# قيض — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%8A%D8%B6/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: قيض

قيض
قَاضَ - يَقِيْضُ - قَيَّضَ - يُقَيِّض
قاضَ - يَقِيْضُ + كائن + لكائن+ شيئاً: هيأه وأتاحه له: يهيأ ويُعِد الشيءَ لأجل الكائن، ثم يجعله تحت أمره وفي طاعته وخدمته
قَيَّضَ - يُقَيِّض: على وزن " فـَعّل" من " قَاضَ - يَقِيْضُ ": يجعله " يَقِيْضُ " له على وجه التكرار والشدة: يخصص له شيئاً دون غيره، ثم يقربه إليه بشدة وحرص، ليكون في طاعته وخدمته
قايَض - يُقايِض: على وزن "فاعل ": يتبادل مع آخر فعل " قَاضَ - يَقِيْضُ ": يهيء كل من الكائنين شيئاً للآخر، ثم يجعل كل منهما الشيء تحت تصرف الآخر وأمره، وهي " المقايضة " المعروفة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشرط والوعد بفعل أو عطاء في المستقبل بعد تحقق شرط سابق"، وهي:
شَرَطَ - يَشْرِطُ، رَهَنَ - يَرْهَنُ، عَتُدَ- يَعْتُدُ، نَذَرَ - يَنْذِرُ (نَذَرَ - يَنْذُرُ)، وَعَدَ - يَعِدُ، قَاضَ - يَقِيضُ
يفرق لفظاً:
قَضَّ - يَقٌُضُّ - (انقَضَّ- يَنْقَضُّ) +كائن + شيئاً: يُسقطه ويهوي به من علو فيجعله يتحطم ويتكسر ويصدر صوت تكسر وتحطم
قاضَ - يَقِيْضُ + كائن + لكائن+ شيئاً: يهيأ ويعد الشيءَ لأجل الكائن، ثم يجعله تحت أمره وفي طاعته وخدمته

قَيَّضَ - يُقَيِّض
	﴿وقيضنا لهم قرناء فزينوا لهم ما بين أيديهم وما خلفهم وحق عليهم القول في أمم قد خلت من قبلهم من الجن والإنس إنهم كانوا خاسرين(25)﴾ فصلت ﴿ومن يعش عن ذكر الرحمان نقيض له شيطانا فهو له قرين(36)﴾ الزخرف
مختار الصحاح
● [قيض] ق ي ض: انْقاضَ الجدار انِقياضاً تصدع من غير أن يسقط قلت ومنه قرئ ﴿يريد أن ينقاض﴾ على ما بيناه في ق ي ص و قايَضَهُ مُقايَضهةً عارضه بمتاع و قَيَّضَ الله تعالى فلانا لفلان أي جاءه به وأتاحه له ومنه قوله تعالى ﴿وقيضنا لهم قرناء﴾
الراغب
قيض
- قال تعالى: }وقيضنا لهم قرناء﴿[فصلت/25]، وقوله:﴾ومن يعش عن ذكر الرحمن نقيض له شيطانا{ [الزخرف/36] أي: نتح، ليستولي عليه استيلاء القيض على البيض، وهو القشر الأعلى.
ملخص اللسان
1.     القَيْضُ: قِشرةُ البَيْضة العُلْيا اليابسةُ، وقيل: هي التي خرج  فرْخُها أَو ماؤها كلُّه، والمَقِيضُ موضِعُها.
2.     وتَقَيَّضَتِ البيضةُ  تَقَيُّضاً إِذا تكسرت فصارت فِلَقاً، وانْقاضَت فهي مُنْقاضةٌ: تَصدَّعَت  وتشقَّقت ولم تَفَلَّقْ، وقاضَها الفرْخُ قَيضاً: شقها
3.     المُنْقاضُ المُنْقَعِرُ من أَصله، والمُنْقاضُ المنشق طولاً؛  يقال: انْقاضَتِ الرَّكِيّةُ وانقاضَت السِّنّ أَي تشققت طولاً؛
4.     قُضْتُ القارُورةَ فانْقاضَت أَي  انْصَدَعَت ولم تَتَفَلَّقْ، قال: ذكرها الهروي في قوض من تَقْوِيضِ الخِيام،  وانْقاضَت الرَّكِيَّةُ: تكسَّرت
5.     قِيضَت أَي  نُقِضَتْ، يقال: قُضْتُ البِناء فانْقاضَ - وتَقَيَّضَ الجِدارُ والكَثِيبُ وانْقاضَ:  تهدَّم وانْهالَ.
6.     انْقاضَ  الجِدارُ انْقِياضاً أَي تصدّع من غير أَن يسقط، فإِن سقط قيل: تَقَيَّضَ  تَقَيُّضاً، وقيل: انْقاضَت البئرُ انْهارَت
7.     قاضَ الفرْخُ البيضةَ  فانْقاضَتْ.
8.     وقوله تعالى: جِداراً يُريد أَن  يَنْقَضَّ، وقرئ: يَنْقاضَ ويَنْقاضَ، بالضاد والصاد، فأَمّا يَنْقَضَّ  فيسقط بسرْعة من انقضاض الطير وهذا من المضاعف، وأَما يَنْقاضَ أَي انشقّ طولاً
9.     وقايَضَ الرجلَ مُقايضةً: عارضه بمتاع؛ وهما قَيِّضانِ كما يقال  بَيِّعانِ. وقايَضَهُ مُقايضةً إِذا أَعطاه سِلْعةً وأَخذ عِوَضَها سِلْعةً،
10.                         وقَيَّضَ اللّه فلاناً لفلان: جاءه به وأَتاحَه له. وقَيَّضَ اللّه  قَرِيناً: هَيَّأَه وسَبَّبَه من حيث لا يَحْتَسِبُه. وقال بعضهم: لا يكون  قَيَّضَ إِلا في الشرّ
11.                         تَقَيَّضَ فلان أَباه وتَقَيَّلَه تقَيُّضاً وتقَيُّلاً إِذا  نزَع إِليه في الشَّبَه. ويقال: هذا قَيْضٌ لهذا وقِياضٌ له أَي مساوٍ  له
12.                         واقْتاضَ الشيءَ:  استأْصَلَه
13.                         القَيِّضُ: حجر تُكْوى به الإِبل
لسان العرب
● - قيض: القَيْضُ: قِشرةُ البَيْضة العُلْيا اليابسةُ، وقيل: هي التي خرج  فرْخُها أَو ماؤها كلُّه، والمَقِيضُ موضِعُها. وتَقَيَّضَتِ البيضةُ  تَقَيُّضاً إِذا تكسرت فصارت فِلَقاً، وانْقاضَت فهي مُنْقاضةٌ: تَصدَّعَت  وتشقَّقت ولم تَفَلَّقْ، وقاضَها الفرْخُ قَيضاً: شقها، وقاضَها الطائرُ  أَي شقها عن الفرخ فانقاضت أَي انشقّت؛ وأَنشد:  إِذا شِئت أَن تَلْقَى مَقِيضاً بقَفْرةٍ،  مُفَلَّقةٍ خِرْشاؤها عن جَنِينِها  والقَيْضُ: ما تَفَلَّقَ من قُشور البيض. والقَيْضُ: البيض الذي قد خَرج  فرْخُه أَو ماؤُه كله. قال ابن بري: قال الجوهري والقَيْضُ ما تفلَّق من  قُشور البيض الأَعلى، صوابه من قِشْر البيض الأَعلى بإفراد القشر لأَنه  قد وصفه بالأَعلى. وفي حديث عليّ، رضوان اللّه عليه: لا تكونوا كقَيْض  بَيْضٍ في أَداحٍ يكون كسْرُها وِزْراً، ويخرج ضغانها  (* قوله «ضغانها» كذا  بالأَصل، وفي النهاية هنا حضانها.) شرّاً؛ القَيْضُ: قِشْر البيض.  وفي حديث ابن عباس: إِذا كان يوم القيامة مُدّتِ الأَرضُ مَدّ الأَديم  وزِيدَ في سَعَتها وجُمع الخلقُ جِنُّهم وإِنْسُهم في صَعيدٍ واحد، فإِذا  كان كذلك قِيضَتْ هذه السماء الدنيا عن أَهلها فنُثِرُوا على وجه الأَرض،  ثم تُقاضُ السمواتُ سماء فسماء، كلما قِيضَت سماء كان أَهلُها على  ضِعْفِ مَن تحتَها حتى تُقاضَ السابعةُ، في حديث طويل؛ قال شمر: قِيضَت أَي  نُقِضَتْ، يقال: قُضْتُ البِناء فانْقاضَ؛ قال رؤبة:  أَفْرخ قَيْض بَيْضِها المُنْقاضِ  وقيل: قِيضت هذه السماء عن أَهلها أَي شُقَّتْ من قاضَ الفرْخُ البيضةَ  فانْقاضَتْ. قال ابن الأَثير:
قِيضَت أَي  نُقِضَتْ، يقال: قُضْتُ البِناء فانْقاضَ
قُضْتُ القارُورةَ فانْقاضَت أَي  انْصَدَعَت ولم تَتَفَلَّقْ، قال: ذكرها الهروي في قوض من تَقْوِيضِ الخِيام،  وأَعاد ذكرها في قيض.  وقاضَ البئرَ في الصخْرةِ قَيْضاً: جابَها. وبئر مَقِيضةٌ: كثيرة الماء،  وقد قِيضَتْ عن الجبلة.
وتَقَيَّضَ الجِدارُ والكَثِيبُ وانْقاضَ:  تهدَّم وانْهالَ. وانْقاضَت الرَّكِيَّةُ: تكسَّرت. أَبو زيد: انْقاضَ  الجِدارُ انْقِياضاً أَي تصدّع من غير أَن يسقط، فإِن سقط قيل: تَقَيَّضَ  تَقَيُّضاً، وقيل: انْقاضَت البئرُ انْهارَت. وقوله تعالى: جِداراً يُريد أَن  يَنْقَضَّ، وقرئ: يَنْقاضَ ويَنْقاضَ، بالضاد والصاد، فأَمّا يَنْقَضَّ  فيسقط بسرْعة من انقضاض الطير وهذا من المضاعف، وأَما يَنْقاضَ فإِنَّ  المنذري روى عن أَبي عمرو انْقاضَ وانْقاضَ واحد أَي انشقّ طولاً، قال وقال  الأَصمعي: المُنْقاضُ المُنْقَعِرُ من أَصله، والمُنْقاضُ المنشق طولاً؛  يقال: انْقاضَتِ الرَّكِيّةُ وانقاضَت السِّنّ أَي تشققت طولاً؛ وأَنشد  لأَبي ذؤيب:  فِراقٌ كَقَيْضِ السنّ، فالصَّبْرَ إِنّه  لكلِّ أُناسٍ عَثْرةٌ وجُبورُ  ويروى بالصاد. أَبو زيد: انْقَضَّ انْقِضاضاً وانْقاضَ انْقِياضاً  كلاهما إِذا تصدّع من غير أَن يسقُط، فإِن سقط قيل تَقَيَّضَ تَقَيُّضاً،  وتقَوَّضَ تقَوُّضاً وأَنا قوّضْتُه. وانْقاضَ الحائطُ إِذا انهدمَ مكانه من  غير هَدْمٍ، فأَمّا إِذا دُهْوِرَ فسقط فلا يقال إِلا انْقَضَّ  انْقِضاضاً. وقُيِّضَ: حُفِرَ وشُقَّ.  وقايَضَ الرجلَ مُقايضةً: عارضه بمتاع؛ وهما قَيِّضانِ كما يقال  بَيِّعانِ. وقايَضَهُ مُقايضةً إِذا أَعطاه سِلْعةً وأَخذ عِوَضَها سِلْعةً،  وباعَه فرَساً بفرسَيْن قَيْضَيْن. والقَيْضُ: العِوَضُ. والقَيْضُ:  التمثيلُ. ويقال: قاضَه يَقِيضُه إِذا عاضَه. وفي الحديث: إِن شئتَ أَقِيضُكَ به  المُخْتارةَ من دُروعِ بدْر أَي أُبْدِلُكَ به وأُعَوِّضُكَ عنه. وفي  حديث معاوية: قال لسعيد بن عُثمان بن عفّان: لو مُلِئَتْ لي غُوطةُ  دِمَشْقَ رِجالاً مِثْلَكَ قِياضاً بيَزِيدَ ما قَبِلْتُهم أَي مُقايَضةً به.  الأَزهريُّ: ومن ذوات الياء. أَبو عبيد: هما قَيْضانِ أَي مِثْلان.  وقَيَّضَ اللّه فلاناً لفلان: جاءه به وأَتاحَه له. وقَيَّضَ اللّه  قَرِيناً: هَيَّأَه وسَبَّبَه من حيث لا يَحْتَسِبُه. وفي التنزيل:  وقَيَّضْنا لهم قُرنَاء؛ وفيه: ومَن يَعْشُ عن ذِكر الرحمن نُقَيِّضْ له  شَيْطاناً؛ قال الزجاج: أَي نُسَبِّبْ له شيطاناً يجعل اللّه ذلك جَزاءه. وقيضنا  لهم قُرناء أَي سبَّبْنا لهم من حيث لم يَحْتَسِبوه، وقال بعضهم: لا يكون  قَيَّضَ إِلا في الشرّ، واحتج بقوله تعالى: نقيض له شيطاناً، وقيضنا لهم  قرناء؛ قال ابن بري: ليس ذلك بصحيح بدليل قوله، صلّى اللّه عليه وسلّم:  ما أَكْرَم شابٌّ شَيْخاً لسِنِّه إِلاَّ قَيَّضَ له اللّه مَن يُكْرِمُه  عند سِنِّه.  أَبو زيد: تَقَيَّضَ فلان أَباه وتَقَيَّلَه تقَيُّضاً وتقَيُّلاً إِذا  نزَع إِليه في الشَّبَه. ويقال: هذا قَيْضٌ لهذا وقِياضٌ له أَي مساوٍ  له. ابن شميل: يقال لسانه قَيِّضةٌ، الياء شديدة. واقْتاضَ الشيءَ:  استأْصَلَه؛ قال الطرمّاح:  وجَنَبْنا إِليهِم الخيلَ فاقْتِيـ  ـضَ حِماهم، والحَرْبُ ذاتُ اقْتِياضِ  والقَيِّضُ: حجر تُكْوى به الإِبل من النُّحاز، يؤخذ حجر صغير مُدَوَّر  فيُسَخَّنُ، ثم يُصْرَعُ البعيرُ النَّحِزُ فيوضع الحجر على  رُحْبَيَيْهِ؛ قال الراجز:  لَحَوْت عَمْراً مِثْلَ ما تُلْحَى العَصا  لَحْواً، لو انَّ الشَّيبَ يَدْمَى لَدَما  كَيَّكَ بالقَيْضِ قدْ كان حَمَى  مواضِعَ النّاحِزِ قد كان طنَى  وقَيْضَ إِبله إِذا وسَمَها بالقَيِّضِ، وهو هذا الحجر الذي ذكرناه.  أَبو الخطّابِ: القَيِّضةُ حجَر تُكْوى به نُقَرةُ الغنم.
مقاييس اللغة:
غير مدوَّن
القاموس المحيط:
القَيْضُ القِشْرَةُ العُلْيَا اليابِسَةُ على البَيْضَة، أو هي التي خَرَجَ ما فيها من فَرْخٍ أو ماء، وموْضِعُهُما المَقِيضُ، والشَّقُّ، والانْشِقَاقُ، والعِوَضُ، والتَّمْثِيلُ، وجَوْبُ البِئْرِ. وبِئْرٌ مَقِيضَةٌ، كمدينةٍ كثيرةُ الماء، وقد قِيضَتْ. وهذا قَيْضٌ له، وقِياضٌ له مُساوٍ له. وتَقَيَّضَ الجِدارُ تَهَدَّمَ، وانْهَالَ، كانْقَاضَ. واقْتاضَهُ اسْتَأْصَلَهُ. والقِيضَةُ، بالكسر القِطْعَةُ من العَظْمِ الصغيرةُ.ج قِيضٌ، بالكسر. والقَيِّضُ والقَيِّضَةُ، ككَيِّسٍ وكيِّسَةٍ حُجَيْرَةٌ يُكْوَى بها نُقْرَةُ الغَنَمِ، ومنه لِسانُهُ قَيِّضَةٌ. وقَيَّضَ إبِلَهُ وسَمَها بها، اللُّه فلاناً بفُلانٍ جاءهُ به، وأتاحهُ له. و " قَيَّضْنَا لهم قُرَناء " سَبَّبْنَا لهم من حيثُ لا يَحْتَسِبُونَ. وتَقَيَّضَ له تَقَدَّرَ، وتَسَبَّبَ، أباهُ نَزَعَ إليه في الشَّبَهِ.
وقايَضَهُ: عاوَضَهُ، وبادَلَهُ.
تاج العروس:
ق ي ض
القَيْضُ : القِشْرَةُ العُليا اليابسَةُ عَلَى البَيْضَةِ . قالَ أَوْسُ بنُ حَجَرٍ يَصِفُ برْيَ قوْسٍ :
فمَالَكَ باللِّيطِ الَّذي تَحْتَ قِشْرِها ... كغِرْقِئِ بَيْضٍ كَنَّه القَيْضُ مِنْ عَلِ وفي الصّحاح : القَيْضُ : مَا تَفَرَّقَ من قُشورِ البَيْضِ الأَعلى . قالَ ابنُ بَرِّيّ : صوابهُ من قشرِ البيْضِ الأَعلى بإِفْرادِ القشرِ لأنَّهُ قَدْ وَصَفَهُ بالأَعلى وفي حديثِ عليٍّ رَضِيَ الله عَنْه : " لا تَكَونوا كَقَيْضِ بَيْضٍ في أَداحٍ يَكونُ كَسْرُها وِزْراً ويخرج ضغانها شَرًّا " . أَو هي الَّتِي خَرَجَ مَا فيها من فَرْخٍ أَو ماءٍ وهو قَوْلُ اللَّيْثِ وموضعُهما المَقِيضُ . قالَ :
إِذا شِئْتَ أَنْ تَلْقى مَقِيضاً بقَفْرَةٍ ... مُفَلَّقَةٍ خِرْشاؤُها عَنْ جَنِينِها والقَيْضُ : الشَّقُّ . يُقَالُ : قاضَ الفَرْخُ البيضَةَ قَيْضاً أَي شقَّها وقاضَها الطَّائِر أَي شقَّها عن الفَرْخِ قاله اللَّيْثُ . والقَيْضُ : الانْشِقاقُ والصَّاد لغةٌ فيه وبهِمَا يُروى قَوْلُ أَبي ذؤيبٍ :
فِراقٌ كَقَيْضِ السِّنِّ فالصَّبْرَ إِنَّهُ ... لكُلِّ أُناسٍ عَثْرَةٌ وجُبُورُ
هكذا أَنشدَهُ الجَوْهَرِيّ بالوجهَيْنِ وقال : يُقَالُ : انْقاضَتِ السِّنُّ أَي تَشَقَّقَتْ طُولاً . وقال الصَّاغَانِيُّ : والصَّادُ المُهْمَلَة في البيتِ أَعْلى وأَكثرُ . وروى أَبو عَمْرو : كنَفْضِ السِّنِّ . وهو تحرُّكُها . وبه فُسِّرَ أَيْضاً حديث ابنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ الله عَنْهما " إِذا كانَ يومُ القِامَةِ مُدَّت الأَرْضُ مَدَّ الأَدِيمِ وزِيدَ في سعتِها وجُمِعَ الخَلْقُ جِنُّهمْ وإنْسُهُمْ في صَعيدٍ واحدٍ فإذا كانَ كَذلِكَ قِيضَتْ هذه السَّماءُ الدُّنيا عَنْ أَهلِها فنُشِروا عَلَى وجهِ الأَرْضِ " أَي انْشَقَّتْ وقال شَمِرٌ : أَي نُقِضَتْ . والقَيْضُ : العِوَضُ . يُقَالُ : قاضَهُ يَقيضُهُ إِذا عاضَهُ . ويُقَالُ : باعهُ فَرَساً بفَرَسَيْنِ قَيْضَيْنِ . وفي الحَدِيث : " إنْ شئتَ أَقِيضُك بهِ المُخْتارَةَ من دُرُوعِ بَدْرٍ " أَي أُبْدِلُكَ به وأُعوِّضُكَ عنه . كذا في اللّسَان والصَّوابُ من دروعِ خَيْبَرَ قاله صَلّى اللهُ عليه وسَلّم لذي الجَوْشَنِ . ويُروى : " قايَضْتُكَ " كذا في الرَّوْضِ . والقَيْضُ : التَّمثيلُ ومِنْهُ التَّقَيُّضُ : النُّزوعُ في الشَّبهِ . وقال أَبو عبيدٍ : هما قَيْضان أَي مِثلانِ . وقال الزَّمَخْشَرِيُّ : أَي يصلُح أَن يكونَ كلٌّ منهُمَا عِوَضاً عن الآخَرِ . والقَيْضُ : جَوْبُ البِئْر قاضَ البئرَ في الصًّخرَةِ قَيْضاً : جابَها . ومِنْهُ بئرٌ مقِيضَةٌ . كمدينةٍ أَي كثيرَةُ الماءِ وَقَدْ قِيضَتْ عن الجَبْلَةِ أَي انْشَقَّتْ . ويُقَالُ : هذا قَيْضٌ له وقِياضٌ له أَي مُساوٍ له كما في العُبَاب . وتَقَيَّضَ الجِدارُ : تَهَدَّمَ وانْهالَ كانْقَاضَ . قالَ أَبو زيدٍ : انْقَاضَ الجدارُ انْقِياضاً : تصَدَّعَ من غيرِ أَن يسقُطَ فإنْ سَقَط قيلَ : تَقَيَّضَ . قُلْتُ : وانْقَاضَ ذو وجهَيْنِ يُذْكَرُ في الواوِ وفي الياءِ . وروى المُنْذِرِيُّ عن أَبي عَمْرٍو : انْقَاضَ وانْقَاصَ بمعنًى واحدٍ أَي انْشَقَّ طولاً . وقال الأَصْمَعِيّ : المُنْقاضُ : المُنْقَعِرُ من أَصلِهِ . والمُنْقاصُ : المُنْشَقُّ طُولاً . وفي العُبَاب : قرأَ عِكْرِمَةُ وابنُ سِيرينَ وأبو شيخٍ البُنانيّ وخُلَيْدٌ العَصَرِيّ : " يُريدُ أَنْ يَنْقاضَ " بالضَّادِ مُعجمةً . وقرأَ يَحيى بنُ يَعْمَرَ : " أَنْ يَنْقاص " بالصَّاد مهملةً . وقال اللَّيْثُ في ق و ض : انْقَاضَ الحائِط إِذا انْهَدَمَ من مكانِهِ من غيرِ هَدْمٍ فأَمَّا إِذا هَوَى وسَقَطَ فلا يُقَالُ إلاَّ انْقَضَّ . قالَ ذو الرُّمَّة يَصِفُ ثوراً وحْشيًّا :
" يَغْشَى الكِناسَ بِرَوْقيْهِ ويَهْدِمُهُ
" مِنْ هائِلِ الرَّمْلِ مُنْقاضٌ ومُنْكَثِبُ واقْتاضَهُ اقْتِياضاً : استَأْصَلَهُ قالَ الطِّرِمَّاحُ :
وجَنَبْنا إِلَيْهِمُ الخَيْل فاقْتِي ... ضَ حِماهُمْ والحَرْبُ ذاتُ اقْتِياضِ والقِيضَةُ بالكَسْرِ : القِطْعَةُ من العَظْمِ الصَّغيرة . قاله أَبو عَمْرٍو ج قيضٌ بالكَسْرِ أَيْضاً هَكَذا في سائِرِ النُّسَخِ والصَّواب قِيَضٌ بكَسْرُ ففَتْحٍ فإِنَّ أَبا عَمْرٍو أَنشدَ عَلَى ذلك :
" تَقِيضُ مِنْهُمْ قِيَضٌ صِغارُ
والقِيِّضُ والقِيِّضَةُ ككَيِّسٍ وكَيِّسَةٍ : حُجَيْرَةٌ يُكوى بها نُقْرَةُ الغَنَمِ قاله ابنُ شُمَيْلٍ . وقال أَبو الخطَّابِ : القِيِّضَةُ : حجرٌ يُكوى به نقرةُ الغَنَمِ . وقال غيرُه : القِيِّضَةُ : صَفيحةٌ عَريضَةٌ يُكوى بها . وفي اللّسَان : القِيِّضُ : حجرٌ يُكوى بهِ الإبِلُ من النُّحازِ يُؤْخَذُ حجرٌ صَغيرٌ مُدَوَّرٌ فيُسَخَّنُ ثمَّ يُصْرَعُ البَعيرُ النَّحِزُ فيُوضَعُ الحجرُ عَلَى رُحْبَيْهِ . قالَ ابنُ شُمَيْلٍ : ومِنْهُ : لسانُهُ قِيِّضَةٌ عَلَى التَّشبيهِ . وقَيَّضَ اللهُ فُلاناً بفُلانٍ . هكَذَا في النُّسَخِ والصَّوابُ لفُلانٍ : جاءهُ وأَتاحَهُ لهُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . ويُقَالُ : قَيَّضَ الله لهُ قَريناً أَي هَيَّأَهُ وسبَّبَهُ من حيثُ لا يحتسِبُه ومِنْهُ قَوْله تَعَالَى " وقَيَّضْنا لهُمْ قُرَناءَ " . أَي سَبَّبْنا لهم وهيَّأْنا لهم مِنْ حيث لا يحتسِبون وكَذلِكَ قَوْله تَعَالَى " نُقَيِّضْ لهُ شيْطاناً فهوَ لهُ قَرينٌ " . قالَ الزَّجَّاج : أَي نُسَبِّبُ لهُ شيْطاناً يجعَلُ اللهُ ذلك جزاءهُ . وقال بعضُهُمْ : لا يكونُ قَيَّضَ إلاَّ في الشَّرِّ . واحتَجَّ بالآيَتَيْنِ المذكورتينِ . قالَ ابنُ بَرِّيّ : لَيْسَ ذلك بصَحيحٍ بدليلِ قوله صَلّى اللهُ عليه وسَلّم " مَا أَكْرَمَ شابٌّ شيخاً لِسِنِّهِ إلاَّ قَيَّضَ اللهُ من يُكْرِمُهُ عند سِنِّه " كما في اللّسَان . قُلْتُ : والرِّوايَةُ : إلاَّ قَيَّضَ اللهُ لهُ عند سِنِّه مَنْ يُكْرِمُه . وتَقَيَّضَ له الشَّيْءُ أَي تَقَدَّرَ وتَسَبَّبَ . وقال أَبو زَيْدٍ : تَقَيَّضَ فلانٌ أَباهُ وتَقَيَّلَهُ تَقَيُّضاً وتَقَيُّلاً إِذا نزَعَ إِلَيْه في الشبَه . قالَ الجَوْهَرِيّ : أَي أَشْبَهَهُ . ويُقَالُ : قايَضَهُ مُقايَضَةً إِذا عاوَضَهُ كذا بالواو في النُّسَخ . وفي اللّسَان والعُبَاب والصّحاح : عارَضَهُ بالرَّاءِ أَي بمَتاعٍ وبادَلَه وذلك إِذا أَعْطاهُ سِلعَةً وأَخَذَ عِوَضَها سِلْعَةً . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : تَقَيَّضَتِ البَيْضَةُ تَقَيُّضاً إِذا تكسَّرَتْ فصارَتْ فِلَقاً . وانْقَاضَتْ فهي مُنقاضَةٌ : تصدَّعَتْ وتَشَقَّقَتْ ولم تَفَلَّقْ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . قالَ : والقارورَةُ مِثلُها . وقِضْتُها أَنا بالكَسْرِ . وقال الصَّاغَانِيُّ : قِضْتُ البِناءَ بالكَسْرِ لغةٌ في قُضْتُ بالضَّمِّ . وقال ابنُ الأَثيرِ : قُضْتُ القارورَةَ فانْقَاضَتْ أَي انْصَدَعَتْ . ولم تَتَفَلَّقْ قالَ : ذَكَرَها الهَرَوِيّ في ق و ض وفي ق ي ض . وانْقَاضَتْ الرَّكِيَّة نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ عن الأَصْمَعِيّ . قيل : تَكَسَّرَتْ وقيلَ : انْهارَتْ . وقُيِّضَ : حُفِرَ . وهما قَيِّضانِ كما تقولُ بَيِّعانِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . والقَيْضُ : تَحَرُّكُ السِّنِّ وَقَدْ قاضَتْ كما في شرحِ ديوان هُذَيْلٍ وانْقَاضَ : انشَقَّ طُولاً كما في العُبَاب . وذكر في التَّكْمِلَة : القَيْضُ من الحِجارَةِ : مَا كانَ لونُه أَخضرَ فينْكَسِرُ صِغاراً وكِباراً هَكَذا ضبطه بالفَتْحِ أَو هو القَيِّضُ كسَيِّدٍ . وبيْضَةٌ مَقِيضَةٌ كمَعيشَةٍ : مَفْلوقَةٌ . ومن المَجاز : مَا أُقايِضُ بكَ أَحداً . ويُقَالُ : لو أُعْطيتُ مِلْءَ الدَّهْناءِ رِجالاً قِياضاً بفُلانٍ مَا رَضِيتُهُمْ كما في الأَساس . قُلْتُ : ومِنْهُ حديث مُعاويَةَ قالَ لسعيدِ بنِ عثمانَ بنِ عفَّانَ : " لوْ مُلِئَتْ لي غُوطَةُ دِمَشْقَ رِجالاً مِثْلَكَ قِياضاً بيَزيدَ مَا قَبِلْتُهُمْ " أَي مُقايَضَةً به . والمُقْتاضُ من القَيْضِ : المُعاوَضَةُ . قالَ أبو الشِّيص :
بُدِّلْتُ من بُرْدِ الشَّبابِ مُلاءةً ... خَلَقاً وبِئْسَ مَثُوبَةُ المُقْتاضِ

### Türkçe

**قيض**
**قَاضَ - يَقِيْضُ - قَيَّضَ - يُقَيِّض**
**قاضَ - يَقِيْضُ** + bir varlık + bir varlık için + bir şey: onu hazırladı ve ona mümkün kıldı: bir şeyi varlık için hazırlar ve donatır; sonra onu onun emri altında, itaatinde ve hizmetinde kılar.
**قَيَّضَ - يُقَيِّض**: “**قَاضَ - يَقِيْضُ**”tan “فـَعّل” vezninde: onu, tekrar ve şiddet yönüyle, onun için “**يَقِيْضُ**” kılar: başkası değil de ona bir şeyi tahsis eder; sonra onu, itaatinde ve hizmetinde olması için, şiddetle ve özenle ona yaklaştırır.
**قايَض - يُقايِض**: “فاعل” vezninde: bir başkasıyla **قَاضَ - يَقِيْضُ** fiilini karşılıklı yapar: iki varlıktan her biri öteki için bir şey hazırlar; sonra ikisinden her biri, şeyi ötekinin tasarrufu ve emri altına koyar; bu, bilinen **المقايضة**dır.
Ve lafız, “önceki bir şartın gerçekleşmesinden sonra gelecekte bir fiil veya bir bağışla şart koşma ve vaat etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**شَرَطَ - يَشْرِطُ**، **رَهَنَ - يَرْهَنُ**، **عَتُدَ- يَعْتُدُ**، **نَذَرَ - يَنْذِرُ** (**نَذَرَ - يَنْذُرُ**)، **وَعَدَ - يَعِدُ**، **قَاضَ - يَقِيضُ**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**قَضَّ - يَقٌُضُّ - (انقَضَّ- يَنْقَضُّ)** + bir varlık + bir şey: onu düşürür ve onunla yukarıdan aşağı yuvarlar; böylece onu parçalanır ve kırılır kılar ve kırılma ve parçalanma sesi çıkarır.
**قاضَ - يَقِيْضُ** + bir varlık + bir varlık için + bir şey: bir şeyi varlık için hazırlar ve donatır; sonra onu onun emri altında, itaatinde ve hizmetinde kılar.

**قَيَّضَ - يُقَيِّض**
	﴿Ve onlar için yakın arkadaşlar hazırladık da önlerindekini ve arkalarındakini onlara süslediler; kendilerinden önce geçmiş cin ve insan ümmetleri içinde söz onların üzerine hak oldu; şüphesiz onlar ziyan edenlerdi (25)﴾ Fussilet ﴿Kim Rahmân’ın zikrinden yüz çevirirse, ona bir şeytanı musallat ederiz; o da ona yakın arkadaştır (36)﴾ Zuhruf
Muhtâr es-Sıhâh
● [**قيض**] ق ي ض: Duvar **انْقاضَ** olur, **انِقياضاً**: düşmeksizin çatlar. Dedim: bundan dolayı ﴿**يريد أن ينقاض**﴾ diye okunmuştur; **ق ي ص**’ta açıkladığımız üzere. Ve onunla **قايَضَهُ مُقايَضهةً**: ona bir meta ile karşılık verdi. Ve Yüce Allah birini birine **قَيَّضَ** etti, yani onu ona getirdi ve ona mümkün kıldı; bundan da Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وقيضنا لهم قرناء**﴾.
Râgıb
**قيض**
- Yüce Allah dedi ki: ﴿**وقيضنا لهم قرناء**﴾ [Fussilet/25], ve sözü: ﴿**ومن يعش عن ذكر الرحمن نقيض له شيطانا**﴾ [Zuhruf/36]; yani: yumurtanın üzerindeki kabuğun yumurtaya galebe çalması gibi, onun üzerine galebe çalsın diye; o da üst kabuktur.
Lisân özeti
1.     **القَيْضُ**: yumurtanın kuru üst kabuğu; ve denildi ki: civcivi yahut suyu bütünüyle çıkmış olanıdır; **المَقِيضُ** onun yeridir.
2.     Ve yumurta **تَقَيَّضَت** olur, **تَقَيُّضاً**: kırılıp parçalara ayrıldığında; ve **انْقاضَت** olur, o da **مُنْقاضةٌ**dur: çatlar ve yarılır, fakat parça parça olmaz; ve civciv onu **قاضَها** eder, **قَيضاً**: onu yarar.
3.     **المُنْقاضُ**: kökünden oyulmuş olan; ve **المُنْقاضُ**: boyuna yarılmış olan; denir: kuyu **انْقاضَت** oldu ve diş **انقاضَت** oldu, yani boyuna çatladı.
4.     Şişeyi **قُضْتُ** da **انْقاضَت** oldu; yani çatladı ve parça parça olmadı. Dedi: Herevî bunu, çadırların sökülmesinden olan **قوض** maddesinde zikretti; ve kuyu **انْقاضَت** oldu: kırıldı.
5.     **قِيضَت**: yani **نُقِضَتْ**; denir: binayı **قُضْتُ** da **انْقاضَ** oldu; ve duvar ve kum tepeciği **تَقَيَّضَ** oldu ve **انْقاضَ** oldu: yıkıldı ve çöktü.
6.     Duvar **انْقاضَ** olur, **انْقِياضاً**: düşmeksizin çatlar; eğer düşerse **تَقَيَّضَ** denir, **تَقَيُّضاً**; ve denildi ki: kuyu **انْقاضَت** oldu: çöktü.
7.     Civciv yumurtayı **قاضَ** etti de o **انْقاضَتْ** oldu.
8.     Ve Yüce Allah’ın sözü: bir duvar ki **يُريد أَن يَنْقَضَّ**; ve **يَنْقاضَ** ve **يَنْقاصَ** diye de okunmuştur; **الضاد** ile ve **الصاد** ile. **يَنْقَضَّ** ise, kuşun dalışından olan **انقضاض** gibi süratle düşer; bu, ikiz harfli (mudaaf) olandır. **يَنْقاضَ** ise, yani boyuna yarıldı.
9.     Bir adamla **قايَضَ** etmek, **مُقايضةً**: ona bir meta ile karşılık vermektir; ikisi **قَيِّضانِ**dır; tıpkı **بَيِّعانِ** denildiği gibi. Ve ona **قايَضَهُ مُقايضةً**: ona bir mal verip onun karşılığı olarak bir mal aldığında.
10.                         Allah birini birine **قَيَّضَ** etti: onu ona getirdi ve ona mümkün kıldı. Ve Allah bir **قَرِيناً** **قَيَّضَ** etti: onu hazırladı ve onu, onun hesap etmediği yerden sebep kıldı. Bazıları dedi ki: **قَيَّضَ** ancak şerde olur.
11.                         Falan, babasına **تَقَيَّضَ** oldu ve ona **تَقَيَّلَه** oldu, **تقَيُّضاً** ve **تقَيُّلاً**: benzerlikte ona meylettiğinde. Ve denir: bu, bunun **قَيْضٌ**udur ve onun **قِياضٌ**udur; yani ona denktir.
12.                         Bir şeyi **واقْتاضَ** etti: onu kökünden söküp yok etti.
13.                         **القَيِّضُ**: develerin dağlandığı taş.
Lisânü’l-Arab
● - **قيض**: **القَيْضُ**: yumurtanın kuru üst kabuğu; ve denildi ki: civcivi yahut suyu bütünüyle çıkmış olanıdır; **المَقِيضُ** onun yeridir. Ve yumurta **تَقَيَّضَت** olur, **تَقَيُّضاً**: kırılıp parçalara ayrıldığında; ve **انْقاضَت** olur, o da **مُنْقاضةٌ**dur: çatlar ve yarılır, fakat parça parça olmaz; ve civciv onu **قاضَها** eder, **قَيضاً**: onu yarar; ve kuş onu **قاضَها** eder, yani civcivden dolayı onu yarar da **انقاضت** olur, yani yarılır; ve şu beyit okunmuştur:
  İstersen ıssız bir yerde bir **مَقِيضاً**a rastlarsın,
  Kabuğu cenininden dolayı yarılmış, parçalanmış.
Ve **القَيْضُ**: yumurta kabuklarından parça parça olan şey. Ve **القَيْضُ**: civcivi çıkmış yahut suyu bütünüyle çıkmış yumurta. İbn Berrî dedi ki: Cevherî dedi: **القَيْضُ** yumurtanın üst kabuklarından parça parça olan şeydir; doğrusu, kabuğu tekil getirmekle “yumurtanın üst kabuğundan”dır; çünkü onu “üst” diye nitelemiştir. Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Bir **قَيْضِ بَيْضٍ** gibi olmayın; bir **أَداحٍ** içinde olur; kırılması günah olur ve kinlerini kötülük olarak çıkarır.”; **القَيْضُ**: yumurta kabuğu. İbn Abbas hadîsinde: “Kıyamet günü olunca yer, derinin gerilmesi gibi gerilir; genişliğine artırılır; yaratılmışlar, cinleri ve insanları, tek bir düzlükte toplanır; işte böyle olunca bu dünya seması, halkından **قِيضَتْ** olur da yeryüzünün yüzüne saçılırlar; sonra semalar, sema sema **تُقاضُ** olunur; her ne zaman bir sema **قِيضَت** olsa, halkı altındakilerin iki katı olur; yedinci **تُقاضَ** olununcaya kadar”; uzun bir hadîste. Şemr dedi: **قِيضَت** yani **نُقِضَتْ**; denir: binayı **قُضْتُ** da **انْقاضَ** oldu; Ru’be dedi:
  Onun **قَيْض**ı, yumurtasının **المُنْقاضِ**ı yavru çıkardı.
Ve denildi ki: bu sema halkından **قِيضَت** oldu, yani yarıldı; civciv yumurtayı **قاضَ** etti de o **انْقاضَتْ** oldu. İbnü’l-Esîr dedi:
**قِيضَت** yani **نُقِضَتْ**; denir: binayı **قُضْتُ** da **انْقاضَ** oldu.
Şişeyi **قُضْتُ** da **انْقاضَت** oldu; yani çatladı ve parça parça olmadı. Dedi: Herevî bunu, çadırların sökülmesinden olan **قوض** maddesinde zikretti; sonra onu **قيض** maddesinde yeniden zikretti. Ve kayada kuyuyu **قاضَ** etti, **قَيْضاً**: onu deldi. Ve **بئر مَقِيضةٌ**: suyu çok olan; ve o, tabii yapısından **قِيضَتْ** olmuştur.
Ve duvar ve kum tepeciği **تَقَيَّضَ** oldu ve **انْقاضَ** oldu: yıkıldı ve çöktü. Ve kuyu **انْقاضَت** oldu: kırıldı. Ebû Zeyd: duvar **انْقاضَ** olur, **انْقِياضاً**: düşmeksizin çatlar; eğer düşerse **تَقَيَّضَ** denir, **تَقَيُّضاً**; ve denildi ki: kuyu **انْقاضَت** oldu: çöktü. Ve Yüce Allah’ın sözü: bir duvar ki **يُريد أَن يَنْقَضَّ**; ve **يَنْقاضَ** ve **يَنْقاصَ** diye de okunmuştur; **الضاد** ile ve **الصاد** ile. **يَنْقَضَّ** ise, kuşun dalışından olan **انقضاض** gibi süratle düşer; bu, ikiz harfli olandır. **يَنْقاضَ** ise, Münzirî Ebû Amr’dan rivayet etti: **انْقاضَ** ve **انْقاصَ** birdir; yani boyuna yarıldı. Dedi: Asmaî dedi: **المُنْقاضُ** kökünden oyulmuş olandır; ve **المُنْقاضُ** boyuna yarılmış olandır; denir: kuyu **انْقاضَت** oldu ve diş **انقاضَت** oldu, yani boyuna çatladı; ve Ebû Züeyb’in şu beyti okunmuştur:
  Ayrılık, dişin **قَيْضِ**i gibidir; sabret; çünkü o,
  Her insan için bir sürçme ve bir onarmadır.
Ve **الصاد** ile de rivayet edilir. Ebû Zeyd: **انْقَضَّ** **انْقِضاضاً** ve **انْقاضَ** **انْقِياضاً**: ikisi de düşmeksizin çatladığında; eğer düşerse **تَقَيَّضَ** denir, **تَقَيُّضاً**; ve **تقَوَّضَ** **تقَوُّضاً**; ben de onu **قوّضْتُ**. Ve duvar **انْقاضَ** olur: yıkım olmaksızın yerinden çöker; fakat eğer devrilip düşerse ancak **انْقَضَّ** denir, **انْقِضاضاً**. Ve **قُيِّضَ**: kazıldı ve yarıldı.
Ve bir adamla **قايَضَ** etmek, **مُقايضةً**: ona bir meta ile karşılık vermektir; ikisi **قَيِّضانِ**dır; tıpkı **بَيِّعانِ** denildiği gibi. Ve ona **قايَضَهُ مُقايضةً**: ona bir mal verip onun karşılığı olarak bir mal aldığında; ve ona bir atı, iki **قَيْضَيْن** at karşılığında sattı. Ve **القَيْضُ**: karşılıktır. Ve **القَيْضُ**: temsildir. Ve denir: onu **قاضَه** eder, **يَقِيضُه**: ona karşılık verdiğinde. Hadîste: “İstersen onunla sana Bedir zırhlarının seçkini olan **المُخْتارةَ**yı **أَقِيضُكَ** ederim”; yani onunla sana değiştiririm ve onun yerine sana karşılık veririm. Muaviye hadîsinde: Saîd b. Osman b. Affân’a dedi: “Şam’ın Gûta’sı, senin gibi adamlarla dolsa, Yezid’e karşılık **قِياضاً** olarak onları kabul etmezdim”; yani onunla **مُقايَضةً** olarak. Ezherî: yâ’lı olanlardandır. Ebû Ubeyd: ikisi **قَيْضانِ**dır; yani iki misildir.
Ve Allah birini birine **قَيَّضَ** etti: onu ona getirdi ve ona mümkün kıldı. Ve Allah bir **قَرِيناً** **قَيَّضَ** etti: onu hazırladı ve onu, onun hesap etmediği yerden sebep kıldı. Tenzîlde: ﴿**وقَيَّضْنا لهم قُرنَاء**﴾; ve onda: ﴿**ومَن يَعْشُ عن ذِكر الرحمن نُقَيِّضْ له شَيْطاناً**﴾. Zeccâc dedi: yani ona bir şeytanı sebep kılarız; Allah bunu onun cezası yapar. Ve **وقيضنا لهم قُرناء**: yani onları, hesap etmedikleri yerden onlara sebep kıldık. Bazıları dedi ki: **قَيَّضَ** ancak şerde olur; Yüce Allah’ın sözüyle delil getirdi: ﴿**نقيض له شيطاناً**﴾ ve ﴿**وقيضنا لهم قرناء**﴾. İbn Berrî dedi: bu doğru değildir; delili, (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sözü: “Hiçbir genç, yaşından dolayı bir ihtiyara ikram etmez ki, Allah onun yaşında kendisine ikram edecek kimseyi ona **قَيَّضَ** etmesin.”
Ebû Zeyd: falan, babasına **تَقَيَّضَ** oldu ve ona **تَقَيَّلَه** oldu, **تقَيُّضاً** ve **تقَيُّلاً**: benzerlikte ona meylettiğinde. Ve denir: bu, bunun **قَيْضٌ**udur ve onun **قِياضٌ**udur; yani ona denktir. İbn Şümeyl: “dili **قَيِّضةٌ**” denir; yâ şiddetlidir. Ve bir şeyi **واقْتاضَ** etti: onu kökünden söküp yok etti; Tırmâh dedi:
  Onlara doğru atları çevirdik de onların koruluğu **فاقْتِيـ**
  **ـضَ** oldu; savaş ise **ذاتُ اقْتِياضِ**dır.
Ve **القَيِّضُ**: develerin dağlandığı, bakır hastalığından (nühâz) olan taş; küçük yuvarlak bir taş alınır, ısıtılır; sonra hastalıklı deve yatırılır da taş iki böğrünün üzerine konur; râciz dedi:
  Amr’ı, değneğin soyulduğu gibi soydum,
  Soyuşla; eğer ak saç kanasa, kanardı.
  Seni **القَيْضِ** ile dağladım; o ısınmıştı,
  **النّاحِز**in yerlerini; o, inceltmişti.
Ve develerini **قَيْضَ** etti: onları **القَيِّضِ** ile dağladı; o, zikrettiğimiz bu taştır. Ebû’l-Hattâb: **القَيِّضةُ** koyunun çukuruna dağ vurulan taştır.
Mekâyîsü’l-Luğa:
Kaydedilmemiş.
el-Kâmûsü’l-Muhît:
**القَيْضُ**: yumurta üzerindeki kuru üst kabuk; yahut içindekinden civciv veya su çıkmış olan; ikisinin yeri **المَقِيضُ**dur; ve yarık; ve yarılma; ve karşılık; ve temsil; ve kuyuyu delme. Ve **بِئْرٌ مَقِيضَةٌ** (Medîne gibi): suyu çok; ve o **قِيضَتْ** olmuştur. Ve bu, onun için bir **قَيْضٌ**dur; ve onun için bir **قِياضٌ**dur: ona denktir. Ve duvar **تَقَيَّضَ** oldu: yıkıldı ve çöktü; **انْقَاضَ** gibi. Ve onu **واقْتاضَهُ**: onu kökünden söküp yok etti. Ve **القِيضَةُ** (kesre ile): küçük kemik parçası; çoğulu **قِيضٌ** (kesre ile). Ve **القَيِّضُ** ve **القَيِّضَةُ** ( **ككَيِّسٍ وكيِّسَةٍ** gibi): koyunun çukuruna dağ vurulan küçük taş; bundan: “dili **قَيِّضَةٌ**”. Ve develerini **قَيَّضَ** etti: onları onunla dağladı. Ve Allah birini birine (getirdi): onu ona getirdi ve ona mümkün kıldı. Ve ﴿**قَيَّضْنَا لهم قُرَناء**﴾: onları, hesap etmedikleri yerden onlara sebep kıldık. Ve onun için **تَقَيَّضَ** oldu: takdir edildi ve sebep oldu. Babasına: benzerlikte ona meyletti.
Ve ona **وقايَضَهُ**: ona karşılık verdi ve onunla değiştirdi.
Tâcü’l-Arûs:
ق ي ض
**القَيْضُ**: yumurtanın üzerindeki kuru üst kabuk. Evs b. Hacer, bir yayın yontuluşunu vasfederken dedi:
فمَالَكَ باللِّيطِ الَّذي تَحْتَ قِشْرِها ... كغِرْقِئِ بَيْضٍ كَنَّه القَيْضُ مِنْ عَلِ
Ve **الصّحاح**’ta: **القَيْضُ**: yumurtanın üst kabuklarından ayrılıp dağılan şey. İbn Berrî dedi: doğrusu, kabuğu tekil getirmekle “yumurtanın üst kabuğundan”dır; çünkü onu “üst” diye nitelemiştir. Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Bir **قَيْضِ بَيْضٍ** gibi olmayın; bir **أَداحٍ** içinde olur; kırılması günah olur ve kinlerini kötülük olarak çıkarır.”; yahut içindekinden civciv veya su çıkmış olan; bu, Leys’in sözüdür; ikisinin yeri **المَقِيضُ**dur. Dedi:
إِذا شِئْتَ أَنْ تَلْقى مَقِيضاً بقَفْرَةٍ ... مُفَلَّقَةٍ خِرْشاؤُها عَنْ جَنِينِها
Ve **القَيْضُ**: yarıktır. Denir: civciv yumurtayı **قاضَ** etti, **قَيْضاً**: yani onu yardı. Ve kuş onu **قاضَها** etti: yani civcivden dolayı onu yardı; Leys söyledi. Ve **القَيْضُ**: yarılmadır; **الصاد** onda bir dildir; ve Ebû Züeyb’in sözü iki rivayetle aktarılır:
فِراقٌ كَقَيْضِ السِّنِّ فالصَّبْرَ إِنَّهُ ... لكُلِّ أُناسٍ عَثْرَةٌ وجُبُورُ
Cevherî onu iki vecihle böyle okuttu ve dedi: denir: diş **انْقاضَت** oldu, yani boyuna çatladı. Sâgânî dedi: beyitte **الصاد** (mühmele) daha üstün ve daha çoktur. Ebû Amr rivayet etti: “كنَفْضِ السِّنِّ”; bu, onun hareketidir. Bununla, İbn Abbas hadîsi de tefsir edildi: “Kıyamet günü olunca yer, derinin gerilmesi gibi gerilir... işte böyle olunca bu dünya seması, halkından **قِيضَتْ** olur da yeryüzünün yüzüne yayılırlar”; yani yarıldı. Şemr dedi: yani **نُقِضَتْ**. Ve **القَيْضُ**: karşılıktır. Denir: onu **قاضَهُ يَقيضُهُ**: ona karşılık verdiğinde. Ve denir: ona bir atı, iki **قَيْضَيْنِ** at karşılığında sattı. Hadîste: “İstersen onunla sana Bedir zırhlarının seçkini olan **المُخْتارَةَ**yı **أَقِيضُك** ederim”; yani onunla sana değiştiririm ve onun yerine sana karşılık veririm. Lisân’da böyledir; doğrusu “Hayber zırhlarından”dır; bunu, Zü’l-Cevşen’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) söyledi. Ve “**قايَضْتُكَ**” diye rivayet edilir; Ravd’da böyledir. Ve **القَيْضُ**: temsildir; bundan **التَّقَيُّضُ**: benzerlikte meyletmektir. Ebû Ubeyd dedi: ikisi **قَيْضان**dır; yani iki misildir. Zemahşerî dedi: yani ikisinden her biri öteki yerine karşılık olmaya elverişlidir. Ve **القَيْضُ**: kuyuyu delmektir; kayada kuyuyu **قاضَ** etti, **قَيْضاً**: onu deldi. Bundan: **بئرٌ مقِيضَةٌ** (Medîne gibi): suyu çok; ve o, tabii yapısından **قِيضَتْ** olmuştur; yani yarıldı. Ve denir: bu, onun için bir **قَيْضٌ**dur ve onun için bir **قِياضٌ**dur; yani ona denktir; **العُبَاب**’da olduğu gibi. Ve duvar **تَقَيَّضَ** oldu: yıkıldı ve çöktü; **انْقَاضَ** gibi. Ebû Zeyd dedi: duvar **انْقَاضَ** olur, **انْقِياضاً**: düşmeksizin çatlar; eğer düşerse **تَقَيَّضَ** denir. Dedim: ve **انْقَاضَ** iki vecihlidir; vâvda ve yâ’da zikredilir. Münzirî Ebû Amr’dan rivayet etti: **انْقَاضَ** ve **انْقَاصَ** bir mânâdadır; yani boyuna yarıldı. Asmaî dedi: **المُنْقاضُ** kökünden oyulmuş olandır; ve **المُنْقاصُ** boyuna yarılmış olandır. Ve **العُبَاب**’da: İkrime, İbn Sîrîn, Ebû Şeyh el-Bünânî ve Huleyd el-Asarî ﴿**يُريدُ أَنْ يَنْقاضَ**﴾ diye okudu; **الضاد** (mu’ceme) ile. Yahyâ b. Ya‘mer ﴿**أَنْ يَنْقاص**﴾ diye okudu; **الصاد** (mühmele) ile. Leys **ق و ض** maddesinde dedi: duvar **انْقَاضَ** olur: yıkım olmaksızın yerinden çöker; fakat eğer düşüp çökerse ancak **انْقَضَّ** denir. Zü’r-Rumme, vahşi bir boğayı vasfederken dedi:
" يَغْشَى الكِناسَ بِرَوْقيْهِ ويَهْدِمُهُ
" مِنْ هائِلِ الرَّمْلِ مُنْقاضٌ ومُنْكَثِبُ
Ve onu **واقْتاضَهُ اقْتِياضاً**: onu kökünden söküp yok etti; Tırmâh dedi:
وجَنَبْنا إِلَيْهِمُ الخَيْل فاقْتِي ... ضَ حِماهُمْ والحَرْبُ ذاتُ اقْتِياضِ
Ve **القِيضَةُ** (kesre ile): küçük kemik parçası; Ebû Amr söyledi. Çoğulu **قيضٌ** (kesre ile) de; diğer nüshalarda böyledir; doğrusu **قِيَضٌ**dur (kesre sonra fetha); çünkü Ebû Amr buna göre okuttu:
" تَقِيضُ مِنْهُمْ قِيَضٌ صِغارُ
Ve **القِيِّضُ** ve **القِيِّضَةُ** ( **ككَيِّسٍ وكَيِّسَةٍ** gibi): koyunun çukuruna dağ vurulan küçük taş; İbn Şümeyl söyledi. Ebû’l-Hattâb dedi: **القِيِّضَةُ**: koyunun çukuruna dağ vurulan taş. Başkası dedi: **القِيِّضَةُ**: onunla dağ vurulan geniş bir levha. Lisân’da: **القِيِّضُ**: bakır hastalığından (nühâz) develerin dağlandığı taş; küçük yuvarlak bir taş alınır, ısıtılır; sonra hastalıklı deve yatırılır da taş iki böğrünün üzerine konur. İbn Şümeyl dedi: bundan: “dili **قِيِّضَةٌ**” teşbih üzere. Ve Allah birini birine **قَيَّضَ** etti. Nüshalarda böyledir; doğrusu “**لفُلانٍ**”dır: onu ona getirdi ve ona mümkün kıldı; Cevherî nakletti. Ve denir: Allah ona bir **قَريناً** **قَيَّضَ** etti: onu hazırladı ve onu, onun hesap etmediği yerden sebep kıldı; bundan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وقَيَّضْنا لهُمْ قُرَناءَ**﴾; yani onları, hesap etmedikleri yerden onlara sebep kıldık ve hazırladık. Yine Yüce Allah’ın sözü: ﴿**نُقَيِّضْ لهُ شيْطاناً فهوَ لهُ قَرينٌ**﴾. Zeccâc dedi: yani ona bir şeytanı sebep kılarız; Allah bunu onun cezası yapar. Bazıları dedi ki: **قَيَّضَ** ancak şerde olur; zikredilen iki âyetle delil getirdi. İbn Berrî dedi: bu doğru değildir; delili, (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sözü: “Hiçbir genç, yaşından dolayı bir ihtiyara ikram etmez ki, Allah onun yaşında kendisine ikram edecek kimseyi ona **قَيَّضَ** etmesin”; Lisân’da olduğu gibi. Dedim: rivayet: “... ancak Allah onun yaşında ona, kendisine ikram edecek kimseyi **قَيَّضَ** eder.”
Ve bir şey onun için **تَقَيَّضَ** oldu: takdir edildi ve sebep oldu. Ebû Zeyd dedi: falan, babasına **تَقَيَّضَ** oldu ve ona **تَقَيَّلَهُ** oldu, **تَقَيُّضاً** ve **تَقَيُّلاً**: benzerlikte ona meylettiğinde. Cevherî dedi: yani ona benzedi. Ve ona **قايَضَهُ مُقايَضَةً**: ona karşılık verdiğinde; nüshalarda vâv ile böyledir. Lisân, Ubâb ve Sıhâh’ta: **عارَضَهُ** (râ ile), yani bir meta ile; ve onunla değiştirdi; bu, ona bir mal verip onun karşılığı olarak bir mal aldığında olur.
Ve ona eklenenlerdendir: yumurta **تَقَيَّضَتِ** olur, **تَقَيُّضاً**: kırılıp parçalara ayrıldığında. Ve **انْقاضَتْ** olur, o da **مُنقاضَةٌ**dur: çatlar ve yarılır, fakat parça parça olmaz; Cevherî nakletti. Dedi: şişe de onun gibidir. Ben onu **قِضْتُها** ettim; kesre ile. Sâgânî dedi: binayı **قِضْتُ** (kesre ile), **قُضْتُ** (damme ile) dilidir. İbnü’l-Esîr dedi: şişeyi **قُضْتُ** da **انْقَاضَتْ** oldu; yani çatladı ve parça parça olmadı. Dedi: Herevî bunu **ق و ض**’da ve **ق ي ض**’da zikretti. Ve kuyu **انْقَاضَتْ** oldu; Cevherî bunu Asmaî’den nakletti. Denildi ki: kırıldı; ve denildi ki: çöktü. Ve **قُيِّضَ**: kazıldı. Ve ikisi **قَيِّضانِ**dır; tıpkı **بَيِّعانِ** dediğin gibi; Cevherî nakletti. Ve **القَيْضُ**: dişin hareketidir; ve o **قاضَتْ** olmuştur; Hüzeyl divanı şerhinde olduğu gibi. Ve **انْقَاضَ**: boyuna yarıldı; Ubâb’da olduğu gibi. Ve **التَّكْمِلَة**’de zikredildi: taşlardan **القَيْضُ**: rengi yeşil olan; küçük ve büyük kırılır; onu fetha ile böyle ضبط etti; yahut o, **القَيِّضُ**dur ( **سَيِّدٍ** gibi). Ve **بيْضَةٌ مَقِيضَةٌ** ( **كمَعيشَةٍ** gibi): yarılmış. Mecazdan: seninle kimseyi **أُقايِضُ** etmem. Ve denir: Dehnâ’nın dolusu adamlar, falanla karşılık **قِياضاً** olarak bana verilse, onları razı olmazdım; Esâs’ta olduğu gibi. Dedim: bundan Muaviye hadîsi: Saîd b. Osman b. Affân’a dedi: “Şam’ın Gûta’sı, senin gibi adamlarla dolsa, Yezid’e karşılık **قِياضاً** olarak onları kabul etmezdim”; yani onunla **مُقايَضَةً** olarak. Ve **المُقْتاضُ** ( **القَيْضِ**den): karşılıklı değiştirmedir. Ebû’ş-Şîs dedi:
بُدِّلْتُ من بُرْدِ الشَّبابِ مُلاءةً ... خَلَقاً وبِئْسَ مَثُوبَةُ المُقْتاضِ
