# قيض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%8A%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: قيض

القيض: القشرة العليا اليابسة على البيضة. قال أوس بن حجر يصف بري قوس:
  فمالك بالليط الذي تحت قشـرهـا                      كغرقئ بيض كنه القيض من عل وفي الصحاح: القيض: ما تفرق من قشور البيض الأعلى. قال ابن بري: صوابه من قشر البيض الأعلى، بإفراد القشر، لأنه قد وصفه بالأعلى، وفي حديث علي، رضي الله عنه:  لا تكونوا كقيض بيض في أداح يكون كسرها وزرا، ويخرج ضغانها شرا  . أو هي التي خرج ما فيها من فرخ أو ماء وهو قول الليث، وموضعهما المقيض. قال:
  إذا شئت أن تلقى مقيضا بقفرة                      مفلقة خرشاؤها عن جنينهـا والقيض: الشق. يقال: قاض الفرخ البيضة قيضا، أي شقها، وقاضها الطائر، أي شقها عن الفرخ، قاله الليث. والقيض: الانشقاق، والصاد لغة فيه، وبهما يروى قول أبي ذؤيب:
  فراق كقيض السن فالصبر إنه                      لكل أناس عثـرة وجـبـور

  هكذا أنشده الجوهري بالوجهين، وقال: يقال: انقاضت السن، أي تشققت طولا. وقال الصاغاني: والصاد المهملة في البيت أعلى وأكثر. وروى أبو عمرو: كنفض السن. وهو تحركها. وبه فسر أيضا حديث ابن عباس، رضي الله عنهما  إذا كان يوم القامة مدت الأرض مد الأديم، وزيد في سعتها، وجمع الخلق جنهم وإنسهم في صعيد واحد، فإذا كان كذلك قيضت هذه السماء الدنيا عن أهلها، فنشروا على وجه الأرض  أي انشقت، وقال شمر: أي نقضت. والقيض: العوض. يقال: قاضه يقيضه إذا عاضه. ويقال: باعه فرسا بفرسين قيضين. وفي الحديث:  إن شئت أقيضك به المختارة من دروع بدر  أي أبدلك به وأعوضك عنه. كذا في اللسان، والصواب من دروع خيبر، قاله صلى الله عليه وسلم لذي الجوشن. ويروى:  قايضتك  كذا في الروض. والقيض: التمثيل، ومنه التقيض: النزوع في الشبه. وقال أبو عبيد: هما قيضان، أي مثلان. وقال الزمخشري: أي يصلح أن يكون كل منهما عوضا عن الآخر. والقيض: جوب البئر، قاض البئر في الصخرة قيضا: جابها. ومنه بئر مقيضة. كمدينة، أي كثيرة الماء، وقد قيضت عن الجبلة، أي انشقت. ويقال: هذا قيض له وقياض له، أي مساو له كما في العباب. وتقيض الجدار: تهدم وانهال، كانقاض. قال أبو زيد: انقاض الجدار انقياضا: تصدع من غير أن يسقط، فإن سقط قيل: تقيض. قلت: وانقاض، ذو وجهين، يذكر في الواو وفي الياء. وروى المنذري عن أبي عمرو: انقاض وانقاص، بمعنى واحد، أي انشق طولا. وقال الأصمعي: المنقاض: المنقعر من أصله. والمنقاص: المنشق طولا. وفي العباب: قرأ عكرمة وابن سيرين وأبو شيخ البناني وخليد العصري:  يريد أن ينقاض  بالضاد معجمة. وقرأ يحيى بن يعمر:  أن ينقاص  بالصاد مهملة. وقال الليث في ق و ض: انقاض الحائط، إذا انهدم من مكانه من غير هدم فأما إذا هوى وسقط فلا يقال إلا انقض. قال ذو الرمة يصف ثورا وحشيا:
  يغشى الكناس بروقيه ويهدمه
  من هائل الرمل منقاض ومنكثب واقتاضه اقتياضا: استأصله، قال الطرماح:
  وجنبنا إليهم الـخـيل فـاقـتـي                      ض حماهم والحرب ذات اقتياض والقيضة، بالكسر: القطعة من العظم الصغيرة. قاله أبو عمرو، ج قيض، بالكسر أيضا، هكذا في سائر النسخ، والصواب قيض، بكسر ففتح، فإن أبا عمرو أنشد على ذلك:
  تقيض منهم قيض صغار

  والقيض والقيضة، ككيس وكيسة: حجيرة يكوى بها نقرة الغنم، قاله ابن شميل. وقال أبو الخطاب: القيضة: حجر يكوى به نقرة الغنم. وقال غيره: القيضة: صفيحة عريضة يكوى بها. وفي اللسان: القيض: حجر يكوى به الإبل من النحاز، يؤخذ حجر صغير مدور فيسخن، ثم يصرع البعير النحز فيوضع الحجر على رحبيه. قال ابن شميل: ومنه: لسانه قيضة، على التشبيه. وقيض الله فلانا بفلان. هكذا في النسخ، والصواب لفلان: جاءه وأتاحه له، نقله الجوهري. ويقال: قيض الله له قرينا، أي هيأه وسببه من حيث لا يحتسبه، ومنه قوله تعالى  وقيضنا لهم قرناء  . أي سببنا لهم وهيأنا لهم من حيث لا يحتسبون، وكذلك قوله تعالى  نقيض له شيطانا فهو له قرين  . قال الزجاج: أي نسبب له شيطانا يجعل الله ذلك جزاءه. وقال بعضهم: لا يكون قيض إلا في الشر. واحتج بالآيتين المذكورتين. قال ابن بري: ليس ذلك بصحيح، بدليل قوله صلى الله عليه وسلم  ما أكرم شاب شيخا لسنه إلا قيض الله من يكرمه عند سنه  كما في اللسان. قلت: والرواية: إلا قيض الله له عند سنه من يكرمه. وتقيض له الشيء، أي تقدر وتسبب. وقال أبو زيد: تقيض فلان أباه وتقيله تقيضا وتقيلا، إذا نزع إليه في الشبه. قال الجوهري: أي أشبهه. ويقال: قايضه مقايضة، إذا عاوضه، كذا بالواو في النسخ. وفي اللسان والعباب والصحاح: عارضه بالراء، أي بمتاع وبادله، وذلك إذا أعطاه سلعة وأخذ عوضها سلعة. ومما يستدرك عليه: تقيضت البيضة تقيضا، إذا تكسرت فصارت فلقا. وانقاضت فهي منقاضة: تصدعت وتشققت ولم تفلق، نقله الجوهري. قال: والقارورة مثلها. وقضتها أنا، بالكسر. وقال الصاغاني: قضت البناء، بالكسر، لغة في قضت، بالضم. وقال ابن الأثير: قضت القارورة فانقاضت، أي انصدعت. ولم تتفلق، قال: ذكرها الهروي في ق و ض وفي ق ي ض. وانقاضت الركية، نقله الجوهري عن الأصمعي. قيل: تكسرت، وقيل: انهارت. وقيض: حفر. وهما قيضان، كما تقول بيعان، نقله الجوهري. والقيض: تحرك السن، وقد قاضت كما في شرح ديوان هذيل، وانقاض: انشق طولا، كما في العباب. وذكر في التكملة: القيض من الحجارة: ما كان لونه أخضر فينكسر صغارا وكبارا، هكذا ضبطه بالفتح، أو هو القيض كسيد. وبيضة مقيضة، كمعيشة: مفلوقة. ومن المجاز: ما أقايض بك أحدا. ويقال: لو أعطيت ملء الدهناء رجالا قياضا بفلان ما رضيتهم، كما في الأساس. قلت: ومنه حديث معاوية، قال لسعيد بن عثمان بن عفان:  لو ملئت لي غوطة دمشق رجالا مثلك قياضا بيزيد ما قبلتهم  ، أي مقايضة به. والمقتاض من القيض: المعاوضة. قال أبو الشيص:
  بدلت من برد الشباب ملاءة                      خلقا وبئس مثوبة المقتاض

### Türkçe

**القيض**: yumurta üzerindeki kuru üst kabuk. Evs b. Hacer, bir yayı yontmayı vasfederek dedi:
  Senin için onun kabuğunun altındaki o **الليط** ile ne var ki                      üstten **القيض**’in örttüğü yumurta **غرقئ**’si gibi. Ve **الصحاح**’ta: **القيض**: yumurtanın üst kabuklarından ayrılan şey. İbn Berrî dedi: Doğrusu “yumurtanın üst kabuğundan”dır; **القشر**’in tekil getirilmesiyle; çünkü onu “üst” diye vasfetmiştir. Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun:  **أداح** içinde yumurta **قيض**’i gibi olmayın; onu kırmak bir günah olur, içindeki kinleri de bir şer çıkarır  . Yahut o, içindekinden civciv veya su çıkmış olandır; bu, Leys’in sözüdür; ikisinin yeri **المقيض**’dir. Dedi:
  İstersen bir çoraklıkta bir **مقيضا** ile karşılaş                      **خرشاؤ**’su cenininden yarılmış. **القيض**: yarık. Denir: civciv yumurtayı **قيضا** ile **قاض** etti; yani onu yardı. Ve kuş onu **قاض** etti; yani civcivden dolayı onu yardı; Leys söyledi. **القيض**: yarılma. **الصاد** onda bir dildir; Ebû Züeyb’in sözü bununla ve onunla rivayet olunur:
  Ayrılık, dişin **قيض**’i gibi; sabır ise, şüphesiz                      her insanlar için bir sürçme ve bir onarma vardır

  Cevherî onu iki vecihle böyle inşad etti ve dedi: denir: diş **انقاضت**; yani boyuna çatladı. Sâğânî dedi: ve beyitte **الصاد**’ı muhmela daha üstün ve daha çoktur. Ebû Amr rivayet etti: dişin silkelenmesi gibi. O, onun hareket etmesidir. Bununla İbn Abbâs’ın hadîsi de tefsir edildi, Allah ikisinden razı olsun:  Kıyamet günü olunca yer, derinin gerilmesi gibi gerilir; genişliğinde artırılır; yaratılmışlar, cinleri ve insanları, tek bir düzlükte toplanır; iş böyle olunca bu yakın gök, ehlinden dolayı **قيضت** edilir; böylece yer yüzüne yayılırlar  yani yarıldı. Şemr dedi: yani bozuldu. **القيض**: bedel. Denir: onu **قاضه يقيضه**; onu bedellediği zaman. Ve denir: bir atı iki **قيضين** at karşılığında sattı. Hadîste:  İstersen onu, Bedir zırhlarından seçilmiş olanla sana **أقيضك** ederim  yani onunla sana değiştiririm ve onun yerine sana bedel veririm. **اللسان**’da böyledir; doğrusu “Hayber zırhlarından”dır; onu, sallallahu aleyhi ve sellem, Zü’l-Cevşen’e söyledi. Ve rivayet olunur:  **قايضتك**  ; **الروض**’da böyledir. **القيض**: temsil. Ondan **التقيض**: benzerlikte meyletme. Ebû Ubeyd dedi: onlar iki **قيضان**’dır; yani iki misaldir. Zemahşerî dedi: yani her biri, ötekinin yerine bedel olmaya elverişlidir. **القيض**: kuyuyu oymak. Kayada kuyuyu **قيضا** ile **قاض** etti: onu oydu. Ondan: **بئر مقيضة**. “Medîne” gibi; yani suyu çok. Ve **الجبلة**’den **قيضت** edilmiştir; yani yarılmıştır. Ve denir: bu, ona **قيض**’dir ve ona **قياض**’dır; yani ona eşittir; **العباب**’da olduğu gibi. Duvar **تقيض** etti: yıkıldı ve çöktü; **انقاض** gibi. Ebû Zeyd dedi: duvar **انقاض** etti, **انقياضا**: düşmeksizin çatladı; eğer düşerse “**تقيض**” denir. Dedim: ve **انقاض**, iki vecihlidir; **الواو**’da ve **الياء**’da zikredilir. Münzirî, Ebû Amr’dan rivayet etti: **انقاض** ve **انقاص**, tek mânâdadır; yani boyuna yarıldı. Asmaî dedi: **المنقاض**: kökünden oyulmuş olan. **المنقاص**: boyuna yarılmış olan. **العباب**’da: İkrime, İbn Sîrîn, Ebû Şeyh el-Benânî ve Halîd el-Asrî okudu:  **يريد أن ينقاض**  **الضاد** mu‘ceme ile. Yahyâ b. Ya‘mer okudu:  **أن ينقاص**  **الصاد** muhmela ile. Leys, **ق و ض**’da dedi: duvar **انقاض** etti; yerinden, yıkma olmaksızın çöktüğü zaman; ama eğer devrilip düşerse “**انقض**”den başka denmez. Zü’r-Rumme, bir yaban öküzünü vasfederek dedi:
  Boynuzlarıyla sığınağa gider ve onu yıkar
  Korkunç kumdan; **منقاض** ve **منكثب**. Ve onu **اقتياضا** ile **اقتاضه** etti: onu kökünden söktü. Tırmâh dedi:
  Onlara doğru atları sürdük; böylece **فاقتي**                      **ض** onların korusunu; savaş ise **اقتياض** sahibidir. **القيضة**, kesre ile: kemikten küçük parça. Ebû Amr söyledi. Çoğulu **قيض**, kesre ile de; bütün nüshalarda böyledir. Doğrusu **قيض**’dır; kesre sonra fetha ile; çünkü Ebû Amr buna göre inşad etti:
  Onlardan küçük **قيض**’ler **تقيض** eder

  **القيض** ve **القيضة**, **ككيس وكيسة**: koyunun **نقرة**’sını dağlamak için onunla dağlanan küçük taş; İbn Şümeyl söyledi. Ebû’l-Hattâb dedi: **القيضة**: koyunun **نقرة**’sını dağlamak için taş. Başkası dedi: **القيضة**: onunla dağlanan geniş levha. **اللسان**’da: **القيض**: develeri **النحاز**’dan dağlamak için taş; küçük yuvarlak bir taş alınır, ısıtılır; sonra **النحز**’li deve yatırılır; taş onun iki **رحى**’sı üzerine konur. İbn Şümeyl dedi: ve ondan: “dili **قيضة**’dir”; benzetme üzere. Allah falanı falanla **قيض** etti. Nüshalarda böyledir; doğrusu “falana”dır: ona geldi ve onu ona nasip etti; Cevherî nakletti. Ve denir: Allah ona bir **قرينا** **قيض** etti; yani onu hazırladı ve onu, ummadığı yerden ona sebep kıldı. Ondan, Yüce Allah’ın sözü:  **وقيضنا لهم قرناء**  . Yani onlara sebep kıldık ve ummadıkları yerden onlara hazırladık. Yine Yüce Allah’ın sözü:  **نقيض له شيطانا فهو له قرين**  . Zeccâc dedi: yani ona bir şeytanı sebep kılarız; Allah bunu onun cezası kılar. Bazıları dedi: **قيض** ancak şerde olur. Zikredilen iki âyetle delil getirdi. İbn Berrî dedi: bu doğru değildir; delili, sallallahu aleyhi ve sellem’in sözü:  Hiçbir genç, yaşından dolayı bir ihtiyarı ikram etmez ki, Allah onun yaşında kendisine ikram edecek kimseyi ona **قيض** etmesin  ; **اللسان**’da olduğu gibi. Dedim: rivayet: “illa Allah ona, yaşında, kendisine ikram edecek kimseyi **قيض** eder.” Şey ona **تقيض** etti; yani takdir edildi ve sebep kılındı. Ebû Zeyd dedi: falan, babasına **تقيض** etti ve ona **تقيضا** ve **تقيلا** ile **تقيله** etti; ona benzerlikte meylettiği zaman. Cevherî dedi: yani ona benzedi. Ve denir: onu **مقايضة** ile **قايضه** etti; onu bedelleştiği zaman; nüshalarda **الواو** ile böyledir. **اللسان** ve **العباب** ve **الصحاح**’ta: **عارضه** **بالراء** ile; yani bir meta ile ona karşılık verdi ve onu değiştirdi; bu, ona bir mal verip onun bedeli olarak bir mal aldığı zamandır. Onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: yumurta **تقيضت**; **تقيضا** ile; kırıldığı ve parçalara dönüştüğü zaman. **انقاضت**; o hâlde o **منقاضة**’dır: çatladı ve yarıldı, fakat parçalanmadı; Cevherî nakletti. Dedi: şişe de onun gibidir. Ben onu **قضتها** ettim; kesre ile. Sâğânî dedi: yapıyı **قضت** etti; kesre ile; **قضت**’te, damme ile, bir dildir. İbnü’l-Esîr dedi: şişe **قضت** etti de **انقاضت**; yani yarıldı; parçalanmadı. Dedi: Herevî onu **ق و ض**’da ve **ق ي ض**’da zikretti. Kuyu **انقاضت** etti; Cevherî, Asmaî’den nakletti. Denildi: kırıldı; ve denildi: çöktü. **قيض**: kazdı. Ve onlar iki **قيضان**’dır; “iki satış” dediğin gibi; Cevherî nakletti. **القيض**: dişin hareket etmesi. Ve **قاضت** etti; Hüzeyl divanı şerhinde olduğu gibi. **انقاض**: boyuna yarıldı; **العباب**’da olduğu gibi. **التكملة**’de zikretti: taşlardan **القيض**: rengi yeşil olan; sonra küçük ve büyük olarak kırılır; onu fetha ile böyle ضبط etti; yahut o, **سيد** gibi **القيض**’dir. Ve **بيضة مقيضة**, **كمعيشة**: yarılmış. Mecazdandır: seninle hiç kimseyi **أقايض** etmem. Ve denir: eğer bana **الدهناء**’nın dolusu, falan karşılığında **قياضا** adamlar verilse, onları razı olmazdım; **الأساس**’ta olduğu gibi. Dedim: ve ondan Muâviye’nin hadîsi: Saîd b. Osmân b. Affân’a dedi:  Eğer bana Şam’ın **غوطة**’sı, Yezîd karşılığında senin gibi adamlarla doldurulsa, onları kabul etmezdim  ; yani onunla **مقايضة** olarak. **المقتاض** ( **القيض**’den): bedelleşme. Ebû’ş-Şîs dedi:
  Gençliğin serinliğinden bir örtüyü değiştirdim                      eski bir örtüyle; **المقتاض**’ın karşılığı ne kötü.
