# قيض (ق-ي-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%8A%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kırılmış yumurta kabuğudur

- Harfler: ق - ي - ض
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [نُقَيِّضْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/siga/%D9%86%D9%8F%D9%82%D9%8E%D9%8A%D9%90%D9%91%D8%B6%D9%92.md) | نُفَعِّلْ | Çevresini sardırırız | 1 | 1 | [43:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/ayet/43:36.md) |
| [وَقَيَّضْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/siga/%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%B6%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَّلْنَا | Çevresini sardırdık | 1 | 1 | [41:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/ayet/41:25.md) |

## Mücavir kökler — 18 mücavir (28 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
2. [عشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Akşam yemeği demektir
3. [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Haliy : Boş arı kovanıdır
4. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
5. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
6. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
7. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Emam ön demektir
8. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · El ve kol demektir
9. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Half : Ense demektir
10. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bahçe demektir
11. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
12. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
13. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Önce
14. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
15. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
16. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
17. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
18. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قيض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md), [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md), [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yumurtayı çepeçevre kuşatan sert dış kabuk ve kabuğun içindekini sarıp bırakmaması |
| Çekirdek Özet 2 | Haktan sapan kimseye ilahi yasa gereği tam denk gelen ve onu kuşatan ayrılmaz bir yoldaşın musallat edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Amelin niteliğine tam denk gelen ontolojik kılıf, kuşatıcı belirlenim ve takas dengesi |
| Kritik Hata Riski | Anlamı keyfî ve sebepsiz bir ceza sanarak, yönelişin zorunlu sonucu olan kabuklaşma ve denklenme hakikatini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قي | Bir sınıra dayanma, toplanma, ölçü ve durak oluşturma; nitekim aynı ikili çekirdeği paylaşan [قيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84.md) kökünde gün ortasında durup dinlenme ve sınır belirleme manası esastır. | ض | Sıkıştırma, yakalama ve kuşatma boyutu eklenerek bir şeyi dışarıdan kabuk gibi çepeçevre sarıp denkleşme ve bırakmama manası kesinlik kazanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Çepeçevre toplayan, sınırlayan ve bir odak oluşturan çerçevenin başlangıcını temsil eder. |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Çerçevenin durağan kalmayıp etkin biçimde kavrayışını ve eylemsel sarılmayı ifade eder. |
| ض | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (ikiz harf ص imgesi temelinde, ses farkının kattığı yoğunlaşma ile türetme) | Kuşatılan nesneyi sımsıkı tutma, ayrılmasına izin vermeme ve baskılayarak yapışma payını taşır. |
| قيض | Sınırlandıran bir çerçevenin eylemsel olarak nesneyi yakalayıp kabuk gibi sarması | Harflerin bileşimi, bir varlığın dış yüzeyini tam bir denklikle örten, onu çepeçevre kuşatıp içine hapseden sert bir zırh veya kılıf hareketini oluşturur. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yumurtanın içini hava ve dış etkenlerden koruyan, civciv çıktıktan sonra arkada kalan veya çatlayan kuru, sert dış kabuktur. Buradan hareketle bir şeyi dıştan tam örten kabuk ve bir mala tam denk düşen bedel manası türemiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şammâh bin Dırâr bir beytinde bu kökü denk getirme ve takas anlamında şöyle kullanır: رجالاً مضوا عنّي فلست مقايضاً / بهم أبداً من سائر الناس معشراً |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'nin sözünde yumurtanın dış kabuğu kastedilerek şöyle buyrulur: لا تكونوا كقَيْض بَيْضٍ في أَداحٍ يكون كسْرُها وِزْراً |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök قيض, yumurtanın dış kabuğu, bir şeyi bütünüyle kuşatan kılıf ve iki denk nesnenin birbiriyle değiştirilmesi (mukāyada) ekseninde şekillenir. Sami dilleri genelinde kök, daralma, sıkıştırma ve kaplama alanındaki fonetik varyantlarla kesişir. İbranice ve Süryanicede doğrudan bu harf dizilimiyle birebir kabuk kavramı sınırlı olmakla birlikte, nesneyi çevreleyen sınır veya kabuklaşma eylemleriyle akraba kökler üzerinden semantik bir paralellik kurulabilir. Arapçada kökün asıl özgünleşmesi, yumurta kabuğunun (el-kayd) yumurtayı hiçbir boşluk bırakmaksızın tam kavramasından mülhem olarak, bir kimseye yakasını kurtaramayacağı bir arkadaşın veya cezanın tam denk getirilmesi biçimindeki zihinsel sıçramadır.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yumurta kabuğu, çatlama ve mübadele | Kabuğun içini örtmesi gibi bir şahsın veya durumun bir başkasına musallat ve denk kılınması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuşatma ve daraltıcı örtü dairesi | Çevreleme ve yapışma semantiğini taşıyan fonetik varyantlarla ortak bağlam | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dış halka izi tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قيض | Anlamlı | Kabuk, sarma, takas | Bir şeyi kabuk gibi kuşatıp ona denk yoldaş kılma | Kur’an’da geçer (hedef kök) |
| [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) | Anlamlı | Hüküm, bitirme, icra | Bir işi kesin karara bağlayıp tamamlama | Kur’an’da geçer, ortak çekirdek türevidir |
| يقض | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| يضق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| [ضقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%82%D9%89.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) | Anlamlı | Darlık, sıkışma | Alanın veya imkânın daralması | Kur’an’da geçer, kalb ve zıtlık ilişkisi taşır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قيض | Merkez | Kuşatma ve eşleştirme | Bir kimseye ameline tam denk gelen bir kılıf ve ayrılmaz yoldaş tahsis etme | Dıştan sarıp içine alan kabuk gibi ayrılmaz bağ |
| [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) | Komşu | Yakınlık ve birliktelik | İki şeyi birbirine bağlayıp yan yana getirme | قيض kökünün sonucunda oluşan kalıcı refakat durumu |
| [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) | Komşu | Çevreleme ve koruma | Bir nesneyi dışarıdan daire şeklinde kuşatma | [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) koruma amaçlı da olabilirken, قيض kaçınılmaz nüfuzdur |
| [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) | Komşu | Baskı ve egemenlik | Bir güç veya otoriteyi başkası üzerine baskın kılma | [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) zorla boyun eğdirir, قيض ise içselleşen bir kılıf olur |
| [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) | Zıt | Ayırma ve koparma | Bitişik veya sarılı olan iki şeyi birbirinden uzaklaştırma | Kabuğun veya musallat olan yoldaşın tamamen ayrılması hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قيض | Kabuk kılmak, musallat etmek, takas etmek | Bir kimseyi saracak ayrılmaz bir karşılığı ona denk getirme | Kesin |
| Latince | assignare, circumdare | Tahsis etmek, çevrelemek | Bir amaca veya kişiye bir unsuru bağlama manasını verir, kabuk nüansını içermez | Güçlü |
| İngilizce | to assign to, to encase, to match inextricably | Ayrılmaz şekilde atamak, kuşatmak | Denklik ve kaçınılmaz birliktelik boyutunu karşılar, somut yumurta kabuğu imgesini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | zuteilen, umhüllen, verhängen | Başına sarmak, tahsis etmek | Ceza veya yoldaş olarak başa musallat etmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | assigner, assujettir, envelopper | Musallat etmek, sarmak | Kuşatıcı ve bağımlı kılıcı ilişkiyi ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نُقَيِّضْ | Zikirden körleşene şeytanı ayrılmaz bir kılıf ve yoldaş yapma | Rahmân'ın uyarısından yüz çevirmenin psikolojik ve ontolojik cezası bağlamı (Zuhruf [43:36](https://lisan.digital/tr/ayet/43:36.md)) |
| وَقَيَّضْنَا | Haktan sapanlara amellerini süsleyen kötü çevre ve rehberler tahsis etme | Fıtratı bozulmuş inkârcıların etrafını saran yanıltıcı sosyal ve zihinsel kuşatma bağlamı (Fussilet [41:25](https://lisan.digital/tr/ayet/41:25.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi irade ve adalet, hızlan ve ceza yasası | Kötü yoldaşın musallat edilmesinin kulun iradesini yok edip etmediği, fiilin kulun yönelişine ilahi bir karşılık olup olmadığı | Kulun tercihine denk düşen ilahi takdir ve kuşatıcı yaptırım |
| Fıkıh | Mukāyada akdi (trampa/takas hukuku) | Malın para olmaksızın başka bir malla birebir denk tutularak değiştirilmesi şartları | İki mal arasındaki değer denkleşmesi ve değiş tokuş |
| Tefsir | Karîn (ayrılmaz dost) kavramının tefsiri | Ayetlerdeki قيض lafzının kabuğun yumurtayı sarması gibi kuşatıcı bir tahsis içerdiği vurgusu | Ayrılması imkânsız hale gelen bilişsel ve ahlaki kozalak |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri ve kötü arkadaş ikazı | İnsanın saptığı zaman çevresine kümelenen ve onu kuşatan şer odakları | Koruyucu kalkanın kırılarak yerine şer kabuğunun geçmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlaki yöneliş ve ilahi yasa | Hakikati dışlayan bilince şeytanın musallat oluşu | Teşhiri tamamlama ve mühürleme | İnsan ışıktan kaçtığında karanlık onun ayrılmaz zırhı haline gelir | Kesin |
| İlmi | Bilişsel körleşme ve yankı odası | Yanıltıcı verilerin zihni tam bir kabuk gibi kaplaması | Dış girdilere kapanma | Zihin kendi kurduğu yanlış öncüllerin içinde hapsolarak kabuk bağlar | Güçlü |
| Siyasi | Yanıltıcı danışman ve vesayet mekanizması | İktidarın etrafını saran dalkavuk ve yönlendirici çevre | Yöneticinin gerçekle irtibatını kesme | Güç sahibinin etrafına örülen ve hakikati engelleyen kurumsal koza | Güçlü |
| İktisadi | Trampa (mal mübadelesi) ve zorunlu denklik | Para aracılığı olmadan iki malın birbirine denk kılınması | Eşdeğer değişim | Mukāyada akdiyle iki metanın birbirinin yerini alacak şekilde kaim kılınması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Biyolojik enkapsülasyon ve sınır katmanı dinamiği | Bir hücrenin veya patojenin etrafında dış etkiyi sabitleyen sert bir zarın (kapsülün) oluşarak içeriği bütünüyle koşullandırması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik bilişsel kapanma ve sosyolojik gettolaşma | Bireyin veya grubun kendi yanılsamasını doğrulayan bir çevreyle sarılarak eleştirel düşünceye tamamen geçirimsiz hale gelmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca dışarıdan gelen keyfî bir musallat olma veya metafizik bir şeytan saldırısı zannederek mekanik bir zorlama olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın kendi iradesiyle zikirden yüz çevirmesi neticesinde oluşan ahlaki boşluğun, tam denk gelen bir şer kılıfıyla örtülmesi ve nedensellik yasası gereği ayrılmaz bir çevreye dönüşmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kulun kendi seçiminden doğan ontolojik sonucu ilahi adalete aykırı bir zorlama gibi görmek; insanın kendi inşa ettiği kabuğun sorumluluğunu üstlenmemesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiyden yüz çevirmenin sadece nötr bir bilgisizlik bırakmadığını, boşalan bilincin derhal kuşatıcı bir saptırıcı sistemle kaplandığını gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Zikirden gafil olmanın akıbetini, inkârcıların amellerini süsleyen kötü çevrelerin psikolojisini ve ceza-amel uygunluğunu anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sapmanın tesadüfi olduğunu veya insanın hem haktan yüz çevirip hem de ahlaken bağımsız kalabileceği zannını düzeltir; hak terk edildiğinde batılın kabuk bağlayacağını bildirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yumurtanın dışını örten, onu çepeçevre sararak içindekiyle ayrılmaz bir bütünlük teşkil eden sert kabuk.
- Soyut anlam: Bir yönelişin bedeli ve dengi olarak varlığı çepeçevre kuşatan, onun algı ve davranışını belirleyen ayrılmaz kılıf.
- Sistematik karşılık: İrade ile sonuç arasındaki nedensel denklik; zikirden kopuşun bizzat kendi kılıfını üreterek bireyi içine hapsetmesi.
- LaTeX modeli: $$f: X \to Y \quad \text{öyle ki} \quad Y = C(X) \implies X \cap Y = X$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $X$ öznenin fıtrattan veya zikirden sapma yönelişini, $C$ bu yönelişi tam bir denklikle saran kabuklaşma ve tahsis fonksiyonunu, $Y$ ise öznenin etrafına örülen ayrılmaz yoldaş veya sistemi temsil eder. Sonuçta $X$ bütünüyle $Y$ sisteminin içine gömülerek onun tarafından kuşatılmış olur.

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, al-Mufradāt.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%8A%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Fussilet 41:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/ayet/41:25.md) — وَقَيَّضْنَا

وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ

Meal (IK): Biz; onlara bir takım yoldaşlar kattık da önlerindekini ve arkalarındakini onlara süslü gösterdiler. Gerek cinnlerden, gerekse insanlardan kendilerinden önce geçmiş ümmetler içinde aleyhlerinde söz hak olmuştur. Doğrusu onlar, hüsrana uğrayanlardı.

### [Zuhruf 43:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/ayet/43:36.md) — نُقَيِّضْ

وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ

Meal (IK): Kim, Rahman’ın zikrinigörmezlikten gelirse; Biz, ona şeytanı musallat ederiz.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kırılmış yumurta kabuğudur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والضاد و"وايء" معهما
ق ض ي، ق ي ض، ق و ض، ض ي ق مستعملات قضي: قَضَى يَقضي قَضاءً وقَضيّةً أي حكم.
وقَضَى إليه عهداً معناه الوصية، ومنه قوله تعالى: "وقَضَينا إلى بني إسرائيل". وقوله: "فلما قَضَينا عليه الموت"، أي أتى.
وانقَضَى الشيء وتَقَضَّى أي فني وذهب، قال:
تَقَضَّى ليالي الدهر والناس هادم		وبان ومَقْضيٌّ وقاض ومقرض
فتاً لمن لم يبن خيراً لنـفـسـه		وتباً لأقوام بنوا ثـم قَـوَّضُـوا
القاضيةُ: المنية التي تقضي وحياً.
وقَضِىَ السقاء قضاً فهو قض إذا طال تركه في مكان ففسد وبلي.
قوض: تَقويضُ البناء: نقضه من غير هده.
وقَوَّضُوا صفوفهم وتَقَوَّضَتِ الصفوف.
وانقاضَّ الحائط أي انهدم من مكانه من غير هدم، وإذا هوى وسقط لا يقال إلا انقَضَّ انقِضاضاً، قال:
بغشى الكناس بروقيه ويهـدمـه		من هائل الرمل مُنقاضٌ ومنكثب
قيض: القَيْضُ: البيض قد خرج فرخه وماؤه كله.
وقاضَها الطائر والفرخ إذا شدها عن الفرخ فانقاضَت أي انشقت.
وبئر مَقيضةٌ: كثيرة الماء.
وقَيَّضْتُ عن الحبلة.
وأعطيته فرساً بفرسين قيضَيْن.
وقايَضَني وقايَضْته.
وقُيِّض له قرين سوء كما قُيِّضُ الشياطين للكفار.
ضيق: ضاقَ الأمر يضيقُ ضَيْقاً، فهو ضَيِّقٌ، والاسم الضِّيقُ.
والضَّيقُ والضَّيقَةُ: منزل للقمر بلزق الثريا مما يلي الدبران، تزعم العرب أنه نحس، قال:
بضَيْقَةَ بين النجم والدبران
ونصبت ضَيْقةَ لأنه معرفة لا ينصرف.

##### Türkçe

**القاف** ve **الضاد** ve onlarla birlikte “**وايء**”
ق ض ي، ق ي ض، ق و ض، ض ي ق kullanımdadır.

**قضي**: **قَضَى يَقضي قَضاءً** ve **قَضيّةً**; yani hükmetti.

Ve ona bir ahid **قَضَى**; mânâsı vasiyettir. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: “**وقَضَينا إلى بني إسرائيل**”. Ve sözü: “**فلما قَضَينا عليه الموت**”; yani getirdi.

Ve şey **انقَضَى** ve **تَقَضَّى**; yani tükendi ve gitti. Dedi ki:
تَقَضَّى ليالي الدهر والناس هادم		وبان ومَقْضيٌّ وقاض ومقرض
فتاً لمن لم يبن خيراً لنـفـسـه		وتباً لأقوام بنوا ثـم قَـوَّضُـوا

**القاضيةُ**: vahyî olarak hükmeden ölüm, yani ölüm.

Ve kırba **قَضِىَ**; **قضاً** (oldu); o **قض**dur: bir yerde uzun süre bırakılması uzayınca bozulur ve eskir.

**قوض**: binanın **تَقويضُ**u: onu yıkmaksızın bozup sökmektir.

Ve saflarını **قَوَّضُوا** ve saflar **تَقَوَّضَتِ**.

Ve duvar **انقاضَّ**; yani yıkılmaksızın yerinden çöktü. Ve eğer yuvarlanıp düştüyse ancak **انقَضَّ انقِضاضاً** denir. Dedi ki:
بغشى الكناس بروقيه ويهـدمـه		من هائل الرمل مُنقاضٌ ومنكثب

**قيض**: **القَيْضُ**: civcivi çıkmış ve suyu bütünüyle (içinde) olan yumurta.

Ve kuş ve civciv onu **وقاضَها**: civcivden onu sıktı da **انقاضَت**; yani yarıldı.

Ve **مَقيضةٌ** kuyu: suyu çok olan.

Ve ipten dolayı **قَيَّضْتُ**.

Ve ona iki **قيضَيْن** at karşılığında bir at verdim.

Ve o benimle **وقايَضَني** ve ben onunla **وقايَضْته**.

Ona kötü bir arkadaş **قُيِّض** edildi; kâfirlere şeytanların **قُيِّضُ** edilmesi gibi.

**ضيق**: iş **ضاقَ**; **يَضيقُ ضَيْقاً**; o hâlde o **ضَيِّقٌ**tir; isim **الضِّيقُ**tur.

Ve **الضَّيقُ** ve **الضَّيقَةُ**: Süreyyâ’ya bitişik, Deberân tarafına yakın olan ayın bir menzilidir; Araplar onun uğursuz olduğunu iddia eder. Dedi ki:
بضَيْقَةَ بين النجم والدبران

Ve **ضَيْقةَ**yı nasb etti; çünkü o, gayr-i munsarif olan bir marifedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قال أبو زيد: انْقاضَ الجدارُ انْقِياضاً، أي تصدَّع من غير أن يسقط. فإن سقط قيل: تَقَيَّضَ تَقَيُّضاً. وتَقَيَّضَتِ البيضةُ تَقَيُّضاً، إذا انكسرتْ فِلَقاً. قال: فإن تصدَّعتْ ولم تنفلق قيل إنقاضت: فهي مُنْقاضَةٌ. قال: والقارورةُ مثله. وقِضْتُها أنا فانْقاضَتْ. قال الأصمعيّ: انْقاضَتِ الرَكِيَّةُ، وانْقاضَت السِنُّ، أي تَشَقَّقَتْ طولاً. وأنشد لأبي ذؤيب:
فِراقٌ كَقَيْضِ السِنِّ فالصَبْرَ إنَّهُلكلِّ أُناسٍ عَثْـرَةٌ وجُـبـورُ
ويروى بالصاد. والقَيْضُ: ما تفلَّق من قشور البيض الأعلى. وقايَضْتُ الرجل مُقايَضَةً، أي عاوضْته بمتاعٍ. وهما قَيِّضانِ كما تقول بَيِّعانِ. وقَيَّضَ الله فلاناً، أي جاء به وأتاحه له. ومنه قوله تعالى: "وقَيَّضْنا لهم قُرَناءَ". وتَقَيَّضَ فلانٌ أباه، أي أشبَهَه.

##### Türkçe

قال أبو زيد: **انْقاضَ** duvar **انْقِياضاً** (ile), yani düşmeksizin çatladı. Şayet düşerse: **تَقَيَّضَ تَقَيُّضاً** denir. Ve yumurta **تَقَيَّضَتِ** **تَقَيُّضاً** (ile), parçalara kırıldığı zaman. Dedi ki: Şayet çatladı da yarılıp ayrılmadıysa **انقاضت** denir: o hâlde o **مُنْقاضَةٌ**’dır. Dedi ki: Şişe de onun gibidir. Ve ben onu **قِضْتُها** da o **انْقاضَتْ**. الأصمعيّ dedi ki: Kuyu **انْقاضَتِ** ve diş **انْقاضَت**; yani boyuna çatladı. Ebû Züeyb’den şu şiiri okudu:
فِراقٌ كَقَيْضِ السِنِّ فالصَبْرَ إنَّهُ
لكلِّ أُناسٍ عَثْـرَةٌ وجُـبـورُ

Ve **بالصاد** ile rivayet olunur. Ve **القَيْضُ**: yumurtanın üst kabuklarından yarılıp ayrılan şeydir. Ve adamla **قايَضْتُ** **مُقايَضَةً** (ile), yani onu bir meta ile karşılıklı değiştirdim. Ve ikisi **قَيِّضانِ**’dır; tıpkı **بَيِّعانِ** dediğin gibi. Ve Allah falanı **قَيَّضَ**; yani onu getirdi ve ona nasip etti. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: "وَقَيَّضْنا لهم قُرَناءَ". Ve falan, babasına **تَقَيَّضَ**; yani ona benzedi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ض ( وايء )
قضي ، قوض ، قيض ، ضيق ، قضأ ، ضقى .
قضي : عمرو عن أبيه : قَضَّى الرجُل : إذا أكل القَضَى ، وهو عَجَم الزَّبيب .
قال ثعلب : هو بالقاف .
قال ابن الأعرابي : وقال الله : ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً لَّقُضِىَ الاَمْرُ ثُمَّ لاَ يُنظَرُونَ ) ( الأنعام : 8 ) .
قال أبو إسحاق : معنى قُضي الأمر : أُتمَّ إهلاكُهم .
قال : وقضى في اللغة على ضرُوب كلُّها تَرجع إلى معنى انقطاع الشيءِ وتمامِه ، ومنه قوله جل وعزّ : ( ثُمَّ قَضَى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَجَلاً ) ( الأنعام : 2 ) ، معناه : ثم حَتَم بذلك وأتمَّه . ومنه الأمر ، وهو قوله : ( وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلاَّ إِيَّاهُ ) ( الإسراء : 23 ) ، معناه :
أمر ، لأنّه أَمرٌ قاطع حَتْم .
ومنه الإعلام ، وهو قوله : ( وَقَضَيْنَآ إِلَى بَنِى إِسْرَاءِيلَ فِى الْكِتَابِ ) ( الإسراء : 4 ) ، أي : أعلمناهم إعلاماً قاطعاً .
ومنه القضاء الفَصْلُ في الحكم ، وهو قوله جلّ وعز : ( بَيْنَهُمْ وَلَوْلاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى لَّقُضِىَ ) ( الشورى : 14 ) ، أي : لفُصِل الحكم بينهم .
ومثل ذلك قولهم : قد قَضَى القاضي بين الخُصوم ، أي : قد قَطع بينهم في الحكم .
قال : ومِن ذلك قد قَضَى فلانٌ دَيْنَه ، تأويله قد قَطَع بالعَزيمة عليه وأدَّاه إليه ، وقَطع ما بينه وبينَه .
وكلُّ ما أُحكِم فقد قُضِيَ .
تقول : قد قضيتُ هذا الثوبَ ، وقد قضيتُ هذه الدارَ : إذا عَمِلْتَها وأحكمت عملها .
قال أبو ذؤيب :
وعليهما مسرودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
ومنه قوله جلّ وعزّ : ( طَآئِعِينَ فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِى يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِى كُلِّ سَمَآءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَآءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظاً ذَلِكَ ) ( فصلت 12 ) ، أي : فَخَلَقهن وعَملهنَّ وصَنَعهنَّ .
قال الليث : تقول : قضى الله عهداً ، معناه : الوصيّة .
وبه يفسَّر : وقضينا إلى بني إسرائيل .
قال : وقضى ، أي : حكم ، وقضَى فلانٌ صلاته ، أي : فرغ منها .
وقضى عبرتَه ، أي : أخرجَ كلّ ما في رأسه .
وقال أوس :
أم هل كبير بكى لم يقضِ عَبرتَه
إثر الأحبّةِ يومَ البينِ معذورُ
أي : لم يخرج كل ما في رأسه .
وقال أبو بكر : قال أهل الحجاز : القاضي في اللغة معناه : القاطع للأمور المحكم لها .
قال الله : فقضاهنَّ سبع سمواتٍ في يومين ، أراد فقطعهنَّ وأحكم خلقهنَّ .
قال : والقضاء بمعنى العمل .
قال الله تعالى : ( فَاقْضِ مَآ أَنتَ قَاضٍ ) ( طه : 72 ) معناه : فاعملْ ما أنت عامل . والقضاء : الحكم . والقضاء : الأمر .
قال الله تعالى : ( وَقَضَى رَبُّكَ ) ( الإسراء : 23 ) ، أي : أمر ربك .
وقال الليث في قوله : ( عِبَادِىَ الشَّكُورُ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن ) ( سبأ : 14 ) ، أي : أتى عليه .
قال : والانقضاء : ذَهاب الشيء وفَناؤه ، وكذلك التَقضِّي .
وأما قوله جل وعز : ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ وَلاَ تُنظِرُونَ ) ( يونس : 71 ) .
فإن أبا إسحاق قال : ثم افعلوا ما تريدون .
وقال الفراء في قوله : ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ ( ،
معناه : ثم امضوا إليّ ، كما يقال قد قَضَى فلانٌ يراد قد مات ومَضَى .
وقال أبو إسحاق : هذا مِثل قوله في سورة هود ( 55 ) . قال هودٌ لقومه : ( فَكِيدُونِى جَمِيعًا ثُمَّ لاَ تُنظِرُونِ ( .
يقول اجهَدوا جهدَكم في مكايدتي والتألُّبِ عليّ .
ولا تنظروني ، أي : لا تمهِلوني .
قال : وهذا من أقوى آيات النبوّة : أن يقول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لقومه وهم متعاوِنون عليه : افعلوا بي ما شئتم .
وقال أبو عبيد : القَضَّاء من الدُّرُوع : التي قد فُرِغ مِنْ عَمَلها وأحكِمتْ .
وقال أبو ذُؤيب :
وعليهما مَسْرُودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
قال : والفِعل من القَضَّاء : قَضَيتها .
قلت : جعل القَضَّاء فَعَّالاً مِنْ قَضَى . وغيرُه : تُجعل القضّاء فَعْلاء مِن قَضَّ يَقَضُّ وهي الجديدُ الخَشِنة ، مِن إقضاض المَضْجَع .
ويقال : تقاضَيتُه حَقِّي فقضانيه ، أي : تَجَازيْتُه فَجزَانِيه .
ويقال : اقتضيتُ مالِي عليه ، أي : قبضتْهُ وأخذتُه .
واستُقضِيَ فلانٌ ، أي : جُعل قاضياً يَحْكم بين الناس .
والقاضية من الإبل : ما يكون جائزاً في الدِّيَةِ والفريضةِ التي تجب في الصَّدَقة .
وقال ابن أحمر :
لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أبو حَكِيم
بقاضيةٍ ولا بَكْر نجيبِ
ويقال : اقتَتَل القومُ فقَضَّوا بينهم قَواضِي وهي المَنايا .
قال زُهَير :
فقَضَّوا مَنَايا بينهمْ ثم أصدَرُوا
ويقال : قَضَى بينهم قضيّةً وقَضايا . والقَضايا : الأحكام ، واحدتها قضِيّة .
وقال الليث : القاضية : المنيّة التي تقضِي وَحِيّاً .
أبو عبيد عن الأصمعي : مِن نبات السَّهْل الرِّمْث والقِضَة .
وقال ابن السكيت : يجمع القِضَة قِضِينَ ، وأنشد :
بساقَينِ ساقَيْ ذي قِضينَ تحُشُّه
بأعواد رَنْدٍ أو ألاويةً شُقْرا
قوض : قال الله جلَّ وعزَّ : ( جِدَاراً يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ ) ( الكهف : 77 ) ، وقرىء : ( ينقاضَ ) و ( ينقاصَ ) بالضاد والصاد .
فأما ينقصُّ فيَسقُط بسرعةٍ ، من انقضاض الطير ، وهذا مِن المضاعَفِ . وأمَّا ينقاضُ فإِنَّ المنذريَّ أخبرني عن الحراني عن ابن السكِّيت أنه قال : قال عمرو : انقاضَ وانقاضَّ واحد ، أي : انشقَّ طُولاً .
قال : وقال الأصمعيَّ : المُنْقَاضُ : المُنْقَعِر من أصلِه . والْمُنْقاضُّ : المنشقُّ طولاً .
يقال : انقاضَت الرَّكِيَّةُ وانقاضَت السِنُّ .
أبو عبيد عن أبي زيد : انقضَّ الجدار انقضاضاً وانْقاضَ انقياضاً ، كلاهما إذا تَصدَّع من غير أن يَسقُط ، فإِن سَقَط قيل : تقيَّضَ تقيُّضاً وتقوَّضَ تقوُّضاً ، وأنا قَوَّضْتُه .
حدثنا السعدي قال : حدثنا العطاردي قال : حدثنا أبو معاوية عن أبي إسحاق الشيباني عن الحسن بن سعد عن عبد الرحمن بن مسعود عن أبيه قال : كنَّا مع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في سفر فنزلنا منزلاً فيه قرية نمل ، فأحرقناها فقال لنا : ( لا تعذِّبوا بالنار فإنه لا يُعذِّب بالنار إلاّ ربُّها ) .
قال : ومررنا بشجرة فيها فرخَا حُمَّرةٍ فأخذناهما فجاءت الحمرةُ إلى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وهي تقَوِّضُ ، فقال : ( مَن فَجَعَ هذه بفرخيها ؟ ) قال : فقلنا : نحن . فقال : ( ردّوهما ) . قال : فرددناهما إلى موضعهما .
قال الأزهري : قوله : ( تقوَّضُ ) ، أي : تجيء وتذهب ولا تقَرَّ .
قال : وتقيّضَت البيضة تقيُّضاً : إذا تكسَّرتْ فِلَقاً ، فإِذا تَصَدَّعتْ ولم تُفَلَّق قيل : انقاضتْ فهي مُنْقَاضَة . قال : والقارُورة مِثْلُه . والقَيْض : ما تَفلَّق من قُشور البَيْض .
الليث : قوَّضْتُ البناءَ : إذا نَقَضْتَه من هَدْم . وقَوَّضَ القومُ صُفُوفَهم ، وتقوَّضَت الصُّفوف وانقاضَ الحائط : إذا انهَدَم مكانَه من غير هَدْم ، فأمَّا إذا دُهْوِرَ فسَقَط فلا يقال إلاّ انقضَّ انقضاضاً .
قال : والقيْض : البَيْض الذي قد خرج فَرْخُه وماؤه كلُّه . وقد قاضَها الفَرْخُ وقاضَها الطائر ، أي : شقَّها عن الفرخ فانقاضَتْ ، أي : انشقّت . وأنشد :
إذا شئتَ أن تَلقىَ مَقِيضاً بقَفْرَةٍ
مفلَّقةٍ خِرشاؤها عن جَنِينِها
وبئر مَقِيضة : كثيرة الماء . وقد قِيضَتْ عن الجَبْلة .
أبو عبيد عن الأمويّ : انقاضَت البئر : انهارتْ .
وقال غيره : انقاضت : تكسَّرت .
أبو تراب عن مصعبٍ الضِّبابي : تقوَّزَ البيضُ وتَقَوَّضَ : إذا انهدَم ، سواءٌ كانَ بيتَ مَدَرٍ أو شَعَر .
حدثنا السعدي قال : حدثنا ابن قهزاذ قال : أخبرنا ابن شميل عن عوف عن أبي المنْهال عن شهر بن حَوْشَب عن ابن عبّاس قال : إذا كان يوم القيامة مُدَّت الأرض مَدَّ الأَدِيم وزِيدَ في سَعَتِها ، وجُمع الخَلْقُ إنْسُهم وجِنُّهم في صعيدٍ واحد ، فإذا كان ذلك قِيضَتْ هذه السَّماءُ الدنيا عن أهلها فنُثِرُوا على وجه الأرض ، ثم
تُقاضُ السمواتُ سماءً فسَماءً ، كلَّما قِيضَتْ سَماءٌ كان أهلها على ضِعف مَنْ تحتها حتى تقَاضَ السابعةُ . في حديث طويل .
قال شمر : قِيضَتِ السماءُ ، أي : نُقِضَتْ ، يقال : قُضْتُ البِناءَ فانقاضَ .
وقال رؤبة :
أَفرَخَ قَيضُ بَيْضها المُنقاضِ
قيض : ومن ذوات الياء ، قال أبو عبيد هما قَيْضان ، أي : مِثلان . وقايضْتُ الرجلَ مقايضة : إذا عاوَضتَه بمتاع . وقيَّض الله فلاناً لفلان : جاء به . قال الله : ( لِلْمُتَّقِينَ وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَانِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ) ( الزخرف : 36 ) .
قال أبو إسحاق : أي : نسبِّبْ له شيطاناً يجعل الله ذلك جزاءه . قال : ومعنى قوله جلَّ وعزَّ : ( الْمُعْتَبِينَ وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَآءَ فَزَيَّنُواْ لَهُم مَّا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ ) ( فصلت : 25 ) ، أي : سبَّبْنَا لهم من حيث لم يَحتَسبوه .
أبو عبيد عن أبي زيد : تَقَيّضَ فلانٌ أباه تَقَيّلَه تَقَيضاً وتَقَيُّلاً : إذا نزع إليه الشَّبَه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : القَيْض : العِوَض القَيْض : التمثيل .
يقال قاضَ يَقِيضُ : إذا عاضَه .
والمقايضة في البيع شبه المبادلة ، مأخوذ من القيض ، وهو العوض . وهما قيضانِ ، أي : مثلان .
قال : وقَيّضَ إبِلَه : إذا وَسَمَها بالقَيِّض ، وهو حَجَر يُحْمَى .
وقال ابن شميل : زعموا أنَّ أبا الخطاب قال : القَيِّضة : حُجَيرٌ يُكوَى به نُقْرةُ الغَنَم .
قال ابن شميل : يقال : لسانُه قَيِّضَةٌ ، الياء شديدة .
قضأ : قال أبو عبيد عن الأمويِّ : قضِئتُ الشيء أقضؤه : إذا قَضئتْ عينُه تَقْضأُ قَضأً ، وذلك إذا قَرِحَتْ وفَسَدَتْ ، وكذلك يقال للقِرْبة إذا فَسَدتْ أو عَفِنَتْ . القُضْأَة الاسم .
ويقال للرجل إذا نَكَحَ في غير كَفاءة : نَكَح في قُضْأة .
ويقال : ما عليك في قُضْأَة ، أي : ضَعَة .
وقال ابنُ بزرج : يقال : إنهم ليتقَضَّؤون منه أن يزوّجوه . يقول : يَسْتَخِسُّون حَسَبه ، مِن القُضْأَة .
ضقي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : ضَقَى الرجل : إذا افتقر . وقَضَى : إذا مات . وقَضَى : إذا أَمَرَ .
ضيق : قال الليث : تقول : ضاقَ الأمرُ وهو يَضيق ضِيقاً ، وهو أمر ضَيِّق . وفلانٌ مِن أمرِه في ضِيق ، أي : في أمرٍ ضَيِّق ، والاسم ضَيْق . وضَيْقة : منزل للقَمَر بِلِزْق الثُّريّا ممّا يلي الدَّبَران ، تَزعمُ العَرَب أنّه نَحْسٌ .
قلت : وأمَّا قول الشاعر :
بضَيقةَ بينَ النجمِ والدَّبَرَانِ
فإنه جعل ضيقةَ معرفة ، لأنه جعله اسماً علماً لذلك الموضع ، ولذلك لم يَصْرفه .
الحرَّاني عن ابن السكيت : يقال : في صدر فلان ضِيقٌ وضَيْق ، ومكانٌ ضيِّق وضَيْق . والضَّيْق : المصدر . والضَّيَق بفتح الياء : الشَّكّ . والضِّيقة مثل الضيق . وأنشد :
بضيْقَةِ بَين النَّجمِ والدَّبَرَانِ
بكسر الهاء جَعله ضيِّقاً ولم يجعله اسماً لموضعٍ ، أراد بضيْقِ ما بين النَّجم والدبَرَان .
قلت : وقال أبو عمرو : الضَّيَق محركة الياء : الشكّ . والضَّيْق بهذا المعنى أكثر وأفشى .
وقال الفراءُ في قول الله : ( وَلاَ تَكُ فِى ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْكُرُونَ ) ( النحل : 127 ) .
قال : الضّيْق : ما ضاق عنه صدرُك ، والضِّيقُ : ما يكون في الذي يتَّسع ويضيق ، مِثل الدار والثوب .
قال : وإذا رأيتَ الضَّيْق قد وقَع في موضع الضِّيق كان على أمرين :
أحدهما : أن يكون جَمْعاً للضَّيْقة ، كما قال الأعشى :
كشَفَ الضَّيْقَة عَنَّا وفَسَحَ
والوجه الآخر : أن يراد به شيءٌ ضَيِّق فيكون ضَيْقاً مُخَفَّفاً ، وأصله التشديد ، ومثله هَينٌ لَينٌ .
ويقال : أضاقَ الرجلُ فهو مُضِيق : إذا ضاقَ عليه مَعاشُه .
وقالت امرأة لضرّتها وهي تُسامِيها :
ما أنتِ بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا
الضُّوقى : فُعْلَى من الضِّيق ، وهي في الأصل الضِّيقَى فقُلبت الياء واواً من أجل الضمّة ، والخُورَى : فُعْلى مِن الخير ، وكذلك الكُوسَى فُعلَى مِن الكَيْس .
والمَضايق : جمعُ المضيق . والمُضايقة : مُفاعلةٌ من الضِّيق .

##### Türkçe

ق ض ( **وايء** )
**قضي** ، **قوض** ، **قيض** ، **ضيق** ، **قضأ** ، **ضقى** .
**قضي** : Amr, babasından: **قَضَّى الرجُل**: **القَضَى**’yı yediği zaman; o da kuru üzümün acemîsidir.
Sa‘leb dedi: O, **القاف** iledir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Ve Allah dedi: ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً لَّقُضِىَ الاَمْرُ ثُمَّ لاَ يُنظَرُونَ ) ( الأنعام : 8 ) .
Ebû İshâk dedi: **قُضي الأمر**’ün mânâsı: onların helâkı tamamlandı.
Dedi: Ve dilde **قضى** bütün çeşitler üzere (kullanılır); hepsi şeyin kesilmesi ve tamam olması mânâsına döner. Ondan, O’nun (azze ve celle) sözü: ( ثُمَّ قَضَى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَجَلاً ) ( الأنعام : 2 ) ; mânâsı: sonra bununla hükmü kesinleştirdi ve onu tamamladı. Ondan, emir (mânâsı)dır; o da şu sözdür: ( وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلاَّ إِيَّاهُ ) ( الإسراء : 23 ) ; mânâsı: emretti; çünkü o, kesici, kesin bir emirdir.
Ondan, bildirme (mânâsı)dır; o da şu sözdür: ( وَقَضَيْنَآ إِلَى بَنِى إِسْرَاءِيلَ فِى الْكِتَابِ ) ( الإسراء : 4 ) ; yani: onları kesici bir bildirme ile bilgilendirdik.
Ondan, hükümde ayırıp kesinleştirme olan **القضاء**’dır; o da O’nun (azze ve celle) sözü: ( بَيْنَهُمْ وَلَوْلاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى لَّقُضِىَ ) ( الشورى : 14 ) ; yani: aralarında hüküm ayrılıp kesinleştirilirdi.
Bunun benzeri onların sözü: Kadı hasımlar arasında hükmetti; yani: hükümde aralarını kesti.
Dedi: Bundan (bir şey) de: Falan borcunu **قَضَى** etti; te’vîli: ona karşı azimle kesip (karar verip) onu ona ödedi ve onunla kendisi arasındakini kesti.
Ve sağlamlaştırılan her şey, **قُضِيَ** edilmiştir.
Dersin ki: Bu elbiseyi **قضيتُ** ettim; ve bu evi **قضيتُ** ettim: onu yaptığın ve işini sağlamlaştırdığın zaman.
Ebû Züeyb dedi:
وعليهما مسرودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
Ondan, O’nun (azze ve celle) sözü: ( طَآئِعِينَ فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِى يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِى كُلِّ سَمَآءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَآءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظاً ذَلِكَ ) ( فصلت 12 ) ; yani: onları yarattı, onları işledi ve onları yaptı.
Leys dedi: Dersin ki: Allah bir ahdi **قضى** etti; mânâsı: vasiyet.
Ve bununla tefsir edilir: **وقضينا إلى بني إسرائيل**.
Dedi: Ve **قضى**; yani: hükmetti. Ve falan namazını **قضَى** etti; yani: ondan çıktı (bitirdi).
Ve gözyaşını **قضى** etti; yani: başında olanın hepsini çıkardı.
Evs dedi:
أم هل كبير بكى لم يقضِ عَبرتَه
إثر الأحبّةِ يومَ البينِ معذورُ
Yani: başında olanın hepsini çıkarmadı.
Ebû Bekir dedi: Hicaz ehli dedi ki: Dilde **القاضي**’nin mânâsı: işleri kesen, onları sağlamlaştıran.
Allah dedi: **فقضاهنَّ** yedi gök olarak iki günde; muradı: onları kesti ve yaratılışlarını sağlamlaştırdı.
Dedi: Ve **القضاء** çalışma mânâsınadır.
Allah Teâlâ dedi: ( فَاقْضِ مَآ أَنتَ قَاضٍ ) ( طه : 72 ) ; mânâsı: sen yapan olduğun şeyi yap. Ve **القضاء**: hüküm. Ve **القضاء**: emir.
Allah Teâlâ dedi: ( وَقَضَى رَبُّكَ ) ( الإسراء : 23 ) ; yani: Rabbin emretti.
Leys, şu sözünde dedi: ( عِبَادِىَ الشَّكُورُ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن ) ( سبأ : 14 ) ; yani: onun üzerine geldi.
Dedi: Ve **الانقضاء**: şeyin gitmesi ve yok olmasıdır; aynı şekilde **التَقضِّي**.
O’nun (azze ve celle) sözüne gelince: ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ وَلاَ تُنظِرُونَ ) ( يونس : 71 ) .
Şüphesiz Ebû İshâk dedi: sonra istediğinizi yapın.
Ferrâ, şu sözünde dedi: ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَىَّ ) ; mânâsı: sonra bana doğru gidin; nitekim “falan **قَضَى** etti” denir; murad: öldü ve geçti.
Ebû İshâk dedi: Bu, Hûd sûresindeki (55) sözünün benzeridir. Hûd kavmine dedi: ( فَكِيدُونِى جَمِيعًا ثُمَّ لاَ تُنظِرُونِ ( .
Der ki: bana tuzak kurmada ve bana karşı birleşmede gayretinizin sonuna kadar gayret edin.
Ve bana mühlet vermeyin; yani: beni ertelemeyin.
Dedi: Bu, nübüvvet âyetlerinin en kuvvetlilerindendir: Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) kavmine, onlar ona karşı yardımlaşırken, “bana dilediğinizi yapın” demesi.
Ebû Ubeyd dedi: Zırhlardan **القَضَّاء**: işi bitirilmiş ve sağlamlaştırılmış olanlardır.
Ebû Züeyb dedi:
وعليهما مَسْرُودتان قضاهما
داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ
Dedi: Ve **القَضَّاء**’dan fiil: **قَضَيتها**.
Dedim: **القَضَّاء**’ı **قَضَى**’dan **فَعَّال** kıldı. Başkası: **القضّاء**’ı **قَضَّ يَقَضُّ**’dan **فَعْلاء** kılar; o da yeni, kaba olandır; döşeği kabalaştırmadan (**إقضاض المَضْجَع**).
Ve denir: Hakkımı ondan **تقاضَيتُه** de o da onu bana **قضانيه**; yani: onunla karşılıklı karşılıklaştım da o da bana karşılık verdi.
Ve denir: Üzerindeki malımı **اقتضيتُ**; yani: onu kabzettim ve aldım.
Ve falan **استُقضِيَ** edildi; yani: insanlar arasında hükmeden bir kadı kılındı.
Ve develerden **القاضية**: diyette ve sadakada vacip olan farizada câiz olan şeydir.
İbn Ahmer dedi:
لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أبو حَكِيم
بقاضيةٍ ولا بَكْر نجيبِ
Ve denir: Kavim savaştı da aralarında **قَواضِي** ile **قَضَّوا** ettiler; o da ölümlerdir.
Züheyr dedi:
فقَضَّوا مَنَايا بينهمْ ثم أصدَرُوا
Ve denir: Aralarında bir **قضيّة** ve **قَضايا** ile **قَضَى** etti. Ve **القَضايا**: hükümlerdir; tekili **قضِيّة**’dir.
Leys dedi: **القاضية**: bir canı (**وَحِيّاً**) kesip bitiren ölüm.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Ova bitkisinden: **الرِّمْث** ve **القِضَة**.
İbnü’s-Sikkît dedi: **القِضَة**’nin çoğulu **قِضِينَ** gelir; ve okudu:
بساقَينِ ساقَيْ ذي قِضينَ تحُشُّه
بأعواد رَنْدٍ أو ألاويةً شُقْرا

**قوض** : Allah (azze ve celle) dedi: ( جِدَاراً يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ ) ( الكهف : 77 ) ; ve ( **ينقاضَ** ) ve ( **ينقاصَ** ) diye, **الضاد** ve **الصاد** ile okunmuştur.
**ينقصُّ**’a gelince: hızlıca düşer; kuşun dalışından (**انقضاض الطير**); bu, ikizli (muda‘af) olandandır. **ينقاضُ**’a gelince: Münzirî bana, Harânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi ki o dedi: Amr dedi: **انقاضَ** ve **انقاضَّ** birdir; yani: boyuna yarıldı.
Dedi: Asma‘î dedi: **المُنْقَاضُ**: kökünden oyulup çökmüş olan. Ve **الْمُنْقاضُّ**: boyuna yarılmış olan.
Denir: Kuyu (**الرَّكِيَّة**) **انقاضَت** etti ve diş (**السِنّ**) **انقاضَت** etti.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Duvar **انقضَّ** etti **انقضاضاً** ve **انْقاضَ** etti **انقياضاً**; ikisi de, düşmeksizin çatladığı zaman. Eğer düşerse denir: **تقيَّضَ** etti **تقيُّضاً** ve **تقوَّضَ** etti **تقوُّضاً**; ve ben onu **قَوَّضْتُ**.
Sa‘dî bize rivayet etti, dedi: Attârîdî bize rivayet etti, dedi: Ebû Muâviye bize, Ebû İshâk eş-Şeybânî’den, Hasan b. Sa‘d’dan, Abdurrahman b. Mes‘ûd’dan, babasından rivayet etti, dedi: Biz Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ile bir seferde idik; içinde karınca köyü olan bir yere indik; onu yaktık. Bize dedi ki: ( Ateşle azap etmeyin; çünkü ateşle azap eden ancak onun Rabbidir ).
Dedi: Ve içinde iki **حُمَّرة** yavrusu olan bir ağacın yanından geçtik; ikisini aldık. **الحمرة** Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) geldi; o **تقَوِّضُ** ediyordu. Dedi ki: ( Bunu yavrularıyla kim acıya düşürdü? ) Dedi: Biz dedik: biz. Dedi ki: ( İkisini geri verin ). Dedi: Biz de ikisini yerlerine geri verdik.
Ezherî dedi: Onun sözü: ( **تقوَّضُ** ) ; yani: gelir gider ve durmaz.
Dedi: Yumurta **تقيّضَت** etti **تقيُّضاً**: parça parça kırıldığı zaman. Eğer çatladı da parçalanmadıysa denir: **انقاضتْ**; o da **مُنْقَاضَة**’dir. Dedi: Şişe (**القارُورة**) de böyledir. Ve **القَيْض**: yumurta kabuklarından parçalanmış olandır.
Leys: Yapıyı **قوَّضْتُ**: yıkmadan söktüğün zaman. Ve kavim saflarını **قَوَّضَ** etti; saflar **تقوَّضَت** etti; ve duvar **انقاضَ** etti: yıkma olmaksızın yerinde çöktüğü zaman. Ama yuvarlanıp düşürülürse, ancak **انقضَّ** **انقضاضاً** denir.
Dedi: Ve **القيْض**: yavrusu çıkmış ve suyu bütünüyle çıkmış yumurtadır. Yavru onu **قاضَها** etti ve kuş onu **قاضَها** etti; yani: onu yavrudan yarıp açtı da o **انقاضَتْ** etti; yani: yarıldı. Ve okudu:
إذا شئتَ أن تَلقىَ مَقِيضاً بقَفْرَةٍ
مفلَّقةٍ خِرشاؤها عن جَنِينِها
Ve **بئر مَقِيضة**: suyu çok olan (kuyu). Ve o, sert tabakadan (**الجَبْلة**) **قِيضَتْ** edildi.
Ebû Ubeyd, Ümevî’den: Kuyu **انقاضَت** etti: çöktü.
Başkası dedi: **انقاضت**: kırılıp parçalandı.
Ebû Turâb, Mus‘ab ed-Dıbbâbî’den: Yumurta **تقوَّزَ** etti ve **تَقَوَّضَ**: yıkıldığı zaman; ister kerpiç ev olsun ister kıl (çadır).
Sa‘dî bize rivayet etti, dedi: İbn Kahzâz bize rivayet etti, dedi: İbn Şümeyl bize, Avf’tan, Ebû’l-Menhâl’den, Şehr b. Havşeb’den, İbn Abbâs’tan rivayet etti, dedi: Kıyamet günü olunca yer, derinin gerilmesi gibi gerilir ve genişliğinde artırılır; yaratılmışlar, insanları ve cinleri, tek bir düzlükte toplanır. Bu olunca bu dünya göğü, ehlinin üzerinden **قِيضَتْ** edilir de onlar yerin yüzüne saçılır; sonra gökler, gök gök **تُقاضُ** edilir; her ne zaman bir gök **قِيضَتْ** edilse, onun ehli, altındakinin iki katı olur; ta ki yedinci **تقَاضَ** edinceye kadar. Uzun bir hadiste.
Şemmer dedi: **قِيضَتِ السماءُ**; yani: bozulup söküldü. Denir: Yapıyı **قُضْتُ** ettim de o **انقاضَ** etti.
Rü’be dedi:
أَفرَخَ قَيضُ بَيْضها المُنقاضِ

**قيض** : Ve **الياء**’lı olanlardandır. Ebû Ubeyd dedi: İkisi **قَيْضان**’dır; yani: iki benzer. Ve adamla **مقايضة** olarak **قايضْتُ**: onu bir meta ile karşılıklandırdığın zaman. Ve Allah falanı falana **قيَّض** etti: onu getirdi. Allah dedi: ( لِلْمُتَّقِينَ وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَانِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ) ( الزخرف : 36 ) .
Ebû İshâk dedi: yani: ona bir şeytanı sebep kılarız; Allah bunu onun cezası kılar. Dedi: O’nun (azze ve celle) sözü: ( الْمُعْتَبِينَ وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَآءَ فَزَيَّنُواْ لَهُم مَّا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ ) ( فصلت : 25 ) ; yani: onlara, hesap etmedikleri yerden (gelecek şekilde) sebep kıldık.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Falan, babasına **تَقَيّضَ** etti; ona **تَقَيّلَه** etti; **تَقَيضاً** ve **تَقَيُّلاً**: benzerlik ona çektiği zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَيْض**: bedel. **القَيْض**: temsil (benzer kılma).
Denir: **قاضَ يَقِيضُ**: ona bedel verdiği zaman.
Ve satışta **المقايضة**, mübadeleye benzer; **القيض**’dan alınmıştır; o da bedeldir. Ve ikisi **قيضانِ**’dır; yani: iki benzer.
Dedi: Ve develerini **قَيّضَ** etti: onları **القَيِّض** ile dağladığı zaman; o da ısıtılan bir taştır.
İbn Şümeyl dedi: Zannederler ki Ebû’l-Hattâb dedi: **القَيِّضة**: koyunun çukurcuğu dağlanan küçük bir taştır.
İbn Şümeyl dedi: Denir: Onun dili **قَيِّضَة**’dir; **الياء** şiddetlidir.

**قضأ** : Ebû Ubeyd, Ümevî’den: **قضِئتُ** şeyi **أقضؤه**: onun gözü **قَضئتْ** ettiği zaman; **تَقْضأُ قَضأً**; bu, yaralandığı ve bozulduğu zamandır. Aynı şekilde kırba için de, bozulduğu veya kokuştuğu zaman söylenir. **القُضْأَة** isimdir.
Ve erkeğe, denk olmayan bir (kadın) içinde nikâhladığı zaman denir: **قُضْأة** içinde nikâhladı.
Ve denir: Senin üzerine **قُضْأَة** yoktur; yani: alçaklık.
İbn Büzerc dedi: Denir: Onlar, onu kendilerine evlendirmelerinden dolayı ondan **ليتقَضَّؤون**; der ki: onun soyunu düşük görürler; **القُضْأَة**’den.

**ضقي** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **ضَقَى** etti: fakir düştüğü zaman. Ve **قَضَى**: öldüğü zaman. Ve **قَضَى**: emrettiği zaman.

**ضيق** : Leys dedi: Dersin ki: İş **ضاقَ** etti; o **يَضيق ضِيقاً**; o, dar bir iştir (**أمر ضَيِّق**). Ve falan, işinde **ضِيق** içindedir; yani: dar bir iş içindedir. İsim: **ضَيْق**. Ve **ضَيْقة**: **الثُّريّا**’nın bitişiğinde, **الدَّبَران** tarafına yakın, ayın bir menzilidir; Arap, onun uğursuz olduğunu iddia eder.
Dedim: Şairin sözüne gelince:
بضَيقةَ بينَ النجمِ والدَّبَرَانِ
Şüphesiz o, **ضيقةَ**’yı marife kıldı; çünkü onu o yer için özel isim yaptı; bu yüzden onu tenvinle çevirmedi.
Harânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Denir: Falanın göğsünde **ضِيق** ve **ضَيْق** vardır. Ve dar yer: **ضيِّق** ve **ضَيْق**. Ve **الضَّيْق**: mastardır. Ve **الضَّيَق** ( **الياء**’nın fethiyle): şüphedir. Ve **الضِّيقة**: **الضيق** gibidir. Ve okudu:
بضيْقَةِ بَين النَّجمِ والدَّبَرَانِ
**الهاء**’nın kesriyle; onu dar kıldı (**ضيِّقاً**) ve onu bir yerin ismi kılmadı; muradı: yıldız ile **الدبَرَان** arasının darlığıyla.
Dedim: Ebû Amr dedi: **الضَّيَق** ( **الياء**’yı harekeli kılarak): şüphedir. Ve bu mânâda **الضَّيْق** daha çok ve daha yaygındır.
Ferrâ, Allah’ın sözü hakkında dedi: ( وَلاَ تَكُ فِى ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْكُرُونَ ) ( النحل : 127 ) .
Dedi: **الضّيْق**: göğsünün daraldığı şeydir; **الضِّيقُ** ise, genişleyip daralan şeyde olan şeydir; ev ve elbise gibi.
Dedi: **الضَّيْق**’i, **الضِّيق**’in yerine düşmüş görürsen iki durum üzeredir:
Birincisi: **الضَّيْقة**’nin çoğulu olmasıdır; A‘şâ’nın dediği gibi:
كشَفَ الضَّيْقَة عَنَّا وفَسَحَ
İkinci yön: onunla dar bir şeyin murad edilmesidir; böylece o, hafifletilmiş **ضَيْقاً** olur; aslı şeddelidir; bunun benzeri: **هَينٌ لَينٌ**.
Ve denir: Adam **أضاقَ** etti; o **مُضِيق**’tir: geçimi ona daraldığı zaman.
Bir kadın, kendisiyle yarışan kumaşına dedi:
ما أنتِ بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا
**الضُّوقى**: **الضِّيق**’ten **فُعْلَى**’dır; aslı **الضِّيقَى** idi; dammeden dolayı **الياء** **واواً**ya çevrildi. Ve **الخُورَى**: **الخير**’den **فُعْلى**’dır; aynı şekilde **الكُوسَى** da **الكَيْس**’ten **فُعلَى**’dır.
Ve **المَضايق**: **المضيق**’in çoğuludur. Ve **المُضايقة**: **الضِّيق**’ten **مُفاعلة**’dir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿وقيضنا لهم قرناء﴾ [فصلت/25]، وقوله: ﴿ومن يعش عن ذكر الرحمن نقيض له شيطانا﴾ [الزخرف/36] أي: نتح، ليستولي عليه استيلاء القيض على البيض، وهو القشر الأعلى.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi: ﴿**وقيضنا لهم قرناء**﴾ [Fussılet/25], ve O’nun sözü: ﴿**ومن يعش عن ذكر الرحمن نقيض له شيطانا**﴾ [Zuhruf/36]; yani: ona musallat ederiz; **القيض**’in yumurta üzerindeki istilâsı gibi ona istilâ etsin diye; ve o, üst kabuktur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ي ض
قيّض الله له قرين سوء‏.‏
وقايضته بكذا‏:‏ عاوضته‏.‏
وهما قيضان‏:‏ مثلان يصلح كلّ واعحد منهما أن يكون عوضاً من الآخر‏.‏
ومحّ البيض خير من القيض‏.‏
وقاض الطائر البيضة فانقاضت وقاضها الفرخ فخرج وبيضة مقيضة ومنقاضة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ما أقايض بك أحداً‏.‏
قال الشمّاخ‏:‏ رجالاً مضوا عنّي فلست مقايضاً بهم أبداً من سائر الناس معشراً وعن معاوية‏:‏ لو أعطيت ملء الدهناء رجالاً قياضاً بيزيد ما رضيتهم‏.‏

##### Türkçe

ق ي ض
Allah ona **قرين سوء**’u takdir etti.
Ve onu şu ile **قايضته**: ona karşılık verdim.
Ve ikisi **قيضان**dır: iki benzer; onların her birinin, diğerinden bir bedel olmaya elverişli olması.
Ve yumurtanın akı **القيض**’den daha hayırlıdır.
Ve kuş yumurtayı **قاض** etti de o **انقاضت**; ve civciv onu **قاض** etti de çıktı; ve **بيضة مقيضة** ve **منقاضة** (yumurta).
Ve mecazdan: Seninle hiç kimseyi **أقايض** etmem.
**الشمّاخ** dedi: Benden uzaklaşıp giden adamlar; artık ben, diğer insanların topluluğundan hiçbir toplulukla onları asla **مقايضاً** değilim. Ve **معاوية**’den: Eğer bana **الدهناء**’nın dolusu adamlar, **قياضاً** olarak **بيزيد** karşılığında verilseydi, onlardan razı olmazdım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

القَيْضُ: قِشرةُ البَيْضة العُلْيا اليابسةُ، وقيل: هي التي خرج فرْخُها أَو ماؤها كلُّه، والمَقِيضُ موضِعُها. وتَقَيَّضَتِ البيضةُ تَقَيُّضاً إِذا تكسرت فصارت فِلَقاً، وانْقاضَت فهي مُنْقاضةٌ: تَصدَّعَت وتشقَّقت ولم تَفَلَّقْ، وقاضَها الفرْخُ قَيضاً: شقها، وقاضَها الطائرُ أَي شقها عن الفرخ فانقاضت أَي انشقّت؛ وأَنشد:
إِذا شِئت أَن تَلْقَى مَقِيضاً بقَفْرةٍ،
مُفَلَّقةٍ خِرْشاؤها عن جَنِينِها
والقَيْضُ: ما تَفَلَّقَ من قُشور البيض. والقَيْضُ: البيض الذي قد خَرج فرْخُه أَو ماؤُه كله. قال ابن بري: قال الجوهري والقَيْضُ ما تفلَّق من قُشور البيض الأَعلى، صوابه من قِشْر البيض الأَعلى بإفراد القشر لأَنه قد وصفه بالأَعلى. وفي حديث عليّ، رضوان اللّه عليه: لا تكونوا كقَيْض بَيْضٍ في أَداحٍ يكون كسْرُها وِزْراً، ويخرج ضغانها
(* قوله «ضغانها» كذا
بالأَصل، وفي النهاية هنا حضانها.) شرّاً؛ القَيْضُ: قِشْر البيض. وفي حديث ابن عباس: إِذا كان يوم القيامة مُدّتِ الأَرضُ مَدّ الأَديم وزِيدَ في سَعَتها وجُمع الخلقُ جِنُّهم وإِنْسُهم في صَعيدٍ واحد، فإِذا كان كذلك قِيضَتْ هذه السماء الدنيا عن أَهلها فنُثِرُوا على وجه الأَرض، ثم تُقاضُ السمواتُ سماء فسماء، كلما قِيضَت سماء كان أَهلُها على ضِعْفِ مَن تحتَها حتى تُقاضَ السابعةُ، في حديث طويل؛ قال شمر: قِيضَت أَي نُقِضَتْ، يقال: قُضْتُ البِناء فانْقاضَ؛ قال رؤبة:
أَفْرخ قَيْض بَيْضِها المُنْقاضِ
وقيل: قِيضت هذه السماء عن أَهلها أَي شُقَّتْ من قاضَ الفرْخُ البيضةَ فانْقاضَتْ. قال ابن الأَثير: قُضْتُ القارُورةَ فانْقاضَت أَي انْصَدَعَت ولم تَتَفَلَّقْ، قال: ذكرها الهروي في قوض من تَقْوِيضِ الخِيام، وأَعاد ذكرها في قيض.
وقاضَ البئرَ في الصخْرةِ قَيْضاً: جابَها. وبئر مَقِيضةٌ: كثيرة الماء، وقد قِيضَتْ عن الجبلة. وتَقَيَّضَ الجِدارُ والكَثِيبُ وانْقاضَ: تهدَّم وانْهالَ. وانْقاضَت الرَّكِيَّةُ: تكسَّرت. أَبو زيد: انْقاضَ الجِدارُ انْقِياضاً أَي تصدّع من غير أَن يسقط، فإِن سقط قيل: تَقَيَّضَ تَقَيُّضاً، وقيل: انْقاضَت البئرُ انْهارَت. وقوله تعالى: جِداراً يُريد أَن يَنْقَضَّ، وقرئ: يَنْقاضَ ويَنْقاضَ، بالضاد والصاد، فأَمّا يَنْقَضَّ فيسقط بسرْعة من انقضاض الطير وهذا من المضاعف، وأَما يَنْقاضَ فإِنَّ المنذري روى عن أَبي عمرو انْقاضَ وانْقاضَ واحد أَي انشقّ طولاً، قال وقال الأَصمعي: المُنْقاضُ المُنْقَعِرُ من أَصله، والمُنْقاضُ المنشق طولاً؛ يقال: انْقاضَتِ الرَّكِيّةُ وانقاضَت السِّنّ أَي تشققت طولاً؛ وأَنشد لأَبي ذؤيب:
فِراقٌ كَقَيْضِ السنّ، فالصَّبْرَ إِنّه
لكلِّ أُناسٍ عَثْرةٌ وجُبورُ
ويروى بالصاد. أَبو زيد: انْقَضَّ انْقِضاضاً وانْقاضَ انْقِياضاً كلاهما إِذا تصدّع من غير أَن يسقُط، فإِن سقط قيل تَقَيَّضَ تَقَيُّضاً، وتقَوَّضَ تقَوُّضاً وأَنا قوّضْتُه. وانْقاضَ الحائطُ إِذا انهدمَ مكانه من غير هَدْمٍ، فأَمّا إِذا دُهْوِرَ فسقط فلا يقال إِلا انْقَضَّ انْقِضاضاً. وقُيِّضَ: حُفِرَ وشُقَّ.
وقايَضَ الرجلَ مُقايضةً: عارضه بمتاع؛ وهما قَيِّضانِ كما يقال بَيِّعانِ. وقايَضَهُ مُقايضةً إِذا أَعطاه سِلْعةً وأَخذ عِوَضَها سِلْعةً، وباعَه فرَساً بفرسَيْن قَيْضَيْن. والقَيْضُ: العِوَضُ. والقَيْضُ: التمثيلُ. ويقال: قاضَه يَقِيضُه إِذا عاضَه. وفي الحديث: إِن شئتَ أَقِيضُكَ به المُخْتارةَ من دُروعِ بدْر أَي أُبْدِلُكَ به وأُعَوِّضُكَ عنه. وفي حديث معاوية: قال لسعيد بن عُثمان بن عفّان: لو مُلِئَتْ لي غُوطةُ دِمَشْقَ رِجالاً مِثْلَكَ قِياضاً بيَزِيدَ ما قَبِلْتُهم أَي مُقايَضةً به. الأَزهريُّ: ومن ذوات الياء. أَبو عبيد: هما قَيْضانِ أَي مِثْلان. وقَيَّضَ اللّه فلاناً لفلان: جاءه به وأَتاحَه له. وقَيَّضَ اللّه قَرِيناً: هَيَّأَه وسَبَّبَه من حيث لا يَحْتَسِبُه. وفي التنزيل: وقَيَّضْنا لهم قُرنَاء؛ وفيه: ومَن يَعْشُ عن ذِكر الرحمن نُقَيِّضْ له شَيْطاناً؛ قال الزجاج: أَي نُسَبِّبْ له شيطاناً يجعل اللّه ذلك جَزاءه. وقيضنا لهم قُرناء أَي سبَّبْنا لهم من حيث لم يَحْتَسِبوه، وقال بعضهم: لا يكون قَيَّضَ إِلا في الشرّ، واحتج بقوله تعالى: نقيض له شيطاناً، وقيضنا لهم قرناء؛ قال ابن بري: ليس ذلك بصحيح بدليل قوله، صلّى اللّه عليه وسلّم: ما أَكْرَم شابٌّ شَيْخاً لسِنِّه إِلاَّ قَيَّضَ له اللّه مَن يُكْرِمُه عند سِنِّه.
أَبو زيد: تَقَيَّضَ فلان أَباه وتَقَيَّلَه تقَيُّضاً وتقَيُّلاً إِذا نزَع إِليه في الشَّبَه. ويقال: هذا قَيْضٌ لهذا وقِياضٌ له أَي مساوٍ له. ابن شميل: يقال لسانه قَيِّضةٌ، الياء شديدة. واقْتاضَ الشيءَ: استأْصَلَه؛ قال الطرمّاح:
وجَنَبْنا إِليهِم الخيلَ فاقْتِيـ
ـضَ حِماهم، والحَرْبُ ذاتُ اقْتِياضِ
والقَيِّضُ: حجر تُكْوى به الإِبل من النُّحاز، يؤخذ حجر صغير مُدَوَّر فيُسَخَّنُ، ثم يُصْرَعُ البعيرُ النَّحِزُ فيوضع الحجر على رُحْبَيَيْهِ؛ قال الراجز:
لَحَوْت عَمْراً مِثْلَ ما تُلْحَى العَصا
لَحْواً، لو انَّ الشَّيبَ يَدْمَى لَدَما
كَيَّكَ بالقَيْضِ قدْ كان حَمَى
مواضِعَ النّاحِزِ قد كان طنَى
وقَيْضَ إِبله إِذا وسَمَها بالقَيِّضِ، وهو هذا الحجر الذي ذكرناه. أَبو الخطّابِ: القَيِّضةُ حجَر تُكْوى به نُقَرةُ الغنم.

##### Türkçe

**القَيْضُ**: Yumurtanın üstteki kuru kabuğu; ve denildi ki: civcivi yahut suyunun tamamı çıkmış olanıdır; **المَقِيضُ** onun yeri. Ve yumurta **تَقَيَّضَتِ** **تَقَيُّضاً**: kırılıp parçalara dönüştüğü zaman. Ve **انْقاضَت**; o hâlde o **مُنْقاضةٌ**dur: yarıldı ve çatladı, fakat parçalara ayrılmadı. Ve civciv onu **قاضَها** **قَيضاً**: onu yardı. Ve kuş onu **قاضَها**: yani onu civcivden yarıp da **انقاضت**: yani yarıldı; ve şu beyit okundu:

Eğer ıssız bir yerde bir **مَقِيضاً** ile karşılaşmak istersen,
Onun **خِرْشاؤها**sı cenininden ayrılmış, parçalanmış (bir yumurta kabuğu).

Ve **القَيْضُ**: yumurta kabuklarından parçalara ayrılan şey. Ve **القَيْضُ**: civcivi yahut suyunun tamamı çıkmış olan yumurta. İbn Berrî dedi ki: el-Cevherî dedi: **القَيْضُ** yumurta kabuklarının üst kısmından parçalara ayrılan şeydir; doğrusu “üst yumurta kabuğundan”dır; kabuğu tekil getirmekle, çünkü onu “üst” diye nitelemiştir. Ali’nin hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: “**قَيْض** yumurtaların bir **أَداحٍ** içinde (toplandığı) gibi olmayın; onların kırılması bir günah olur ve onların kinleri”
(* “**ضغانها**” lafzı asılda böyle; en-Nihâye’de burada “**حضانها**”dır.)
“şer olarak çıkar.”; **القَيْضُ**: yumurta kabuğu.

İbn Abbâs’ın hadîsinde: “Kıyamet günü olduğu zaman yer, derinin gerilmesi gibi gerilir; genişliğine artırılır; yaratılmışlar, cinleri ve insanları, tek bir düzlükte toplanır. Bu böyle olunca, bu dünya seması ehlinin üzerinden **قِيضَتْ** edilir de onlar yerin yüzüne saçılır; sonra semalar, sema sema **تُقاضُ** edilir; her ne zaman bir sema **قِيضَت** edilse, onun ehli altındakilerin iki katı olur; yedinci **تُقاضَ** edilinceye kadar.” Uzun bir hadîste; Şemmer dedi ki: **قِيضَت** yani **نُقِضَتْ**; denir: “Ben binayı **قُضْتُ** ettim de **انْقاضَ** etti”; Ru’be dedi ki:

Onun **المُنْقاضِ** yumurtasının **قَيْض**ı civciv çıkardı.

Ve denildi ki: “Bu sema ehlinin üzerinden **قِيضت** edildi” yani yarıldı; civcivin yumurtayı **قاضَ** etmesinden, sonra o **انْقاضَتْ** eder. İbnü’l-Esîr dedi ki: “Şişeyi **قُضْتُ** ettim de **انْقاضَت** etti” yani yarıldı, fakat parçalara ayrılmadı. Dedi ki: el-Herevî bunu çadırların **تَقْوِيضِ**inden olan “**قوض**” maddesinde zikretti; sonra onu “**قيض**”da yeniden zikretti.

Ve kuyuyu kayada **قاضَ** etti **قَيْضاً**: onu deldi. Ve **بئر مَقِيضةٌ**: suyu çok olan (kuyu); ve o, tabii hâlinden **قِيضَتْ** edilmiştir. Ve duvar ve kum tepeciği **تَقَيَّضَ** etti ve **انْقاضَ** etti: yıkıldı ve çöktü. Ve kuyu (**الرَّكِيَّةُ**) **انْقاضَت** etti: kırıldı. Ebû Zeyd: duvar **انْقاضَ** etti **انْقِياضاً**: yani düşmeksizin yarıldı; eğer düşerse denir: **تَقَيَّضَ** **تَقَيُّضاً**. Ve denildi ki: kuyu **انْقاضَت** etti: çöktü. Ve O’nun sözü (Teâlâ): “Yıkılmak isteyen bir duvar”; ve **يَنْقاضَ** ve **يَنْقاضَ** diye de okundu; **الضاد** ve **الصاد** ile. **يَنْقَضَّ** ise, kuşun **انقضاض**ından, süratle düşer; bu, şeddeli (muda‘‘af) köktendir. **يَنْقاضَ** ise, Münzirî Ebû Amr’dan rivayet etti: **انْقاضَ** ve **انْقاضَ** birdir; yani boyuna yarıldı. Dedi ki: el-Asma‘î dedi: **المُنْقاضُ** kökünden oyulup çökmüş olandır; ve **المُنْقاضُ** boyuna yarılmış olandır; denir: kuyu **انْقاضَتِ** etti ve diş **انقاضَت** etti: yani boyuna çatladı; Ebû Züeyb’den şu beyit okundu:

Ayrılık, dişin **قَيْض**ı gibidir; öyleyse sabır, çünkü o,
Her bir topluluk için bir sürçme ve bir onarma vardır.

Ve **بالصاد** ile rivayet olunur. Ebû Zeyd: **انْقَضَّ** **انْقِضاضاً** ve **انْقاضَ** **انْقِياضاً**: ikisi de, düşmeksizin yarıldığı zaman; eğer düşerse denir: **تَقَيَّضَ** **تَقَيُّضاً** ve **تقَوَّضَ** **تقَوُّضاً**; ve ben onu **قوّضْتُ** ettim. Ve duvar **انْقاضَ** etti: yeri üzerinde, yıkım olmaksızın çöktüğü zaman; fakat eğer yuvarlanıp düşürülürse, ancak **انْقَضَّ** **انْقِضاضاً** denir. Ve **قُيِّضَ**: kazıldı ve yarıldı.

Ve adamla **قايَضَ** etti **مُقايضةً**: ona bir meta ile karşılık verdi; ve onlar iki **قَيِّضانِ**dır; tıpkı iki **بَيِّعانِ** denildiği gibi. Ve onunla **قايَضَهُ** **مُقايضةً**: ona bir mal verip onun karşılığını bir mal aldığı zaman; ve ona bir atı, iki **قَيْضَيْن** at karşılığında sattı. Ve **القَيْضُ**: bedel. Ve **القَيْضُ**: temsil (benzetme/denk kılma). Ve denir: onu **قاضَه** **يَقِيضُه**: ona bedel verdiği zaman. Hadîste: “İstersen onunla sana Bedir zırhlarından seçilmiş olanı **أَقِيضُكَ** ederim” yani onunla sana değiştiririm ve onun yerine sana bedel veririm. Muâviye’nin hadîsinde: Saîd b. Osman b. Affân’a dedi ki: “Şam’ın Gûta’sı benim için senin gibi adamlarla, Yezîd’e karşı **قِياضاً** olarak doldurulsa, onları kabul etmezdim” yani onunla **مُقايَضةً** olarak. el-Ezherî: ve bu, **ذوات الياء**dandır. Ebû Ubeyd: onlar iki **قَيْضانِ**dır; yani iki misildir.

Ve Allah falanı falan için **قَيَّضَ** etti: onu ona getirdi ve onu ona nasip etti. Ve Allah bir **قَرِيناً** **قَيَّضَ** etti: onu hazırladı ve onu, kendisinin ummadığı yerden sebep kıldı. Tenzîlde: “Ve onlar için **قُرنَاء** **قَيَّضْنا**”; ve onda: “Kim Rahmân’ın zikrinden yüz çevirirse, ona bir şeytan **نُقَيِّضْ** ederiz”; Zeccâc dedi ki: yani ona bir şeytanı sebep kılarız; Allah bunu onun cezası kılar. “Onlar için **قُرناء** **قيضنا**” yani onlara, ummadıkları yerden sebep kıldık. Ve bazısı dedi ki: **قَيَّضَ** ancak şerde olur; ve “Ona bir şeytan **نقيض** ederiz” ve “Onlar için **قرناء** **قيضنا**” sözüyle delil getirdi. İbn Berrî dedi ki: bu doğru değildir; şu sözün deliliyle: Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: “Hiçbir genç, yaşından dolayı bir ihtiyara ikram etmez ki, Allah onun yaşında kendisine ikram edecek kimseyi ona **قَيَّضَ** etmesin.”

Ebû Zeyd: falan, babasına **تَقَيَّضَ** etti ve ona **تَقَيَّلَه** etti **تقَيُّضاً** ve **تقَيُّلاً**: benzerlikte ona çekildiği zaman. Ve denir: bu, bunun için bir **قَيْضٌ**dur ve onun için bir **قِياضٌ**dır; yani ona denktir. İbn Şümeyl: “Onun dili **قَيِّضةٌ**dur” denir; **الياء** şiddetlidir. Ve şeyi **اقْتاضَ** etti: onu kökünden söküp aldı; Tırimmâh dedi ki:

Onlara doğru atları sürdük de onların koruluğu **فاقْتِيـ**
ـضَ edildi; ve savaş, **اقْتِياضِ** sahibi (bir savaş)tır.

Ve **القَيِّضُ**: develerin **النُّحاز**ından dolayı dağlandığı taş; küçük yuvarlak bir taş alınır, ısıtılır; sonra **النَّحِزُ** deve yere yatırılır da taş onun iki **رُحْبَيَيْهِ** üzerine konur; Recez söyleyen dedi ki:

Amr’ı, değneğin soyulduğu gibi soydum,
Soyuşla; eğer ak saç kanasaydı, elbette kanardı.
Seni, ısınmış olan **القَيْضِ** ile dağladı;
**النّاحِزِ**in yerlerini; o, (önceden) zayıflatmıştı.

Ve develerini **قَيْضَ** etti: onları **القَيِّضِ** ile dağladı; o, zikrettiğimiz bu taştır. Ebû’l-Hattâb: **القَيِّضةُ** koyunun **نُقَرةُ**sinin dağlandığı bir taştır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ي ض * * انْقاضَ * الجدار * انِقياضاً * تصدع من غير أن يسقط قلت ومنه قرئ ﴿يريد أن ينقاض﴾ على ما بيناه في ق ي ص و * قايَضَهُ مُقايَضهةً * عارضه بمتاع و * قَيَّضَ * الله تعالى فلانا لفلان أي جاءه به وأتاحه له ومنه قوله تعالى ﴿وقيضنا لهم قرناء﴾

##### Türkçe

* ق ي ض * **انْقاضَ** duvar, **انِقياضاً** (şeklinde) çatladı; düşmeksizin. Dedim: Ondandır ki şu okunmuştur: ﴿يريد أن **ينقاض**﴾; **ق ي ص**’ta açıkladığımız üzere. Ve **قايَضَهُ مُقايَضهةً**: onu bir meta ile karşılıklandırdı. Ve **قَيَّضَ**: Allah Teâlâ falanı falan için **قَيَّضَ** etti; yani onu ona getirdi ve ona (bunu) mümkün kıldı. Ondandır O’nun sözü: ﴿**وقيضنا لهم قرناء**﴾.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القيض: القشرة العليا اليابسة على البيضة. قال أوس بن حجر يصف بري قوس:
  فمالك بالليط الذي تحت قشـرهـا                      كغرقئ بيض كنه القيض من عل وفي الصحاح: القيض: ما تفرق من قشور البيض الأعلى. قال ابن بري: صوابه من قشر البيض الأعلى، بإفراد القشر، لأنه قد وصفه بالأعلى، وفي حديث علي، رضي الله عنه:  لا تكونوا كقيض بيض في أداح يكون كسرها وزرا، ويخرج ضغانها شرا  . أو هي التي خرج ما فيها من فرخ أو ماء وهو قول الليث، وموضعهما المقيض. قال:
  إذا شئت أن تلقى مقيضا بقفرة                      مفلقة خرشاؤها عن جنينهـا والقيض: الشق. يقال: قاض الفرخ البيضة قيضا، أي شقها، وقاضها الطائر، أي شقها عن الفرخ، قاله الليث. والقيض: الانشقاق، والصاد لغة فيه، وبهما يروى قول أبي ذؤيب:
  فراق كقيض السن فالصبر إنه                      لكل أناس عثـرة وجـبـور

  هكذا أنشده الجوهري بالوجهين، وقال: يقال: انقاضت السن، أي تشققت طولا. وقال الصاغاني: والصاد المهملة في البيت أعلى وأكثر. وروى أبو عمرو: كنفض السن. وهو تحركها. وبه فسر أيضا حديث ابن عباس، رضي الله عنهما  إذا كان يوم القامة مدت الأرض مد الأديم، وزيد في سعتها، وجمع الخلق جنهم وإنسهم في صعيد واحد، فإذا كان كذلك قيضت هذه السماء الدنيا عن أهلها، فنشروا على وجه الأرض  أي انشقت، وقال شمر: أي نقضت. والقيض: العوض. يقال: قاضه يقيضه إذا عاضه. ويقال: باعه فرسا بفرسين قيضين. وفي الحديث:  إن شئت أقيضك به المختارة من دروع بدر  أي أبدلك به وأعوضك عنه. كذا في اللسان، والصواب من دروع خيبر، قاله صلى الله عليه وسلم لذي الجوشن. ويروى:  قايضتك  كذا في الروض. والقيض: التمثيل، ومنه التقيض: النزوع في الشبه. وقال أبو عبيد: هما قيضان، أي مثلان. وقال الزمخشري: أي يصلح أن يكون كل منهما عوضا عن الآخر. والقيض: جوب البئر، قاض البئر في الصخرة قيضا: جابها. ومنه بئر مقيضة. كمدينة، أي كثيرة الماء، وقد قيضت عن الجبلة، أي انشقت. ويقال: هذا قيض له وقياض له، أي مساو له كما في العباب. وتقيض الجدار: تهدم وانهال، كانقاض. قال أبو زيد: انقاض الجدار انقياضا: تصدع من غير أن يسقط، فإن سقط قيل: تقيض. قلت: وانقاض، ذو وجهين، يذكر في الواو وفي الياء. وروى المنذري عن أبي عمرو: انقاض وانقاص، بمعنى واحد، أي انشق طولا. وقال الأصمعي: المنقاض: المنقعر من أصله. والمنقاص: المنشق طولا. وفي العباب: قرأ عكرمة وابن سيرين وأبو شيخ البناني وخليد العصري:  يريد أن ينقاض  بالضاد معجمة. وقرأ يحيى بن يعمر:  أن ينقاص  بالصاد مهملة. وقال الليث في ق و ض: انقاض الحائط، إذا انهدم من مكانه من غير هدم فأما إذا هوى وسقط فلا يقال إلا انقض. قال ذو الرمة يصف ثورا وحشيا:
  يغشى الكناس بروقيه ويهدمه
  من هائل الرمل منقاض ومنكثب واقتاضه اقتياضا: استأصله، قال الطرماح:
  وجنبنا إليهم الـخـيل فـاقـتـي                      ض حماهم والحرب ذات اقتياض والقيضة، بالكسر: القطعة من العظم الصغيرة. قاله أبو عمرو، ج قيض، بالكسر أيضا، هكذا في سائر النسخ، والصواب قيض، بكسر ففتح، فإن أبا عمرو أنشد على ذلك:
  تقيض منهم قيض صغار

  والقيض والقيضة، ككيس وكيسة: حجيرة يكوى بها نقرة الغنم، قاله ابن شميل. وقال أبو الخطاب: القيضة: حجر يكوى به نقرة الغنم. وقال غيره: القيضة: صفيحة عريضة يكوى بها. وفي اللسان: القيض: حجر يكوى به الإبل من النحاز، يؤخذ حجر صغير مدور فيسخن، ثم يصرع البعير النحز فيوضع الحجر على رحبيه. قال ابن شميل: ومنه: لسانه قيضة، على التشبيه. وقيض الله فلانا بفلان. هكذا في النسخ، والصواب لفلان: جاءه وأتاحه له، نقله الجوهري. ويقال: قيض الله له قرينا، أي هيأه وسببه من حيث لا يحتسبه، ومنه قوله تعالى  وقيضنا لهم قرناء  . أي سببنا لهم وهيأنا لهم من حيث لا يحتسبون، وكذلك قوله تعالى  نقيض له شيطانا فهو له قرين  . قال الزجاج: أي نسبب له شيطانا يجعل الله ذلك جزاءه. وقال بعضهم: لا يكون قيض إلا في الشر. واحتج بالآيتين المذكورتين. قال ابن بري: ليس ذلك بصحيح، بدليل قوله صلى الله عليه وسلم  ما أكرم شاب شيخا لسنه إلا قيض الله من يكرمه عند سنه  كما في اللسان. قلت: والرواية: إلا قيض الله له عند سنه من يكرمه. وتقيض له الشيء، أي تقدر وتسبب. وقال أبو زيد: تقيض فلان أباه وتقيله تقيضا وتقيلا، إذا نزع إليه في الشبه. قال الجوهري: أي أشبهه. ويقال: قايضه مقايضة، إذا عاوضه، كذا بالواو في النسخ. وفي اللسان والعباب والصحاح: عارضه بالراء، أي بمتاع وبادله، وذلك إذا أعطاه سلعة وأخذ عوضها سلعة. ومما يستدرك عليه: تقيضت البيضة تقيضا، إذا تكسرت فصارت فلقا. وانقاضت فهي منقاضة: تصدعت وتشققت ولم تفلق، نقله الجوهري. قال: والقارورة مثلها. وقضتها أنا، بالكسر. وقال الصاغاني: قضت البناء، بالكسر، لغة في قضت، بالضم. وقال ابن الأثير: قضت القارورة فانقاضت، أي انصدعت. ولم تتفلق، قال: ذكرها الهروي في ق و ض وفي ق ي ض. وانقاضت الركية، نقله الجوهري عن الأصمعي. قيل: تكسرت، وقيل: انهارت. وقيض: حفر. وهما قيضان، كما تقول بيعان، نقله الجوهري. والقيض: تحرك السن، وقد قاضت كما في شرح ديوان هذيل، وانقاض: انشق طولا، كما في العباب. وذكر في التكملة: القيض من الحجارة: ما كان لونه أخضر فينكسر صغارا وكبارا، هكذا ضبطه بالفتح، أو هو القيض كسيد. وبيضة مقيضة، كمعيشة: مفلوقة. ومن المجاز: ما أقايض بك أحدا. ويقال: لو أعطيت ملء الدهناء رجالا قياضا بفلان ما رضيتهم، كما في الأساس. قلت: ومنه حديث معاوية، قال لسعيد بن عثمان بن عفان:  لو ملئت لي غوطة دمشق رجالا مثلك قياضا بيزيد ما قبلتهم  ، أي مقايضة به. والمقتاض من القيض: المعاوضة. قال أبو الشيص:
  بدلت من برد الشباب ملاءة                      خلقا وبئس مثوبة المقتاض

##### Türkçe

**القيض**: yumurta üzerindeki kuru üst kabuk. Evs b. Hacer, bir yayı yontmayı vasfederek dedi:
  Senin için onun kabuğunun altındaki o **الليط** ile ne var ki                      üstten **القيض**’in örttüğü yumurta **غرقئ**’si gibi. Ve **الصحاح**’ta: **القيض**: yumurtanın üst kabuklarından ayrılan şey. İbn Berrî dedi: Doğrusu “yumurtanın üst kabuğundan”dır; **القشر**’in tekil getirilmesiyle; çünkü onu “üst” diye vasfetmiştir. Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun:  **أداح** içinde yumurta **قيض**’i gibi olmayın; onu kırmak bir günah olur, içindeki kinleri de bir şer çıkarır  . Yahut o, içindekinden civciv veya su çıkmış olandır; bu, Leys’in sözüdür; ikisinin yeri **المقيض**’dir. Dedi:
  İstersen bir çoraklıkta bir **مقيضا** ile karşılaş                      **خرشاؤ**’su cenininden yarılmış. **القيض**: yarık. Denir: civciv yumurtayı **قيضا** ile **قاض** etti; yani onu yardı. Ve kuş onu **قاض** etti; yani civcivden dolayı onu yardı; Leys söyledi. **القيض**: yarılma. **الصاد** onda bir dildir; Ebû Züeyb’in sözü bununla ve onunla rivayet olunur:
  Ayrılık, dişin **قيض**’i gibi; sabır ise, şüphesiz                      her insanlar için bir sürçme ve bir onarma vardır

  Cevherî onu iki vecihle böyle inşad etti ve dedi: denir: diş **انقاضت**; yani boyuna çatladı. Sâğânî dedi: ve beyitte **الصاد**’ı muhmela daha üstün ve daha çoktur. Ebû Amr rivayet etti: dişin silkelenmesi gibi. O, onun hareket etmesidir. Bununla İbn Abbâs’ın hadîsi de tefsir edildi, Allah ikisinden razı olsun:  Kıyamet günü olunca yer, derinin gerilmesi gibi gerilir; genişliğinde artırılır; yaratılmışlar, cinleri ve insanları, tek bir düzlükte toplanır; iş böyle olunca bu yakın gök, ehlinden dolayı **قيضت** edilir; böylece yer yüzüne yayılırlar  yani yarıldı. Şemr dedi: yani bozuldu. **القيض**: bedel. Denir: onu **قاضه يقيضه**; onu bedellediği zaman. Ve denir: bir atı iki **قيضين** at karşılığında sattı. Hadîste:  İstersen onu, Bedir zırhlarından seçilmiş olanla sana **أقيضك** ederim  yani onunla sana değiştiririm ve onun yerine sana bedel veririm. **اللسان**’da böyledir; doğrusu “Hayber zırhlarından”dır; onu, sallallahu aleyhi ve sellem, Zü’l-Cevşen’e söyledi. Ve rivayet olunur:  **قايضتك**  ; **الروض**’da böyledir. **القيض**: temsil. Ondan **التقيض**: benzerlikte meyletme. Ebû Ubeyd dedi: onlar iki **قيضان**’dır; yani iki misaldir. Zemahşerî dedi: yani her biri, ötekinin yerine bedel olmaya elverişlidir. **القيض**: kuyuyu oymak. Kayada kuyuyu **قيضا** ile **قاض** etti: onu oydu. Ondan: **بئر مقيضة**. “Medîne” gibi; yani suyu çok. Ve **الجبلة**’den **قيضت** edilmiştir; yani yarılmıştır. Ve denir: bu, ona **قيض**’dir ve ona **قياض**’dır; yani ona eşittir; **العباب**’da olduğu gibi. Duvar **تقيض** etti: yıkıldı ve çöktü; **انقاض** gibi. Ebû Zeyd dedi: duvar **انقاض** etti, **انقياضا**: düşmeksizin çatladı; eğer düşerse “**تقيض**” denir. Dedim: ve **انقاض**, iki vecihlidir; **الواو**’da ve **الياء**’da zikredilir. Münzirî, Ebû Amr’dan rivayet etti: **انقاض** ve **انقاص**, tek mânâdadır; yani boyuna yarıldı. Asmaî dedi: **المنقاض**: kökünden oyulmuş olan. **المنقاص**: boyuna yarılmış olan. **العباب**’da: İkrime, İbn Sîrîn, Ebû Şeyh el-Benânî ve Halîd el-Asrî okudu:  **يريد أن ينقاض**  **الضاد** mu‘ceme ile. Yahyâ b. Ya‘mer okudu:  **أن ينقاص**  **الصاد** muhmela ile. Leys, **ق و ض**’da dedi: duvar **انقاض** etti; yerinden, yıkma olmaksızın çöktüğü zaman; ama eğer devrilip düşerse “**انقض**”den başka denmez. Zü’r-Rumme, bir yaban öküzünü vasfederek dedi:
  Boynuzlarıyla sığınağa gider ve onu yıkar
  Korkunç kumdan; **منقاض** ve **منكثب**. Ve onu **اقتياضا** ile **اقتاضه** etti: onu kökünden söktü. Tırmâh dedi:
  Onlara doğru atları sürdük; böylece **فاقتي**                      **ض** onların korusunu; savaş ise **اقتياض** sahibidir. **القيضة**, kesre ile: kemikten küçük parça. Ebû Amr söyledi. Çoğulu **قيض**, kesre ile de; bütün nüshalarda böyledir. Doğrusu **قيض**’dır; kesre sonra fetha ile; çünkü Ebû Amr buna göre inşad etti:
  Onlardan küçük **قيض**’ler **تقيض** eder

  **القيض** ve **القيضة**, **ككيس وكيسة**: koyunun **نقرة**’sını dağlamak için onunla dağlanan küçük taş; İbn Şümeyl söyledi. Ebû’l-Hattâb dedi: **القيضة**: koyunun **نقرة**’sını dağlamak için taş. Başkası dedi: **القيضة**: onunla dağlanan geniş levha. **اللسان**’da: **القيض**: develeri **النحاز**’dan dağlamak için taş; küçük yuvarlak bir taş alınır, ısıtılır; sonra **النحز**’li deve yatırılır; taş onun iki **رحى**’sı üzerine konur. İbn Şümeyl dedi: ve ondan: “dili **قيضة**’dir”; benzetme üzere. Allah falanı falanla **قيض** etti. Nüshalarda böyledir; doğrusu “falana”dır: ona geldi ve onu ona nasip etti; Cevherî nakletti. Ve denir: Allah ona bir **قرينا** **قيض** etti; yani onu hazırladı ve onu, ummadığı yerden ona sebep kıldı. Ondan, Yüce Allah’ın sözü:  **وقيضنا لهم قرناء**  . Yani onlara sebep kıldık ve ummadıkları yerden onlara hazırladık. Yine Yüce Allah’ın sözü:  **نقيض له شيطانا فهو له قرين**  . Zeccâc dedi: yani ona bir şeytanı sebep kılarız; Allah bunu onun cezası kılar. Bazıları dedi: **قيض** ancak şerde olur. Zikredilen iki âyetle delil getirdi. İbn Berrî dedi: bu doğru değildir; delili, sallallahu aleyhi ve sellem’in sözü:  Hiçbir genç, yaşından dolayı bir ihtiyarı ikram etmez ki, Allah onun yaşında kendisine ikram edecek kimseyi ona **قيض** etmesin  ; **اللسان**’da olduğu gibi. Dedim: rivayet: “illa Allah ona, yaşında, kendisine ikram edecek kimseyi **قيض** eder.” Şey ona **تقيض** etti; yani takdir edildi ve sebep kılındı. Ebû Zeyd dedi: falan, babasına **تقيض** etti ve ona **تقيضا** ve **تقيلا** ile **تقيله** etti; ona benzerlikte meylettiği zaman. Cevherî dedi: yani ona benzedi. Ve denir: onu **مقايضة** ile **قايضه** etti; onu bedelleştiği zaman; nüshalarda **الواو** ile böyledir. **اللسان** ve **العباب** ve **الصحاح**’ta: **عارضه** **بالراء** ile; yani bir meta ile ona karşılık verdi ve onu değiştirdi; bu, ona bir mal verip onun bedeli olarak bir mal aldığı zamandır. Onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: yumurta **تقيضت**; **تقيضا** ile; kırıldığı ve parçalara dönüştüğü zaman. **انقاضت**; o hâlde o **منقاضة**’dır: çatladı ve yarıldı, fakat parçalanmadı; Cevherî nakletti. Dedi: şişe de onun gibidir. Ben onu **قضتها** ettim; kesre ile. Sâğânî dedi: yapıyı **قضت** etti; kesre ile; **قضت**’te, damme ile, bir dildir. İbnü’l-Esîr dedi: şişe **قضت** etti de **انقاضت**; yani yarıldı; parçalanmadı. Dedi: Herevî onu **ق و ض**’da ve **ق ي ض**’da zikretti. Kuyu **انقاضت** etti; Cevherî, Asmaî’den nakletti. Denildi: kırıldı; ve denildi: çöktü. **قيض**: kazdı. Ve onlar iki **قيضان**’dır; “iki satış” dediğin gibi; Cevherî nakletti. **القيض**: dişin hareket etmesi. Ve **قاضت** etti; Hüzeyl divanı şerhinde olduğu gibi. **انقاض**: boyuna yarıldı; **العباب**’da olduğu gibi. **التكملة**’de zikretti: taşlardan **القيض**: rengi yeşil olan; sonra küçük ve büyük olarak kırılır; onu fetha ile böyle ضبط etti; yahut o, **سيد** gibi **القيض**’dir. Ve **بيضة مقيضة**, **كمعيشة**: yarılmış. Mecazdandır: seninle hiç kimseyi **أقايض** etmem. Ve denir: eğer bana **الدهناء**’nın dolusu, falan karşılığında **قياضا** adamlar verilse, onları razı olmazdım; **الأساس**’ta olduğu gibi. Dedim: ve ondan Muâviye’nin hadîsi: Saîd b. Osmân b. Affân’a dedi:  Eğer bana Şam’ın **غوطة**’sı, Yezîd karşılığında senin gibi adamlarla doldurulsa, onları kabul etmezdim  ; yani onunla **مقايضة** olarak. **المقتاض** ( **القيض**’den): bedelleşme. Ebû’ş-Şîs dedi:
  Gençliğin serinliğinden bir örtüyü değiştirdim                      eski bir örtüyle; **المقتاض**’ın karşılığı ne kötü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَاضَ
1 قَاضَ ذ , (A, TA,) [aor, يَقِيضَ,] inf. n. قَيْضٌ, (K,) He clave, or broke or rent asunder. (A, * K, TA.) You say, قَاضَ البَيْضَةَ He (a young bird) clave, or broke asunder, the egg: and he (a bird) clave, or broke asunder, the egg from over the young one. (Lth, A, * TA.) And it is said in a trad, respecting the day of resurrection, فَاـِذَا كَانَ كَذٰلِكَ قِيضَتْ هٰذِهِ السَّمَآءُ الدُّنُبَا عَنْ أَهْلِهَا, i. e., [And when it shall be thus, this lowest heaven] shall be cleft, or rent asunder, from over its inhabitants, meaning the inhabitants of the earth (الأَرْض), which is previously mentioned in the trad.:] or, as Sh says, shall be dissolved. (TA.) ― -b2- Also, first pers. قِضْتُ, (AZ, S,) or قَضْتُ, (IAth,) He cracked a glass bottle, without separation of the parts. (AZ, S, IAth.) ― -b3- And قِضْتُ البِنَآءَ is a dial. form of قُضْتُ [meaning I demolished, destroyed, or threw down, the building]. (Sgh.) -A2- Also, inf. n. as above, It became cleft, or broken or rent asunder. (K, in which only the inf. n. is mentioned.) You say, قَاضَتِ البَيْضَةُ The egg became cleft, or broken asunder. (TK.) [See also 7.] ― -b2- And قَاضَتِ السِّنُّ, inf. n. as above, The tooth fell out from its root; as also with ص. (S, * TA in art. قيص.) -A3- Also, (TA,) inf. n. as above, (K,) He hollowed out a well (K, TA) in a rock. (TA.) And قِيضَ signifies It was dug. (TA.) -A4- Also, (TK) inf. n. as above, (K,) He likened, or assimilated. (K, TK.) You say, قَاضَهُ بِهِ He likened, or assimilated, him, or it, to him, or it. (TK.) [See also 5; and see قَيْضْ, below.] -A5- See also 3, in two places.

قيّض لَهُ كَذَا
2 قيّض لَهُ كَذَا ذ He (God, Msb) ordained, or appointed, for him such a thing. (Mgh, Msb.) And قيّض اللّٰهُ فُلَانًا لِفُلَانٍ, (S, A, K,) in [some of] the copies of the K, بِفُلَانٍ, which is a mistake, (TA,) God ordained, or appointed, or prepared, such a one for such a one: (A:) or brought such a one to such a one, and ordained, or appointed, or prepared, him for him. (S, K.) Hence the saying in the Kur, [xli. 24,] (S,) وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَآءَ (S, K) And we have appointed, or prepared, for them associates (A, * Bd, * K, TA) whence they do not expect, (A, K, TA,) which shall have possession of them like as the قَيْض, or shell, has possession of the egg. (Bd.) And so in the same, [xliii. 35,] نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا We will appoint, or prepare, for him a devil [as an associate]. (Zj.) Accord. to some, the verb is used only as relating to evil; but this is not true, as is shown by the saying of Mohammad, مَا أَكْرَمَ شَابٌّ شَيْخًا لِسِنِّهِ اـِلَّا قَيَّضَ اللّٰهُ لَهُ عِنْدَ سِنِّهِ مَنْ يَكْرِمُهُ [A young man hath not honoured an aged man for his age but God hath appointed for him in his age such as shall honour him]. (TA.)

قايضهُ
3 قايضهُ ذ , (S, A, K, &c.) inf. n. مُقَايَضَةٌ (S Mgh) and قِيَاضٌ, (A,) He bartered, or exchanged commodities, with him; syn. عَارَضَهُ, (S, O, L, and so in a copy of the K,) بِمَتَاعٍ; (S;) or عَاوَضَهُ; (A, and so in some copies of the K; in the CK, عايَضَهُ;) and بَادَلَهُ; (A, K;) i. e. he gave him a commodity and took another commodity in its stead: (TA:) [as also قَابَضَهُ, with ب:] and ↓ قَاضَهُ, aor. يَقِيضُ, he gave him a thing in exchange. (TA.) You say, قايضهُ بِكَذَا [He gave him in exchange for such a thing]. (Mgh.) Hence, بَيْعُ المُقَايَضَةِ The selling a commodity for another commodity. (Mgh.) And hence the saying of Mohammad, اـِنْ شِئْتَ قَايَضْتُكَ بِهِ المُخْتَارَةَ مِنْ دُروُعِ خَيْبَرَ, or بِهِ ↓ أَقِيضُكَ, accord. to different relations; i. e. [If thou wilt,] I will give thee in exchange for it [the choice of the coats of mail of Kheyber]. (TA.) You say also, أَعْطَيْتُهُ فَرَسًا بِفَرَسَيْنِ مُقَايَضَةً [I gave him a horse for two horses in exchange]. (JK.) And مَا أُقَايِضُ بِكَ أَحَدًا (tropical:) [I do not give, or take, in exchange for thee any one]. (A, TA.) And لَوْ أُعْطِيتُ مِلْءَ الدَّهْنَآءِ رِجَالًا قِيَاضًا بِفُلَانٍ رَضِيتُهُمْ (tropical:) [If I were given what would fill the desert of men, in exchange for such a one, I would not accept them]: (A, TA:) and the like occurs in a trad. of Mo'لwiyeh, as said by him, with reference to Yezeed. (TA.)

تَقيّضت البَيْضَةُ
5 تَقيّضت البَيْضَةُ ذ The egg became broken into. pieces; and in like manner, القَارُورَةُ the glass bottle. (AZ, S.) [See also 7.] ― -b2- تقيّض الجِدَارُ The wall fell to pieces, or in ruins, or became a ruin, and broke down; syn. اـِنْهَدَمَ, and اـِنْهَالَ; as also ↓ انقاضت: (K:) or the former signifies the wall broke in pieces, and fell down: but the latter has a different signification, which see in its place below. (AZ, S.) -A2- تقيّض لَهُ It (a thing, TA) became ordained, appointed, or prepared, for him. (K.) -A3- تقيّض أَبَاهُ He resembled his father; (AZ, S, K;) as also تَقَيَّلَهُ. (TA.) [See قَيْضٌ.]

تقايضا
6 تقايضا ذ [They two bartered, or exchanged commodities, each with the other; like تقابضا: see 3]. (JK.)

انقاضت البَيْضَةُ
7 انقاضت البَيْضَةُ ذ The egg cracked, without splitting apart; and in like manner, القَارُورَةُ the glass bottle. (AZ, S.) [See also 1.] ― -b2- انقاض الجِدَارُ i. q. تقيّض: (K:) or the wall fell to pieces, or in ruins, from its place, without being pulled to pieces: (Lth:) or cracked, without falling: but if it have fallen, you say, تقيّض: (AZ, S:) ― -b3- Accord. to AA, as related by ElMundhiree, انقاض and انقاص both signify It split, or cracked, lengthwise: but see مُنْقَاضٌ. (TA.) You say, accord. to As, انقاضت السِّنُّ The tooth split, or cracked, lengthwise; and in like manner, الرَّكِيَّةُ the well: (S:) or it (the well) became broken in pieces: or fell; fell in ruins, or to pieces; or collapsed; (TA;) as also انقاصت. (S, A, K, in art. قيص.) انقاض belongs both to this art. and to art. قوض. (TA.)

اقتاضهُ
8 اقتاضهُ ذ He extirpated it; destroyed it utterly. (K, TA.) -A2- [Also, He received it, or took it, in exchange; like اـِعْتَاضَهُ: see مُقْتَاضٌ; and see also 3.]

قَيْضٌ
قَيْضٌ ذ [An egg-shell;] the upper hard covering that is upon an egg: (K:) or [an egg-shell cracked in pieces;] what is cracked in pieces of the upper covering of an egg: (S, * IB:) or one from which the young bird, or the fluid, has gone forth. (Lth, K.) -A2- A compensation, or substitute; a thing given, or received, or put, or done, instead of, in the place of, or in exchange for, another thing. (K.) You say, بَاعَهُ فَرَسً بِفَرَسَيْن قَيْضَيْنِ [He sold to him a horse for two horses as substitutes]. (TA.) ― -b2- هُمَا قَيْضَانِ They two are likes; they two are like each other; (A' Obeyd, A;) each of them is fit to be a substitute for the other. (A, TA.) [See also هُمَا قَوْضَانِ.] ― -b3- هٰذَا قَيْضٌ لَهُ, and له ↓ قِيَاضٌ, This is equal, or equivalent, to it. (O, K.)

قِيضَةٌ
قِيضَةٌ ذ A small piece of bone: (AA, K:) pl., accord. to the K, قِيْضٌ; but correctly, accord. to AA, قِيَضٌ. (TA.)

قَيِّضٌ
قَيِّضٌ ذ A barterer, or an exchanger of commodities: (S, Msb:) of the measure فَيْعِلٌ. (Msb.) You say, هُمَا قَيِّضَانِ They two are barterers, or exchangers of commodities; like as you say بَيِّعَانِ. (S.)

قِيَاضٌ
قِيَاضٌ ذ : see قَيْضٌ.

مَقِيضٌ
مَقِيضٌ ذ The place in which is [an egg-shell, or an egg-shell cracked in pieces, or empty, or] the part of an egg called قَيْض. (K, TA.) -A2- بَيْضَةٌ مَقِيضَةٌ An egg cleft, or split. (TA.) ― -b2- بِئْرٌ مَقِيضَةٌ A well abounding with water, having been hollowed out, (K, TA,) or cleft. (TA.)

المُقْتَاض
المُقْتَاض ذ in the following verse of Abu-shShees,
بُدِّلْتُ مِنْ بُرْدِ الشَّبَابِ مُلَآءَةً
خَلَقًا وَبِئْسَ مَثُوبَةُ المُقْتَاضِ
[I have been given in exchange, for the mantle of youth, an old worn-out covering; and very evil is the recompense of the receiver in exchange] is from قَيْضٌ as signifying the “ bartering, ” or “ exchanging commodities, ” (TA,) [or rather the “ giving in exchange: ” see 3.]

بَيْضَةٌ مُنْقَاضَةٌ
بَيْضَةٌ مُنْقَاضَةٌ ذ An egg cracked, without being split apart; and in like manner, قَارُورَةٌ a glass bottle. (AZ, S.) As says, that مُنْقَاصٌ signifies uprooted; and مُنْقَاضٌ, with the pointed ض, cracked, or split, lengthwise; but AA says, that both signify the same. (S, O, in art. قيص.)

قَاضَ
1 قَاضَ ذ : see انقاص, art. قيص.

اـِنْقَاضَ
7 اـِنْقَاضَ ذ : see انقاص, art. قيص.

مُنْقَاضٌ
مُنْقَاضٌ ذ : see مُنْقَاصٌ.

##### Türkçe

**قَاضَ**
1 **قَاضَ** ذ , (A, TA,) [muzâri‘, **يَقِيضَ**,] mastar ismi **قَيْضٌ**, (K,) O, yardı, yahut kırdı yahut ikiye ayırdı. (A, * K, TA.) Dersin ki, **قَاضَ البَيْضَةَ** O (yavru kuş) yumurtayı yardı, yahut ikiye ayırdı: ve o (kuş) yavrunun üzerinden yumurtayı yardı, yahut ikiye ayırdı. (Lth, A, * TA.) Ve kıyamet günü hakkında bir hadiste şöyle denildiği söylenir: **فَاـِذَا كَانَ كَذٰلِكَ قِيضَتْ هٰذِهِ السَّمَآءُ الدُّنُبَا عَنْ أَهْلِهَا**, yani, [ve böyle olunca, bu en aşağı gök] sakinlerinin üzerinden yarılacak, yahut ikiye ayrılacak; bununla yerin (**الأَرْض**) sakinleri kastedilir; ki bu, hadiste daha önce zikredilmiştir: yahut Ş’nin dediği gibi, çözülecek. (TA.) ― -b2- Ayrıca, birinci şahıs **قِضْتُ**, (AZ, S,) yahut **قَضْتُ**, (IAth,) O, parçaların ayrılması olmaksızın cam şişeyi çatlattı. (AZ, S, IAth.) ― -b3- Ve **قِضْتُ البِنَآءَ** lehçece **قُضْتُ**’un bir şeklidir [yani: binayı yıktım, tahrip ettim, yahut devirdim]. (Sgh.) -A2- Ayrıca, mastar ismi yukarıdaki gibi, Yarılmış, yahut kırılmış yahut ikiye ayrılmış oldu. (K, onda yalnız mastar ismi zikredilmiştir.) Dersin ki, **قَاضَتِ البَيْضَةُ** Yumurta yarılmış, yahut ikiye ayrılmış oldu. (TK.) [Bkz. ayrıca 7.] ― -b2- Ve **قَاضَتِ السِّنُّ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, Diş kökünden düştü; **ص** ile olanı da böyledir. (S, * TA in art. قيص.) -A3- Ayrıca, (TA,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (K,) O, kayada bir kuyu oydu. (K, TA) (TA.) Ve **قِيضَ** “kazıldı” mânâsına gelir. (TA.) -A4- Ayrıca, (TK) mastar ismi yukarıdaki gibi, (K,) O, benzetti, yahut eşitledi. (K, TK.) Dersin ki, **قَاضَهُ بِهِ** O, onu, ona benzetti, yahut eşitledi. (TK.) [Bkz. ayrıca 5; ve aşağıda **قَيْضْ**’a bak.] -A5- Ayrıca 3’e iki yerde bak.

**قيّض لَهُ كَذَا**
2 **قيّض لَهُ كَذَا** ذ O (Allah, Msb) onun için böyle bir şeyi takdir etti, yahut tayin etti. (Mgh, Msb.) Ve **قيّض اللّٰهُ فُلَانًا لِفُلَانٍ**, (S, A, K,) K’nin [bazı] nüshalarında **بِفُلَانٍ** olup bu bir hatadır, (TA,) Allah, böyle birini böyle biri için takdir etti, yahut tayin etti, yahut hazırladı: (A:) yahut böyle birini böyle birine getirdi ve onu onun için takdir etti, yahut tayin etti, yahut hazırladı. (S, K.) Bundan Kur’ân’daki söz [xli. 24], (S,) **وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَآءَ** (S, K) “Onlar için arkadaşlar tayin ettik, yahut hazırladık” (A, * Bd, * K, TA) ki ummadıkları yerden, (A, K, TA,) onlara musallat olacak; tıpkı **قَيْض** yahut kabuğun yumurtaya musallat olması gibi. (Bd.) Ve aynı sûrede [xliii. 35], **نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا** “Ona bir şeytan tayin edeceğiz, yahut hazırlayacağız [arkadaş olarak].” (Zj.) Bazılarına göre fiil yalnız kötülükle ilgili olarak kullanılır; fakat bu doğru değildir; Muhammed’in sözü bunu gösterir: **مَا أَكْرَمَ شَابٌّ شَيْخًا لِسِنِّهِ اـِلَّا قَيَّضَ اللّٰهُ لَهُ عِنْدَ سِنِّهِ مَنْ يَكْرِمُهُ** [Bir genç, yaşlı birini yaşı için ikram etmez ki Allah onun yaşında kendisine ikram edecek birini onun için tayin etmiş olmasın]. (TA.)

**قايضهُ**
3 **قايضهُ** ذ , (S, A, K, &c.) mastar ismi **مُقَايَضَةٌ** (S Mgh) ve **قِيَاضٌ**, (A,) O, onunla malı mala değişti, yahut takas etti; eş anlamlısı **عَارَضَهُ**, (S, O, L, ve K’nin bir nüshasında da böyledir,) **بِمَتَاعٍ**; (S;) yahut **عَاوَضَهُ**; (A, ve K’nin bazı nüshalarında da böyledir; CK’de **عايَضَهُ**;) ve **بَادَلَهُ**; (A, K;) yani ona bir mal verdi ve onun yerine başka bir mal aldı: (TA:) [**قَابَضَهُ** da böyledir, **بِ** ile:] ve ↓ **قَاضَهُ**, muzâri‘i **يَقِيضُ**, ona bir şeyi karşılık olarak verdi. (TA.) Dersin ki, **قايضهُ بِكَذَا** [Ona, böyle bir şey karşılığında verdi]. (Mgh.) Bundan, **بَيْعُ المُقَايَضَةِ** Bir malı başka bir mala satma. (Mgh.) Ve bundan Muhammed’in sözü: **اـِنْ شِئْتَ قَايَضْتُكَ بِهِ المُخْتَارَةَ مِنْ دُروُعِ خَيْبَرَ**, yahut farklı rivayetlere göre **بِهِ** ↓ **أَقِيضُكَ**; yani [istersen] onun karşılığında sana [Hayber zırhlarının seçmesini] vereceğim. (TA.) Yine dersin ki, **أَعْطَيْتُهُ فَرَسًا بِفَرَسَيْنِ مُقَايَضَةً** [Ona, karşılık olarak iki ata bir at verdim]. (JK.) Ve **مَا أُقَايِضُ بِكَ أَحَدًا** (mecaz:) [Senin karşılığında kimseyi değişmem]. (A, TA.) Ve **لَوْ أُعْطِيتُ مِلْءَ الدَّهْنَآءِ رِجَالًا قِيَاضًا بِفُلَانٍ رَضِيتُهُمْ** (mecaz:) [Eğer bana, böyle birinin karşılığında, çölü dolduracak kadar erkek verilseydi onları kabul etmezdim]: (A, TA:) ve benzeri, Mu‘âviye’nin Yezîd hakkında söylediği bir hadiste geçer. (TA.)

**تَقيّضت البَيْضَةُ**
5 **تَقيّضت البَيْضَةُ** ذ Yumurta parça parça kırıldı; aynı şekilde **القَارُورَةُ** cam şişe de. (AZ, S.) [Bkz. ayrıca 7.] ― -b2- **تقيّض الجِدَارُ** Duvar parça parça döküldü, yahut harap oldu, yahut bir harabe oldu ve çöktü; eş anlamlısı **اـِنْهَدَمَ**, ve **اـِنْهَالَ**; ↓ **انقاضت** da böyledir: (K:) yahut birincisi, duvarın parça parça kırılıp yıkılmasıdır: fakat ikincisinin başka bir mânâsı vardır; aşağıda yerinde bak. (AZ, S.) -A2- **تقيّض لَهُ** O (bir şey, TA) onun için takdir edilmiş, tayin edilmiş, yahut hazırlanmış oldu. (K.) -A3- **تقيّض أَبَاهُ** O, babasına benzedi; (AZ, S, K;) **تَقَيَّلَهُ** da böyledir. (TA.) [Bkz. **قَيْضٌ**.]

**تقايضا**
6 **تقايضا** ذ [İkisi birbirleriyle malı mala değiştiler; **تقابضا** gibi: 3’e bak]. (JK.)

**انقاضت البَيْضَةُ**
7 **انقاضت البَيْضَةُ** ذ Yumurta, ayrılıp ikiye bölünmeksizin çatladı; aynı şekilde **القَارُورَةُ** cam şişe de. (AZ, S.) [Bkz. ayrıca 1.] ― -b2- **انقاض الجِدَارُ** **تقيّض** ile aynı mânâdadır: (K:) yahut duvar, yerinden, parça parça edilmeden, parça parça yahut harabe hâlinde döküldü: (Lth:) yahut düştüğü hâlde değilken çatladı: fakat düşmüşse, **تقيّض** dersin: (AZ, S:) ― -b3- ElMundhirî’nin rivayet ettiği üzere AA’ya göre, **انقاض** ve **انقاص** ikisi de “boyuna yarıldı, yahut çatladı” mânâsınadır: fakat **مُنْقَاضٌ**’a bak. (TA.) As’a göre dersin ki, **انقاضت السِّنُّ** Diş boyuna yarıldı, yahut çatladı; aynı şekilde **الرَّكِيَّةُ** kuyu da: (S:) yahut o (kuyu) parça parça kırılmış oldu: yahut düştü; harabe hâlinde yahut parça parça çöktü; yahut göçtü; (TA;) **انقاصت** da böyledir. (S, A, K, in art. قيص.) **انقاض** hem bu maddeye hem de **قوض** maddesine aittir. (TA.)

**اقتاضهُ**
8 **اقتاضهُ** ذ O, onu kökünden söktü; onu bütünüyle yok etti. (K, TA.) -A2- [Ayrıca, onu karşılık olarak aldı, yahut teslim aldı; **اـِعْتَاضَهُ** gibi: **مُقْتَاضٌ**’a bak; ve ayrıca 3’e bak.]

**قَيْضٌ**
**قَيْضٌ** ذ [Yumurta kabuğu;] yumurtanın üzerindeki üst sert örtü: (K:) yahut [parça parça çatlamış yumurta kabuğu;] yumurtanın üst örtüsünden parça parça çatlayan şey: (S, * IB:) yahut yavru kuşun, yahut sıvının, içinden çıkmış olduğu şey. (Lth, K.) -A2- Bir tazmin, yahut bedel; başka bir şeyin yerine, onun yerinde, yahut onun karşılığında verilen, yahut alınan, yahut konulan, yahut yapılan şey. (K.) Dersin ki, **بَاعَهُ فَرَسً بِفَرَسَيْن قَيْضَيْنِ** [Ona, bedel olarak iki ata bir at sattı]. (TA.) ― -b2- **هُمَا قَيْضَانِ** Onlar ikisi benzerlerdir; ikisi birbirine benzer; (A' Obeyd, A;) her biri ötekinin yerine bedel olmaya elverişlidir. (A, TA.) [Bkz. ayrıca **هُمَا قَوْضَانِ**.] ― -b3- **هٰذَا قَيْضٌ لَهُ**, ve له ↓ **قِيَاضٌ**, Bu, ona eşittir, yahut ona denktir. (O, K.)

**قِيضَةٌ**
**قِيضَةٌ** ذ Küçük bir kemik parçası: (AA, K:) çoğulu, K’ye göre **قِيْضٌ**; fakat doğru olan, AA’ya göre **قِيَضٌ**’dur. (TA.)

**قَيِّضٌ**
**قَيِّضٌ** ذ Malı mala değiştiren, yahut takas eden kimse: (S, Msb:) vezni **فَيْعِلٌ**’dir. (Msb.) Dersin ki, **هُمَا قَيِّضَانِ** Onlar ikisi malı mala değiştirenlerdir, yahut takas edenlerdir; tıpkı **بَيِّعَانِ** dediğin gibi. (S.)

**قِيَاضٌ**
**قِيَاضٌ** ذ : **قَيْضٌ**’a bak.

**مَقِيضٌ**
**مَقِيضٌ** ذ İçinde [yumurta kabuğu, yahut parça parça çatlamış yahut boş] yumurta kabuğu bulunan yer; yumurtanın **قَيْض** denilen kısmı. (K, TA.) -A2- **بَيْضَةٌ مَقِيضَةٌ** Yarılmış, yahut bölünmüş yumurta. (TA.) ― -b2- **بِئْرٌ مَقِيضَةٌ** Suyu bol kuyu; oyulmuş olmakla, (K, TA,) yahut yarılmış olmakla. (TA.)

**المُقْتَاض**
**المُقْتَاض** ذ Ebû’ş-Şîs’in şu beytinde,
**بُدِّلْتُ مِنْ بُرْدِ الشَّبَابِ مُلَآءَةً**
**خَلَقًا وَبِئْسَ مَثُوبَةُ المُقْتَاضِ**
[Gençliğin hırkası yerine bana eski, yıpranmış bir örtü değiştirildi; ve karşılık olarak alanın mükâfatı ne kötüdür] **قَيْضٌ**’dan, “takas etmek” yahut “malı mala değiştirmek” mânâsında olarak gelir; (TA,) [yahut daha doğrusu “karşılık olarak vermek”: 3’e bak.]

**بَيْضَةٌ مُنْقَاضَةٌ**
**بَيْضَةٌ مُنْقَاضَةٌ** ذ Ayrılıp ikiye bölünmeksizin çatlamış yumurta; aynı şekilde **قَارُورَةٌ** cam şişe. (AZ, S.) As der ki, **مُنْقَاصٌ** kökünden sökülmüş mânâsınadır; ve noktalı **ض** ile **مُنْقَاضٌ**, boyuna çatlamış, yahut yarılmıştır; fakat AA der ki, ikisi de aynı mânâdadır. (S, O, in art. قيص.)

**قَاضَ**
1 **قَاضَ** **ذ**: bkz. **انقاص**, md. **قيص**.

**اـِنْقَاضَ**
7 **اـِنْقَاضَ** **ذ**: bkz. **انقاص**, md. **قيص**.

**مُنْقَاضٌ**
**مُنْقَاضٌ** **ذ**: bkz. **مُنْقَاصٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَاضَ
قَاضَ ( y ) ( n. ac. قَيْض 1 ),
a.  Broke; cracked; clave, burst asunder.

b.  Was broken &c.; broke, cracked, burst asunder; was dissolved.

c.  Fell out ( tooth ).

d.  Hollowed out ( well ).

e.  [ acc. &  Bi ], Likened, assimilated to.

f.  see III (b) .

g.  [ pass.

قِيْضَ
قِيْضَ ],
a.  Was dug; was full ( well ).

قَيَّضَ
قَيَّضَ II
a.  [ La &  acc. ], Ordained, appointed, prepared for.

b.  [ acc. &  La ], Destined, predestined to.

قَاْيَضَ
قَاْيَضَ III ,
a.  Trafficked, bartered.

b.  [ acc. &  Bi ], Bartered, exchanged with.

تَقَيَّضَ
تَقَيَّضَ V ,
a.  Became broken, cracked; fell down ( wall ).

b.  [ La ], Was ordained,   destined for.

c.  Resembled

تَقَاْيَضَ
تَقَاْيَضَ VI ,
a.  Trafficked, bartered with each other.

اِنْقَيَضَ
اِنْقَيَضَ VII ,
a.  see V (a) .

اِقْتَيَضَ
اِقْتَيَضَ VIII ,
a.  Extirpated.

b.  Received, took in exchange.

قَيْض
قَيْض [ 1 ],
a.  Egg-shell.

b.  Compensation, substitute.

c.  Equal, like; fellow.

d.  [ La ], Equivalent to.

قِيْضَة
قِيْضَة [ 2t ] , ( pl. قِيَض 7 ),
a.  Splinter of a bone.

b.  [ coll. ], Cunning fellow.

مَقِيْض
مَقِيْض [ 18 ],
a.  Broken place.

مَقِيْضَة
مَقِيْضَة [ 18t ],
a.  Full ( well ).

b.  Broken ( egg ).

قِيَاض
قِيَاض [ 23 ],
a.  see 1 (d) .

b.  Exchange, barter.

قِيَاضَة
قِيَاضَة [ 23t ],
a.  see 23 (b) .

قَيِّض
قَيِّض [ 25 ],
a.  Barterer, exchanger, trafficker.

b.  Stone for branding.

قَيِّضَة
قَيِّضَة [ 25t ],
a.  see 25 (b) .

مُقَايَضَة
مُقَايَضَة [ N. Ac. قَاْيَضَ III ( قِيْض 2 )],
a.  see 23 (b) .

مُنْقَاضَة
مُنْقَاضَة
a.  see 18t (b) .

مُقَاوَضَة
مُقَاوَضَة
a.  see 23 (b) .

قَيْطُوْس
قَيْطُوْس G. ,
a.  A certain star.

قِيْطَان
قِيْطَان ( pl. قَيَاطِيْن )
a.  [ coll. ], Trimming, silk-braid, braid.

##### Türkçe

قَاضَ
قَاضَ ( y ) ( n. ac. **قَيْض** 1 ),
a. Kırdı; çatlattı; yardı, parça parça patlattı.

b. Kırılmış vb. oldu; kırdı, çatlattı, parça parça patlattı; çözündü.

c. Düştü (diş).

d. Oydu (kuyu).

e. [ acc. & Bi ], Benzetti, benzeştirdi -e.

f. III (b)’ye bak.

g. [ pass.

**قِيْضَ**
**قِيْضَ** ],
a. Kazıldı; dolu oldu (kuyu).

قَيَّضَ
قَيَّضَ II
a. [ La & acc. ], Takdir etti, tayin etti, hazırladı -için.

b. [ acc. & La ], Kader kıldı, önceden takdir etti -e.

قَاْيَضَ
قَاْيَضَ III ,
a. Alışveriş etti, takas etti.

b. [ acc. & Bi ], Takas etti, değiş tokuş etti -ile.

تَقَيَّضَ
تَقَيَّضَ V ,
a. Kırık, çatlak oldu; yıkıldı (duvar).

b. [ La ], Takdir edilmiş, kader kılınmış oldu -için.

c. Benzedi

تَقَاْيَضَ
تَقَاْيَضَ VI ,
a. Birbirleriyle alışveriş ettiler, takas ettiler.

اِنْقَيَضَ
اِنْقَيَضَ VII ,
a. V (a)’ya bak.

اِقْتَيَضَ
اِقْتَيَضَ VIII ,
a. Kökünü kazıdı.

b. Değişim karşılığında aldı, teslim aldı.

قَيْض
قَيْض [ 1 ],
a. Yumurta kabuğu.

b. Tazminat, bedel.

c. Eşit, benzer; denk.

d. [ La ], Denk olan -e.

قِيْضَة
قِيْضَة [ 2t ] , ( pl. **قِيَض** 7 ),
a. Bir kemiğin kıymığı.

b. [ coll. ], Kurnaz kimse.

مَقِيْض
مَقِيْض [ 18 ],
a. Kırık yer.

مَقِيْضَة
مَقِيْضَة [ 18t ],
a. Dolu (kuyu).

b. Kırık (yumurta).

قِيَاض
قِيَاض [ 23 ],
a. 1 (d)’ye bak.

b. Değiş tokuş, takas.

قِيَاضَة
قِيَاضَة [ 23t ],
a. 23 (b)’ye bak.

قَيِّض
قَيِّض [ 25 ],
a. Takasçı, değiştirici, alışverişçi.

b. Dağlama taşı.

قَيِّضَة
قَيِّضَة [ 25t ],
a. 25 (b)’ye bak.

مُقَايَضَة
مُقَايَضَة [ N. Ac. **قَاْيَضَ** III ( **قِيْض** 2 )],
a. 23 (b)’ye bak.

مُنْقَاضَة
مُنْقَاضَة
a. 18t (b)’ye bak.

مُقَاوَضَة
مُقَاوَضَة
a. 23 (b)’ye bak.

قَيْطُوْس
قَيْطُوْس G. ,
a. Belli bir yıldız.

قِيْطَان
قِيْطَان ( pl. **قَيَاطِيْن** )
a. [ coll. ], Süsleme, ipek şerit, örgü.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قيض
قَاضَ - يَقِيْضُ - قَيَّضَ - يُقَيِّض
قاضَ - يَقِيْضُ + كائن + لكائن+ شيئاً: هيأه وأتاحه له: يهيأ ويُعِد الشيءَ لأجل الكائن، ثم يجعله تحت أمره وفي طاعته وخدمته
قَيَّضَ - يُقَيِّض: على وزن " فـَعّل" من " قَاضَ - يَقِيْضُ ": يجعله " يَقِيْضُ " له على وجه التكرار والشدة: يخصص له شيئاً دون غيره، ثم يقربه إليه بشدة وحرص، ليكون في طاعته وخدمته
قايَض - يُقايِض: على وزن "فاعل ": يتبادل مع آخر فعل " قَاضَ - يَقِيْضُ ": يهيء كل من الكائنين شيئاً للآخر، ثم يجعل كل منهما الشيء تحت تصرف الآخر وأمره، وهي " المقايضة " المعروفة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشرط والوعد بفعل أو عطاء في المستقبل بعد تحقق شرط سابق"، وهي:
شَرَطَ - يَشْرِطُ، رَهَنَ - يَرْهَنُ، عَتُدَ- يَعْتُدُ، نَذَرَ - يَنْذِرُ (نَذَرَ - يَنْذُرُ)، وَعَدَ - يَعِدُ، قَاضَ - يَقِيضُ
يفرق لفظاً:
قَضَّ - يَقٌُضُّ - (انقَضَّ- يَنْقَضُّ) +كائن + شيئاً: يُسقطه ويهوي به من علو فيجعله يتحطم ويتكسر ويصدر صوت تكسر وتحطم
قاضَ - يَقِيْضُ + كائن + لكائن+ شيئاً: يهيأ ويعد الشيءَ لأجل الكائن، ثم يجعله تحت أمره وفي طاعته وخدمته

قَيَّضَ - يُقَيِّض
	﴿وقيضنا لهم قرناء فزينوا لهم ما بين أيديهم وما خلفهم وحق عليهم القول في أمم قد خلت من قبلهم من الجن والإنس إنهم كانوا خاسرين(25)﴾ فصلت ﴿ومن يعش عن ذكر الرحمان نقيض له شيطانا فهو له قرين(36)﴾ الزخرف
مختار الصحاح
● [قيض] ق ي ض: انْقاضَ الجدار انِقياضاً تصدع من غير أن يسقط قلت ومنه قرئ ﴿يريد أن ينقاض﴾ على ما بيناه في ق ي ص و قايَضَهُ مُقايَضهةً عارضه بمتاع و قَيَّضَ الله تعالى فلانا لفلان أي جاءه به وأتاحه له ومنه قوله تعالى ﴿وقيضنا لهم قرناء﴾
الراغب
قيض
- قال تعالى: }وقيضنا لهم قرناء﴿[فصلت/25]، وقوله:﴾ومن يعش عن ذكر الرحمن نقيض له شيطانا{ [الزخرف/36] أي: نتح، ليستولي عليه استيلاء القيض على البيض، وهو القشر الأعلى.
ملخص اللسان
1.     القَيْضُ: قِشرةُ البَيْضة العُلْيا اليابسةُ، وقيل: هي التي خرج  فرْخُها أَو ماؤها كلُّه، والمَقِيضُ موضِعُها.
2.     وتَقَيَّضَتِ البيضةُ  تَقَيُّضاً إِذا تكسرت فصارت فِلَقاً، وانْقاضَت فهي مُنْقاضةٌ: تَصدَّعَت  وتشقَّقت ولم تَفَلَّقْ، وقاضَها الفرْخُ قَيضاً: شقها
3.     المُنْقاضُ المُنْقَعِرُ من أَصله، والمُنْقاضُ المنشق طولاً؛  يقال: انْقاضَتِ الرَّكِيّةُ وانقاضَت السِّنّ أَي تشققت طولاً؛
4.     قُضْتُ القارُورةَ فانْقاضَت أَي  انْصَدَعَت ولم تَتَفَلَّقْ، قال: ذكرها الهروي في قوض من تَقْوِيضِ الخِيام،  وانْقاضَت الرَّكِيَّةُ: تكسَّرت
5.     قِيضَت أَي  نُقِضَتْ، يقال: قُضْتُ البِناء فانْقاضَ - وتَقَيَّضَ الجِدارُ والكَثِيبُ وانْقاضَ:  تهدَّم وانْهالَ.
6.     انْقاضَ  الجِدارُ انْقِياضاً أَي تصدّع من غير أَن يسقط، فإِن سقط قيل: تَقَيَّضَ  تَقَيُّضاً، وقيل: انْقاضَت البئرُ انْهارَت
7.     قاضَ الفرْخُ البيضةَ  فانْقاضَتْ.
8.     وقوله تعالى: جِداراً يُريد أَن  يَنْقَضَّ، وقرئ: يَنْقاضَ ويَنْقاضَ، بالضاد والصاد، فأَمّا يَنْقَضَّ  فيسقط بسرْعة من انقضاض الطير وهذا من المضاعف، وأَما يَنْقاضَ أَي انشقّ طولاً
9.     وقايَضَ الرجلَ مُقايضةً: عارضه بمتاع؛ وهما قَيِّضانِ كما يقال  بَيِّعانِ. وقايَضَهُ مُقايضةً إِذا أَعطاه سِلْعةً وأَخذ عِوَضَها سِلْعةً،
10.                         وقَيَّضَ اللّه فلاناً لفلان: جاءه به وأَتاحَه له. وقَيَّضَ اللّه  قَرِيناً: هَيَّأَه وسَبَّبَه من حيث لا يَحْتَسِبُه. وقال بعضهم: لا يكون  قَيَّضَ إِلا في الشرّ
11.                         تَقَيَّضَ فلان أَباه وتَقَيَّلَه تقَيُّضاً وتقَيُّلاً إِذا  نزَع إِليه في الشَّبَه. ويقال: هذا قَيْضٌ لهذا وقِياضٌ له أَي مساوٍ  له
12.                         واقْتاضَ الشيءَ:  استأْصَلَه
13.                         القَيِّضُ: حجر تُكْوى به الإِبل
لسان العرب
● - قيض: القَيْضُ: قِشرةُ البَيْضة العُلْيا اليابسةُ، وقيل: هي التي خرج  فرْخُها أَو ماؤها كلُّه، والمَقِيضُ موضِعُها. وتَقَيَّضَتِ البيضةُ  تَقَيُّضاً إِذا تكسرت فصارت فِلَقاً، وانْقاضَت فهي مُنْقاضةٌ: تَصدَّعَت  وتشقَّقت ولم تَفَلَّقْ، وقاضَها الفرْخُ قَيضاً: شقها، وقاضَها الطائرُ  أَي شقها عن الفرخ فانقاضت أَي انشقّت؛ وأَنشد:  إِذا شِئت أَن تَلْقَى مَقِيضاً بقَفْرةٍ،  مُفَلَّقةٍ خِرْشاؤها عن جَنِينِها  والقَيْضُ: ما تَفَلَّقَ من قُشور البيض. والقَيْضُ: البيض الذي قد خَرج  فرْخُه أَو ماؤُه كله. قال ابن بري: قال الجوهري والقَيْضُ ما تفلَّق من  قُشور البيض الأَعلى، صوابه من قِشْر البيض الأَعلى بإفراد القشر لأَنه  قد وصفه بالأَعلى. وفي حديث عليّ، رضوان اللّه عليه: لا تكونوا كقَيْض  بَيْضٍ في أَداحٍ يكون كسْرُها وِزْراً، ويخرج ضغانها  (* قوله «ضغانها» كذا  بالأَصل، وفي النهاية هنا حضانها.) شرّاً؛ القَيْضُ: قِشْر البيض.  وفي حديث ابن عباس: إِذا كان يوم القيامة مُدّتِ الأَرضُ مَدّ الأَديم  وزِيدَ في سَعَتها وجُمع الخلقُ جِنُّهم وإِنْسُهم في صَعيدٍ واحد، فإِذا  كان كذلك قِيضَتْ هذه السماء الدنيا عن أَهلها فنُثِرُوا على وجه الأَرض،  ثم تُقاضُ السمواتُ سماء فسماء، كلما قِيضَت سماء كان أَهلُها على  ضِعْفِ مَن تحتَها حتى تُقاضَ السابعةُ، في حديث طويل؛ قال شمر: قِيضَت أَي  نُقِضَتْ، يقال: قُضْتُ البِناء فانْقاضَ؛ قال رؤبة:  أَفْرخ قَيْض بَيْضِها المُنْقاضِ  وقيل: قِيضت هذه السماء عن أَهلها أَي شُقَّتْ من قاضَ الفرْخُ البيضةَ  فانْقاضَتْ. قال ابن الأَثير:
قِيضَت أَي  نُقِضَتْ، يقال: قُضْتُ البِناء فانْقاضَ
قُضْتُ القارُورةَ فانْقاضَت أَي  انْصَدَعَت ولم تَتَفَلَّقْ، قال: ذكرها الهروي في قوض من تَقْوِيضِ الخِيام،  وأَعاد ذكرها في قيض.  وقاضَ البئرَ في الصخْرةِ قَيْضاً: جابَها. وبئر مَقِيضةٌ: كثيرة الماء،  وقد قِيضَتْ عن الجبلة.
وتَقَيَّضَ الجِدارُ والكَثِيبُ وانْقاضَ:  تهدَّم وانْهالَ. وانْقاضَت الرَّكِيَّةُ: تكسَّرت. أَبو زيد: انْقاضَ  الجِدارُ انْقِياضاً أَي تصدّع من غير أَن يسقط، فإِن سقط قيل: تَقَيَّضَ  تَقَيُّضاً، وقيل: انْقاضَت البئرُ انْهارَت. وقوله تعالى: جِداراً يُريد أَن  يَنْقَضَّ، وقرئ: يَنْقاضَ ويَنْقاضَ، بالضاد والصاد، فأَمّا يَنْقَضَّ  فيسقط بسرْعة من انقضاض الطير وهذا من المضاعف، وأَما يَنْقاضَ فإِنَّ  المنذري روى عن أَبي عمرو انْقاضَ وانْقاضَ واحد أَي انشقّ طولاً، قال وقال  الأَصمعي: المُنْقاضُ المُنْقَعِرُ من أَصله، والمُنْقاضُ المنشق طولاً؛  يقال: انْقاضَتِ الرَّكِيّةُ وانقاضَت السِّنّ أَي تشققت طولاً؛ وأَنشد  لأَبي ذؤيب:  فِراقٌ كَقَيْضِ السنّ، فالصَّبْرَ إِنّه  لكلِّ أُناسٍ عَثْرةٌ وجُبورُ  ويروى بالصاد. أَبو زيد: انْقَضَّ انْقِضاضاً وانْقاضَ انْقِياضاً  كلاهما إِذا تصدّع من غير أَن يسقُط، فإِن سقط قيل تَقَيَّضَ تَقَيُّضاً،  وتقَوَّضَ تقَوُّضاً وأَنا قوّضْتُه. وانْقاضَ الحائطُ إِذا انهدمَ مكانه من  غير هَدْمٍ، فأَمّا إِذا دُهْوِرَ فسقط فلا يقال إِلا انْقَضَّ  انْقِضاضاً. وقُيِّضَ: حُفِرَ وشُقَّ.  وقايَضَ الرجلَ مُقايضةً: عارضه بمتاع؛ وهما قَيِّضانِ كما يقال  بَيِّعانِ. وقايَضَهُ مُقايضةً إِذا أَعطاه سِلْعةً وأَخذ عِوَضَها سِلْعةً،  وباعَه فرَساً بفرسَيْن قَيْضَيْن. والقَيْضُ: العِوَضُ. والقَيْضُ:  التمثيلُ. ويقال: قاضَه يَقِيضُه إِذا عاضَه. وفي الحديث: إِن شئتَ أَقِيضُكَ به  المُخْتارةَ من دُروعِ بدْر أَي أُبْدِلُكَ به وأُعَوِّضُكَ عنه. وفي  حديث معاوية: قال لسعيد بن عُثمان بن عفّان: لو مُلِئَتْ لي غُوطةُ  دِمَشْقَ رِجالاً مِثْلَكَ قِياضاً بيَزِيدَ ما قَبِلْتُهم أَي مُقايَضةً به.  الأَزهريُّ: ومن ذوات الياء. أَبو عبيد: هما قَيْضانِ أَي مِثْلان.  وقَيَّضَ اللّه فلاناً لفلان: جاءه به وأَتاحَه له. وقَيَّضَ اللّه  قَرِيناً: هَيَّأَه وسَبَّبَه من حيث لا يَحْتَسِبُه. وفي التنزيل:  وقَيَّضْنا لهم قُرنَاء؛ وفيه: ومَن يَعْشُ عن ذِكر الرحمن نُقَيِّضْ له  شَيْطاناً؛ قال الزجاج: أَي نُسَبِّبْ له شيطاناً يجعل اللّه ذلك جَزاءه. وقيضنا  لهم قُرناء أَي سبَّبْنا لهم من حيث لم يَحْتَسِبوه، وقال بعضهم: لا يكون  قَيَّضَ إِلا في الشرّ، واحتج بقوله تعالى: نقيض له شيطاناً، وقيضنا لهم  قرناء؛ قال ابن بري: ليس ذلك بصحيح بدليل قوله، صلّى اللّه عليه وسلّم:  ما أَكْرَم شابٌّ شَيْخاً لسِنِّه إِلاَّ قَيَّضَ له اللّه مَن يُكْرِمُه  عند سِنِّه.  أَبو زيد: تَقَيَّضَ فلان أَباه وتَقَيَّلَه تقَيُّضاً وتقَيُّلاً إِذا  نزَع إِليه في الشَّبَه. ويقال: هذا قَيْضٌ لهذا وقِياضٌ له أَي مساوٍ  له. ابن شميل: يقال لسانه قَيِّضةٌ، الياء شديدة. واقْتاضَ الشيءَ:  استأْصَلَه؛ قال الطرمّاح:  وجَنَبْنا إِليهِم الخيلَ فاقْتِيـ  ـضَ حِماهم، والحَرْبُ ذاتُ اقْتِياضِ  والقَيِّضُ: حجر تُكْوى به الإِبل من النُّحاز، يؤخذ حجر صغير مُدَوَّر  فيُسَخَّنُ، ثم يُصْرَعُ البعيرُ النَّحِزُ فيوضع الحجر على  رُحْبَيَيْهِ؛ قال الراجز:  لَحَوْت عَمْراً مِثْلَ ما تُلْحَى العَصا  لَحْواً، لو انَّ الشَّيبَ يَدْمَى لَدَما  كَيَّكَ بالقَيْضِ قدْ كان حَمَى  مواضِعَ النّاحِزِ قد كان طنَى  وقَيْضَ إِبله إِذا وسَمَها بالقَيِّضِ، وهو هذا الحجر الذي ذكرناه.  أَبو الخطّابِ: القَيِّضةُ حجَر تُكْوى به نُقَرةُ الغنم.
مقاييس اللغة:
غير مدوَّن
القاموس المحيط:
القَيْضُ القِشْرَةُ العُلْيَا اليابِسَةُ على البَيْضَة، أو هي التي خَرَجَ ما فيها من فَرْخٍ أو ماء، وموْضِعُهُما المَقِيضُ، والشَّقُّ، والانْشِقَاقُ، والعِوَضُ، والتَّمْثِيلُ، وجَوْبُ البِئْرِ. وبِئْرٌ مَقِيضَةٌ، كمدينةٍ كثيرةُ الماء، وقد قِيضَتْ. وهذا قَيْضٌ له، وقِياضٌ له مُساوٍ له. وتَقَيَّضَ الجِدارُ تَهَدَّمَ، وانْهَالَ، كانْقَاضَ. واقْتاضَهُ اسْتَأْصَلَهُ. والقِيضَةُ، بالكسر القِطْعَةُ من العَظْمِ الصغيرةُ.ج قِيضٌ، بالكسر. والقَيِّضُ والقَيِّضَةُ، ككَيِّسٍ وكيِّسَةٍ حُجَيْرَةٌ يُكْوَى بها نُقْرَةُ الغَنَمِ، ومنه لِسانُهُ قَيِّضَةٌ. وقَيَّضَ إبِلَهُ وسَمَها بها، اللُّه فلاناً بفُلانٍ جاءهُ به، وأتاحهُ له. و " قَيَّضْنَا لهم قُرَناء " سَبَّبْنَا لهم من حيثُ لا يَحْتَسِبُونَ. وتَقَيَّضَ له تَقَدَّرَ، وتَسَبَّبَ، أباهُ نَزَعَ إليه في الشَّبَهِ.
وقايَضَهُ: عاوَضَهُ، وبادَلَهُ.
تاج العروس:
ق ي ض
القَيْضُ : القِشْرَةُ العُليا اليابسَةُ عَلَى البَيْضَةِ . قالَ أَوْسُ بنُ حَجَرٍ يَصِفُ برْيَ قوْسٍ :
فمَالَكَ باللِّيطِ الَّذي تَحْتَ قِشْرِها ... كغِرْقِئِ بَيْضٍ كَنَّه القَيْضُ مِنْ عَلِ وفي الصّحاح : القَيْضُ : مَا تَفَرَّقَ من قُشورِ البَيْضِ الأَعلى . قالَ ابنُ بَرِّيّ : صوابهُ من قشرِ البيْضِ الأَعلى بإِفْرادِ القشرِ لأنَّهُ قَدْ وَصَفَهُ بالأَعلى وفي حديثِ عليٍّ رَضِيَ الله عَنْه : " لا تَكَونوا كَقَيْضِ بَيْضٍ في أَداحٍ يَكونُ كَسْرُها وِزْراً ويخرج ضغانها شَرًّا " . أَو هي الَّتِي خَرَجَ مَا فيها من فَرْخٍ أَو ماءٍ وهو قَوْلُ اللَّيْثِ وموضعُهما المَقِيضُ . قالَ :
إِذا شِئْتَ أَنْ تَلْقى مَقِيضاً بقَفْرَةٍ ... مُفَلَّقَةٍ خِرْشاؤُها عَنْ جَنِينِها والقَيْضُ : الشَّقُّ . يُقَالُ : قاضَ الفَرْخُ البيضَةَ قَيْضاً أَي شقَّها وقاضَها الطَّائِر أَي شقَّها عن الفَرْخِ قاله اللَّيْثُ . والقَيْضُ : الانْشِقاقُ والصَّاد لغةٌ فيه وبهِمَا يُروى قَوْلُ أَبي ذؤيبٍ :
فِراقٌ كَقَيْضِ السِّنِّ فالصَّبْرَ إِنَّهُ ... لكُلِّ أُناسٍ عَثْرَةٌ وجُبُورُ
هكذا أَنشدَهُ الجَوْهَرِيّ بالوجهَيْنِ وقال : يُقَالُ : انْقاضَتِ السِّنُّ أَي تَشَقَّقَتْ طُولاً . وقال الصَّاغَانِيُّ : والصَّادُ المُهْمَلَة في البيتِ أَعْلى وأَكثرُ . وروى أَبو عَمْرو : كنَفْضِ السِّنِّ . وهو تحرُّكُها . وبه فُسِّرَ أَيْضاً حديث ابنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ الله عَنْهما " إِذا كانَ يومُ القِامَةِ مُدَّت الأَرْضُ مَدَّ الأَدِيمِ وزِيدَ في سعتِها وجُمِعَ الخَلْقُ جِنُّهمْ وإنْسُهُمْ في صَعيدٍ واحدٍ فإذا كانَ كَذلِكَ قِيضَتْ هذه السَّماءُ الدُّنيا عَنْ أَهلِها فنُشِروا عَلَى وجهِ الأَرْضِ " أَي انْشَقَّتْ وقال شَمِرٌ : أَي نُقِضَتْ . والقَيْضُ : العِوَضُ . يُقَالُ : قاضَهُ يَقيضُهُ إِذا عاضَهُ . ويُقَالُ : باعهُ فَرَساً بفَرَسَيْنِ قَيْضَيْنِ . وفي الحَدِيث : " إنْ شئتَ أَقِيضُك بهِ المُخْتارَةَ من دُرُوعِ بَدْرٍ " أَي أُبْدِلُكَ به وأُعوِّضُكَ عنه . كذا في اللّسَان والصَّوابُ من دروعِ خَيْبَرَ قاله صَلّى اللهُ عليه وسَلّم لذي الجَوْشَنِ . ويُروى : " قايَضْتُكَ " كذا في الرَّوْضِ . والقَيْضُ : التَّمثيلُ ومِنْهُ التَّقَيُّضُ : النُّزوعُ في الشَّبهِ . وقال أَبو عبيدٍ : هما قَيْضان أَي مِثلانِ . وقال الزَّمَخْشَرِيُّ : أَي يصلُح أَن يكونَ كلٌّ منهُمَا عِوَضاً عن الآخَرِ . والقَيْضُ : جَوْبُ البِئْر قاضَ البئرَ في الصًّخرَةِ قَيْضاً : جابَها . ومِنْهُ بئرٌ مقِيضَةٌ . كمدينةٍ أَي كثيرَةُ الماءِ وَقَدْ قِيضَتْ عن الجَبْلَةِ أَي انْشَقَّتْ . ويُقَالُ : هذا قَيْضٌ له وقِياضٌ له أَي مُساوٍ له كما في العُبَاب . وتَقَيَّضَ الجِدارُ : تَهَدَّمَ وانْهالَ كانْقَاضَ . قالَ أَبو زيدٍ : انْقَاضَ الجدارُ انْقِياضاً : تصَدَّعَ من غيرِ أَن يسقُطَ فإنْ سَقَط قيلَ : تَقَيَّضَ . قُلْتُ : وانْقَاضَ ذو وجهَيْنِ يُذْكَرُ في الواوِ وفي الياءِ . وروى المُنْذِرِيُّ عن أَبي عَمْرٍو : انْقَاضَ وانْقَاصَ بمعنًى واحدٍ أَي انْشَقَّ طولاً . وقال الأَصْمَعِيّ : المُنْقاضُ : المُنْقَعِرُ من أَصلِهِ . والمُنْقاصُ : المُنْشَقُّ طُولاً . وفي العُبَاب : قرأَ عِكْرِمَةُ وابنُ سِيرينَ وأبو شيخٍ البُنانيّ وخُلَيْدٌ العَصَرِيّ : " يُريدُ أَنْ يَنْقاضَ " بالضَّادِ مُعجمةً . وقرأَ يَحيى بنُ يَعْمَرَ : " أَنْ يَنْقاص " بالصَّاد مهملةً . وقال اللَّيْثُ في ق و ض : انْقَاضَ الحائِط إِذا انْهَدَمَ من مكانِهِ من غيرِ هَدْمٍ فأَمَّا إِذا هَوَى وسَقَطَ فلا يُقَالُ إلاَّ انْقَضَّ . قالَ ذو الرُّمَّة يَصِفُ ثوراً وحْشيًّا :
" يَغْشَى الكِناسَ بِرَوْقيْهِ ويَهْدِمُهُ
" مِنْ هائِلِ الرَّمْلِ مُنْقاضٌ ومُنْكَثِبُ واقْتاضَهُ اقْتِياضاً : استَأْصَلَهُ قالَ الطِّرِمَّاحُ :
وجَنَبْنا إِلَيْهِمُ الخَيْل فاقْتِي ... ضَ حِماهُمْ والحَرْبُ ذاتُ اقْتِياضِ والقِيضَةُ بالكَسْرِ : القِطْعَةُ من العَظْمِ الصَّغيرة . قاله أَبو عَمْرٍو ج قيضٌ بالكَسْرِ أَيْضاً هَكَذا في سائِرِ النُّسَخِ والصَّواب قِيَضٌ بكَسْرُ ففَتْحٍ فإِنَّ أَبا عَمْرٍو أَنشدَ عَلَى ذلك :
" تَقِيضُ مِنْهُمْ قِيَضٌ صِغارُ
والقِيِّضُ والقِيِّضَةُ ككَيِّسٍ وكَيِّسَةٍ : حُجَيْرَةٌ يُكوى بها نُقْرَةُ الغَنَمِ قاله ابنُ شُمَيْلٍ . وقال أَبو الخطَّابِ : القِيِّضَةُ : حجرٌ يُكوى به نقرةُ الغَنَمِ . وقال غيرُه : القِيِّضَةُ : صَفيحةٌ عَريضَةٌ يُكوى بها . وفي اللّسَان : القِيِّضُ : حجرٌ يُكوى بهِ الإبِلُ من النُّحازِ يُؤْخَذُ حجرٌ صَغيرٌ مُدَوَّرٌ فيُسَخَّنُ ثمَّ يُصْرَعُ البَعيرُ النَّحِزُ فيُوضَعُ الحجرُ عَلَى رُحْبَيْهِ . قالَ ابنُ شُمَيْلٍ : ومِنْهُ : لسانُهُ قِيِّضَةٌ عَلَى التَّشبيهِ . وقَيَّضَ اللهُ فُلاناً بفُلانٍ . هكَذَا في النُّسَخِ والصَّوابُ لفُلانٍ : جاءهُ وأَتاحَهُ لهُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . ويُقَالُ : قَيَّضَ الله لهُ قَريناً أَي هَيَّأَهُ وسبَّبَهُ من حيثُ لا يحتسِبُه ومِنْهُ قَوْله تَعَالَى " وقَيَّضْنا لهُمْ قُرَناءَ " . أَي سَبَّبْنا لهم وهيَّأْنا لهم مِنْ حيث لا يحتسِبون وكَذلِكَ قَوْله تَعَالَى " نُقَيِّضْ لهُ شيْطاناً فهوَ لهُ قَرينٌ " . قالَ الزَّجَّاج : أَي نُسَبِّبُ لهُ شيْطاناً يجعَلُ اللهُ ذلك جزاءهُ . وقال بعضُهُمْ : لا يكونُ قَيَّضَ إلاَّ في الشَّرِّ . واحتَجَّ بالآيَتَيْنِ المذكورتينِ . قالَ ابنُ بَرِّيّ : لَيْسَ ذلك بصَحيحٍ بدليلِ قوله صَلّى اللهُ عليه وسَلّم " مَا أَكْرَمَ شابٌّ شيخاً لِسِنِّهِ إلاَّ قَيَّضَ اللهُ من يُكْرِمُهُ عند سِنِّه " كما في اللّسَان . قُلْتُ : والرِّوايَةُ : إلاَّ قَيَّضَ اللهُ لهُ عند سِنِّه مَنْ يُكْرِمُه . وتَقَيَّضَ له الشَّيْءُ أَي تَقَدَّرَ وتَسَبَّبَ . وقال أَبو زَيْدٍ : تَقَيَّضَ فلانٌ أَباهُ وتَقَيَّلَهُ تَقَيُّضاً وتَقَيُّلاً إِذا نزَعَ إِلَيْه في الشبَه . قالَ الجَوْهَرِيّ : أَي أَشْبَهَهُ . ويُقَالُ : قايَضَهُ مُقايَضَةً إِذا عاوَضَهُ كذا بالواو في النُّسَخ . وفي اللّسَان والعُبَاب والصّحاح : عارَضَهُ بالرَّاءِ أَي بمَتاعٍ وبادَلَه وذلك إِذا أَعْطاهُ سِلعَةً وأَخَذَ عِوَضَها سِلْعَةً . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : تَقَيَّضَتِ البَيْضَةُ تَقَيُّضاً إِذا تكسَّرَتْ فصارَتْ فِلَقاً . وانْقَاضَتْ فهي مُنقاضَةٌ : تصدَّعَتْ وتَشَقَّقَتْ ولم تَفَلَّقْ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . قالَ : والقارورَةُ مِثلُها . وقِضْتُها أَنا بالكَسْرِ . وقال الصَّاغَانِيُّ : قِضْتُ البِناءَ بالكَسْرِ لغةٌ في قُضْتُ بالضَّمِّ . وقال ابنُ الأَثيرِ : قُضْتُ القارورَةَ فانْقَاضَتْ أَي انْصَدَعَتْ . ولم تَتَفَلَّقْ قالَ : ذَكَرَها الهَرَوِيّ في ق و ض وفي ق ي ض . وانْقَاضَتْ الرَّكِيَّة نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ عن الأَصْمَعِيّ . قيل : تَكَسَّرَتْ وقيلَ : انْهارَتْ . وقُيِّضَ : حُفِرَ . وهما قَيِّضانِ كما تقولُ بَيِّعانِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . والقَيْضُ : تَحَرُّكُ السِّنِّ وَقَدْ قاضَتْ كما في شرحِ ديوان هُذَيْلٍ وانْقَاضَ : انشَقَّ طُولاً كما في العُبَاب . وذكر في التَّكْمِلَة : القَيْضُ من الحِجارَةِ : مَا كانَ لونُه أَخضرَ فينْكَسِرُ صِغاراً وكِباراً هَكَذا ضبطه بالفَتْحِ أَو هو القَيِّضُ كسَيِّدٍ . وبيْضَةٌ مَقِيضَةٌ كمَعيشَةٍ : مَفْلوقَةٌ . ومن المَجاز : مَا أُقايِضُ بكَ أَحداً . ويُقَالُ : لو أُعْطيتُ مِلْءَ الدَّهْناءِ رِجالاً قِياضاً بفُلانٍ مَا رَضِيتُهُمْ كما في الأَساس . قُلْتُ : ومِنْهُ حديث مُعاويَةَ قالَ لسعيدِ بنِ عثمانَ بنِ عفَّانَ : " لوْ مُلِئَتْ لي غُوطَةُ دِمَشْقَ رِجالاً مِثْلَكَ قِياضاً بيَزيدَ مَا قَبِلْتُهُمْ " أَي مُقايَضَةً به . والمُقْتاضُ من القَيْضِ : المُعاوَضَةُ . قالَ أبو الشِّيص :
بُدِّلْتُ من بُرْدِ الشَّبابِ مُلاءةً ... خَلَقاً وبِئْسَ مَثُوبَةُ المُقْتاضِ

##### Türkçe

**قيض**
**قَاضَ - يَقِيْضُ - قَيَّضَ - يُقَيِّض**
**قاضَ - يَقِيْضُ** + bir varlık + bir varlık için + bir şey: onu hazırladı ve ona mümkün kıldı: bir şeyi varlık için hazırlar ve donatır; sonra onu onun emri altında, itaatinde ve hizmetinde kılar.
**قَيَّضَ - يُقَيِّض**: “**قَاضَ - يَقِيْضُ**”tan “فـَعّل” vezninde: onu, tekrar ve şiddet yönüyle, onun için “**يَقِيْضُ**” kılar: başkası değil de ona bir şeyi tahsis eder; sonra onu, itaatinde ve hizmetinde olması için, şiddetle ve özenle ona yaklaştırır.
**قايَض - يُقايِض**: “فاعل” vezninde: bir başkasıyla **قَاضَ - يَقِيْضُ** fiilini karşılıklı yapar: iki varlıktan her biri öteki için bir şey hazırlar; sonra ikisinden her biri, şeyi ötekinin tasarrufu ve emri altına koyar; bu, bilinen **المقايضة**dır.
Ve lafız, “önceki bir şartın gerçekleşmesinden sonra gelecekte bir fiil veya bir bağışla şart koşma ve vaat etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**شَرَطَ - يَشْرِطُ**، **رَهَنَ - يَرْهَنُ**، **عَتُدَ- يَعْتُدُ**، **نَذَرَ - يَنْذِرُ** (**نَذَرَ - يَنْذُرُ**)، **وَعَدَ - يَعِدُ**، **قَاضَ - يَقِيضُ**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**قَضَّ - يَقٌُضُّ - (انقَضَّ- يَنْقَضُّ)** + bir varlık + bir şey: onu düşürür ve onunla yukarıdan aşağı yuvarlar; böylece onu parçalanır ve kırılır kılar ve kırılma ve parçalanma sesi çıkarır.
**قاضَ - يَقِيْضُ** + bir varlık + bir varlık için + bir şey: bir şeyi varlık için hazırlar ve donatır; sonra onu onun emri altında, itaatinde ve hizmetinde kılar.

**قَيَّضَ - يُقَيِّض**
	﴿Ve onlar için yakın arkadaşlar hazırladık da önlerindekini ve arkalarındakini onlara süslediler; kendilerinden önce geçmiş cin ve insan ümmetleri içinde söz onların üzerine hak oldu; şüphesiz onlar ziyan edenlerdi (25)﴾ Fussilet ﴿Kim Rahmân’ın zikrinden yüz çevirirse, ona bir şeytanı musallat ederiz; o da ona yakın arkadaştır (36)﴾ Zuhruf
Muhtâr es-Sıhâh
● [**قيض**] ق ي ض: Duvar **انْقاضَ** olur, **انِقياضاً**: düşmeksizin çatlar. Dedim: bundan dolayı ﴿**يريد أن ينقاض**﴾ diye okunmuştur; **ق ي ص**’ta açıkladığımız üzere. Ve onunla **قايَضَهُ مُقايَضهةً**: ona bir meta ile karşılık verdi. Ve Yüce Allah birini birine **قَيَّضَ** etti, yani onu ona getirdi ve ona mümkün kıldı; bundan da Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وقيضنا لهم قرناء**﴾.
Râgıb
**قيض**
- Yüce Allah dedi ki: ﴿**وقيضنا لهم قرناء**﴾ [Fussilet/25], ve sözü: ﴿**ومن يعش عن ذكر الرحمن نقيض له شيطانا**﴾ [Zuhruf/36]; yani: yumurtanın üzerindeki kabuğun yumurtaya galebe çalması gibi, onun üzerine galebe çalsın diye; o da üst kabuktur.
Lisân özeti
1.     **القَيْضُ**: yumurtanın kuru üst kabuğu; ve denildi ki: civcivi yahut suyu bütünüyle çıkmış olanıdır; **المَقِيضُ** onun yeridir.
2.     Ve yumurta **تَقَيَّضَت** olur, **تَقَيُّضاً**: kırılıp parçalara ayrıldığında; ve **انْقاضَت** olur, o da **مُنْقاضةٌ**dur: çatlar ve yarılır, fakat parça parça olmaz; ve civciv onu **قاضَها** eder, **قَيضاً**: onu yarar.
3.     **المُنْقاضُ**: kökünden oyulmuş olan; ve **المُنْقاضُ**: boyuna yarılmış olan; denir: kuyu **انْقاضَت** oldu ve diş **انقاضَت** oldu, yani boyuna çatladı.
4.     Şişeyi **قُضْتُ** da **انْقاضَت** oldu; yani çatladı ve parça parça olmadı. Dedi: Herevî bunu, çadırların sökülmesinden olan **قوض** maddesinde zikretti; ve kuyu **انْقاضَت** oldu: kırıldı.
5.     **قِيضَت**: yani **نُقِضَتْ**; denir: binayı **قُضْتُ** da **انْقاضَ** oldu; ve duvar ve kum tepeciği **تَقَيَّضَ** oldu ve **انْقاضَ** oldu: yıkıldı ve çöktü.
6.     Duvar **انْقاضَ** olur, **انْقِياضاً**: düşmeksizin çatlar; eğer düşerse **تَقَيَّضَ** denir, **تَقَيُّضاً**; ve denildi ki: kuyu **انْقاضَت** oldu: çöktü.
7.     Civciv yumurtayı **قاضَ** etti de o **انْقاضَتْ** oldu.
8.     Ve Yüce Allah’ın sözü: bir duvar ki **يُريد أَن يَنْقَضَّ**; ve **يَنْقاضَ** ve **يَنْقاصَ** diye de okunmuştur; **الضاد** ile ve **الصاد** ile. **يَنْقَضَّ** ise, kuşun dalışından olan **انقضاض** gibi süratle düşer; bu, ikiz harfli (mudaaf) olandır. **يَنْقاضَ** ise, yani boyuna yarıldı.
9.     Bir adamla **قايَضَ** etmek, **مُقايضةً**: ona bir meta ile karşılık vermektir; ikisi **قَيِّضانِ**dır; tıpkı **بَيِّعانِ** denildiği gibi. Ve ona **قايَضَهُ مُقايضةً**: ona bir mal verip onun karşılığı olarak bir mal aldığında.
10.                         Allah birini birine **قَيَّضَ** etti: onu ona getirdi ve ona mümkün kıldı. Ve Allah bir **قَرِيناً** **قَيَّضَ** etti: onu hazırladı ve onu, onun hesap etmediği yerden sebep kıldı. Bazıları dedi ki: **قَيَّضَ** ancak şerde olur.
11.                         Falan, babasına **تَقَيَّضَ** oldu ve ona **تَقَيَّلَه** oldu, **تقَيُّضاً** ve **تقَيُّلاً**: benzerlikte ona meylettiğinde. Ve denir: bu, bunun **قَيْضٌ**udur ve onun **قِياضٌ**udur; yani ona denktir.
12.                         Bir şeyi **واقْتاضَ** etti: onu kökünden söküp yok etti.
13.                         **القَيِّضُ**: develerin dağlandığı taş.
Lisânü’l-Arab
● - **قيض**: **القَيْضُ**: yumurtanın kuru üst kabuğu; ve denildi ki: civcivi yahut suyu bütünüyle çıkmış olanıdır; **المَقِيضُ** onun yeridir. Ve yumurta **تَقَيَّضَت** olur, **تَقَيُّضاً**: kırılıp parçalara ayrıldığında; ve **انْقاضَت** olur, o da **مُنْقاضةٌ**dur: çatlar ve yarılır, fakat parça parça olmaz; ve civciv onu **قاضَها** eder, **قَيضاً**: onu yarar; ve kuş onu **قاضَها** eder, yani civcivden dolayı onu yarar da **انقاضت** olur, yani yarılır; ve şu beyit okunmuştur:
  İstersen ıssız bir yerde bir **مَقِيضاً**a rastlarsın,
  Kabuğu cenininden dolayı yarılmış, parçalanmış.
Ve **القَيْضُ**: yumurta kabuklarından parça parça olan şey. Ve **القَيْضُ**: civcivi çıkmış yahut suyu bütünüyle çıkmış yumurta. İbn Berrî dedi ki: Cevherî dedi: **القَيْضُ** yumurtanın üst kabuklarından parça parça olan şeydir; doğrusu, kabuğu tekil getirmekle “yumurtanın üst kabuğundan”dır; çünkü onu “üst” diye nitelemiştir. Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Bir **قَيْضِ بَيْضٍ** gibi olmayın; bir **أَداحٍ** içinde olur; kırılması günah olur ve kinlerini kötülük olarak çıkarır.”; **القَيْضُ**: yumurta kabuğu. İbn Abbas hadîsinde: “Kıyamet günü olunca yer, derinin gerilmesi gibi gerilir; genişliğine artırılır; yaratılmışlar, cinleri ve insanları, tek bir düzlükte toplanır; işte böyle olunca bu dünya seması, halkından **قِيضَتْ** olur da yeryüzünün yüzüne saçılırlar; sonra semalar, sema sema **تُقاضُ** olunur; her ne zaman bir sema **قِيضَت** olsa, halkı altındakilerin iki katı olur; yedinci **تُقاضَ** olununcaya kadar”; uzun bir hadîste. Şemr dedi: **قِيضَت** yani **نُقِضَتْ**; denir: binayı **قُضْتُ** da **انْقاضَ** oldu; Ru’be dedi:
  Onun **قَيْض**ı, yumurtasının **المُنْقاضِ**ı yavru çıkardı.
Ve denildi ki: bu sema halkından **قِيضَت** oldu, yani yarıldı; civciv yumurtayı **قاضَ** etti de o **انْقاضَتْ** oldu. İbnü’l-Esîr dedi:
**قِيضَت** yani **نُقِضَتْ**; denir: binayı **قُضْتُ** da **انْقاضَ** oldu.
Şişeyi **قُضْتُ** da **انْقاضَت** oldu; yani çatladı ve parça parça olmadı. Dedi: Herevî bunu, çadırların sökülmesinden olan **قوض** maddesinde zikretti; sonra onu **قيض** maddesinde yeniden zikretti. Ve kayada kuyuyu **قاضَ** etti, **قَيْضاً**: onu deldi. Ve **بئر مَقِيضةٌ**: suyu çok olan; ve o, tabii yapısından **قِيضَتْ** olmuştur.
Ve duvar ve kum tepeciği **تَقَيَّضَ** oldu ve **انْقاضَ** oldu: yıkıldı ve çöktü. Ve kuyu **انْقاضَت** oldu: kırıldı. Ebû Zeyd: duvar **انْقاضَ** olur, **انْقِياضاً**: düşmeksizin çatlar; eğer düşerse **تَقَيَّضَ** denir, **تَقَيُّضاً**; ve denildi ki: kuyu **انْقاضَت** oldu: çöktü. Ve Yüce Allah’ın sözü: bir duvar ki **يُريد أَن يَنْقَضَّ**; ve **يَنْقاضَ** ve **يَنْقاصَ** diye de okunmuştur; **الضاد** ile ve **الصاد** ile. **يَنْقَضَّ** ise, kuşun dalışından olan **انقضاض** gibi süratle düşer; bu, ikiz harfli olandır. **يَنْقاضَ** ise, Münzirî Ebû Amr’dan rivayet etti: **انْقاضَ** ve **انْقاصَ** birdir; yani boyuna yarıldı. Dedi: Asmaî dedi: **المُنْقاضُ** kökünden oyulmuş olandır; ve **المُنْقاضُ** boyuna yarılmış olandır; denir: kuyu **انْقاضَت** oldu ve diş **انقاضَت** oldu, yani boyuna çatladı; ve Ebû Züeyb’in şu beyti okunmuştur:
  Ayrılık, dişin **قَيْضِ**i gibidir; sabret; çünkü o,
  Her insan için bir sürçme ve bir onarmadır.
Ve **الصاد** ile de rivayet edilir. Ebû Zeyd: **انْقَضَّ** **انْقِضاضاً** ve **انْقاضَ** **انْقِياضاً**: ikisi de düşmeksizin çatladığında; eğer düşerse **تَقَيَّضَ** denir, **تَقَيُّضاً**; ve **تقَوَّضَ** **تقَوُّضاً**; ben de onu **قوّضْتُ**. Ve duvar **انْقاضَ** olur: yıkım olmaksızın yerinden çöker; fakat eğer devrilip düşerse ancak **انْقَضَّ** denir, **انْقِضاضاً**. Ve **قُيِّضَ**: kazıldı ve yarıldı.
Ve bir adamla **قايَضَ** etmek, **مُقايضةً**: ona bir meta ile karşılık vermektir; ikisi **قَيِّضانِ**dır; tıpkı **بَيِّعانِ** denildiği gibi. Ve ona **قايَضَهُ مُقايضةً**: ona bir mal verip onun karşılığı olarak bir mal aldığında; ve ona bir atı, iki **قَيْضَيْن** at karşılığında sattı. Ve **القَيْضُ**: karşılıktır. Ve **القَيْضُ**: temsildir. Ve denir: onu **قاضَه** eder, **يَقِيضُه**: ona karşılık verdiğinde. Hadîste: “İstersen onunla sana Bedir zırhlarının seçkini olan **المُخْتارةَ**yı **أَقِيضُكَ** ederim”; yani onunla sana değiştiririm ve onun yerine sana karşılık veririm. Muaviye hadîsinde: Saîd b. Osman b. Affân’a dedi: “Şam’ın Gûta’sı, senin gibi adamlarla dolsa, Yezid’e karşılık **قِياضاً** olarak onları kabul etmezdim”; yani onunla **مُقايَضةً** olarak. Ezherî: yâ’lı olanlardandır. Ebû Ubeyd: ikisi **قَيْضانِ**dır; yani iki misildir.
Ve Allah birini birine **قَيَّضَ** etti: onu ona getirdi ve ona mümkün kıldı. Ve Allah bir **قَرِيناً** **قَيَّضَ** etti: onu hazırladı ve onu, onun hesap etmediği yerden sebep kıldı. Tenzîlde: ﴿**وقَيَّضْنا لهم قُرنَاء**﴾; ve onda: ﴿**ومَن يَعْشُ عن ذِكر الرحمن نُقَيِّضْ له شَيْطاناً**﴾. Zeccâc dedi: yani ona bir şeytanı sebep kılarız; Allah bunu onun cezası yapar. Ve **وقيضنا لهم قُرناء**: yani onları, hesap etmedikleri yerden onlara sebep kıldık. Bazıları dedi ki: **قَيَّضَ** ancak şerde olur; Yüce Allah’ın sözüyle delil getirdi: ﴿**نقيض له شيطاناً**﴾ ve ﴿**وقيضنا لهم قرناء**﴾. İbn Berrî dedi: bu doğru değildir; delili, (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sözü: “Hiçbir genç, yaşından dolayı bir ihtiyara ikram etmez ki, Allah onun yaşında kendisine ikram edecek kimseyi ona **قَيَّضَ** etmesin.”
Ebû Zeyd: falan, babasına **تَقَيَّضَ** oldu ve ona **تَقَيَّلَه** oldu, **تقَيُّضاً** ve **تقَيُّلاً**: benzerlikte ona meylettiğinde. Ve denir: bu, bunun **قَيْضٌ**udur ve onun **قِياضٌ**udur; yani ona denktir. İbn Şümeyl: “dili **قَيِّضةٌ**” denir; yâ şiddetlidir. Ve bir şeyi **واقْتاضَ** etti: onu kökünden söküp yok etti; Tırmâh dedi:
  Onlara doğru atları çevirdik de onların koruluğu **فاقْتِيـ**
  **ـضَ** oldu; savaş ise **ذاتُ اقْتِياضِ**dır.
Ve **القَيِّضُ**: develerin dağlandığı, bakır hastalığından (nühâz) olan taş; küçük yuvarlak bir taş alınır, ısıtılır; sonra hastalıklı deve yatırılır da taş iki böğrünün üzerine konur; râciz dedi:
  Amr’ı, değneğin soyulduğu gibi soydum,
  Soyuşla; eğer ak saç kanasa, kanardı.
  Seni **القَيْضِ** ile dağladım; o ısınmıştı,
  **النّاحِز**in yerlerini; o, inceltmişti.
Ve develerini **قَيْضَ** etti: onları **القَيِّضِ** ile dağladı; o, zikrettiğimiz bu taştır. Ebû’l-Hattâb: **القَيِّضةُ** koyunun çukuruna dağ vurulan taştır.
Mekâyîsü’l-Luğa:
Kaydedilmemiş.
el-Kâmûsü’l-Muhît:
**القَيْضُ**: yumurta üzerindeki kuru üst kabuk; yahut içindekinden civciv veya su çıkmış olan; ikisinin yeri **المَقِيضُ**dur; ve yarık; ve yarılma; ve karşılık; ve temsil; ve kuyuyu delme. Ve **بِئْرٌ مَقِيضَةٌ** (Medîne gibi): suyu çok; ve o **قِيضَتْ** olmuştur. Ve bu, onun için bir **قَيْضٌ**dur; ve onun için bir **قِياضٌ**dur: ona denktir. Ve duvar **تَقَيَّضَ** oldu: yıkıldı ve çöktü; **انْقَاضَ** gibi. Ve onu **واقْتاضَهُ**: onu kökünden söküp yok etti. Ve **القِيضَةُ** (kesre ile): küçük kemik parçası; çoğulu **قِيضٌ** (kesre ile). Ve **القَيِّضُ** ve **القَيِّضَةُ** ( **ككَيِّسٍ وكيِّسَةٍ** gibi): koyunun çukuruna dağ vurulan küçük taş; bundan: “dili **قَيِّضَةٌ**”. Ve develerini **قَيَّضَ** etti: onları onunla dağladı. Ve Allah birini birine (getirdi): onu ona getirdi ve ona mümkün kıldı. Ve ﴿**قَيَّضْنَا لهم قُرَناء**﴾: onları, hesap etmedikleri yerden onlara sebep kıldık. Ve onun için **تَقَيَّضَ** oldu: takdir edildi ve sebep oldu. Babasına: benzerlikte ona meyletti.
Ve ona **وقايَضَهُ**: ona karşılık verdi ve onunla değiştirdi.
Tâcü’l-Arûs:
ق ي ض
**القَيْضُ**: yumurtanın üzerindeki kuru üst kabuk. Evs b. Hacer, bir yayın yontuluşunu vasfederken dedi:
فمَالَكَ باللِّيطِ الَّذي تَحْتَ قِشْرِها ... كغِرْقِئِ بَيْضٍ كَنَّه القَيْضُ مِنْ عَلِ
Ve **الصّحاح**’ta: **القَيْضُ**: yumurtanın üst kabuklarından ayrılıp dağılan şey. İbn Berrî dedi: doğrusu, kabuğu tekil getirmekle “yumurtanın üst kabuğundan”dır; çünkü onu “üst” diye nitelemiştir. Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Bir **قَيْضِ بَيْضٍ** gibi olmayın; bir **أَداحٍ** içinde olur; kırılması günah olur ve kinlerini kötülük olarak çıkarır.”; yahut içindekinden civciv veya su çıkmış olan; bu, Leys’in sözüdür; ikisinin yeri **المَقِيضُ**dur. Dedi:
إِذا شِئْتَ أَنْ تَلْقى مَقِيضاً بقَفْرَةٍ ... مُفَلَّقَةٍ خِرْشاؤُها عَنْ جَنِينِها
Ve **القَيْضُ**: yarıktır. Denir: civciv yumurtayı **قاضَ** etti, **قَيْضاً**: yani onu yardı. Ve kuş onu **قاضَها** etti: yani civcivden dolayı onu yardı; Leys söyledi. Ve **القَيْضُ**: yarılmadır; **الصاد** onda bir dildir; ve Ebû Züeyb’in sözü iki rivayetle aktarılır:
فِراقٌ كَقَيْضِ السِّنِّ فالصَّبْرَ إِنَّهُ ... لكُلِّ أُناسٍ عَثْرَةٌ وجُبُورُ
Cevherî onu iki vecihle böyle okuttu ve dedi: denir: diş **انْقاضَت** oldu, yani boyuna çatladı. Sâgânî dedi: beyitte **الصاد** (mühmele) daha üstün ve daha çoktur. Ebû Amr rivayet etti: “كنَفْضِ السِّنِّ”; bu, onun hareketidir. Bununla, İbn Abbas hadîsi de tefsir edildi: “Kıyamet günü olunca yer, derinin gerilmesi gibi gerilir... işte böyle olunca bu dünya seması, halkından **قِيضَتْ** olur da yeryüzünün yüzüne yayılırlar”; yani yarıldı. Şemr dedi: yani **نُقِضَتْ**. Ve **القَيْضُ**: karşılıktır. Denir: onu **قاضَهُ يَقيضُهُ**: ona karşılık verdiğinde. Ve denir: ona bir atı, iki **قَيْضَيْنِ** at karşılığında sattı. Hadîste: “İstersen onunla sana Bedir zırhlarının seçkini olan **المُخْتارَةَ**yı **أَقِيضُك** ederim”; yani onunla sana değiştiririm ve onun yerine sana karşılık veririm. Lisân’da böyledir; doğrusu “Hayber zırhlarından”dır; bunu, Zü’l-Cevşen’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) söyledi. Ve “**قايَضْتُكَ**” diye rivayet edilir; Ravd’da böyledir. Ve **القَيْضُ**: temsildir; bundan **التَّقَيُّضُ**: benzerlikte meyletmektir. Ebû Ubeyd dedi: ikisi **قَيْضان**dır; yani iki misildir. Zemahşerî dedi: yani ikisinden her biri öteki yerine karşılık olmaya elverişlidir. Ve **القَيْضُ**: kuyuyu delmektir; kayada kuyuyu **قاضَ** etti, **قَيْضاً**: onu deldi. Bundan: **بئرٌ مقِيضَةٌ** (Medîne gibi): suyu çok; ve o, tabii yapısından **قِيضَتْ** olmuştur; yani yarıldı. Ve denir: bu, onun için bir **قَيْضٌ**dur ve onun için bir **قِياضٌ**dur; yani ona denktir; **العُبَاب**’da olduğu gibi. Ve duvar **تَقَيَّضَ** oldu: yıkıldı ve çöktü; **انْقَاضَ** gibi. Ebû Zeyd dedi: duvar **انْقَاضَ** olur, **انْقِياضاً**: düşmeksizin çatlar; eğer düşerse **تَقَيَّضَ** denir. Dedim: ve **انْقَاضَ** iki vecihlidir; vâvda ve yâ’da zikredilir. Münzirî Ebû Amr’dan rivayet etti: **انْقَاضَ** ve **انْقَاصَ** bir mânâdadır; yani boyuna yarıldı. Asmaî dedi: **المُنْقاضُ** kökünden oyulmuş olandır; ve **المُنْقاصُ** boyuna yarılmış olandır. Ve **العُبَاب**’da: İkrime, İbn Sîrîn, Ebû Şeyh el-Bünânî ve Huleyd el-Asarî ﴿**يُريدُ أَنْ يَنْقاضَ**﴾ diye okudu; **الضاد** (mu’ceme) ile. Yahyâ b. Ya‘mer ﴿**أَنْ يَنْقاص**﴾ diye okudu; **الصاد** (mühmele) ile. Leys **ق و ض** maddesinde dedi: duvar **انْقَاضَ** olur: yıkım olmaksızın yerinden çöker; fakat eğer düşüp çökerse ancak **انْقَضَّ** denir. Zü’r-Rumme, vahşi bir boğayı vasfederken dedi:
" يَغْشَى الكِناسَ بِرَوْقيْهِ ويَهْدِمُهُ
" مِنْ هائِلِ الرَّمْلِ مُنْقاضٌ ومُنْكَثِبُ
Ve onu **واقْتاضَهُ اقْتِياضاً**: onu kökünden söküp yok etti; Tırmâh dedi:
وجَنَبْنا إِلَيْهِمُ الخَيْل فاقْتِي ... ضَ حِماهُمْ والحَرْبُ ذاتُ اقْتِياضِ
Ve **القِيضَةُ** (kesre ile): küçük kemik parçası; Ebû Amr söyledi. Çoğulu **قيضٌ** (kesre ile) de; diğer nüshalarda böyledir; doğrusu **قِيَضٌ**dur (kesre sonra fetha); çünkü Ebû Amr buna göre okuttu:
" تَقِيضُ مِنْهُمْ قِيَضٌ صِغارُ
Ve **القِيِّضُ** ve **القِيِّضَةُ** ( **ككَيِّسٍ وكَيِّسَةٍ** gibi): koyunun çukuruna dağ vurulan küçük taş; İbn Şümeyl söyledi. Ebû’l-Hattâb dedi: **القِيِّضَةُ**: koyunun çukuruna dağ vurulan taş. Başkası dedi: **القِيِّضَةُ**: onunla dağ vurulan geniş bir levha. Lisân’da: **القِيِّضُ**: bakır hastalığından (nühâz) develerin dağlandığı taş; küçük yuvarlak bir taş alınır, ısıtılır; sonra hastalıklı deve yatırılır da taş iki böğrünün üzerine konur. İbn Şümeyl dedi: bundan: “dili **قِيِّضَةٌ**” teşbih üzere. Ve Allah birini birine **قَيَّضَ** etti. Nüshalarda böyledir; doğrusu “**لفُلانٍ**”dır: onu ona getirdi ve ona mümkün kıldı; Cevherî nakletti. Ve denir: Allah ona bir **قَريناً** **قَيَّضَ** etti: onu hazırladı ve onu, onun hesap etmediği yerden sebep kıldı; bundan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وقَيَّضْنا لهُمْ قُرَناءَ**﴾; yani onları, hesap etmedikleri yerden onlara sebep kıldık ve hazırladık. Yine Yüce Allah’ın sözü: ﴿**نُقَيِّضْ لهُ شيْطاناً فهوَ لهُ قَرينٌ**﴾. Zeccâc dedi: yani ona bir şeytanı sebep kılarız; Allah bunu onun cezası yapar. Bazıları dedi ki: **قَيَّضَ** ancak şerde olur; zikredilen iki âyetle delil getirdi. İbn Berrî dedi: bu doğru değildir; delili, (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sözü: “Hiçbir genç, yaşından dolayı bir ihtiyara ikram etmez ki, Allah onun yaşında kendisine ikram edecek kimseyi ona **قَيَّضَ** etmesin”; Lisân’da olduğu gibi. Dedim: rivayet: “... ancak Allah onun yaşında ona, kendisine ikram edecek kimseyi **قَيَّضَ** eder.”
Ve bir şey onun için **تَقَيَّضَ** oldu: takdir edildi ve sebep oldu. Ebû Zeyd dedi: falan, babasına **تَقَيَّضَ** oldu ve ona **تَقَيَّلَهُ** oldu, **تَقَيُّضاً** ve **تَقَيُّلاً**: benzerlikte ona meylettiğinde. Cevherî dedi: yani ona benzedi. Ve ona **قايَضَهُ مُقايَضَةً**: ona karşılık verdiğinde; nüshalarda vâv ile böyledir. Lisân, Ubâb ve Sıhâh’ta: **عارَضَهُ** (râ ile), yani bir meta ile; ve onunla değiştirdi; bu, ona bir mal verip onun karşılığı olarak bir mal aldığında olur.
Ve ona eklenenlerdendir: yumurta **تَقَيَّضَتِ** olur, **تَقَيُّضاً**: kırılıp parçalara ayrıldığında. Ve **انْقاضَتْ** olur, o da **مُنقاضَةٌ**dur: çatlar ve yarılır, fakat parça parça olmaz; Cevherî nakletti. Dedi: şişe de onun gibidir. Ben onu **قِضْتُها** ettim; kesre ile. Sâgânî dedi: binayı **قِضْتُ** (kesre ile), **قُضْتُ** (damme ile) dilidir. İbnü’l-Esîr dedi: şişeyi **قُضْتُ** da **انْقَاضَتْ** oldu; yani çatladı ve parça parça olmadı. Dedi: Herevî bunu **ق و ض**’da ve **ق ي ض**’da zikretti. Ve kuyu **انْقَاضَتْ** oldu; Cevherî bunu Asmaî’den nakletti. Denildi ki: kırıldı; ve denildi ki: çöktü. Ve **قُيِّضَ**: kazıldı. Ve ikisi **قَيِّضانِ**dır; tıpkı **بَيِّعانِ** dediğin gibi; Cevherî nakletti. Ve **القَيْضُ**: dişin hareketidir; ve o **قاضَتْ** olmuştur; Hüzeyl divanı şerhinde olduğu gibi. Ve **انْقَاضَ**: boyuna yarıldı; Ubâb’da olduğu gibi. Ve **التَّكْمِلَة**’de zikredildi: taşlardan **القَيْضُ**: rengi yeşil olan; küçük ve büyük kırılır; onu fetha ile böyle ضبط etti; yahut o, **القَيِّضُ**dur ( **سَيِّدٍ** gibi). Ve **بيْضَةٌ مَقِيضَةٌ** ( **كمَعيشَةٍ** gibi): yarılmış. Mecazdan: seninle kimseyi **أُقايِضُ** etmem. Ve denir: Dehnâ’nın dolusu adamlar, falanla karşılık **قِياضاً** olarak bana verilse, onları razı olmazdım; Esâs’ta olduğu gibi. Dedim: bundan Muaviye hadîsi: Saîd b. Osman b. Affân’a dedi: “Şam’ın Gûta’sı, senin gibi adamlarla dolsa, Yezid’e karşılık **قِياضاً** olarak onları kabul etmezdim”; yani onunla **مُقايَضَةً** olarak. Ve **المُقْتاضُ** ( **القَيْضِ**den): karşılıklı değiştirmedir. Ebû’ş-Şîs dedi:
بُدِّلْتُ من بُرْدِ الشَّبابِ مُلاءةً ... خَلَقاً وبِئْسَ مَثُوبَةُ المُقْتاضِ
