# قيظ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%8A%D8%B8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [قيظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: قيظ

القَيْظُ: صَمِيمُ الصيْف، وهو حاقُّ الصيف، وهو من طلوع النجم إِلى طلوع سهيل، أَعني بالنجم الثريَّا، والجمع أَقْياظٌ وقُيوظٌ. وعامَله مُقايَظةً وقُيوظاً أَي لزمن القيظ؛ الأَخيرة غريبة، وكذلك استأْجره مُقايَظة وقِياظاً؛ وقول امرئ القيس أَنشده أَبو حنيفة: قايَظْنَنا يأْكلن فينا
قُدّاً، ومَحْرُوتَ الجمال
(* القدّ: بالضم: السمك البحري. المحروت: نبات. وقد ورد هذا البيت في مادة حرت وفيه القِد بكسر القاف وهو الشيء المقدود أَو القديد، وفيه الخمال بدل الجمال، ولعل الخمال جمع لخميلة على غير القياس.)
إِنما أَراد قِظْنَ معنا. وقولهم اجتمع القَيْظُ إِنما هو على سعة الكلام، وحقيقته: اجتمع الناس في القيظ فحذفوا إِيجازاً واخْتصاراً، ولأَن المعنى قد عُلم، وهو نحو قولهم اجتمعت اليمامةُ يريدون أَهل اليمامة. وقد قاظ يومُنا: اشتد حَرُّه؛ وقِظْنا بمكان كذا وكذا وقاظوا بموضع كذا، وقيَّظُوا واقتاظوا: أَقاموا زمن قيظهم؛ قال تَوْبةُ بن الحُمَيِّر: تَرَبَّعُ لَيْلَى بالمُضَيَّحِ فالحِمَى،
وتَقْتاظُ من بَطْنِ العَقِيقِ السَّواقِيا
واسم ذلك الموضع: المَقِيظُ والمَقْيَظُ. وقال ابن الأَعرابي: لا مَقِيظَ بأَرض لا بُهْمَى فيها أَي لا مَرْعى في القيظ. والمَقِيظُ والمَصِيفُ واحد. ومَقِيظ القوم: الموضعُ الذي يقام فيه وقتَ القَيْظِ، ومَصِيفُهم: الموضعُ الذي يقام فيه وقتَ الصيف. قال الأَزهري: العرب تقول: السنة أَربعة أَزمان، ولكل زمن منها ثلاثة أَشهر، وهي فصول السنة: منها فصل الصيف وهو فصلُ ربيع الكَلإِ آذارُ ونَيْسانُ وأَيّارُ، ثم بعده فصل القيظ حَزِيرانُ وتَموزُ وآب، ثم بعده فصل الخريف أَيْلُولُ وتَشْرِين وتَشْرين، ثم بعده فصل الشتاء كانُونُ وكانونُ وسُباطُ.
وقَيَّظَني الشيءُ: كفاني لِقَيْظَتي. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه، أَنه قال حين أَمره النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، بتزويد وفْد مُزَينةَ: ما هي إِلا أَصْوُعٌ ما يُقَيِّظْن بَنِيَّ، يعني أَنه لا يكفيهم لقيْظهم يعني زمان شدّة الحر. والقيظُ: حَمَارَّةُ الصيف؛ يقال: قيَّظني هذا الطعام وهذا الثوب وهذا الشيء، وشَتّاني وصَيَّفَني أَي كفاني لقيظي؛ وأَنشد الكسائي:
مَنْ يكُ ذا بَتٍّ، فهذا بَتِّي
مُقَيِّظٌ مُصَيِّفٌ مُشَتِّي
تَخِذْتُه من نعَجاتٍ سِتِّ
سُودٍ، نِعاجٍ كنِعاجِ الدَّشْتِ
يقول: يكفيني القَيْظَ والصَّيفَ والشتاءَ، وقاظَ بالمكان وتَقَيَّظَ به إِذا أَقام به في الصيف؛ قال الأَعشى:
يا رَخَماً قاظَ على مَطْلوبِ،
يُعْجِلُ كَفَّ الخارِئ المُطِيبِ
وفي الحديث: سِرنا مع رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، في يوم قائظ أَي شدِيدِ الحرّ. وفي حديث أَشراط الساعة: أَن يكون الولد غَيْظاً والمطر قَيْظاً، لأَن المطر إَنما يُراد للنبات وبَرْدِ الهواء والقيظُ ضدّ ذلك.وفي الحديث ذكر قَيْظ، بفتح القاف، موضع بقُرب مكة على أَربعة أَميال من نخلة.
والمَقِيظةُ: نبات يبقى أَخْضَرَ إِلى القيظ يكون عُلْقةً للإِبل إِذا يَبِس ما سواه. والمَقِيظةُ من النبات: الذي تدُوم خُضرته إِلى آخِرِ القَيْظ، وإِن هاجت الأَرض وجَفَّ البَقل.

### Türkçe

**القَيْظُ**: yazın en şiddetli sıcağıdır; ve o, yazın en yakıcı kısmıdır; ve o, yıldızın doğuşundan **سهيل**’in doğuşuna kadardır; yıldız ile kastım **الثريَّا**’dır. Çoğulu **أَقْياظٌ** ve **قُيوظٌ**’dur.

Onunla **مُقايَظةً** ve **قُيوظاً** muamele etti; yani **القيظ** zamanı için; sonuncusu gariptir. Yine bunun gibi: onu **مُقايَظة** ve **قِياظاً** kiraladı. İmrü’ül-Kays’ın sözü; Ebû Hanîfe onu şöyle okudu:

قايَظْنَنا يأْكلن فينا
قُدّاً، ومَحْرُوتَ الجمال

(* **القدّ**: damme ile: deniz balığı. **المحروت**: bir bitki. Bu beyit **حرت** maddesinde de gelmiştir; orada **القِد** kāfın kesresiyle olup, yontulmuş şey yahut kurutulmuş ettir; ve orada **الخمال** **الجمال** yerine geçmiştir; ve belki **الخمال** kıyasa aykırı olarak **خميلة**’nin çoğuludur.)

O ancak “bizimle **قِظْنَ**”ı kastetti. “**القَيْظُ** toplandı” demeleri ise ancak sözün genişliği üzerinedir; bunun hakikati: “insanlar **القيظ**’de toplandı”dır; sonra îcâz ve ihtisar için (bunu) hazfettiler; ve çünkü mânâ bilinmiştir; bu, “**اليمامةُ** toplandı” sözleri gibidir; **اليمامة** ehli(ni) kastederler.

Ve “günümüz **قاظ** etti”: sıcağı şiddetlendi (demektir). “Şu ve şu yerde **قِظْنا** ettik” ve “şu mevkide **قاظوا** ettiler”; ve **قيَّظُوا** ve **اقتاظوا**: **قيظ** zamanlarını ikamet ettiler. **تَوْبةُ بن الحُمَيِّر** dedi:

تَرَبَّعُ لَيْلَى بالمُضَيَّحِ فالحِمَى،
وتَقْتاظُ من بَطْنِ العَقِيقِ السَّواقِيا

O mevkiin adı: **المَقِيظُ** ve **المَقْيَظُ**’dur. İbnü’l-A‘râbî dedi: İçinde **بُهْمَى** bulunmayan bir arazide **مَقِيظَ** yoktur; yani **القيظ**’de otlak yoktur. **المَقِيظُ** ile **المَصِيفُ** birdir. Kavmin **مَقِيظ**’i: **القَيْظ** vaktinde ikamet edilen yerdir; onların **مَصِيف**’i: yaz vaktinde ikamet edilen yerdir. Ezherî dedi: Araplar der ki: sene dört zamandır; her zamanın üç ayı vardır; ve bunlar senenin fasıllarıdır: onlardan yaz faslı vardır; o, otun bahar faslıdır: **آذارُ** ve **نَيْسانُ** ve **أَيّارُ**; sonra onun ardından **القيظ** faslı: **حَزِيرانُ** ve **تَموزُ** ve **آب**; sonra onun ardından güz faslı: **أَيْلُولُ** ve **تَشْرِين** ve **تَشْرِين**; sonra onun ardından kış faslı: **كانُونُ** ve **كانونُ** ve **سُباطُ**.

“Şey beni **قَيَّظَ** etti”: **قَيْظَتي** için bana yetti (demektir). Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Nebî, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ona **مُزَينةَ** heyetini azıklandırmasını emrettiği vakit şöyle dedi: “O ancak birkaç **أَصْوُعٌ**dur; benim oğullarımı **يُقَيِّظْن** etmez”; yani **قيْظ**leri için onlara yetmez; yani şiddetli sıcak zamanı. Ve **القيظُ**: yazın kızgınlığıdır; denir ki: “bu yemek ve bu elbise ve bu şey beni **قيَّظني** etti; ve beni **شَتّاني** ve beni **صَيَّفَني** etti”; yani **قيظ**im için bana yetti. Kisâî şöyle inşâd etti:

مَنْ يكُ ذا بَتٍّ، فهذا بَتِّي
مُقَيِّظٌ مُصَيِّفٌ مُشَتِّي
تَخِذْتُه من نعَجاتٍ سِتِّ
سُودٍ، نِعاجٍ كنِعاجِ الدَّشْتِ

Der ki: bana **القَيْظ**i ve yazı ve kışı yeter. Ve “mekânda **قاظَ** etti” ve “onunla **تَقَيَّظَ** etti”: yazda orada ikamet ettiğinde (denir). A‘şâ dedi:

يا رَخَماً قاظَ على مَطْلوبِ،
يُعْجِلُ كَفَّ الخارِئ المُطِيبِ

Hadiste: Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ile birlikte **قائظ** bir günde yürüdük; yani şiddetli sıcak(ta). Kıyamet alâmetleri hadisinde: “çocuğun **غَيْظاً** olması ve yağmurun **قَيْظاً** olması”; çünkü yağmur ancak bitki ve havanın serinliği için istenir; **القيظُ** bunun zıddıdır. Hadiste **قَيْظ** zikredilmiştir; kāfın fethiyle; Mekke yakınında, **نخلة**’den dört mil mesafede bir yerdir.

Ve **المَقِيظةُ**: **القيظ**e kadar yeşil kalan bir bitkidir; başkası kuruduğunda develer için bir asılıp-tutunma (yiyecek) olur. Bitkiden **المَقِيظةُ**: yeşilliği **القَيْظ**in sonuna kadar devam eden (şey)dir; yer kızışıp ot kurusa bile.
