# قيض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%8A%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قيض

القَيْضُ: قِشرةُ البَيْضة العُلْيا اليابسةُ، وقيل: هي التي خرج فرْخُها أَو ماؤها كلُّه، والمَقِيضُ موضِعُها. وتَقَيَّضَتِ البيضةُ تَقَيُّضاً إِذا تكسرت فصارت فِلَقاً، وانْقاضَت فهي مُنْقاضةٌ: تَصدَّعَت وتشقَّقت ولم تَفَلَّقْ، وقاضَها الفرْخُ قَيضاً: شقها، وقاضَها الطائرُ أَي شقها عن الفرخ فانقاضت أَي انشقّت؛ وأَنشد:
إِذا شِئت أَن تَلْقَى مَقِيضاً بقَفْرةٍ،
مُفَلَّقةٍ خِرْشاؤها عن جَنِينِها
والقَيْضُ: ما تَفَلَّقَ من قُشور البيض. والقَيْضُ: البيض الذي قد خَرج فرْخُه أَو ماؤُه كله. قال ابن بري: قال الجوهري والقَيْضُ ما تفلَّق من قُشور البيض الأَعلى، صوابه من قِشْر البيض الأَعلى بإفراد القشر لأَنه قد وصفه بالأَعلى. وفي حديث عليّ، رضوان اللّه عليه: لا تكونوا كقَيْض بَيْضٍ في أَداحٍ يكون كسْرُها وِزْراً، ويخرج ضغانها
(* قوله «ضغانها» كذا
بالأَصل، وفي النهاية هنا حضانها.) شرّاً؛ القَيْضُ: قِشْر البيض. وفي حديث ابن عباس: إِذا كان يوم القيامة مُدّتِ الأَرضُ مَدّ الأَديم وزِيدَ في سَعَتها وجُمع الخلقُ جِنُّهم وإِنْسُهم في صَعيدٍ واحد، فإِذا كان كذلك قِيضَتْ هذه السماء الدنيا عن أَهلها فنُثِرُوا على وجه الأَرض، ثم تُقاضُ السمواتُ سماء فسماء، كلما قِيضَت سماء كان أَهلُها على ضِعْفِ مَن تحتَها حتى تُقاضَ السابعةُ، في حديث طويل؛ قال شمر: قِيضَت أَي نُقِضَتْ، يقال: قُضْتُ البِناء فانْقاضَ؛ قال رؤبة:
أَفْرخ قَيْض بَيْضِها المُنْقاضِ
وقيل: قِيضت هذه السماء عن أَهلها أَي شُقَّتْ من قاضَ الفرْخُ البيضةَ فانْقاضَتْ. قال ابن الأَثير: قُضْتُ القارُورةَ فانْقاضَت أَي انْصَدَعَت ولم تَتَفَلَّقْ، قال: ذكرها الهروي في قوض من تَقْوِيضِ الخِيام، وأَعاد ذكرها في قيض.
وقاضَ البئرَ في الصخْرةِ قَيْضاً: جابَها. وبئر مَقِيضةٌ: كثيرة الماء، وقد قِيضَتْ عن الجبلة. وتَقَيَّضَ الجِدارُ والكَثِيبُ وانْقاضَ: تهدَّم وانْهالَ. وانْقاضَت الرَّكِيَّةُ: تكسَّرت. أَبو زيد: انْقاضَ الجِدارُ انْقِياضاً أَي تصدّع من غير أَن يسقط، فإِن سقط قيل: تَقَيَّضَ تَقَيُّضاً، وقيل: انْقاضَت البئرُ انْهارَت. وقوله تعالى: جِداراً يُريد أَن يَنْقَضَّ، وقرئ: يَنْقاضَ ويَنْقاضَ، بالضاد والصاد، فأَمّا يَنْقَضَّ فيسقط بسرْعة من انقضاض الطير وهذا من المضاعف، وأَما يَنْقاضَ فإِنَّ المنذري روى عن أَبي عمرو انْقاضَ وانْقاضَ واحد أَي انشقّ طولاً، قال وقال الأَصمعي: المُنْقاضُ المُنْقَعِرُ من أَصله، والمُنْقاضُ المنشق طولاً؛ يقال: انْقاضَتِ الرَّكِيّةُ وانقاضَت السِّنّ أَي تشققت طولاً؛ وأَنشد لأَبي ذؤيب:
فِراقٌ كَقَيْضِ السنّ، فالصَّبْرَ إِنّه
لكلِّ أُناسٍ عَثْرةٌ وجُبورُ
ويروى بالصاد. أَبو زيد: انْقَضَّ انْقِضاضاً وانْقاضَ انْقِياضاً كلاهما إِذا تصدّع من غير أَن يسقُط، فإِن سقط قيل تَقَيَّضَ تَقَيُّضاً، وتقَوَّضَ تقَوُّضاً وأَنا قوّضْتُه. وانْقاضَ الحائطُ إِذا انهدمَ مكانه من غير هَدْمٍ، فأَمّا إِذا دُهْوِرَ فسقط فلا يقال إِلا انْقَضَّ انْقِضاضاً. وقُيِّضَ: حُفِرَ وشُقَّ.
وقايَضَ الرجلَ مُقايضةً: عارضه بمتاع؛ وهما قَيِّضانِ كما يقال بَيِّعانِ. وقايَضَهُ مُقايضةً إِذا أَعطاه سِلْعةً وأَخذ عِوَضَها سِلْعةً، وباعَه فرَساً بفرسَيْن قَيْضَيْن. والقَيْضُ: العِوَضُ. والقَيْضُ: التمثيلُ. ويقال: قاضَه يَقِيضُه إِذا عاضَه. وفي الحديث: إِن شئتَ أَقِيضُكَ به المُخْتارةَ من دُروعِ بدْر أَي أُبْدِلُكَ به وأُعَوِّضُكَ عنه. وفي حديث معاوية: قال لسعيد بن عُثمان بن عفّان: لو مُلِئَتْ لي غُوطةُ دِمَشْقَ رِجالاً مِثْلَكَ قِياضاً بيَزِيدَ ما قَبِلْتُهم أَي مُقايَضةً به. الأَزهريُّ: ومن ذوات الياء. أَبو عبيد: هما قَيْضانِ أَي مِثْلان. وقَيَّضَ اللّه فلاناً لفلان: جاءه به وأَتاحَه له. وقَيَّضَ اللّه قَرِيناً: هَيَّأَه وسَبَّبَه من حيث لا يَحْتَسِبُه. وفي التنزيل: وقَيَّضْنا لهم قُرنَاء؛ وفيه: ومَن يَعْشُ عن ذِكر الرحمن نُقَيِّضْ له شَيْطاناً؛ قال الزجاج: أَي نُسَبِّبْ له شيطاناً يجعل اللّه ذلك جَزاءه. وقيضنا لهم قُرناء أَي سبَّبْنا لهم من حيث لم يَحْتَسِبوه، وقال بعضهم: لا يكون قَيَّضَ إِلا في الشرّ، واحتج بقوله تعالى: نقيض له شيطاناً، وقيضنا لهم قرناء؛ قال ابن بري: ليس ذلك بصحيح بدليل قوله، صلّى اللّه عليه وسلّم: ما أَكْرَم شابٌّ شَيْخاً لسِنِّه إِلاَّ قَيَّضَ له اللّه مَن يُكْرِمُه عند سِنِّه.
أَبو زيد: تَقَيَّضَ فلان أَباه وتَقَيَّلَه تقَيُّضاً وتقَيُّلاً إِذا نزَع إِليه في الشَّبَه. ويقال: هذا قَيْضٌ لهذا وقِياضٌ له أَي مساوٍ له. ابن شميل: يقال لسانه قَيِّضةٌ، الياء شديدة. واقْتاضَ الشيءَ: استأْصَلَه؛ قال الطرمّاح:
وجَنَبْنا إِليهِم الخيلَ فاقْتِيـ
ـضَ حِماهم، والحَرْبُ ذاتُ اقْتِياضِ
والقَيِّضُ: حجر تُكْوى به الإِبل من النُّحاز، يؤخذ حجر صغير مُدَوَّر فيُسَخَّنُ، ثم يُصْرَعُ البعيرُ النَّحِزُ فيوضع الحجر على رُحْبَيَيْهِ؛ قال الراجز:
لَحَوْت عَمْراً مِثْلَ ما تُلْحَى العَصا
لَحْواً، لو انَّ الشَّيبَ يَدْمَى لَدَما
كَيَّكَ بالقَيْضِ قدْ كان حَمَى
مواضِعَ النّاحِزِ قد كان طنَى
وقَيْضَ إِبله إِذا وسَمَها بالقَيِّضِ، وهو هذا الحجر الذي ذكرناه. أَبو الخطّابِ: القَيِّضةُ حجَر تُكْوى به نُقَرةُ الغنم.

### Türkçe

**القَيْضُ**: Yumurtanın üstteki kuru kabuğu; ve denildi ki: civcivi yahut suyunun tamamı çıkmış olanıdır; **المَقِيضُ** onun yeri. Ve yumurta **تَقَيَّضَتِ** **تَقَيُّضاً**: kırılıp parçalara dönüştüğü zaman. Ve **انْقاضَت**; o hâlde o **مُنْقاضةٌ**dur: yarıldı ve çatladı, fakat parçalara ayrılmadı. Ve civciv onu **قاضَها** **قَيضاً**: onu yardı. Ve kuş onu **قاضَها**: yani onu civcivden yarıp da **انقاضت**: yani yarıldı; ve şu beyit okundu:

Eğer ıssız bir yerde bir **مَقِيضاً** ile karşılaşmak istersen,
Onun **خِرْشاؤها**sı cenininden ayrılmış, parçalanmış (bir yumurta kabuğu).

Ve **القَيْضُ**: yumurta kabuklarından parçalara ayrılan şey. Ve **القَيْضُ**: civcivi yahut suyunun tamamı çıkmış olan yumurta. İbn Berrî dedi ki: el-Cevherî dedi: **القَيْضُ** yumurta kabuklarının üst kısmından parçalara ayrılan şeydir; doğrusu “üst yumurta kabuğundan”dır; kabuğu tekil getirmekle, çünkü onu “üst” diye nitelemiştir. Ali’nin hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: “**قَيْض** yumurtaların bir **أَداحٍ** içinde (toplandığı) gibi olmayın; onların kırılması bir günah olur ve onların kinleri”
(* “**ضغانها**” lafzı asılda böyle; en-Nihâye’de burada “**حضانها**”dır.)
“şer olarak çıkar.”; **القَيْضُ**: yumurta kabuğu.

İbn Abbâs’ın hadîsinde: “Kıyamet günü olduğu zaman yer, derinin gerilmesi gibi gerilir; genişliğine artırılır; yaratılmışlar, cinleri ve insanları, tek bir düzlükte toplanır. Bu böyle olunca, bu dünya seması ehlinin üzerinden **قِيضَتْ** edilir de onlar yerin yüzüne saçılır; sonra semalar, sema sema **تُقاضُ** edilir; her ne zaman bir sema **قِيضَت** edilse, onun ehli altındakilerin iki katı olur; yedinci **تُقاضَ** edilinceye kadar.” Uzun bir hadîste; Şemmer dedi ki: **قِيضَت** yani **نُقِضَتْ**; denir: “Ben binayı **قُضْتُ** ettim de **انْقاضَ** etti”; Ru’be dedi ki:

Onun **المُنْقاضِ** yumurtasının **قَيْض**ı civciv çıkardı.

Ve denildi ki: “Bu sema ehlinin üzerinden **قِيضت** edildi” yani yarıldı; civcivin yumurtayı **قاضَ** etmesinden, sonra o **انْقاضَتْ** eder. İbnü’l-Esîr dedi ki: “Şişeyi **قُضْتُ** ettim de **انْقاضَت** etti” yani yarıldı, fakat parçalara ayrılmadı. Dedi ki: el-Herevî bunu çadırların **تَقْوِيضِ**inden olan “**قوض**” maddesinde zikretti; sonra onu “**قيض**”da yeniden zikretti.

Ve kuyuyu kayada **قاضَ** etti **قَيْضاً**: onu deldi. Ve **بئر مَقِيضةٌ**: suyu çok olan (kuyu); ve o, tabii hâlinden **قِيضَتْ** edilmiştir. Ve duvar ve kum tepeciği **تَقَيَّضَ** etti ve **انْقاضَ** etti: yıkıldı ve çöktü. Ve kuyu (**الرَّكِيَّةُ**) **انْقاضَت** etti: kırıldı. Ebû Zeyd: duvar **انْقاضَ** etti **انْقِياضاً**: yani düşmeksizin yarıldı; eğer düşerse denir: **تَقَيَّضَ** **تَقَيُّضاً**. Ve denildi ki: kuyu **انْقاضَت** etti: çöktü. Ve O’nun sözü (Teâlâ): “Yıkılmak isteyen bir duvar”; ve **يَنْقاضَ** ve **يَنْقاضَ** diye de okundu; **الضاد** ve **الصاد** ile. **يَنْقَضَّ** ise, kuşun **انقضاض**ından, süratle düşer; bu, şeddeli (muda‘‘af) köktendir. **يَنْقاضَ** ise, Münzirî Ebû Amr’dan rivayet etti: **انْقاضَ** ve **انْقاضَ** birdir; yani boyuna yarıldı. Dedi ki: el-Asma‘î dedi: **المُنْقاضُ** kökünden oyulup çökmüş olandır; ve **المُنْقاضُ** boyuna yarılmış olandır; denir: kuyu **انْقاضَتِ** etti ve diş **انقاضَت** etti: yani boyuna çatladı; Ebû Züeyb’den şu beyit okundu:

Ayrılık, dişin **قَيْض**ı gibidir; öyleyse sabır, çünkü o,
Her bir topluluk için bir sürçme ve bir onarma vardır.

Ve **بالصاد** ile rivayet olunur. Ebû Zeyd: **انْقَضَّ** **انْقِضاضاً** ve **انْقاضَ** **انْقِياضاً**: ikisi de, düşmeksizin yarıldığı zaman; eğer düşerse denir: **تَقَيَّضَ** **تَقَيُّضاً** ve **تقَوَّضَ** **تقَوُّضاً**; ve ben onu **قوّضْتُ** ettim. Ve duvar **انْقاضَ** etti: yeri üzerinde, yıkım olmaksızın çöktüğü zaman; fakat eğer yuvarlanıp düşürülürse, ancak **انْقَضَّ** **انْقِضاضاً** denir. Ve **قُيِّضَ**: kazıldı ve yarıldı.

Ve adamla **قايَضَ** etti **مُقايضةً**: ona bir meta ile karşılık verdi; ve onlar iki **قَيِّضانِ**dır; tıpkı iki **بَيِّعانِ** denildiği gibi. Ve onunla **قايَضَهُ** **مُقايضةً**: ona bir mal verip onun karşılığını bir mal aldığı zaman; ve ona bir atı, iki **قَيْضَيْن** at karşılığında sattı. Ve **القَيْضُ**: bedel. Ve **القَيْضُ**: temsil (benzetme/denk kılma). Ve denir: onu **قاضَه** **يَقِيضُه**: ona bedel verdiği zaman. Hadîste: “İstersen onunla sana Bedir zırhlarından seçilmiş olanı **أَقِيضُكَ** ederim” yani onunla sana değiştiririm ve onun yerine sana bedel veririm. Muâviye’nin hadîsinde: Saîd b. Osman b. Affân’a dedi ki: “Şam’ın Gûta’sı benim için senin gibi adamlarla, Yezîd’e karşı **قِياضاً** olarak doldurulsa, onları kabul etmezdim” yani onunla **مُقايَضةً** olarak. el-Ezherî: ve bu, **ذوات الياء**dandır. Ebû Ubeyd: onlar iki **قَيْضانِ**dır; yani iki misildir.

Ve Allah falanı falan için **قَيَّضَ** etti: onu ona getirdi ve onu ona nasip etti. Ve Allah bir **قَرِيناً** **قَيَّضَ** etti: onu hazırladı ve onu, kendisinin ummadığı yerden sebep kıldı. Tenzîlde: “Ve onlar için **قُرنَاء** **قَيَّضْنا**”; ve onda: “Kim Rahmân’ın zikrinden yüz çevirirse, ona bir şeytan **نُقَيِّضْ** ederiz”; Zeccâc dedi ki: yani ona bir şeytanı sebep kılarız; Allah bunu onun cezası kılar. “Onlar için **قُرناء** **قيضنا**” yani onlara, ummadıkları yerden sebep kıldık. Ve bazısı dedi ki: **قَيَّضَ** ancak şerde olur; ve “Ona bir şeytan **نقيض** ederiz” ve “Onlar için **قرناء** **قيضنا**” sözüyle delil getirdi. İbn Berrî dedi ki: bu doğru değildir; şu sözün deliliyle: Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: “Hiçbir genç, yaşından dolayı bir ihtiyara ikram etmez ki, Allah onun yaşında kendisine ikram edecek kimseyi ona **قَيَّضَ** etmesin.”

Ebû Zeyd: falan, babasına **تَقَيَّضَ** etti ve ona **تَقَيَّلَه** etti **تقَيُّضاً** ve **تقَيُّلاً**: benzerlikte ona çekildiği zaman. Ve denir: bu, bunun için bir **قَيْضٌ**dur ve onun için bir **قِياضٌ**dır; yani ona denktir. İbn Şümeyl: “Onun dili **قَيِّضةٌ**dur” denir; **الياء** şiddetlidir. Ve şeyi **اقْتاضَ** etti: onu kökünden söküp aldı; Tırimmâh dedi ki:

Onlara doğru atları sürdük de onların koruluğu **فاقْتِيـ**
ـضَ edildi; ve savaş, **اقْتِياضِ** sahibi (bir savaş)tır.

Ve **القَيِّضُ**: develerin **النُّحاز**ından dolayı dağlandığı taş; küçük yuvarlak bir taş alınır, ısıtılır; sonra **النَّحِزُ** deve yere yatırılır da taş onun iki **رُحْبَيَيْهِ** üzerine konur; Recez söyleyen dedi ki:

Amr’ı, değneğin soyulduğu gibi soydum,
Soyuşla; eğer ak saç kanasaydı, elbette kanardı.
Seni, ısınmış olan **القَيْضِ** ile dağladı;
**النّاحِزِ**in yerlerini; o, (önceden) zayıflatmıştı.

Ve develerini **قَيْضَ** etti: onları **القَيِّضِ** ile dağladı; o, zikrettiğimiz bu taştır. Ebû’l-Hattâb: **القَيِّضةُ** koyunun **نُقَرةُ**sinin dağlandığı bir taştır.
