onunla vurup öldürdüğü zaman. Ve binek hayvanları tepeciklerin başlarında yürüdüklerinde onları **وقَصَتْها**, yani: ayaklarıyla başlarını kırdılar.
Hadiste: Bir adam, Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ile birlikte ayakta iken, ihramlı olduğu hâlde, Cirdân’ın **أَخَاقِيق**’inde devesi onu **وَقصَتْ**; böylece öldü.
Ebû Ubeyd dedi: **الوَقص**: boynu kırmaktır; bundan “adam **أوقص**” denildi; boynu eğik, kısası olduğu zaman. Ve bundan denir: “**وقصْتُ الشيء**”: onu kırdığın zaman.
İbn Mukbil dedi:
فبعثتُها تَقِصُّ المقَاصِرَ بعدما
كرَبتْ حَياةُ النارِ للمتنوِّرِ
Yani: ezer ve kırar; yani devesini.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَقص**: boynu ezmektir. Ve **الوَقْص**: boynun kısalığıdır. Ve **الوَقَص** da: ateşe atılan ince çubuklardır; denir: “Ateşine **وقِّصْ** et.”
Humeyd b. Sevr, bir kadını vasfederek dedi:
لا تَصطلي النارَ إلاَّ مِجْمَراً أرِجاً
قد كَسّرَتْ مِن يَلَنْجوجٍ لها وَقصَا
Ali’nin hadîsinde: O, **الواقصة** ve **القامصَة** ve **القارصَة** hakkında hükmetti; bunlar, üç câriyedir: birisi diğerinin üzerine bindi; üçüncüsü, binilmiş olanı çimdikledi; o da sıçradı; binici düştü; böylece **وَقصت** olana hükmetti; yani boynu kırılan olana, iki arkadaşına karşı diyetin üçte ikisiyle. Ve **الواقصة**, **الموقوصة** manasındadır; “**آشِرةٌ**”yi “**مأشورة**” manasında söyledikleri gibi; nitekim dedi:
أناشِرُ لا زالت يمينك آشِره
Yani: **مأشورة**.
Muâz b. Cebel hadîsinde: Yemen’de iken sadakada bir **وَقَص** getirildi; dedi ki: “(Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) onda bana bir şey emretmedi).”
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الوَقص**: sadakada, beş ile yirmi arasındaki develerin farzlarından, koyunun vacip olduğu şeydir.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr’ın bunu ezberlediğini görmüyorum; çünkü Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sünneti: beş devede bir koyun; on devede iki koyun; yirmi dörde kadar her beşte bir koyun. Fakat bizim yanımızda **الوَقَص** iki farîza arasındaki şeydir; o da: beş deveden dokuz’a kadar artan; on’dan on dört’e kadar artan; ve bunun üstündeki de böyledir. **الوَقَص**’ın çoğulu **أوقاص**’tır.
Ebû Ubeyd dedi: Âlimlerin bazısı **الأوْقَاص**’ı sığıra mahsus kılar; **الأشناق**’ı deveye mahsus kılar; ikisi de iki farîza arasındaki şeydir.
Hadiste: “(Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) bir at getirildi; ona bindi; onunla **يتوقَّص** etmeye başladı).”
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: At koşusunda sıçrayarak sıçradığında ve adımı yaklaştırdığında, işte bu **التوقُّص**tur; ve **تَوَقَّصَ** etmiştir.
Ebû Ubeyde dedi: **التوقُّص**: **الْخَبب**’den kısa kalıp **العَنَق**’tan fazla olmasıdır; ve ayaklarını **الخَبب**’in nakli gibi nakletmesidir; ancak onlar ölçüce yere daha yakındır; o, kendini atar ve **يَخُبْ** eder.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: “**وقَصْتُ عُنقَه**” — onu **أقِصُها وَقْصاً**; boyun kendi kendine **وقَصَت** olmaz; ancak o **وُقِصَتْ** olur.
Ezherî dedi: İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَقَص**: boynun kısalığıdır.
Şemmer dedi: Hâlid dedi: “Deve **وُقِص** edildi, o hâlde o **موقوص**tur”: hastalığı sırtında olup onda hareket kalmadığı zaman.
Dedi: Boyun ve sırt da **الوقْص**ta böyledir.
**قيص** : Leys dedi: Denir: “Diş **قاصَتِ**; **تَقِيص**”: hareket ettiği zaman. Ve denir: “**انقاصت**”.
Başkası dedi: “Diş **انقاصت**”: boyuna yarıldığı zaman; kuyu da böyle **انقاصَت** olur.
İbnü’s-Sikkît şu beyti okudu:
يا رِيَّها مِن بارِدٍ قَلاّصٍ
قد جَمَّ حتى هَمَّ بانقياص
Ve “Duvarlar **تقيَّصَت**”: eğilip öne geçtiği zaman.
**صيق** : Leys ve başkaları dedi: **الصِّيق**: havada dolaşan tozdur. Ve denir: **صِيقَةٌ**.
İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
لي كلَّ يومٍ صِيقَةٌ
فَوْقِي تأجَّلُ كالظِّلالَهْ
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الصِّيق**: pis kokulu rüzgârdır; o, binek hayvanlarındandır.
Bazıları dedi: O, Arapçalaştırılmış bir kelimedir; aslı İbranice’de **زِيقا**’dır.
Seleme, Ferrâ’dan dedi: **الصِّيق**: sestir. Ve **الصِّيقُ**: tozdur.
Ebû Amr dedi: **الصائق** ve **الصائك**: yapışan.
Cendel dedi:
أسوَدَ جَعْدٍ ذي صُنَانٍ صائقِ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ي ص
انقاص البناء والبئر والرمل وغيرها وتقيصت‏:‏ انهارت‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ يغشى الكناس بروقيه ويهدمه من هائل الرمل منقاصٌ ومنكشب يا ريّها من باردٍ قلاص جمّم حتى همّ بانقياص وبئر قيّاصة الجول‏.‏
قال‏:‏ ظلت تبايع حلواً لا يسرُّ لها حقداً ولا قصفاً قيّاصة الجول يريد رجلاً حلو الأخلاق وهو مع ذلك صلب ليس برخو كالبئر المنهارة‏.‏
وانقاصت السنّ‏:‏ انكسرت‏.‏

##### Türkçe

ق ي ص
**انقاص**: bina, kuyu, kum ve başkalarının çökmesi; ve **تقيصت**: çöktü.

Zü’r-Rumme dedi ki:
“İki boynuzuyla in’e girer ve onu yıkar; dehşetli kumdan **منقاصٌ** ve **منكشب**.
Ey onun sululuğu! soğuk **قلاص** (develer) (ile) **جمّم**; nihayet **بانقياص** etmeye (neredeyse) niyetlendi.”
Ve **بئر قيّاصة الجول**.

Dedi ki:
“**قيّاصة الجول** için, ona kin olarak da, **قصفاً** olarak da sevinç vermeyen bir tatlıyı sürdürdü.”
Tatlı huylu bir adamı kastediyor; o, bununla beraber katıdır; çökmüş kuyu gibi gevşek değildir.

Ve **انقاصت السنّ**: kırıldı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

قاصَ الضرسُ قَيْصاً وتَقَيَّص وانْقاصَ: انْشَقَّ طولاً فسقط، وقيل: هو انشقاقه، كان طولاً أَو عرضاً. وقاصَت السِّنُّ تَقِيصُ إِذا تحرّكت. ويقال: انْقاصَت إِذا انشقَّت طولاً؛ قال أَبو ذؤيب: فِراقٌ كقَيصِ السِّنِّ، فالصَّبْرَ إِنَّه،
لكل أُناسٍ، عَثْرَةٌ وجُبورُ
وقيل: قاص تحرَّك، وانْقاص انْشَقَّ. وقَيْصُ السنِّ: سُقوطُها من أَصلها، وأَورد بيت أَبي ذؤيب أَيضاً قال: ويروى بالضاد. وانْقاصَت الرَّكِيَّةُ وغيرُها: انْهارَت، وسيذكر أَيضاً بالضاد؛ وأَنشد ابن السكيت:يا رِيَّها مِنْ بارِدٍ قَلاَّصِ،
قد جَمَّ حتى هَمَّ بانْقِياصِ
والمُنْقاصُ: المُنْقَعِرُ من أَصله. والمُنْقاضُ، بالضاد المعجمة: المُنْشقّ طولاً. وقال أَبو عمرو: هما بمعنى واحد. وتَقَيَّصَت الحِيطان إِذا مالَت وتهدَّمت.
ومِقْيَص
(* قوله «ومقيص» في القاموس ما نصه: ومقيص بن صبابة صوابه بالسين ووهم الجوهري أ. هـ.) بن صُبابة، بكسر الميم: رجل من قريش قتله النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، في الفتح.

##### Türkçe

**قاصَ** azı dişi **قَيْصاً** ve **تَقَيَّص** oldu ve **انْقاصَ** oldu: boyuna yarıldı da düştü;
ve denildi ki: o, onun yarılmasıdır; ister boyuna olsun ister enine. Ve diş **قاصَت** olur, **تَقِيصُ** (yani) hareket ettiğinde. Ve denilir: boyuna yarıldığında **انْقاصَت**; Ebû Züeyb dedi ki:
Bir ayrılık, dişin **قَيصِ**i gibi; artık sabır (gerek), çünkü o,
her bir insanlar topluluğu için, bir sürçme ve bir onarmadır.
Ve denildi ki: **قاص** hareket etti; **انْقاص** yarıldı. Ve dişin **قَيْصُ**u: onun kökünden düşmesidir; ve Ebû Züeyb’in beytini de yine getirdi; dedi ki: **بالضاد** ile de rivayet olunur. Ve kuyu ve başkası **انْقاصَت** oldu: çöktü; ve bu da **بالضاد** ile de zikredilecektir; ve İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
Ey onun suyu! soğuk bir **قَلاَّصِ**ten (gelen),
çoğaldı, öyle ki **انْقِياصِ** ile (çöküşle) neredeyse niyetlendi.
Ve **المُنْقاصُ**: kökünden oyulup düşmüş olan. Ve **المُنْقاضُ** — **بالضاد المعجمة** ile: boyuna yarılmış olan. Ebû Amr dedi: ikisi bir tek mânâdadır. Ve duvarlar **تَقَيَّصَت** olur; eğildiklerinde ve yıkıldıklarında.

Ve **مِقْيَص**
(*Onun sözü “ve **مقيص**”: Kâmûs’ta lafzı şudur: ve **ومقيص بن صبابة** doğrusu **بالسين** iledir; Cevherî yanıldı, h. b.) **بن صُبابة**; mîm’in kesresiyle: Kureyş’ten bir adamdır; Peygamber onu, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, fetihte öldürdü.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ي ص * * انْقاصتِ * البئر انهارت قال الأصمعي * المُنْقاصُ * المنقعر من أصله وامنُقْاص الضاد المعجمة المنشق طولا وقال أبو عمرو هما بمعنى واحد قلت وبهما قرئ ﴿يريد أن ينقاض﴾ بالصاد والضاد المخففتين نقله الأزهري

##### Türkçe

* ق ي ص * **انْقاصتِ** kuyu: çöktü. el-Asmaʿî dedi ki: **المُنْقاصُ** kökünden oyulup çökmüş olandır; ve **امنُقْاص** (muʿceme **الضاد** ile) boyuna yarılmış olandır. Ebû ʿAmr dedi ki: ikisi tek bir mânâdadır. Ben dedim ki: ve ikisiyle de okundu: ﴿يريد أن **ينقاض**﴾, **الصاد** ve hafifletilmiş **الضاد** ile; bunu el-Ezherî nakletti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

قيص السن: سقوطها من أصلها  ، قاله الجوهري، وأنشد لأبي ذؤيب:

  فراق كقيص السن فالصبر إنه                      لكل أناس عثـرة وجـبـور وقد قاص قيصا، والضاد لغة فيه. القيص  من البطن: حركته  . يقال: أجد في بطني قيصا. قاله الفراء.  ومقيص بن صبابة  ، كمنبر:  صوابه بالسين  ، وهكذا رواه نقله الحديث في المغازي كما قاله الهروي، كما وجد بخط أبي زكريا في هامش الصحاح.  ووهم الجوهري  في ذكره هنا، وقد نبه عليه الصاغاني في العباب، وتقدم التعريف به في السين.  والقيصانة: سمكة صفراء مستديرة  ، نقله الصاغاني. قال ابن عباد:  جمل قيص  ، بالفتح،  وهو الذي يتقيص، أي يهدر  ، كبيت، وأبيات وبيوت.  وبئر قياصة الجول  ، أي  متهدمته  ، عن ابن عباد.  والانقياص: انهيال الرمل والتراب. و  أيضا  كثرة الماء في البئر  حتى كاد يهدمها. قال الليث: الانقياص:  سقوط السن  . وقال غيره: انقياص السن: انشقاقها طولا. قال الأموي: الانقياص:  انهيار البئر  ، والضاد لغة فيه. وأنشد ابن السكيت:
  يا ريها من بارد قلاص
  قد جم حتى هم بانقياص  كالتقيص  . يقال: قاص الضرس، وانقاص، وتقيص، إذا انشق طولا فسقط. وتقيصت البئر، إذا مالت وتهدمت، وكذا الحائط. قال الأصمعي:  المنقاص: المنقعر من أصله  . والمنقاص، بالضاد: المنشق طولا. وقال أبو عمرو: هما بمعنى واحد، كما في الصحاح. وفي العباب: وقرأ يحيى بن يعمر:  يريد أن ينقاص  ، وقرأ خليد العصري:  يريد أن ينقاض  ، بالمعجمة، والمهملة. ومما يستدرك عليه: قياص، كشداد: موضع بين الكوفة والشام، لقوم من شيبان وكندة.

##### Türkçe

**قيص** diş: onun kökünden düşmesidir; bunu el-Cevherî söylemiştir. Ebû Züeyb’den şu beyit okunmuştur:

Ayrılık **قيص السن** gibidir; öyleyse sabır, çünkü
her insanlar için bir sürçme ve bir onarma vardır.

Ve **قاص** **قيصا** etti; ve **الضاد** onda bir dildir. Karından **القيص**: onun hareket ettirilmesidir. Denir ki: “Karnımda **قيصا** buluyorum.” Bunu el-Ferrâ söylemiştir. Ve **مقيص بن صبابة**, **كمنبر**: onun doğrusu **بالسين** iledir; ve onu böylece, el-Herevî’nin söylediği gibi, megāzîde hadisi nakleden rivayet etmiştir; Sahâh’ın hâmişinde Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla bulunduğu gibi. Ve el-Cevherî, onu burada zikretmesinde yanılmıştır; ve es-Sâğānî, el-ʿUbâb’da ona dikkat çekmiştir; ve onunla tanıtım **السين**’de geçti. Ve **القيصانة**: sarı, yuvarlak bir balıktır; es-Sâğānî onu nakletmiştir. İbn ʿAbbâd dedi: **جمل قيص**; fetha ile; ve o, **يتقيص** eden, yani böğüren olandır; **كبيت** ve **أبيات** ve **بيوت** gibi. Ve **بئر قياصة الجول**: yani onun yıkıntısı; İbn ʿAbbâd’dan. Ve **الانقياص**: kumun ve toprağın dökülmesidir. Ve ayrıca kuyuda suyun çokluğu; ta ki neredeyse onu yıkacaktı. el-Leys dedi: **الانقياص**: **سقوط السن**’dir. Ve başkası dedi: **انقياص السن**: onun boyuna yarılmasıdır. el-Emevî dedi: **الانقياص**: **انهيار البئر**’dir; ve **الضاد** onda bir dildir. İbn es-Sikkît şu beyiti okumuştur:

Ey onun serin, az su taşıyanın kokusu!
Toplandı, ta ki neredeyse **بانقياص** ile, **كالتقيص** gibi.

Denir ki: **قاص** azı dişi, ve **انقاص** ve **تقيص**; boyuna yarılıp da düştüğü zaman. Ve kuyu **تقيصت**; eğilip yıkıldığı zaman; duvar da böyledir. el-Asmaʿî dedi: **المنقاص**: kökünden oyulmuş olandır. Ve **المنقاص**, **بالضاد** ile: boyuna yarılmış olandır. Ebû ʿAmr dedi: ikisi bir tek mânâdadır; Sahâh’ta olduğu gibi. Ve el-ʿUbâb’da: Yahyâ b. Yaʿmer okudu: “**يريد أن ينقاص**”; ve Halîd el-ʿAsrî okudu: “**يريد أن ينقاض**”; **بالمعجمة** ve **المهملة** ile. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **قياص**, **كشداد**: Kûfe ile Şâm arasında bir yerdir; Şeybân ve Kinde’den bir kavim içindir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَاصَ
1 قَاصَ ذ , inf. n. قَيْصٌ: see 7, in two places.

5 تَقَيَّصَ see 7, in three places.

انقاص
7 انقاص ذ , said of sand, (A, K,) and of dust, or earth, (K,) It poured forth, or down: (K:) or it fell, fell down, or collapsed; and so when said of a building; (A;) and so انقاصت said of a well (بِئْر); (S, A, K;) it fell; fell down; fell in ruins, or to pieces; or collapsed; (S, A, K;) as also انقاضت, with ض; (TA;) and ↓ تقيّصت: (A, K:) which ↓ last also signifies it (a well) inclined, and became demolished, or fell in ruins; and in like manner [تقيّص said of] a wall. (TA.) ― -b2- انقاصت السِّنُّ The tooth became broken: (A:) or became cracked, or split, lengthwise: (TA:) or fell out: (Lth, K:) and ↓ قَاصَتْ, (TA,) inf. n. قَيْصٌ, (S, K,) it fell out from its root; (S, K, TA;) and so with ض: (S, TA:) and انقاص الضِّرْسُ, and ↓ قَاصَ, and ↓ تقّيص, the tooth became cracked lengthwise, and fell out. (TA.) ― -b3- انقاص المَآءُ فِى البِئْرِ The water became abundant in the well (K, TA) so that it nearly demolished it. (TA.)

بِئْرٌ قَيَّاصَةٌ
بِئْرٌ قَيَّاصَةٌ ذ A well that has collapsed. (A.) And بِئْرٌ قَيَّاصَةُ الجُولِ A well having its wall, or casing, or sides, demolished. (Ibn-'Abbلd, K.)

مُنْقَاصٌ
مُنْقَاصٌ ذ signifies Uprooted; (S, K;) and مُنْقَاضٌ, with the pointed ض, cracked or split, lengthwise; so says As.: but AA says, that both signify the same. (S, O.)

مِقْيَصٌ
مِقْيَصٌ ذ : see مَقْوَسٌ.

##### Türkçe

**قَاصَ**
1 **قَاصَ** ذ , mastar ismi **قَيْصٌ**: 7’ye bak, iki yerde.

5 **تَقَيَّصَ** 7’ye bak, üç yerde.

**انقاص**
7 **انقاص** ذ , kum hakkında söylenir, (A, K,) ve toz yahut toprak hakkında, (K,) fışkırdı, yahut aşağı döküldü: (K:) yahut düştü, aşağı düştü, yahut çöktü; ve bina hakkında söylendiğinde de böyledir; (A;) ve **انقاصت** kuyu (**بِئْر**) hakkında söylendiğinde de böyledir; (S, A, K;) düştü; aşağı düştü; harap oldu, yahut parça parça oldu; yahut çöktü; (S, A, K;) yine **انقاضت** da, **ض** ile; (TA;) ve ↓ **تقيّصت**: (A, K:) ki ↓ bu sonuncu ayrıca onun (bir kuyunun) eğildiğini ve yıkılmış hâle geldiğini, yahut harap olduğunu da ifade eder; ve benzer şekilde [**تقيّص** denilerek] bir duvar hakkında. (TA.) ― -b2- **انقاصت السِّنُّ** Diş kırık hâle geldi: (A:) yahut çatladı, yahut boyuna yarıldı: (TA:) yahut düştü: (Lth, K:) ve ↓ **قَاصَتْ**, (TA,) mastar ismi **قَيْصٌ**, (S, K,) kökünden düştü; (S, K, TA;) ve **ض** ile de böyledir: (S, TA:) ve **انقاص الضِّرْسُ**, ve ↓ **قَاصَ**, ve ↓ **تقّيص**, diş boyuna çatladı ve düştü. (TA.) ― -b3- **انقاص المَآءُ فِى البِئْرِ** Kuyudaki su bol hâle geldi (K, TA) öyle ki onu neredeyse yıkıyordu. (TA.)

**بِئْرٌ قَيَّاصَةٌ**
**بِئْرٌ قَيَّاصَةٌ** ذ Çökmüş bir kuyu. (A.) Ve **بِئْرٌ قَيَّاصَةُ الجُولِ**: duvarı, yahut kaplaması, yahut yanları yıkılmış bir kuyu. (Ibn-'Abbلd, K.)

**مُنْقَاصٌ**
**مُنْقَاصٌ** ذ Sökülmüş; (S, K;) ve **مُنْقَاضٌ**, noktalı **ض** ile, boyuna çatlamış yahut yarılmış; As. böyle der: fakat AA der ki, ikisi de aynı şeyi ifade eder. (S, O.)

**مِقْيَصٌ**
**مِقْيَصٌ** ذ : **مَقْوَسٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَاصَ
قَاصَ ( y )  I ( n. ac. قَيْص 1 ),
a.  Fell out ( tooth ).

تَقَيَّصَ
تَقَيَّصَ V ,
a.  Fell in, crumbled away, collapsed.

اِنْقَيَصَ
اِنْقَيَصَ VII ,
a.  see I & V.

c.  [ Fī ], Rose, became abundant ( water ).

قَيَّاصَة
قَيَّاصَة [ 28t ],
a.  Ruined ( well ).

قَيْصَانَة
قَيْصَانَة [ 33t ],
a.  A certain fish.

مُنْقَاص
مُنْقَاص [ N. P.
a.  VII], Uprooted.

b.  Cracked, split.

قَيْصَر
قَيْصَر ( pl. قَيَاْصِ٤ُ 47 ,  قَيَاْصِيْ٤ُ 67 ,  قَيَاْصِيْ٤َة 67t ),
a.  Cæsar; emperor.

قَيْصَرِيّ
قَيْصَرِيّ
a.  Imperial; regal.

قَيْصَرِيَّة
قَيْصَرِيَّة
a.  Imperial dignity; empire; regality.

قَيْصُوْم
قَيْصُوْم
a.  see under قَصْمَلَ

##### Türkçe

قَاصَ
قَاصَ ( y ) I ( n. ac. **قَيْص** 1 ),
a. (Diş) düştü.

تَقَيَّصَ
تَقَيَّصَ V ,
a. İçeri düştü, ufalanıp gitti, çöktü.

اِنْقَيَصَ
اِنْقَيَصَ VII ,
a. I ve V’ye bak.

c. [ Fī ], yükseldi, bol oldu (su).

قَيَّاصَة
قَيَّاصَة [ 28t ],
a. Harap olmuş (kuyu).

قَيْصَانَة
قَيْصَانَة [ 33t ],
a. Belli bir balık.

مُنْقَاص
مُنْقَاص [ N. P.
a. VII], kökünden sökülmüş.

b. Çatlamış, yarılmış.

قَيْصَر
قَيْصَر ( çoğ. **قَيَاْصِ٤ُ** 47 , **قَيَاْصِيْ٤ُ** 67 , **قَيَاْصِيْ٤َة** 67t ),
a. Sezar; imparator.

قَيْصَرِيّ
قَيْصَرِيّ
a. İmparatorlukla ilgili; hükümdarlığa mahsus.

قَيْصَرِيَّة
قَيْصَرِيَّة
a. İmparatorluk haysiyeti; imparatorluk; hükümdarlık.

قَيْصُوْم
قَيْصُوْم
a. **قَصْمَلَ** altında bak.
