# قيل (ق-ي-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%8A%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Öğle uykusu yeri

- Harfler: ق - ي - ل
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [قَائِلُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/siga/%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلُونَ | Öğle uykusunda olanlar | 1 | 1 | [7:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/ayet/7:4.md) |
| [مَقِيلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/siga/%D9%85%D9%8E%D9%82%D9%90%D9%8A%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعِلًا | Öğle uykusu yeri | 1 | 1 | [25:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/ayet/25:24.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (15 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
2. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beyt ev demektir
3. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kasaba
4. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
5. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bes besese dağınık taşlar demektir
6. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
7. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
8. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayr : At sürüsü demektir
9. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bahçe demektir
10. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
11. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قيل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli / yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md), [سبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA.md), [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Gün ortasındaki şiddetli sıcakta faaliyeti durdurup gölgeye çekilme, dinlenme veya içecek alma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın en savunmasız veya en huzurlu olduğu döngüsel mola anında ilahi tecelli ile karşılaşması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yükümlülüğü, harareti veya akdi hafifleterek geri alma, ferahlama sağlama ve dengeye kavuşturma |
| Kritik Hata Riski | Kökü sadece rastgele bir uykuya indirgeyip gün ortası sükuneti, bilinç gevşemesi ve akdi feshetme boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قي | Ortaya çıkarma, ölçülü biçimde dışa vurma veya kuşatıcı bir kabuğu/biçimi belirleme; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [قيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6.md) kökünde bir şeyin kabuğunu çatlatıp içindekini ortaya çıkarma veya bir şeyi diğerine tam denk getirme anlamı esastır | ل | Çoban değneği imgesiyle yöneltme, sınırlama ve toparlama hareketi eklenerek; günün ortasında dağılan gücü içeri çekip dinlendirme, yükü kaldırma ve hayat ritmini yatıştırma boyutu kazanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Günün tepe noktasına, güneşin dikey açısına ve döngünün tam ortasındaki kritik sınıra işaret eder |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Kişinin harici işlerden elini çekmesini, eylemi askıya almasını ve içe yönelen tutumu simgeler |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dağılmış olan bedensel ve zihinsel enerjiyi belirli bir sınırda toplayıp gölgeliğe ve sükûnete bağlama hareketini tamamlar |
| قيل | Güneşin en dik ve yakıcı olduğu sınırda dış faaliyetten el çekerek enerjiyi korunaklı alanda toplamayı ve dinlenmeyi anlatan hareket bütünü | Kavurucu dış etkenlerden korunmak amacıyla iradi olarak durma, rahatlama ve kendini yenileme eylemini kurar |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl şartlarında gün ortasının yakıcı sıcağında (kaylûle vaktinde) kervanın veya otlayan hayvanların yürüyüşü durdurulup gölgeliğe çekilmesi, dinlenilmesi veya bu vakitte susuzluğu gidermek üzere süt/su içilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | En-Nemir b. Tevleb bir beytinde develerin suya götürülemediği kavurucu sıcağın ortasında çadırların ipleri söküldüğünde hayvanlara gün ortası içeceği verildiğini ve dinlendirildiğini şöyle ifade eder: إذا هتكت أطناب بيتٍ وأهله / بمعطنها لم يوردوا الماء قيّلوا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi dilinde hem gün ortası içilen süt veya suya hem de bu esnada yapılan kısa istirahate isim olarak verilmiştir; Ummu Teabbata Şerran çocuğunu büyütürken ona asla gün ortası rızkını eksik etmediğini şu sözle belirtir: ما سقيته غيلاً ولا حرمته قيلاً |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça قيل kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle gün ortası istirahatı, sıcaktan korunma molası ve hukuki/toplumsal bağlamda bir akitten veya yükümlülükten cayma, bağışlama, yükü kaldırma (ikāle) semantik alanı etrafında gelişmiştir. Güney Sami ve Antik Güney Arapçasında (Himyerî) toplum liderlerine ve kabile reislerine nispet edilen قَيْل unvanı da kabilenin işlerini hafifleten, hüküm veren veya tasarruf yetkisi elinde olan otoriteyi ifade eder. İbranice ve Süryanicede doğrudan q-y-l biçiminde bu somut anlam sınırlı görünmekle birlikte, sıcaklığın tepe noktasına ulaştığı anlarda durma, soluklanma ve yükü indirme mantığı Afro-Asyatik kök katmanında dinlenme ve sığınma eylemleriyle ortak bir kavramsal matrise oturur. Arapçada kök, gün ortasındaki en kırılgan ve edilgen zaman dilimini nitelemek üzere özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قيل biçiminde gün ortasında uyuma, süt içme ve akdi bozup tarafları rahatlatma (ikāle) | Fiziksel olarak sıcağın baskısını kırma hareketinden, mecazen bir borç veya bağın baskısını sona erdirme anlamına geçmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Arapçasında yönetici, hafifletici reis anlamındaki قَيْل kelimesi ve gün ortası gölgelenmesi | Topluluğun yükünü üstlenen veya koruyan merci ile yakıcı sıcaktan korunma fikri birleşir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde doğrudan ve fonetik kurallara uygun eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Tāj al-ʿArūs, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قيل | Anlamlı | Gün ortası dinlenmesi, rahatlama, akdi feshetme | Sıcağın zirve yaptığı anda sığınağa çekilip gevşeme ve nefes alma hali | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [قلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%8A.md) | Anlamlı | Kızartmak, kavurmak; nefret edip terk etmek | Aşırı hararetle yakıp kavurma veya kalpten söküp atma | Zıt yönlü hareket (yakıcılığın kendisine maruz kalma); Kur'an'da geçer |
| يقل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [يلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%84%D9%82.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) | Anlamlı | Karşılaşmak, yüz yüze gelmek, kavuşmak | İki nesnenin veya kişinin bir araya gelmesi ve yüz yüze durması | Kur'an'da çok sık geçer |
| [ليق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%82.md) / [ليق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%82.md) | Anlamlı | Yapışmak, uymak, yakışmak, mürekkep yalamak | Bir şeyin bir yere tam oturması, tutunması ve uygun düşmesi | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قيل | Merkez | Gün ortası istirahatı, korunma ve gevşeme | Özellikle gün ortasındaki dikey sıcakta zorunlu ve bilinçli duraklamayı ifade eder | Tepe noktasındaki harareti sükunetle karşılama |
| [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Genel uyku hali | Zaman ve bağlam sınırı olmaksızın fizyolojik uyku durumunu kapsar | قيل gibi gün ortasına ve sıcaktan korunmaya özgü değildir |
| [سبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Hareketi kesme, tatil etme | Yorgunluktan sonra işi bütünüyle tatil edip bedeni askıya almaktır | Zaman diliminden ziyade haftalık veya dönemsel kesintiyi vurgular |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Komşu | Sükunete erme, yatışma | Çalkantı ve hareketin durulup yerine oturmasıdır | Bedenin belirli bir vakitteki uykusundan daha geniştir |
| [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) | Zıt | Yorulma, sürekli çaba, dikilip kalma | Dinlenmeksizin devam eden meşakkat, bitkinlik ve kesintisiz zahmet hali | قيل kökünün sağladığı mola ve rahatlamanın tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قيل | Gün ortası dinlenmesi, kaylûle | Günün ortasındaki şiddetli hararette çalışmayı kesip dinlenme eylemi | Kesin |
| Latince | Siesta, meridiatio | Gün ortası uykusu, öğle dinlenmesi | Günün altıncı saatinde (meridies) verilen dinlenme arasını tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Midday rest, siesta, respite | Öğle molası, kısa gün ortası uykusu, hafifleme | Dinlenme boyutunu karşılar; ancak kökün içerdiği akdi iptal etme nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Mittagsschlaf, Mittagsruhe | Öğle uykusu, öğle sükûneti | Fiziksel dinlenme vaktini karşılar; toplumsal ve hukuki boyutları kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | Méridienne, sieste | Gün ortası istirahati | Özellikle sıcak saatlerde uzanıp dinlenme anlamını verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قائل (çoğulu قائلون) | Gün ortasında gaflet veya istirahat halindeyken yakalananlar | Azabın ansızın, insanların en savunmasız ve rehavet içinde olduğu öğle uykusu vaktinde gelmesini niteleyen bağlam; A'râf [7:4](https://lisan.digital/tr/ayet/7:4.md) |
| مقيل | Huzurlu, gölgeli ve mükemmel gün ortası istirahat yeri | Cennet ehlinin meşakkatsiz, serin, ebedi bir ferahlık ve güvenlik içinde dinleneceği makamı niteleyen bağlam; Furkān [25:24](https://lisan.digital/tr/ayet/25:24.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi cezanın zamanlaması ve cennet nimetinin sürekliliği | Helakin tam bir gaflet anında (kaylûle) gelmesinin adalet ve imtihan boyutu ile cennette yorgunluk olmadığı halde bir dinlenme yerinin bulunmasının anlamı | Savunmasızlık hali ve mutlak sükunet |
| Fıkıh | Alışverişte akdi feshetme (ikāle) ve kaylûle sünneti | Yapılmış bir akitten pişman olan tarafın talebini kabul edip satışı iptal etmenin hükmü ile gün ortası istirahatinin ibadetlere güç kazanma açısından mendupluğu | Akit bağını çözüp rahatlatma ve bedeni yenileme |
| Tefsir | A'râf [7:4](https://lisan.digital/tr/ayet/7:4.md) ve Furkān [25:24](https://lisan.digital/tr/ayet/25:24.md) tefsirleri | İnkarcıların en gafil oldukları öğle vaktinde helak edilmeleri ile cennet ehlinin hesabın hemen ardından kavuşacağı gölgelik istirahatgahın tasviri | Rehavet anında baskın ve ebedi güven yurdu |
| Hadis | Kaylûle tavsiyesi ve ikālenin fazileti | Şeytanların gün ortasında uyumadığını belirterek kaylûle yapılmasını tavsiye eden rivayetler ile pişman olanın alışverişini bozanın günahının bağışlanacağı müjdesi | Sünnet olan gündüz uykusu ve hataları hafifletme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun ibadet ve hayat ritmi | İbadete hazırlık ve zihinsel tazelenme molası | Günün hararetini kesip tefekküre ve gece ibadetine güç toplamak | İnsanın biyolojik sınırlarını kabul edip ibadet dengesini koruması | Güçlü |
| İlmi | Zihinsel kapasite ve algı yönetimi | Bilişsel sıfırlanma ve zihin dinginliği | Aşırı bilgi ve çalışma yükünün oluşturduğu harareti dindirmek | Sürekli faaliyetin doğurduğu dikkatsizliği önleyip kavrayışı yenilemek | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kriz idaresi | Gerilimleri yatıştırma ve tansiyonu düşürme molası | Kriz anlarında tarafların hararetini düşürerek fevri kararları önlemek | Toplumsal çatışmanın en sıcak olduğu anda sükunet alanı açmak | Muhtemel |
| İktisadi | Ticaret hukuku ve piyasa dengesi | Akdin feshi, satıştan dönme (ikāle) | Pişman olan tarafın yükünü kaldırıp piyasada haksız baskıyı gidermek | Tarafların rızasıyla zorlayıcı sözleşmeyi iptal edip adaleti ve dengeyi onarmak | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik dengelenme ve periyodik soğuma evresi | Sistemlerin tepe sıcaklığa ulaştığı noktada aşırı ısınmayı (overheating) önlemek üzere operasyonu durdurup soğumaya geçmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikososyal rehavet, savunma mekanizmalarının gevşemesi ve hukuki rücu | Bireyin ve toplumun gündelik koşuşturmacada gardını indirdiği gevşeme hali ile sözleşmelerde cayma hakkı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece tembellik çağrışımı yapan keyfi bir gündüz uykusuna indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün günün en kritik, yakıcı ve savunmasız eşiğinde bilinçli olarak içe çekilmeyi, hesaptan sonraki ebedi tatmini ve baskı oluşturan akitleri hafifletmeyi içeren derin anlam yapısı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | A'râf [7:4](https://lisan.digital/tr/ayet/7:4.md)'teki helakin psikolojik zamanlamasını kavrayamamak ve Furkān [25:24](https://lisan.digital/tr/ayet/25:24.md)'te cennet ehline vaat edilen makamın yorgunluk gidermek değil, nihai huzur ve güven iklimi olduğunu gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın gün içindeki döngüsel zayıflığını, hararetin zirve yaptığı anda içine düştüğü korunma ihtiyacını ve ilahi müdahalenin tam da bu savunmasız anlarda tecelli ettiğini gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi azapların kavimleri gaflet ve istirahat anında yakalamasını anlatan tehdit ayetlerinde ve ahirette müminlerin kavuşacağı dingin, gölgeli ve korunaklı huzur ortamını tasvir eden cennet ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Cennetteki nimetlerin sadece dünyevi yorgunluğun telafisi olduğu yönündeki daraltıcı kanaati yıkar; مقيل ifadesinin bizatihi dinginliğin, serinliğin ve sarsılmaz emniyetin zirvesi olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Günün en sıcak vaktinde faaliyetten çekilip gölgede dinlenme, gün ortasında içecek alma ve harareti yatıştırma.
- Soyut anlam: Dış dünyanın oluşturduğu baskı, yorgunluk ve gerilimi bilinçli bir duraklama veya akdi çözme yoluyla iptal edip sükunete kavuşma.
- Sistematik karşılık: Sürecin tepe noktasında aşırı ısınan sistemi durdurarak dengeyi yeniden kuran regülasyon ve koruma mekanizması.
- LaTeX modeli: $$R(t) = \left( 1 - \sigma(t) \right) \cdot \Psi_0 + \sigma(t) \cdot \left[ H_0 - \int_{t_0}^{t} \theta(\tau) \, d\tau \right]$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $R(t)$ anlık rahatlama ve sükunet fonksiyonunu; $H_0$ gün ortasında zirveye çıkan hararet veya yükümlülük potansiyelini; $\theta(\tau)$ duraklama, dinlenme veya akdi feshetme ile sistemden çekilen gerilim debisini; $\Psi_0$ korunaklı iç alanın emniyet potansiyelini; $\sigma(t)$ ise tepe noktasında devreye giren mola/fesih eşik fonksiyonunu temsil eder. Gerilim dışarı aktarıldıkça sistem sükunete ve dengeli bir sığınağa kavuşur.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82%D9%8A%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/ayet/7:4.md) — قَائِلُونَ

وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا فَجَاءَهَا بَأْسُنَا بَيَاتًا أَوْ هُمْ قَائِلُونَ

Meal (IK): Nice kasabalar vardır ki; Biz, onları helak etmişizdir. Geceleyin uyurken, öğleyin dinlenirken, baskınımız gelip çattı onlara.

### [Furkan 25:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/ayet/25:24.md) — مَقِيلًا

أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا

Meal (IK): O gün cennet yaranının kalacağı yer; çok daha iyi, dinlenecekleri yer; çok daha güzeldir.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف واللام و"وايء" معهما
ق ل و، ل ق و، ق و ل، ل و ق، ل ي ق، و ل ق، ق ي ل، و ق ل، ل ق ي مستعملات قلو: القُلوُ: رميك ولعبك بالقُلَةِ، وتجمع على قُلينَ.
وهو أن ترمي بها في الجو ثم تضربها بمِقْلاةٍ، وهي خشبة قدر ذراع فتستمر القُلَةُ، فإذا وقعت كان طرفاها ناشبين عن الأرض.
وجاء فلان يقلُو به دابته قَلْواً، وهو تقديها به في السير سرعة.
واقلَوْلَتِ الحمر والدواب في السرعة.
وكان ابن عمر لا يرى إلا مُقْلَوْلِياً أي منكمشاً، قال:
لما رأتني خلقاً مُقْلَوْلِيا
ويقال: المُقْلَوْلي: المتجافي المستوفز.
والقِلْو: الجحش الفتي الذي يركب.
وقَليْتُ اللحم والحب على المقلاة قلياً أي قلبته قلباً.
لقو: اللَّقْوةُ داء يأخذ في الوجه يعوج منه الشدق. ورجل ملقو قد لُقي.
واللًّقْوة واللِّقوة: العقاب السريعة السير.
ولَقيته لَقْيةً واحدة ولقاءة واحدة، ولغة تميم لِقاءةٌ.
قول: المِقْوَلُ: اللسان. والمِقْوَل بلغة أهل اليمن: القَيْل، وهم المَقاوِلة والأقيال والأقوال، والواحد القَيْل.
ورجل تِقْوالةٌ أي منطيق، وقَوّالٌ وقَوّالةٌ أي كثير القَوْل.
وتَقَوَّلَ باطلاً أي قال ما لم يكن.
واقتالَ قولاً أي اجتر إلى نفسه قولاً من خير أو شر.
وانتشرت له قالةٌ حسنة أو قبيحة في الناس، والقالة تكون في موضع القائلة كما قال بشار:
أنا قالها أي قائلها
والقالةُ: القول الفاش في الناس.
والقِيلُ من القول اسم كالسمع من السمع، والعرب تقول: كثر فيه القيلُ والقال، ويقال: اشتقاقهما من كثرة ما يقولون: قالَ وقيلَ، ويقال: بل هما اسمان مشتقان من القول.
ويقال: قِيلٌ على بناء فِعلِ، وقِيلَ على بناء فُعِلَ، كلاهما من الواو، وقال أبو الأسود:
وصله ما استقام الوصل منه		ولا تسمع به قـيلاً وقـالا
لوق: الألْوَقُ: الأحمق في كلامه بين اللَّوَقِ.
ولق، ألق: الأَوْلَقُ: الممسوس، ورجل مأَلُوق، وبه أَوْلَقُ أي مس من جنون، قال رؤبة في السفر:
يوحي إلينا نظر المألوقِ
واللُّوقةُ: الزبدة، ويقال: هي الزبد بالرطب، وألوقة لغة.
وفي الحديث: "لا آكل إلا ما لُوِّقَ لي"، أي لين من الطعام فصار كالزبدة في لينه، قال:
وإني لمن سالمتم لأَلُـوقَةٌ		وإني لمن عاديتم سم أسودا
والألْقَةُ توصف بها السعلاة والذئبة والمرأة الجريئة لخبثهن. والوَلْق: سرعة سير البعير، وتقول: وَلَقَ يَلِقُ وَلْقاً، قال:
تنجو إذا هن ولَقْنَ وَلْقا
والإنسان يَلِقُ الكلام: يريده، وقوله تعالى: "إذ تَلِقُونَه بألسنتكم" أي تريدونه، وتَلِقُّونَه أي يأخذ بعضكم عن بعض.
والوَليقةُ: طعام من دقيق وسمن ولبن.
والتَأَلُّقُ: التلألؤ من البرق ونحوه، وتقول: ائْتَلَقَ يَأْتَلِقُ ائْتِلاقاً.
ليق: اللِّيقُ: شيء يجعل في دواء الكحل، والقطعة منه لِيقةٌ، ولِيقةُ الدواة: ما اجتمع في وقبتها من السواد بمائها. وأَلَقْتُ الدواة إِلاقةً ولِقتُها لِقَةً، والأول أعرف. وهذا الأمر لا يَلَبقُ بك أي لا يزكو، فإذا كان معناه لا يَعْلَقُ بك قلت لا يليق بك.
وقل: وفرس وَقِلٌ أحسن من وغل، وهو حسن الدخول بين الجبال، وتقول: وَقَل يَقِلُ وَقْلاً وهو فرس وقِلٌ ووقُلٌ لغة، والواقِلُ: الصاعد بين حزونة الجبال.
والوَقَلُ: الحجارة والجمع الوُقول، والواحدة وَقَلةٌ.
والوَقْل: نوى المقل.
قيل: القَيْلُ رضعة نصف النهار، قال:
من الصبوح والغبوق والقَيْلْ
جعل القَيْلَ هنا شربة نصف النهار.
وهي القائلةُ والمَقيلُ: الموضع. وفلان يَقيلُ مقيلاً.
وقِلْتُه البيع قَيْلاً، وأقَلْتُه إِقالةً أحسن، وتَقايَلا بعدما تبايعا أي تتاركا.
قلي: القَلْيُ: قَلْيُكَ الشيء على المِقْلاةِ، والقَلِيَّةُ: مَرَقَةٌ من لحم الجزور وأكبادها.
والقَلاّءُ: الذي يَقلي البر للبيع. والقَلاّءَةُ: الموضع الذي يتخذ فيه مقالي البر.
والقِلًى: البغض، وقَلَيْتُه أقليهِ قليً: أبغضته.
لقي: اللُّقيانُ: كل شيئين يَلْقَى أحدهما صاحبه فهما لَقِيانِ.
ورجل لَقِيٌّ شقي: لا يزال يَلقَى شراً، وامرأة لَقِيَّة أي شقية.
ونهى عن التَلَقّي أي يَتَلَقَّى الحضري البدوي فيبتاع منه متاعه بالرخيص ولا يعرف سعره.
واللَّقَى: ما أَلْقَى الناس من خرقة ونحوه.
والأُلْقِيَّةٌ: واحدة من قولك: لَقِيَ فلان الأَلاقيَّ من عسر وشر أي أفاعيل، وقال في اللَّقَى:
كفى حزناً كري عليه كأنـه		لقى بين أيدي الطائفين حريم
أي لا يمس.
والاستِلقاءُ على القَفَا، وكل شيء فيه كالانبطاح فيه استِلقاءٌ.
ولاقيت بين فلان وفلان، وبين طرفي القضيب ونحوه حتى تلاقَيا واجتمعا، وكل شيء من الأشياء إذا استقبل شيئاً أو صادفه فقد لَقِيَه.
والمَلْقَى: إشراف نواحي الجبل يمثل عليها الوعل فيستعصم من الصياد، قال صخر الهذلي:
إذا ساقت على المَلقاةِ ساما
والمَلْقاةُ، والجميع المَلاقي، شعب رأس الرحم، وشعب دون ذلك أيضاً، والرجل يُلقي الكلام والقراءة أي يُلقِّنه. وتَلَقَّيْتُ الكلام منه: أخذته عنه.

##### Türkçe

**القاف** ve **اللام** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

ق ل و، ل ق و، ق و ل، ل و ق، ل ي ق، و ل ق، ق ي ل، و ق ل، ل ق ي kullanımları vardır.

قلو: **القُلوُ**: senin **القُلَةِ** ile atman ve oynamandır; **قُلينَ** üzere çoğul yapılır.
O, onunla havaya atman, sonra onu **مِقْلاةٍ** ile vurmandır; o, bir arşın kadar bir tahta parçasıdır; böylece **القُلَةُ** devam eder; düştüğü vakit iki ucu yerden saplanmış olur.
Ve falan kimse, binek hayvanını onunla **قَلْواً** **يقلُو** geldi; o, yürüyüşte onunla süratini artırmandır.
Ve eşekler ve binek hayvanları süratte **اقلَوْلَتِ** oldular.
Ve İbn Ömer, ancak **مُقْلَوْلِياً** yani büzülmüş görürdü; dedi ki:
لما رأتني خلقاً مُقْلَوْلِيا
Ve denilir: **المُقْلَوْلي**: uzak duran, hazır vaziyette duran.
Ve **القِلْو**: binilen genç sıpa.
Ve eti ve taneyi **المقلاة** üzerinde **قلياً** **قَليْتُ**; yani onu çevirdim, çevirme.

لقو: **اللَّقْوةُ**: yüzde tutan bir hastalıktır; ondan dolayı ağız kenarı eğrilir. Ve **ملقو** bir adam; **لُقي** olmuştur.
Ve **اللًّقْوة** ve **اللِّقوة**: yürüyüşü hızlı kartal.
Onu bir defa **لَقْيةً** ve bir defa **لقاءة** **لَقيته**; ve Temîm’in dili **لِقاءةٌ**dur.

قول: **المِقْوَلُ**: dil. Ve Yemen ehlinin dilinde **المِقْوَل**: **القَيْل**; onlar **المَقاوِلة** ve **الأقيال** ve **الأقوال**dır; tekil **القَيْل**dir.
Ve **تِقْوالةٌ** bir adam; yani konuşkan; ve **قَوّالٌ** ve **قَوّالةٌ**; yani sözü çok.
Ve **تَقَوَّلَ** bâtıl; yani olmayanı söyledi.
Ve **اقتالَ** bir söz; yani hayırdan veya şerden bir sözü kendine çekip aldı.
İnsanlar içinde onun için güzel veya çirkin bir **قالةٌ** yayıldı; ve **القالة** **القائلة** yerinde olur; Beşşâr’ın dediği gibi:
أنا قالها أي قائلها
Ve **القالةُ**: insanlar içinde yaygın söz.
Ve **القِيلُ** sözden bir isimdir; işitmeden **السمع** gibi. Ve Araplar der: onda **القيلُ** ve **القال** çoğaldı. Ve denilir: ikisinin türeyişi, onların “**قالَ** ve **قيلَ**” demelerinin çokluğundandır. Ve denilir: bilakis ikisi de sözden türemiş iki isimdir.
Ve denilir: **قِيلٌ** **فِعلِ** vezni üzerinedir; ve **قِيلَ** **فُعِلَ** vezni üzerinedir; ikisi de vâvdandır. Ve Ebû’l-Esved dedi ki:
وصله ما استقام الوصل منه		ولا تسمع به قـيلاً وقـالا

لوق: **الألْوَقُ**: sözünde ahmak; **اللَّوَقِ** içinde açık.
ولق، ألق: **الأَوْلَقُ**: cin çarpmış; ve **مأَلُوق** bir adam; ve onda **أَوْلَقُ** vardır; yani delilikten bir dokunuş; Ru’be seferde dedi ki:
يوحي إلينا نظر المألوقِ
Ve **اللُّوقةُ**: tereyağı; ve denilir: o, yaş hurma ile karıştırılmış tereyağıdır; ve **ألوقة** bir dildir (lehçedir).
Ve hadiste: “**لا آكل إلا ما لُوِّقَ لي**”; yani yiyecekten yumuşatılan; böylece yumuşaklığında tereyağı gibi oldu; dedi ki:
وإني لمن سالمتم لأَلُـوقَةٌ		وإني لمن عاديتم سم أسودا
Ve **الألْقَةُ**, onların kötülüklerinden dolayı **السعلاة** ve **الذئبة** ve cesur kadın için vasfedilir. Ve **الوَلْق**: devenin yürüyüş sürati; ve dersin: **وَلَقَ يَلِقُ وَلْقاً**; dedi ki:
تنجو إذا هن ولَقْنَ وَلْقا
Ve insan **يَلِقُ** sözü: onu ister; ve Yüce’nin sözü: “**إذ تَلِقُونَه بألسنتكم**” yani onu istiyorsunuz; ve **تَلِقُّونَه**: bazınız bazınızdan alır.
Ve **الوَليقةُ**: un, sadeyağ ve sütten bir yiyecek.
Ve **التَأَلُّقُ**: şimşek ve benzerinden parıldama; ve dersin: **ائْتَلَقَ يَأْتَلِقُ ائْتِلاقاً**.

ليق: **اللِّيقُ**: sürme ilacına konulan bir şey; onun parçası **لِيقةٌ**dur. Ve **لِيقةُ الدواة**: hokkası içindeki oyukta, suyuyla birlikte toplanmış siyahlıktır. Ve **أَلَقْتُ الدواة إِلاقةً** ve **لِقتُها لِقَةً**; birincisi daha bilinir. Ve bu iş sana **لا يَلَبقُ بك**; yani artmaz/uygun düşmez; eğer manası “sana yapışmaz” ise “sana **لا يليق بك**” dersin.

وقل: Ve **وَقِلٌ** bir at, **وغل**’den daha iyidir; o, dağlar arasına güzel giriştir. Ve dersin: **وَقَل يَقِلُ وَقْلاً**; ve o, **وقِلٌ** bir attır; ve **وقُلٌ** bir dildir (lehçedir). Ve **الواقِلُ**: dağların sarplığı arasında yükselen.
Ve **الوَقَلُ**: taşlar; çoğulu **الوُقول**; tekili **وَقَلةٌ**.
Ve **الوَقْل**: **المقل** çekirdeği.

قيل: **القَيْلُ**: öğle yarısı emişi; dedi ki:
من الصبوح والغبوق والقَيْلْ
Burada **القَيْلَ**’i öğle yarısı içiş kıldı.
Ve o, **القائلةُ**dır; ve **المَقيلُ**: yer. Ve falan kimse **يَقيلُ** bir **مقيلاً**.
Ve ona satışı **قَيْلاً** **قِلْتُه**; ve ona **إِقالةً** **أقَلْتُه** daha iyidir. Ve alışveriş ettikten sonra **تَقايَلا**; yani birbirlerini bıraktılar.

قلي: **القَلْيُ**: senin şeyi **المِقْلاةِ** üzerinde kızartmandır. Ve **القَلِيَّةُ**: deve eti ve ciğerlerinden bir çorbadır.
Ve **القَلاّءُ**: satmak için buğday kızartan. Ve **القَلاّءَةُ**: buğday kızartma tavalarının yapıldığı yer.
Ve **القِلًى**: buğz. Ve onu **قليً** **قَلَيْتُه أقليهِ**; yani ona buğzettim.

لقي: **اللُّقيانُ**: iki şeyden her biri arkadaşına **يَلْقَى** olursa, ikisi **لَقِيانِ**dir.
Ve **لَقِيٌّ** şakî bir adam: şerre uğramaya devam eder. Ve **لَقِيَّة** bir kadın; yani şakî.
Ve **التَلَقّي**’den nehyetti; yani şehirli, bedeviyi karşılar da ondan malını ucuza satın alır; o da fiyatını bilmez.
Ve **اللَّقَى**: insanların attığı bez parçası ve benzeri.
Ve **الأُلْقِيَّةٌ**: “falan kimse zorluk ve şerden **الأَلاقيَّ** ile karşılaştı” sözünden bir tanedir; yani fiiller. Ve **اللَّقَى** hakkında dedi ki:
كفى حزناً كري عليه كأنـه		لقى بين أيدي الطائفين حريم
Yani dokunulmaz.
Ve **الاستِلقاءُ** ense üstüne yatmaktır; ve içinde onun gibi olan her şeyde, yüzüstü kapanma gibi, onda **استِلقاءٌ** vardır.
Ve falan ile falan arasında, ve değneğin iki ucu ve benzeri arasında **ولاقيت**; ta ki **تلاقَيا** ve toplandılar. Ve eşyalardan her şey, bir şeyi karşılarsa veya ona rastlarsa, onu **لَقِيَه** olmuştur.
Ve **المَلْقَى**: dağın taraflarının yüksekliğidir; üzerine dağ keçisi çıkar da avcıdan korunur. Sahr el-Hüzelî dedi ki:
إذا ساقت على المَلقاةِ ساما
Ve **المَلْقاةُ**, çoğulu **المَلاقي**, rahim başının yarığıdır; ve bundan aşağıda da bir yarıktır. Ve adam sözü ve okumayı **يُلقي**; yani onu telkin eder. Ve sözü ondan **تَلَقَّيْتُ**: onu ondan aldım.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

القائلةُ: الظَهيرةُ. يقال: أتانا عندَ القائلةِ، وقد يكون بمعنى القَيْلولةِ أيضاً، وهي النَوْمُ في الظَهيرَةِ. تقول: قال يَقيلُ قيْلولةً، وقيْلاً، ومَقيلاً، وهو شاذٌّ، وقُيَّلٌ أيضاً بالتشديد. وما أكلأَ قائلتَهُ، أي نومَهُ؛ ولا يقال ما أَقْيَلَهُ. والقيْلُ أيضاً: شُرْبُ نصف النهارِ. يقال: قَيَّلَهُ فَتَقَيَّلَ، أي سقاهُ نِصف النهار فشربَ. ويقال: هو شَروبٌ للقَيْل، إذا كان مِهيافاً دقيقَ الخصرِ، يحتاجُ إلى شُربِ نصف النهار. وأَقَلْتُهُ البيْعَ إقالةً، وهو فسْخُهُ. وربَّما قالوا: قِلْتُهُ البيْعَ، وهي لغةٌ قليلةٌ. واسْتَقَلْتُهُ البيعَ فأَقالَني إيَّاهُ. وتقيَّلَ فلانٌ أباهُ، أي أشبَهَهُ.

##### Türkçe

**القائلةُ**: öğle sıcağıdır. Denilir: **أتانا عندَ القائلةِ**, ve bazen **القَيْلولةِ** mânâsında da olur; o da öğle sıcağında uykudur. Dersin: **قال يَقيلُ** **قيْلولةً** ve **قيْلاً** ve **مَقيلاً**; bu şâzdır; ve şeddeli olarak **قُيَّلٌ** da (denilir). Ve: **وما أكلأَ قائلتَهُ**; yani onun uykusu; ve **ما أَقْيَلَهُ** denilmez. Ve **القيْلُ** dahi: öğle vaktinin içmesidir. Denilir: **قَيَّلَهُ فَتَقَيَّلَ**; yani ona öğle vaktinde içirdi de içti. Ve denilir: **هو شَروبٌ للقَيْل**; eğer çok su içen, beli ince ise; öğle vaktinin içmesine ihtiyaç duyar. Ve **أَقَلْتُهُ البيْعَ إقالةً**: onu bozmadır (feshetmektir). Ve bazen derler: **قِلْتُهُ البيْعَ**; bu az (kullanılan) bir lugattır. Ve **اسْتَقَلْتُهُ البيعَ** da (denilir); o da bana onu **أَقالَني**. Ve: **تقيَّلَ فلانٌ أباهُ**; yani ona benzedi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب القاف واللام
قول ، قيل ، قلا ، لقا ، ليق ، يلق ، ولق ، وقل ، ألق .
قلا : قال الله جل وعز : ( سَجَى مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ ) ( الضحى : 3 ) .
قال الفراء : نزلتْ في احتباس الوَحْي عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) خمسَ عشرةَ ليلة ، فقال المشركون : قد وَدّعَ محمداً ربُّه ، وقَلاه التابعُ الذي يكون معه ، فأنزَل الله جل وعز : ( سَجَى مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ ( يريد : وما قَلاك ، فأُلقِيت الكافُ كما تقول : قد أعطيتك وأحسنت معناه وأحسنت إليك . فتكتفي بالكاف الأولى ، من إعادة الأخرى .
وقال الزجاج : معناه : لم يَقطع الوحيَ عنك وَلا أبغضك .
قلت : وكلام العرب الفصيحُ : قَلاه يقلِيه قِلًى ومَقلِيةً : إذا أبغضه ، ولغةٌ أخرى وليست بجيدة : قَلاه يَقْلاهُ وهي قليلة .
ويقال : قَلَيْت اللَّحم على المِقْلَى أقليه قَلْياً : إذا شوَيْتَه حتى تُنضِجَه ، وكذلك الحبُّ يُقلَى على المِقْلى .
الحرَّاني عن ابن السكيت يقال : قَلَوْت البُسر وَالبُرّ .
وبعضهم يقول : قَلَيْت ولا يكون في البُغض إلاّ قَلَيت .
أبو عبيدٍ عن الكسائي : قَلَيْتُ الحَبّ على المِقْلَى أقْلِيه ، وقَلَوْتُه .
وقال غيره : قليتُ اللحمَ على المِقْلَى أقليه قَلْياً : إذا شوَيْتَه حتى تُنضِجَه ، وكذلك الحَبُّ يُقْلَى على المِقْلى .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : القَلَى والقِلَى والقَلاءُ : المَقْلية .
ويقال : قَلا العَيْرُ عانته يَقلوها ، وكسأَها ، وشَحَنها ، وشَذَّرَها : إذا طردَها .
وقال الليث : القَلِيّة : مَرَقةٌ مِن لحُوم الجُزُر وأكبادها ، وَالقَلاّء : الذي يَقلِي البُرّ للبَيع . وَالقَلاَّءة محدودة : الموضع الذي يُتخذ فيه
مقالي البَرّ .
ويقال للرجل إذا أملقَه أمرٌ مُهِمٌّ فباتَ ليلتَه ساهراً : باتَ يَتَقَلَّى ، أي : يتقلّب على فِراشه كأَنه على المِقْلى .
وقال ابن الأعرابي : القُلَّى : القصيرة من الجواري .
قلتُ : هذا فُعْلَى مِن الأقل والقلَّة .
أبو عبيد عن أبي عمرو : المِقْلاء وَالقُلة : عُودان يلعب بهما الصِّبيان ، فالمِقلاء العود الذي يُضْرَب به القُلَة ، والقلة الصغيرة التي تُنْصَب .
قلت : القَالي : الذي يَلعب فيضرب القُلَة بالمقلاء ، ومنه قوله :
كأَنَّ نَزْوَ فِراخ الهامِ بينهم
نزْوُ القُلاَتِ زَهاها قَالَ قالِينَا
قال الأصمعي : وَالقال هو المِقلاء ، والقالُون : الذين يلعَبون بها ، يقال : قَلَوْت أَقلو .
ابن السكيت : قَلاَ العَيْرُ أُتُنَه يَقْلُوها قَلْواً : إذا طردَها .
وقال ذو الرمة :
يَقْلو نحائصَ أشباهاً محملجةً
قال : والقِلْو : الحِمار الخفيف . قاله أبو عُبيدٍ .
وقال الليث : تجمع القُلة قُلِينَ .
وأنشد الفراء :
مِثْل المَقالي ضُرِبتْ قُلِينُها
قلت : جعل النون كأَنّها أصليَّة فرفَعها ، وذلك على التوهّم ، ووجه الكلام فتحُ النون لأنها نونُ الجمع .
وقال الليث : يقال الدابّةُ تقلو بصاحبها قَلْواً وهو تَقَدِّيها به في السيْر في سرعة ، يقال : جاء يقْلُو به حمارُه .
قال : والقِلو : الجَحْش الفتيّ الذي قد أركَبَ وحَمَل .
وفي حديث ابن عمر : أنه كان لا يُرَى إلاَّ مُقْلوْلِياً .
قال أبو عبيدٍ : المَقْلوْلِي : المتجافي المستوفِز .
قال : وأنشدني الأحمر :
قد عَجبت مِنّي ومِن يُعَيْلِيَا
لمّا رأتني خَلَقاً مُقْلوْليَا
قال أبو عبيد : وبعض المحدثين كان يفسر مُقُلَولياً كأَنه على مِقْلًى .
قال أبو عبيد : وليس هذا بشيء ، إنما هو من التجافي في السُّجود . وأنشد :
تقول إذا اقلَوْلى عليها وأَقْرَدَتْ
ألا هلْ أخو عيشٍ لذيذٍ بدائم
ثعلب عن ابن الأعرابي في تفسير هذا البيت كان يزنِي بها فانقضت شهوتُه قبل انقضاء شهوتها .
قال : وأقردت ، أي : ذلّت .
وقال الليث : يقال لهذا الذي يُغسل به الثياب قِلْيٌ ، وهو رَمادُ الغَضَى والرِّمث
يُحرَقُ رَطباً ويُرَشُّ بالماء فيَنعقد قِلْياً .
وقال أبو عمرٍ و في قول الطّرماح :
حوائم يتَّخذنَ الغِبَّ رِفْهاً
إذا اقلَوْلَيْن للقَرَب البَطِين
أي : ذهبن .
وقال ابن الأعرابي : القُلَى : رؤوس الجبال . والقُلى : رؤوس هامات الرجال . والقُلى : جمعُ القُلَة التي يُلعب بها .
وقطاةٌ قلَوْلاة : تَقْلولى في السماء .
قال حميد بن ثور :
وقَعْنَ بجوف الماء ثمَّ تصوَّبت
بهنّ قَلولاةُ الغدوِّ ضَروبُ
لقا : ثعلب عن ابن الأعرابي : اللُّقَى : الطُّيور . واللُّقى : الأوجاع . واللقَى : السَّرِيعات اللَّقْح من جميع الحيوان .
وقال الليث : اللَّقْوة من النساء : السّريعة اللّقْح . واللَّقوة : داءٌ يأخذ في الوجه يعوجّ منه الشَّدِق .
يقال : لقي الرجلُ فهو مَلقُوٌّ . واللَّقوة واللِّقوة : العُقاب .
أبو عبيد عن أبي زيدٍ ، والأمويِّ ، والكسائي : اللَّقوة : الداء الذي يكون بالوجه .
وقال الأمويُّ وحده : اللَّقْوة واللِّقوة : العُقاب ، وجمعُها لِقاءٌ .
وقال أبو عبيد في باب سرعة اتفاق الأخوَين في التَّحابّ والمودة .
قال أبو زيد : مِن أمثالهم في هذا : كانت لِقْوةً صادفتْ قبيساً .
قال : وقال أبو عبيدة : اللَّقْوة هي السَّريعة اللَّقْح والحَمْل ، والقَبيسُ هو الفَحل السريع الإلقاح ، أي : لا إبطاء عندهما في النَّتاج . يُضرب للرجلين يكونان متَّفِقَين على رأيٍ ومذهب ، فيلتقيان فلا يلبثان أن يتصاحبا ويتصافَيا على ذلك .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال في المرأة والناقة لِقْوة ولَقْوة .
أبو عبيد عن الفراء قال : اللَّقْوة من النساء بفتح اللام ، هي السريعة اللَّقْح .
وأنشد :
حَملْتِ ثلاثةً فوَلدْتِ تِمَّا
فأمٌّ لَقْوةٌ وأبٌ قَبيسُ
وقال أبو عبيدٍ : سُمّيت العُقاب لِقْوةً لسَعة أشداقها .
قلت : واللَّقْوة في المرأة والناقة بفتح اللام أفصح من اللِّقوة . وكان شمر وأبو الهيثم يقولان لَقْوة فيهما .
وقال الليث : يقال : لقِيَ فلانٌ فلاناً لِقاءً ولُقِيّاً ولَقْية واحدة ، وهي أقبحها على جوازها . وكلُّ شيءٍ استقبلَ شيئاً أو صادفَه فقد لقيه ، من الأشياء كلّها .
واللَّقِيّان : كلُّ شيئين يَلقَى أحدُهما
صاحبه ، فهما لَقِيّان .
ورُوِي عن عائشة أنها قالت : ( إذا التَقى الخِتانان فقد وجَب الغُسْل ) .
وقال الشافعيّ : التقاؤهما من المرأة والرجل : تَحاذِيهما مع غُيوب الْحَشَفَةِ في فَرْجها ، لا أن يُماسَّ خِتانُه ختانَها ، وذلك أنَّ الْحَشفةَ إذا غابت في الفَرْج منها صار خِتانُه بحذاء خِتان المرأة ، وخِتان المرأة عالٍ على مَدخَل الحَشَفة ، وخِتان الرجل أسفلَ من ذلك ، وهو موضع قَطْع الفُرْلة من الذكر . فهذا معنى التقاء الختانين .
الحرّاني عن ابن السكيت ، يقال : لقيتُه لقاء ولُقْياناً ولُقِيّاً ولَقًى ولِقْيانةً واحدة ، ولَقْية واحدة ، ولقاءةً واحدة ؛ ولا تقل لَقَاةً فإنها مولّدةٌ ليست بفصيحة عربيَّة .
وقال الليث : رجل شَقِيٌّ لَقِيٌّ : لا يزال يلقى شَرّاً .
ونَهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عَنْ تلقّي الرُّكبان وجاء تفسيره في حديثٍ حدّثنا به محمد بن إسحاق عن أبي حاتم الرازي ، عن الأنصاري ، عن هشام بن حسّان ، عن محمد بن سيرين ، عن أبي هريرة قال : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تتلقَّوُا الرُّكبانَ والأجلاب ، فمن تَلقَّاه فاشترى منه شيئاً فصاحِبُه بالخِيار إذا أَتى السُّوق ) .
وأخبرنا عبد الملك عن الربيع عن الشافعيّ أنه قال : وبهذا آخُذ إنْ كان ثابتاً .
وقال : وفي هذا دليلٌ على أنَّ البَيع جائز غيرَ أنَّ لصاحبها الخيارَ بعد قُدوم السُّوق ، لأنَّ شراءها مِن البَدَوِيّ قَبْل أنْ يصير إلى موضع المتساومَيْن من الغُرور بوجه النَّقْص من الثَمن ؛ فله الخِيارُ .
قلتُ : والتَلَقِّي هو الاستقبال .
ومنه قول الله جلَّ وعزَّ : ( ( حَمِيمٌ وَمَا يُلَقَّاهَا إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُواْ وَمَا يُلَقَّاهَآ إِلاَّ ذُو حَظِّ عَظِيمٍ ) ( فصلت : 35 ) .
قال الفراء : يريد ما يُلَقّي دَفعَ السيِّئة بالحسنة إلاَّ مَن هو صابرٌ أو ذو حَظَ عظيم ، فأنَّثها لتأنيث إرادة الكلمة .
وأما قوله عز وجل : ( فَتَلَقَّىءَادَمُ مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ ) ( البقرة : 37 ) فمعناه : أنَّه أخذها عنه . ومِثله لَقِنها وتلقّنها .
أبو عبيد عن أبي زيد : أَلْقيتُ عليه أُلْقِيَّةً .
قلت : معناه : كلمة مُعاياةٍ يُلْقيها عليه ليستخرجها .
وقال الليث : الألقِية واحدة من قولك : لَقِيَ فلانٌ الألاقِيَّ مِن شرَ وعسر .
وقال اللِّحياني : يقال : هم يتلاقون بأُلْقِيَّةٍ لهم .
وقال الليث : الاستلقاء على القفا ، وكلُّ شيء كان فيه كالانبطاح ففيه استلقاء .
وقوله تعالى : ( فَتَلَقَّىءَادَمُ مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ ( ، أي : تعلّمها ودعا بها .
وقوله تعالى : ( حَمِيمٌ وَمَا يُلَقَّاهَا إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُواْ وَمَا يُلَقَّاهَآ إِلاَّ ذُو حَظِّ عَظِيمٍ ( ، أي : ما يُعلّمها ويُوفَّق لها إلاَّ الصّابرون .
وتقول : لاقيتُ بين فلانٍ وفلانٍ ، ولاقيتُ بين طَرَفَيْ قضيبٍ : حَنَيتُه حتى تَلاقَيا والتَقَيَا .
قال : والمَلْقى : أشرافُ نَواحي أعلى الْجَبَل ، لا يزال يمثل عليها الوَعِل يَستعصِم به من الصيّاد .
وأنشد :
إذا سامت على المَلْقاةِ ساما
قلتُ : والرواة رووا :
إذا سامت على المَلَقات ساما
قال النضر : الوعل : الضأن الجبليُّ الكبش ، والأرويّةَ : النعجة والمصامَ .
قال الهذليّ :
إذا صامت على المَلْقَاة صاما
جعله من لقى يلقى . والملقات ، واحدتها مَلقة ، وهي الصَّفاء المَلْساء ، والميم أصلية .
كذلك أخبرني المنذري عن الحراني عن ابن السكيت أنّه أنشده البيت . والذي رواه الليثُ إن صحَّ فهو مُلْتقى ما بين الجبلين .
وقال : الملْقَاة ، وجمعُها المَلاقي : شُعَبُ رأس الرَّحِم ، وشُعَبٌ دون ذلك أيضاً .
ورَوَى أبو عبيد عن الأصمعي ، أنه قال : المتلاحمة من النساء : الضيِّقة المَلاقي ، وهي مآزِمُ الفَرْج ومَضايِقُه .
وقال الليث : ورجلٌ ملقًّى : لا يزال يلقاه مكروه . وفلان يتلقَّى فلاناً ، أي : يستقبله . فالرجل يُلقَّى الكلام ، أي : يُلقّنه .
قال الأصمعيّ : تلقَّت الرّحمُ ماءَ الفحل : إذا قبلْته وأرتجت عليه .
وقال أبو الهيثم : اللَّقَى : ثَوب المُحرِم يُلقيه إذا طاف بالبيت في الجاهلية ؛ وجمعُه ألقاه . وقال :
ومنهل أقْفَرَ من ألقائه
وردتُه واللَّيلُ في غشائه .
أي : مقفر من ألقاء الناس ، وهو ما يُلقونه ممَّا لا خيرَ فيه .
وقيل : من ألقائه ، أي : من الناس .
يقال : ما بها لقًى ، أي : ما بها أَحد . وفلانٌ شقيٌّ لقيٌّ .
قال : واللَّقَى : كلُّ شيءٍ متروك مطروح كاللُّقَطَة .
وقال في قول جرير :
لَقًى حَملْته أُمُّه وهي ضَيفَةٌ
فجاءت بيَتْنٍ للنِّزالة أَرشَما
جعَلَ البعيثَ لَقًى لا يُدرَى لمن هو وابن مَن هو .
قلت : أراد أَنّه وُجِد منبوذاً لا يُدرَى ابنُ مَن هو ؟ .
قول قيل : قال الليث : القَولُ : الكلام ، تقول : قال يقول قَوْلاً ، والفاعل قائل ، والمفعول مَقُول .
ويقال : إنَّ لي مِقْولاً ما يَسُرّني به مِقْوَلٌ ؛ وهو لسانه . والمِقْوَل بلغة أَهل اليمن : القَيْل ، وجمعُه المقَاوِلة ، وهم الأقوال والأقيال ، والواحد قَيْل .
قال الفرّاء : العرب تقول : إنّه لابن قَول وَابن أَقوالٍ : إذا كان ذا كلامٍ وَلسانٍ جيّد .
الحرّاني عن ابن السكّيت : القَيْل : المَلِك مِن مُلوكِ حِميَر ، وجمعُه أَقيال وأَقوال ؛ فمن قال : أَقيال بَناه على لفظ قَيْل ، وَمَن قال أَقوال بَناه على الأصل ، وأَصله من ذوات الواو . وكان أصلُ قَيْل قَيِّلا فخُفّف ، مثل سَيِّد مِن سادَ يَسُود .
قال : والقَيْل أيضاً : شُربُ نِصف النهار .
وقال الليث : القَيْل : رَضْعَةُ نِصفِ النهار .
وأنشد :
يُسْقَيْن رَفْهاً بالنَّهار والليل
مِن الصَّبوح والغَبُوق والقَيْل
جعل القَيْل ها هنا شَربةَ نصف النهار .
وقالت أمُّ تأبط شرّاً : ما سقَيْتُه غَيْلاً ، ولا حَرَمْتُه قَيْلاً .
شمر عن ابن شميل ، يقال للرجل : إنَّه لمِقْوَل : إذا كان بيِّناً ظريف اللسان . والتِّقْوَلة : الكثير الكلام ، البليغ في حاجته وَأمره .
ورَوَى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أَنه كتب لوائل بن جُحْر الحَضْرميّ ولقومه : مِن محمدٍ رسول الله إلى الأقيال العباهلة من أَهل حضرموت .
قال أَبو عبيدٍ : قال أَبو عبيدة : الأقيال : ملوك باليمن دون المَلِك الأعظم ، واحدهم قَيْل يكون ملكاً على قومِه ومِخْلافه ومَحجَره .
وقال غيره : سمِّي المَلِك قَيْلاً لأنه إذا قال قَولاً نَفَذ قولُه .
وقال الأعشى فجَمَعه أَقوالاً :
ثم دانتْ بَعدُ الرِّبابُ وكانت
كعذابٍ عقوبةُ الأقوالِ
قال أبو الهيثم في قوله : ( حَمِيدٌ زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَن لَّن يُبْعَثُواْ قُلْ بَلَى وَرَبِّى لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ وَذَلِكَ عَلَى ) ( التغابن : 7 ) : اعلم أن العرب تقول : قال : إنّه زعم أنه ، فكسروا الألفَ في قال على الابتداء ، وفتحوها في زعم لأنّ زعم فعلٌ واقعٌ بها متعدَ إليها .
تقول : زعمتُ عبد الله قائماً .
ولا تقول : قلت : زيداً خارجاً ، إلا أن تُدخلَ حرفاً من حروف الاستفهام في أوّله .
فتقول : هل تقوله خارجاً ؟ .
ومتى تقوله فعل كذا ؟ وكيف تقولهُ صنع ؟ .
وعلام تقوله فاعلاً ، فيصير عند دخول حرف الاستفهام عليه بمنزلة الظن .
وكذلك تقول : متى تقولني خارجاً ؟ .
وكيف تقولني صانعاً ؟ وأنشد :
فمتى تقول الدار تجمعنا
وقال الكميت :
علامَ تقوم همدانَ احتذتنا
وكندةَ بالقوارِص مُجلِبينا
الليث ، رجل تِقْوالةٌ : منطيق . ورجل قوّالٌ قَوَّالةٌ وامرأة قَوّالة : كثيرة القول .
ويقال : تقول فلانٌ على باطلاً ، أي : قال علي ما لم أكن قلتُ .
ومنه قول الله جل وعزّ : ( ) ( الْعَالَمِينَ وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ ) ( الحاقة : 44 ) .
أبو عبيدة عن الكسائي يقال : أقوَلْتَني ما لم أَقُلْ ، وقوَّلتني مثله وأكلتَني وأكَّلتني ما لم آكل ، أي : ادَّعيته عليَّ .
وقال شمر : تقول أيضاً : قوَّلني فلانٌ حتى قلت ، أي : علمني وأمرني أن أقول .
ومنه قول سعيد بن المسيب حين قيل له : ما تقول في عثمان وعلي ؟ فقال : أقول فيهم ما قولني الله . ثم قرأ : ( الْمُفْلِحُونَ وَالَّذِينَ جَآءُوا مِن بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإَيمَانِ وَلاَ تَجْعَلْ فِى قُلُوبِنَا غِلاًّ لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ رَبَّنَآ إِنَّكَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ ) ( الحشر : 10 ) .
وقال الليث : يقال : اقتالَ قولاً ، أي : اجترَّ إلى نفسه قولاً من خير أو شر .
قال أبو عبيد : سمعتُ الهيثم بن عَدِيّ يقول : سمعتُ عبد العزيز بن عمر بن عبد العزيز يقول في رُقيَة النمل : ( العَروس تحتفل ، وتَقْتال وتَكتحل ، وكلَّ شيء تفتعل ، غير أن لا تَعصي الرجل ) .
قال : تقتال : تحتكم على زوجها .
قال الأزهري : واقتالَ الرجلُ : إذا احتكم ، فهو مُقْتال .
وقال الليث : يقال : انتشرتْ لفلانٍ في الناس قالةٌ حسنة أو قالةٌ سيّئة .
قال : والقالة تكون بمعنى قائلة ، والقال بمعنى قائل .
وقال بعض الشعراء في قصيدة :
أنا قالُها
أي : أنا قائلها .
قال : والقالة : القولُ الفاشي في الناس .
وروى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه : ( نَهَى عن قيلٍ وقال ، وعن إضاعة المال ) .
قال أبو عبيد في قوله : نَهَى عن قيلٍ وقال ، نحوٌ وعربيةً ، وذلك أنّه جعل القال مَصدَراً ؛ ألا تَراه يقول : عن قيلٍ وقالٍ . كأنه قال : عن قيل وقَوْل .
يقال : قلتُ قوْلاً وقيلاً وقالاً .
قال : وسمعتُ الكسائي يقول في قراءة عبد الله : ( ذلك عيسى بن مريم قال الحق )
 ( مريم : 34 ) فهذا مِن هذا ، كأنه قال : قولُ الحق .
وقال الفراء : القال بمعنى القَول ، مِثل العَيْب والعاب .
قال : وقولُه : ( الحق ) ، في هذا الموضع أريدَ به اللَّهُ ، كأنه قال : قولُ الله .
وأخبرني المنذريُّ عن المفضل بن سلمة عن أبيه عن الفراء : أنه قال في قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ونَهيه عن قيلَ وقالَ وكثرة السؤال قال : فكانتا كالاسمين ، وهما منصوبتان ، ولو خُفِضتا على أنهما أُخرجتا من نية الفعل إلى نية الأسماء كان صواباً ، كقولهم : أعييتني من شُبْ إلى دُبَّ ، ومن شُبَ إلى دُبَ .
وقال الليث : تقول العرب : كثر فيه القِيلُ والقال .
ويقال : إن اشتقاقهما من كثرة ما يقولون قال وقيل له .
ويقال : بل هما اسمان مشتقان من القَوْل .
ويقال : قيلٌ على بناء فِعْلٍ ، وقُيلَ على بناء فُعِلَ ، كلاهما من الواو ، ولكن الكسرة غَلَبَتْ فقلبت الواو ياء .
وكذلك قوله تعالى : ( الْمُتَكَبِّرِينَ وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْاْ رَبَّهُمْ إِلَى الّجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذَا ) ( الزمر : 73 ) .
وقال غيره : العرب تقولُ للرجل إذا كان ذا لسانٍ طُلُق : إنه لابن قولٍ وابن أقوال .
وقال الفراء : بنو أسد يقولون قَول وقيل بمعنى واحد . وأنشد :
وابتذَلتْ غَضْبَى وأمُّ الرَّحَّالْ
وقُولَ لا أهلٌ له ولا مالْ
بمعنى وقيل .
شمر عن أبي زيد يقال : ما أحسنَ قِعلك وقَوْلك ، ومقالك ومقالَتك ، وقالك : خمسة أوجه .
قلت : وسمعتُ بعض العرب يقول للناقة التي يُشرب لبنها نصفَ النهار قَيْلة ، وهنَّ قَيْلاثى ، للِّقاح التي يحْتلبونها وقتَ القائلة .
وأنشدني أعرابي :
ما ليَ لا أَسقي حُبَيِّباتي
وهُنّ يومَ الوِرْد أمهاتي
صبائحي غِبائقي قَيْلاتي أراد بحبيِّباته إبله التي يسقيها يومَ وِردِها ويشرب ألبانها ، جعلهنَّ كأمَّهاته اللاتي أرضعنه .
وقال الليث : القَيلولة : نَومَةُ نصف النهار ، وهي القائلة : وقد قال يقيل مقيلاً . والمقيل أيضاً : الموضع .
قال : وقالت قريشٌ للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) قبل أن فَتَح الله عليه الفُتوح : إنا لأكرم مُقَاماً وأحسنُ مَقيلاً . فأنزل الله : ( ) أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُّسْتَقَرّاً وَأَحْسَنُ مَقِيلاً ) ( الفرقان : 24 ) .
وقال الفراء : قال بعض المحدثين : يروى
أنه يُفْرَغ من حساب الناس في نصف ذلك اليوم فيَقِيل أهل الجنة في الجنّة ، وأهل النار في النار .
فذلك قوله تعالى : ( خَيْرٌ مُّسْتَقَرّاً وَأَحْسَنُ مَقِيلاً ( .
وقال الفراء : وأهل الكلام إذا اجتمع لهم أحمقُ وعاقل لم يستجيزوا أن يقولوا : هذا أحمق الرجلين ولا أعقل الرجلين .
ويقولون : لا يقول هذا أعقلُ الرّجلين إلاَّ العاقلين يُفضَّل أحدهما على صاحبه .
قال الفراء : وقد قال الله جل وعز : ( خَيْرٌ مُّسْتَقَرّاً ( فجعل أهل الجنة خيراً مستقرّاً من أهل وليس في مستقر أهل النار شيءٌ من الخير فاعرِف ذلك مِن خَطائِهم .
وذكر المنذري عن المفضَّل بن سلمة أنه قال إنما جاز ذلك لأنه موضع ، فيقال : هذا الموضع خيرٌ من ذلك الموضع ، وإذا كانت نَعْتاً لم يستقم أن يكون نعتٌ واحدٌ لاثنين مختلفين .
قلت : ونحو ذلك قال الزجاج ، وقال : يفرَّق بين المنازل والنُعوت .
قلت : والقَيلولة عند العربِ . والمَقيلُ : الاستراحة نصفِ النهار إذا اشتدَّ الحرّ ، وإن لم يكن مع ذلك نوم ، والدليل على ذلك أنَّ الجنة لا نوم فيها .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( قِيلُوا فإنَّ الشَّياطينَ لا تَقِيل ) .
وقال أبو زيد : تقول : قِلْتُه البيْع قَيْلاً ، وأقَلْته البيعَ إقالةً ، وهذا أحسنُ . وقد تقايلا بَعْد ما تَبايعا ، أي : تَتارَكا .
أبو عبيد عن أصحابه ، يقال : قِلْتُه البيعَ وأقلتُه .
وقال أبو زيد : يقال : تَقَيَّلَ فلانٌ أَباه وتقيَّضه ، تقيُّلاً وتَقيُّضاً : إذا نَزع إليه في الشَّبَه .
ويقال : أَقال فلانٌ إِبِلَه يُقِيلها إقالة : إذا سقاها الماءَ نصف النهار .
ويقال : قال الله فلاناً عَثَرتَه : إذا صَفح عنه ، وتَرك عقوبته .
وفي الحديث : ( أَقِيلوا ذوِي الهيئات عَثَراتهم ) .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ يقال : أدْخِلْ بَعيرَك السُّوقَ واقتَلْ به غيرَه ، أَي : استَبدِل به .
وأنشد :
واقتلْتُ بالجِدَّةِ لَوْناً أَطْحَلا
أي : استَبْدَلْتُ .
قال الأزهري : والمُقايلةُ والمقايَضَةُ : المبادَلة ، يقال : قايَضَهُ وقايَله : إذا بادَله .
وقال ابنُ الأعرابي : العرب تقول : قالوا بزيد ، أي : قتلوه . وقُلنا به ، أي : قتلناه .
وأنشد :
نحنُ ضَرَبناه على نِطابه
قُلنا به قُلْنا به قُلْنا بِهْ
أي : قتلْناه . والنِّطَاب : حَبْلَ العاتق ، والقَيلة : الأُدرة .
وفي الحديث : ( سبحان مَن تَعَطَّفَ بالعِزِّ وقال به ) تعطَّف بالْعزّ ، أي : اشتمل بالعزّ وغَلب به كلَّ عزيز . وأصله من القَيْل المَلِك الذي يَنفُذ قولُه فيما يريد . والله أعلم .
والقِيلَة : الأُدْرة .
ويقال للذي به أُدرة : القِيليط والآدَر .
ليق : أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي ، يقال : فلانٌ يَلِيقُ بيده مالاً ولا يليق مالاً ولا يَليق بِبَلد ولا يليقُ به بلد .
قال : والالتياق : لزوم الشيء للشيء .
وقال الليث : يقال : أَلقتُ الدَّواةَ إلاقةَ ، ولِقْتُها لَيْقاً ، والأَولى أعرَب .
ويقال : هذا الأمر لا يَليقُ بك ، أي : لا يَزكو بك ، فإذا كان معناه لا يَعْلَق قيل : لا يَلْبَقُ بك .
قال ابنُ الأعرابي : يقال : أَلْقَتُ الدّواة فهي مُلاقة . روَاه ثعلبٌ عنه .
قال ثعلب : وحكى بعضُ أصحابنا عن أبي زيد : لِقْتُ الدوَاةَ فهي مَليقة ، ولُقْتها فهي مَلوقة .
رواه المنذريّ عن أحمد بن يحيى عنه .
قال أبو العيال يصف السَّيف :
خِضَمّ لم يُلِقْ شيئاً
كأنَّ حُسامَه اللَّهَبُ
لم يُلِق شيئاً إلاّ قطعَه حسامه . يقال : ما ألاقَني ، أي : ما حبسني ، أي : لا يحبس شيئاً .
قال : واللِّيق شيءٌ يُجعل في دواء الكحْل القِطعة منها لِيقة .
قال : واللِّيقة : ليقة الدَّوَاة ، وهي ما اجتَمَع في وَقْبَتها مِن سوادها بمائها .
أبو عبيدٍ عن أَبي عبيدة : لِقْتُ الدَّوَاةَ وأَلَقْتُها حتى لاقَتْ ، فهي لائق .
ويقال : ما ألقت بعدك بأَرْضٍ ، أي : ما ثبتّ وفلانٌ ما يُليق شيئاً من سخائه ، أي : ما يُمسك .
وقال الأصمعي : يقال : ما لاقتني البصرة ، أي : ما ثبتُّ بها .
قال : وقال الأمويّ : يقال للمرأة ، إذا لم تَحْظَ عند زوجها . ما لاقتْ عند زوجها ولا عاقَت ، أي : لم تَلصق بقلبه .
ومنه لاقَت الدواةُ ، أي : لَصِقَتْ ، وألَقْتُها أنا أُليقها .
قلت : والعرب تقول : هذا الأمر لا يَليق بك . فمن قال لا يَليقُ بك فمعناه لا يَحسُن بك حتى يلصَق بك .
ومَن قال : لا يَلْبَق بك فمعناه أنّه ليس بوَفْقٍ لك ، ومنه تلبيق الثَّرِيد بالسَّمن : إذا رُوِّغ بالسَّمن .
وفي حديث عُبَادة بن الصامت أنه قَال : لا آكل إلاّ ما لُوِّق لي .
قال أبو عبيدٍ : هو مأْخوذٌ من اللُّوقة وهي الزُّبدة في قول الفرّاء والكسائيّ .
وقال ابن الكلبيّ : هو الزُّبْد بالرُّطب . وفيه لُغتان : لُوقة وألُوقة .
وأنشد لرجُلٍ من عُذْرة :
وإنِّي لمَن سالَمتُمُ لألُوقةٌ
وإني لِمَنْ عاديْتُمْ سَمُّ أَسْوَدِ
وقال آخر :
حديثُكَ أشهى عندنا من أَلُوقةٍ
تعَجَّلَها ظَمْآنُ شَهْوَانُ للطُّعْمِ
قال : والذي أراد عُبادة بقوله : ( لُوِّقَ لي ) ، أي : لُيِّنَ لي من الطّعام حتى يَكونَ كالزُّبد في لينه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : اللَّوقة : الرُّطَب بالسَّمْن .
وقال الليث : الألْوَقُ : الأحمق في الكلام بيِّنِ اللَّوَق .
أبو زيد : هو صَيْقٌ لَيْق ، وصيِّق لَيِّق .
وقد التاقَ فلانٌ بفلان : إذا صافاه كأَنه لَزِق به .
واللِّيقَةُ : الطِّينة اللَّزِجة يُرْمَى بها الحائطُ فتلزق به .
وقال ابن الأعرابي : اللَّوْق : كلُّ شيءٍ ليِّن من طعامٍ أو غيرِه . واللُّوق : جمعُ لُوقة ، وهي الزُّبدةُ بالرُّطب .
ولق : قال الفرّاء : روي عن عائشة أنها قرأَتْ قولَ الله عزَّ وجلَّ : ( إذ تَلِقُونه بأَلْسنَتِكم ) ( النور : 15 ) .
قال الفرّاء : وهو الوَلْق في السَّيْر ، والوَلْق في الكذب بمنزلةٍ ، إذا استمرَّ في السير والكذب .
وأنشد الفراء :
إنَّ الجَلِيدَ زَلِقٌ وزُمَّلِقْ
جاءَتْ به عَنْسٌ من الشَّام تَلِقْ
قال : ويقال في الولْق من الكذب هو الألْق والإلْق . وفعَلْتُ منه أَلَقْت فأنتم تألِقُونه .
وأنشدني بعضهم :
مَن ليَ بالمُزَرَّرِ التِلامِق
صاحبِ إدْهانٍ وإِلْقِ آلِقِ
أبو عبيد عن أبي عمرو : أَخَفُّ الطَّعْنِ الولْق .
وأخبرني المنذريُّ ، عن ثعلب عن ابن الأعرابي قالوا : الولْق : إسْرَاعُك بالشيء في أثر الشيء ، مثلَ : عَدْوٍ في أَثَرِ عَدْوٍ ، وكلامٍ في أثَرِ كلامٍ .
ومنه قول الشاعر :
أحينَ بلغْتُ الأربعينَ وأحْصِيَتْ
عَلَيَّ إذا لم يَعْفُ ربِّي ذُنُوبُها
يُصَبِّبنا حتى تَرِفَّ قلوبُنا
أُوالق مِخْلافُ العِداتِ كذوبُها
قال : أوَالِق مِن أَلْق الكلام ، وهو مُتابعتُه .
وقال الليث في قوله : ( إذْ تَلِقُونه ) ، أي : تُدَبِّرونه . وفلانٌ يَلقُ الكلامَ ، أي : يُدَبِّرُه .
قلت : لا أدْرِي تدبِّرونه أَو تُدِيرُونه .
قال : والوَليقةُ تُتَّخَذ من دَقيقٍ وسَمْن ولبَن .
وقال ابن دُرَيد في الوَليقة مِثله . وأراه أَخذَه من ( كتَاب الليث ) ، ولا أَعْرِفُ الوليقةَ لغيرهما .
ألق : قال أبو عبيد عن الأحمر ، قال : رجلٌ مَألوقٌ ومُؤَوْلَق ، عَلَى مِثال مُعَوْلَق ، من الأوْلق .
وأنشد أبو عُبَيدة فيما روى الرياشي عنه :
كأنما بي منْ أَراني أوْلَقُ
قال : والأولق : الجنون .
وأنشد ابنُ الأعرابي :
شمَرْدَلٍ غير هُراءٍ مِئلقِ
قال : المئلق من المألوق ، وهو الأحمق أو المعتوه .
أبو زيد : ألق الرجُلُ يُؤلق أَلْقاً ، فهو مألوق : إذا أخذَه الأولَق .
وقال الليث : الإلقة يوصف بها السّعلاة والذئبةُ والمرأةُ الجريئة ، لخبثهنّ .
وفي الحديث : ( اللهمَّ إنَّا نعوذ بك من الألسن الألْق ) .
قال أبو عبيد : لا أحسبه أَراد بالألق إلاّ الأوْلق ، وهو الجنون .
وَأنشد :
ألمَّ بها مِن طائف الجنّ أوْلقُ
قال : ويجوز أن يكون أراد بالأْلْق الوَلْق ، وهو الكذب .
وقال غيره : بَرْقٌ إلاقٌ : لا مطرَ فيه ، كأنّه كذوب .
قال الجعديّ : فَجَعل الكَذُوبَ إلاَقاً :
ولستُ بذي مَلَقٍ كاذبٍ
إلاقٍ كبَرْقٍ من الخُلَّب
ويقال : ائتلقَ البرقُ يأتلقُ إتلاقاً : إذا أضاء .
وقال أبو تراب : قال أبو عبيدة : به أُلاَق وأُلاس ، من الأوْلَق والأَلْس ، وهو الجنون .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال للذئب سِلْق وإلْق . قال : والألقُ : الكَذِب .
وقل : قال أبو عبيد عن أبي عمرو : الوَقْل : شجر واحدته وَقْلة .
وسمعتُ غير واحدٍ من أعراب بني كلاب يقول : الوَقل ثمر المُقْل . ودلَّ على صحَّة ما سمعتُ قولَ الجعديّ :
وكأنّ عيرهُم تُحَثُّ غُديَّةً
دَوْمٌ تَنُوءُ بِناعمِ الأوْقالِ
فالدَّوْم : شجر المُقْل ، وأوقاله : ثمَرُه .
وقال الفراء : أنشدني المفضّلُ :
لم يَمنَع الشِرّب منها غيرَ أنْ هَتَفَتْ
حَمامةٌ مِن سَحوق ذات أوقالِ
والسَّحوق : ما طال من الدَّوْم ، وأوقالُه : ثِمارُه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : وَقَل في الجَبل يَقِلُ وُقولاً ، وتَوَقَّلَ تَوَقُلاً : إذا صَعِد فيه .
وقال اللحيانيّ : وَعِلٌ وَقِلٌ ووَقُلٌ ، وقد وَقَل في الجبل يَقِل .
وقال الليث : الواقل : الصاعد بين حُزُونة الجبال . والوَقْل : الحجارة .
يلق : يقال : أبيض يَلَق ولَهَق ويَقَق ، بمعنى واحد .
وقال أبو سعيد : المقلة ثم حبُّها الذي يجنى ثم يسف . فالوقلة اليابسة التي في جوفها لا تؤكل .

##### Türkçe

باب **القاف** ve **اللام**
**قول** , **قيل** , **قلا** , **لقا** , **ليق** , **يلق** , **ولق** , **وقل** , **ألق** .

**قلا** : Allah جل وعز şöyle dedi: ( **سَجَى مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ** ) ( الضحى : 3 ) .
El-Ferrâ dedi: Resûlullah’tan ( صلى الله عليه وسلم ) vahyin alıkonulması hakkında on beş gece indi; müşrikler de: “Muhammed’i Rabbi artık vedâ etti ve onunla beraber olan tâbi‘ onu **قَلاه** etti” dediler. Bunun üzerine Allah جل وعز şu âyeti indirdi: ( **سَجَى مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ** (yani: “Ve seni **قَلاك** etmedi” demek ister); **الكاف** atıldı; senin “Sana verdim ve (bunun) mânâsını güzel yaptım ve sana iyilik ettim” demen gibi. İlk **الكاف** ile yetinirsin; ötekini yeniden getirmekten (vazgeçersin).
Ez-Zeccâc dedi: Mânâsı: “Vahyi senden kesmedi ve sana buğzetmedi.”
Dedim: Arapların fasih sözü: **قَلاه يقلِيه قِلًى ومَقلِيةً**: ona buğzettiği zaman. Bir başka lugat da vardır ve iyi değildir: **قَلاه يَقْلاهُ**; o da azdır.
Ve denir: **قَلَيْت اللَّحم على المِقْلَى أقليه قَلْياً**: onu pişirip olgunlaştırıncaya kadar kızarttığın zaman; aynı şekilde tane de **المِقْلى** üzerinde kızartılır.
El-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: denir: **قَلَوْت البُسر وَالبُرّ** .
Bazıları **قَلَيْت** der; buğzda ise ancak **قَلَيت** olur.
Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **قَلَيْتُ الحَبّ على المِقْلَى أقْلِيه** ve **قَلَوْتُه** .
Başkası dedi: **قليتُ اللحمَ على المِقْلَى أقليه قَلْياً**: onu pişirip olgunlaştırıncaya kadar kızarttığın zaman; aynı şekilde tane **المِقْلى** üzerinde kızartılır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَلَى** ve **القِلَى** ve **القَلاءُ**: **المَقْلية** (kızartma).
Ve denir: **قَلا العَيْرُ عانته يَقلوها**; ve **كسأَها** ve **شَحَنها** ve **شَذَّرَها**: onu kovduğu zaman.
El-Leys dedi: **القَلِيّة**: deve etlerinden ve ciğerlerinden bir çorbadır; **القَلاّء**: satmak için buğdayı kızartan kimsedir. **القَلاَّءة** (sınırlı/sonu hemzeli): buğday kızartmalarının yapıldığı yer.
Ve bir adama, önemli bir iş onu yoksullaştırıp da gecesini uykusuz geçirdiğinde: **باتَ يَتَقَلَّى** denir; yani: sanki **المِقْلى** üzerindeymiş gibi döşeği üzerinde dönüp durur.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **القُلَّى**: câriyelerden kısa olan.
Dedim: Bu, **الأقل** ve **القلَّة**’den **فُعْلَى**’dır.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المِقْلاء** ve **القُلة**: çocukların oynadığı iki çubuktur; **المِقلاء** **القُلة**’ye vurulan çubuktur; **القلة** ise dikilen küçük (hedef)tir.
Dedim: **القَالي**: oynayıp **القُلَة**’ye **المقلاء** ile vuran kimsedir; ondan şu sözü:
كأَنَّ نَزْوَ فِراخ الهامِ بينهم
نزْوُ القُلاَتِ زَهاها قَالَ قالِينَا
El-Asma‘î dedi: **القال** **المِقلاء**’dır; **القالُون** ise onunla oynayanlardır; denir: **قَلَوْت أَقلو** .
İbnü’s-Sikkît: **قَلاَ العَيْرُ أُتُنَه يَقْلُوها قَلْواً**: onu kovduğu zaman.
Zü’r-Rumme dedi:
يَقْلو نحائصَ أشباهاً محملجةً
Dedi ki: **القِلْو**: hafif eşektir. Bunu Ebû Ubeyd söyledi.
El-Leys dedi: **القُلة**’nin çoğulu **قُلِينَ** olarak toplanır.
El-Ferrâ şöyle inşâd etti:
مِثْل المَقالي ضُرِبتْ قُلِينُها
Dedim: Nûnu sanki aslîymiş gibi yaptı da onu merfû kıldı; bu, vehim üzerinedir. Sözün vechi, nûnun fethidir; çünkü o, cem‘ nûnudur.
El-Leys dedi: denir: **الدابّةُ تقلو بصاحبها قَلْواً**; bu, yürüyüşte onunla sürat içinde onu ileri götürmesidir; denir: “Eşeği onu süratle getirdi”: **جاء يقْلُو به حمارُه** .
Dedi ki: **القِلو**: bindirilmiş ve yük taşımış genç sıpadır.
İbn Ömer hadîsinde: onun ancak **مُقْلوْلِياً** olarak görüldüğü (rivayet edilmiştir).
Ebû Ubeyd dedi: **المَقْلوْلِي**: secdede uzak duran, hazır vaziyette (kalkmaya) duran.
Dedi ki: el-Ahmer bana şu beyti okudu:
قد عَجبت مِنّي ومِن يُعَيْلِيَا
لمّا رأتني خَلَقاً مُقْلوْليَا
Ebû Ubeyd dedi: Muhaddislerden bazıları **مُقُلَولياً**’yı sanki **مِقْلًى** üzerindeymiş gibi tefsir ederdi.
Ebû Ubeyd dedi: Bu bir şey değildir; o ancak secdede uzak durmaktandır. Ve şu beyti inşâd etti:
تقول إذا اقلَوْلى عليها وأَقْرَدَتْ
ألا هلْ أخو عيشٍ لذيذٍ بدائم
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, bu beytin tefsirinde: onunla zinâ ederdi; şehveti, onun şehveti bitmeden önce bitti.
Dedi ki: **وأقردت**: yani zelil oldu.
El-Leys dedi: elbiselerin onunla yıkandığı şeye **قِلْيٌ** denir; o, **الغَضَى** ve **الرِّمث** külüdür; yaş olarak yakılır, su serpilir de **قِلْياً** olarak katılaşır.
Ebû Amr dedi; ve et-Tırmâh’ın şu sözünde:
حوائم يتَّخذنَ الغِبَّ رِفْهاً
إذا اقلَوْلَيْن للقَرَب البَطِين
yani: gittiler.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **القُلَى**: dağların başlarıdır. **القُلى**: erkeklerin başlarının tepeleridir. **القُلى**: oyun oynanan **القُلَة**’nin çoğuludur.
Ve **قطاةٌ قلَوْلاة**: gökte **تَقْلولى** eder.
Humeyd b. Sevr dedi:
وقَعْنَ بجوف الماء ثمَّ تصوَّبت
بهنّ قَلولاةُ الغدوِّ ضَروبُ

**لقا** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللُّقَى**: kuşlardır. **اللُّقى**: ağrılardır. **اللقَى**: bütün hayvanlardan hızlı gebe kalanlardır.
El-Leys dedi: kadınlardan **اللَّقْوة**: hızlı gebe kalandır. **واللَّقوة**: yüzde olup ondan ağız kenarının eğrildiği bir hastalıktır.
Denir: **لقي الرجلُ فهو مَلقُوٌّ** . **واللَّقوة** ve **اللِّقوة**: kartaldır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den, el-Umevî’den ve el-Kisâî’den: **اللَّقوة**: yüzde olan hastalıktır.
El-Umevî tek başına dedi: **اللَّقْوة** ve **اللِّقوة**: kartaldır; çoğulu **لِقاءٌ**’dır.
Ebû Ubeyd, iki kardeşin sevgi ve muhabbet üzerinde çabuk uyuşması babında (şunu) söyledi.
Ebû Zeyd dedi: Bu hususta onların mesellerinden: **كانت لِقْوةً صادفتْ قبيساً** .
Dedi ki: Ebû Ubeyde dedi: **اللَّقْوة** hızlı gebe kalıp hamile olandır; **القَبيسُ** ise hızlı dölleyen erkektir; yani: ikisinde de doğumda gecikme yoktur. Bu, görüş ve mezhep üzerinde uyuşan iki adam için darb-ı mesel yapılır; buluşurlar da çok geçmeden o (husus) üzere arkadaş olup saflaşırlar.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: kadında ve devede **لِقْوة** ve **لَقْوة** denir.
Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: kadınlardan **اللَّقْوة** (lâmın fethiyle), hızlı gebe kalandır.
Ve şu beyti inşâd etti:
حَملْتِ ثلاثةً فوَلدْتِ تِمَّا
فأمٌّ لَقْوةٌ وأبٌ قَبيسُ
Ebû Ubeyd dedi: Kartala, ağız kenarlarının genişliğinden dolayı **لِقْوة** adı verilmiştir.
Dedim: Kadın ve devede lâmın fethiyle **اللَّقْوة**, **اللِّقوة**’dan daha fasihtir. Şemmer ve Ebû’l-Heysem ikisinde de **لَقْوة** derlerdi.
El-Leys dedi: denir: “Falan, falanla karşılaştı”: **لقِيَ فلانٌ فلاناً لِقاءً ولُقِيّاً ولَقْية واحدة**; bu, câiz olmakla beraber en çirkinidir. Her şey bir şeyi karşılar yahut ona rastlarsa, bütün şeylerden, onu **لقيه** etmiştir.
**واللَّقِيّان**: iki şeyden her biri arkadaşına rastlayan her iki şeydir; ikisi de **لَقِيّان**’dır.
Âişe’den rivayet edildi: “**إذا التَقى الخِتانان فقد وجَب الغُسْل**”.
Eş-Şâfi‘î dedi: Kadın ve erkekten ikisinin “buluşması”: **الْحَشَفَة**’nin onun ferci içine kaybolmasıyla birlikte ikisinin hizalanmasıdır; onun **خِتان**’ının onun **ختان**’ına değmesi değildir. Çünkü **الْحَشفة** onun fercine girip kaybolduğunda, onun **خِتان**’ı kadının **خِتان**’ı hizasına gelir; kadının **خِتان**’ı **الحَشَفة**’nin giriş yerinin üstündedir; erkeğin **خِتان**’ı ise bundan aşağıdadır; o da erkeklik uzvundan **الفُرْلة**’nin kesildiği yerdir. İşte **التقاء الختانين**’in mânâsı budur.
El-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: denir: **لقيتُه لقاء ولُقْياناً ولُقِيّاً ولَقًى ولِقْيانةً واحدة ، ولَقْية واحدة ، ولقاءةً واحدة**; **لَقَاةً** deme; çünkü o, müvelleddir, fasih Arapça değildir.

Ve Leys dedi: **رجل شَقِيٌّ لَقِيٌّ**: durmadan bir şerre rastlar.

Ve Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) **تلقّي الرُّكبان**’dan nehyetti; onun tefsiri, Muhammed b. İshak’ın bize rivayet ettiği bir hadiste geldi: Ebû Hâtim er-Râzî’den, Ensârî’den, Hişâm b. Hassân’dan, Muhammed b. Sîrîn’den, Ebû Hureyre’den; dedi ki: Resûlullah (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi ki: (**لا تتلقَّوُا الرُّكبانَ والأجلاب ، فمن تَلقَّاه فاشترى منه شيئاً فصاحِبُه بالخِيار إذا أَتى السُّوق**).

Ve bize Abdülmelik haber verdi; Rebî‘den; Şâfiî’den: dedi ki: “Bununla amel ederim; eğer sabit ise.”

Ve dedi ki: “Bunda, satışın câiz olduğuna delil vardır; ancak onun sahibine, çarşıya gelişten sonra muhayyerlik vardır. Çünkü onu bedevîden, iki pazarlık edenin yerine varmasından önce satın almak, fiyatın eksilmesi yönünden bir aldanmadır; bu yüzden onun muhayyerliği vardır.”

Dedim: **التَلَقِّي** karşılamadır.

Ve ondan, Allah’ın (azze ve celle) sözü: ((**حَمِيمٌ وَمَا يُلَقَّاهَا إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُواْ وَمَا يُلَقَّاهَآ إِلاَّ ذُو حَظِّ عَظِيمٍ**)) (Fussilet: 35).

Ferrâ dedi: “Kastediyor ki: kötülüğü iyilikle defetmeyi ancak sabırlı olan yahut büyük nasip sahibi olan kimse **يُلَقّي** eder; onu müennes yaptı, kelimeyi kastetmenin müennesliği sebebiyle.”

Allah (azze ve celle) sözünün ise: ((**فَتَلَقَّىءَادَمُ مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ**)) (Bakara: 37) mânası: onu O’ndan aldı. Benzeri: **لَقِنها** ve **تلقّنها**.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Ona bir **أُلْقِيَّةً** attım.”

Dedim: mânası: ona, onu çıkarsın diye attığı bir muamma kelimesidir.

Ve Leys dedi: **الألقِية**; “Falan, şer ve zorluktan **الألاقِيَّ** ile karşılaştı” sözünden bir tanedir.

Lihyânî dedi: “Onların kendilerine ait bir **أُلْقِيَّةٍ** ile karşılaştıkları söylenir.”

Ve Leys dedi: ense üstü sırtüstü yatmak **الاستلقاء**’dır; ve içinde yüzüstü kapanma gibi bir şey olan her şeyde **استلقاء** vardır.

Ve Yüce Allah’ın sözü: ((**فَتَلَقَّىءَادَمُ مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ**)), yani: onu öğrendi ve onunla dua etti.

Ve Yüce Allah’ın sözü: ((**حَمِيمٌ وَمَا يُلَقَّاهَا إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُواْ وَمَا يُلَقَّاهَآ إِلاَّ ذُو حَظِّ عَظِيمٍ**)), yani: onu ancak sabredenler öğretilebilir ve ona ancak onlar muvaffak kılınır.

Ve dersin: “Falan ile falan arasında **لاقيتُ**”; ve “bir çubuğun iki ucu arasında **لاقيتُ**”: onu eğdim; ta ki **تَلاقَيا** ve **التَقَيَا**.

Dedi ki: **والمَلْقى**: dağın en üstünün çevrelerinin şerefli yerleridir; avcıdan onunla korunmak için dağ keçisi durmadan onun üzerinde temsil eder.

Ve inşad etti:
إذا سامت على المَلْقاةِ ساما

Dedim: râviler şöyle rivayet ettiler:
إذا سامت على المَلَقات ساما

Nadr dedi: **الوعل**: dağ koyunu, koçtur; **الأرويّةَ**: dişi koyun ve **المصامَ**.

Hüzelî dedi:
إذا صامت على المَلْقَاة صاما

Onu **لقى يلقى**’dan kıldı. Ve **الملقات**; onun bir tanesi **مَلقة**’dır; o, düz kaygan kaya(lar)dır; ve **الميم** aslîdir.

Bunu bana Münzirî, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: ona beyti inşad etti. Leys’in rivayet ettiği, eğer sahih ise, iki dağ arasının **مُلْتقى**’sıdır.

Ve dedi ki: **الملْقَاة**; onun cem‘i **المَلاقي**: rahmin başının şubeleridir; ve bunun aşağısında da şubeler.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: dedi ki: kadınlardan **المتلاحمة**: **الضيِّقة المَلاقي**’dir; o, ferçin boğazları ve darlıklarıdır.

Ve Leys dedi: ve **رجلٌ ملقًّى**: durmadan ona hoşlanılmayan şey rastlar. Ve “falan, falanı **يتلقَّى** eder”, yani: onu karşılar. Böylece adam, sözü **يُلقَّى** edilir; yani: ona telkin edilir.

Asma‘î dedi: rahim, erkeğin suyunu **تلقَّت**: onu kabul ettiği ve onun üzerine kapandığı zaman.

Ebû’l-Heysem dedi: **اللَّقَى**: câhiliyede Beyt’i tavaf ettiğinde ihramlının attığı elbisedir; onun cem‘i **ألقاه**’dır. Ve dedi:
ومنهل أقْفَرَ من ألقائه
وردتُه واللَّيلُ في غشائه .

Yani: insanların **ألقاء**’sından ıssızdır; o, hayır olmayan şeylerden onların attıklarıdır.

Ve denildi ki: “**من ألقائه**” yani: insanlardan.

“Orada **لقًى** yoktur” denir; yani: orada kimse yoktur. Ve falan **شقيٌّ لقيٌّ**’dir.

Dedi ki: **واللَّقَى**: **اللُّقَطَة** gibi terk edilmiş, atılmış her şeydir.

Cerîr’in sözü hakkında dedi:
لَقًى حَملْته أُمُّه وهي ضَيفَةٌ
فجاءت بيَتْنٍ للنِّزالة أَرشَما

**البعيث**’i, kime ait olduğu ve kimin oğlu olduğu bilinmeyen bir **لَقًى** kıldı.

Dedim: kastediyor ki: atılmış olarak bulundu; kimin oğlu olduğu bilinmez.

**قول قيل**: Leys dedi: **القَولُ**: sözdür; “dedi, der, bir **قَوْلاً**” dersin; fâil **قائل**’dir; mef‘ûl **مَقُول**’dür.

Ve denilir: “Bana, beni onunla sevindirecek bir **مِقْولاً** vardır”; o, onun dilidir. Ve **المِقْوَل**, Yemen ehlinin dilinde **القَيْل**’dir; onun cem‘i **المقَاوِلة**’dir; onlar **الأقوال** ve **الأقيال**’dir; tekil **قَيْل**’dir.

Ferrâ dedi: Araplar “O, **ابن قَول** ve **ابن أَقوالٍ**’dır” der: eğer söz ve iyi bir dil sahibi ise.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **القَيْل**: Himyer krallarından bir kraldır; onun cem‘i **أَقيال** ve **أَقوال**’dır. Kim **أَقيال** derse onu **قَيْل** lafzı üzerine bina etti; kim **أَقوال** derse onu asıl üzerine bina etti; ve aslı, **الواو** sahibi olanlardandır. **قَيْل**’in aslı **قَيِّلا** idi; hafifletildi; **سَيِّد** gibi; **سادَ يَسُود**’dan.

Dedi ki: **القَيْل** ayrıca: gün ortasının içmesidir.

Ve Leys dedi: **القَيْل**: gün ortasının emziğidir.

Ve inşad etti:
يُسْقَيْن رَفْهاً بالنَّهار والليل
مِن الصَّبوح والغَبُوق والقَيْل

Burada **القَيْل**’i gün ortası içkisi kıldı.

Ve Tee’ebbete Şerran’ın annesi dedi: “Ona **غَيْلاً** içirmedim; onu **قَيْلاً**’dan mahrum etmedim.”

Şemmer, İbn Şümeyl’den: adama “O, **لَمِقْوَل**’dir” denir: eğer açık, dilce zarif ise. Ve **التِّقْوَلة**: çok söz söyleyen, ihtiyacında ve işinde beliğ olandır.

Ve Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi: Vâil b. Cuhr el-Hadramî’ye ve kavmine yazdı: “Muhammed Resûlullah’tan, Hadramut ehlinden **الأقيال العباهلة**’ye.”

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الأقيال**: Yemen’de, en büyük kralın altında krallardır; onların bir tanesi **قَيْل**’dir; kavmi, **مِخْلاف**’ı ve **مَحجَره** üzerinde kral olur.

Ve başkası dedi: kral, **قَيْلاً** diye adlandırıldı; çünkü bir **قَولاً** söylediğinde sözü yürür.

A‘şâ dedi; onu **أَقوالاً** olarak cem‘ etti:
ثم دانتْ بَعدُ الرِّبابُ وكانت
كعذابٍ عقوبةُ الأقوالِ

Ebû’l-Heysem, onun sözü hakkında: ((**حَمِيدٌ زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُو** (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun)
1764 اْ **أَن لَّن يُبْعَثُواْ قُلْ بَلَى وَرَبِّى لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ وَذَلِكَ عَلَى**)) (Teğâbün: 7): “Bil ki Araplar der: ‘**قال**: ‘o, **زعم أنه**’ dedi’; böylece **قال**’daki elifi ibtidâ üzerine kesreli yaptılar; **زعم**’da ise onu fetha ile yaptılar; çünkü **زعم** onunla vâki olan, ona müteaddî bir fiildir.

Dersin: ‘Abdullah’ı ayakta **زعمتُ**.’

Ve ‘Zeyd’i dışarıda **قلتُ**’ demezsin; ancak başına istifham harflerinden bir harf sokarsan.

Böylece dersin: ‘Onu dışarıda mı **تقوله**?’”

Ve “Ne zaman onu şöyle yaptı diye **تقوله**?” ve “Nasıl onu yaptı diye **تقولهُ**?”

Ve “Niçin onu yapan diye **تقوله**?”; böylece, üzerine istifham harfi girdiğinde, zannın menzilesi gibi olur.

Ve bunun gibi dersin: “Ne zaman beni dışarıda diye **تقولني**?” ve “Nasıl beni yapan diye **تقولني**?”

Ve inşad etti:
فمتى تقول الدار تجمعنا

Ve Kumeyt dedi:
علامَ تقوم همدانَ احتذتنا
وكندةَ بالقوارِص مُجلِبينا

**الليث**: **رجل تِقْوالةٌ**: çok konuşan. Ve **رجل قوّالٌ قَوَّالةٌ** ve **امرأة قَوّالة**: sözü çok olan.

Ve denilir: **تقول فلانٌ على باطلاً**; yani: benim söylememiş olduğum şeyi benim üzerime söyledi.

Ve ondan, Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( ) ( **وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْعَالَمِينَ** ) (الحاقة: 44).

**أبو عبيدة**’den, **الكسائي**’den: denilir: **أقوَلْتَني ما لم أَقُلْ**; ve bunun benzeri **قوَّلتني**; ve **أكلتَني** ve **أكَّلتني ما لم آكل**; yani: onu benim üzerime iddia ettin.

Ve **شمر** dedi: **تقول** da: **قوَّلني فلانٌ حتى قلت**; yani: bana öğretti ve söylememi emretti.

Ve ondan, **سعيد بن المسيب**’in sözü; kendisine: **ما تقول في عثمان وعلي ؟** denildiğinde, dedi ki: **أقول فيهم ما قولني الله**. Sonra okudu: ( **وَالَّذِينَ جَآءُوا مِن بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإَيمَانِ وَلاَ تَجْعَلْ فِى قُلُوبِنَا غِلاًّ لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ رَبَّنَآ إِنَّكَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ الْمُفْلِحُونَ** ) (الحشر: 10).

Ve **الليث** dedi: denilir: **اقتالَ قولاً**; yani: hayırdan veya şerden bir sözü kendi nefsine çekip aldı.

**أبو عبيد** dedi: **الهيثم بن عَدِيّ**’yi şöyle derken işittim: **عبد العزيز بن عمر بن عبد العزيز**’i, karınca rukyesi hakkında şöyle derken işittim: ( **العَروس تحتفل ، وتَقْتال وتَكتحل ، وكلَّ شيء تفتعل ، غير أن لا تَعصي الرجل** ).

Dedi ki: **تقتال**: kocasına karşı hüküm verir.

**الأزهري** dedi: ve **اقتالَ الرجلُ**: hüküm verdiği zaman; o da **مُقْتال**dır.

Ve **الليث** dedi: denilir: **انتشرتْ لفلانٍ في الناس قالةٌ حسنة أو قالةٌ سيّئة**.

Dedi ki: ve **القالة** bazen **قائلة** manasında olur; ve **القال** da **قائل** manasındadır.

Bazı şairler bir kasidede dedi ki:
أنا قالُها
yani: ben onun söyleyeniyim.

Dedi ki: ve **القالة**: insanlar içinde yayılan sözdür.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre: ( **نَهَى عن قيلٍ وقال ، وعن إضاعة المال** ).

**أبو عبيد** dedi; onun sözü hakkında: **نَهَى عن قيلٍ وقال**: nahivce ve Arapça bakımından; çünkü o, **القال**’ı masdar kıldı; görmüyor musun, **عن قيلٍ وقالٍ** diyor. Sanki dedi ki: **عن قيل وقَوْل**.

Denilir: **قلتُ قوْلاً وقيلاً وقالاً**.

Dedi ki: ve **الكسائي**’yi, Abdullah’ın kıraatinde şöyle derken işittim: ( **ذلك عيسى بن مريم قال الحق** ) (مريم: 34). Bu, şundandır; sanki dedi ki: **قولُ الحق**.

Ve **الفراء** dedi: **القال** **القَول** manasındadır; **العَيْب** ve **العاب** gibi.

Dedi ki: ve onun sözü: ( **الحق** ), bu yerde onunla Allah murad edilmiştir; sanki dedi ki: **قولُ الله**.

Ve bana **المنذري** haber verdi; **المفضل بن سلمة**’den, babasından, **الفراء**’dan: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü ve **قيلَ وقالَ** ve soruyu çoğaltmaktan nehyi hakkında şöyle dediğini: ikisi iki isim gibi oldular; ikisi de mansuptur; eğer ikisi mecrur kılınsaydı, fiil niyetinden isim niyetine çıkarılmış olmaları üzere, doğru olurdu; onların sözü gibi: **أعييتني من شُبْ إلى دُبَّ ، ومن شُبَ إلى دُبَ**.

Ve **الليث** dedi: Araplar der: **كثر فيه القِيلُ والقال**.

Ve denilir: ikisinin iştikakı, onların çokça **قال** demelerinden ve ona **قيل له** denilmesindendir.

Ve denilir: bilakis ikisi, **القَوْل**’den türemiş iki isimdir.

Ve denilir: **قيلٌ** **فِعْلٍ** vezni üzerinedir; ve **قُيلَ** **فُعِلَ** vezni üzerinedir; ikisi de vav’dandır; fakat kesre galip geldi de vavı yâ’ya çevirdi.

Ve bunun gibi, Allah Teâlâ’nın sözü: ( **وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْاْ رَبَّهُمْ إِلَى الّجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذَا الْمُتَكَبِّرِينَ** ) (الزمر: 73).

Ve başkası dedi: Araplar, dili akıcı olan adama derler: o, **لابن قولٍ** ve **ابن أقوال**dır.

Ve **الفراء** dedi: **بنو أسد** **قَول** ve **قيل**’i bir manada söylerler. Ve şu beyti okudu:
وابتذَلتْ غَضْبَى وأمُّ الرَّحَّالْ
وقُولَ لا أهلٌ له ولا مالْ
**وقيل** manasında.

**شمر**’in **أبو زيد**’den rivayeti: denilir: **ما أحسنَ قِعلك وقَوْلك ، ومقالك ومقالَتك ، وقالك**: beş vecih.

Dedim ki: ve bazı Arapların, sütü günün yarısında içirilen deveye **قَيْلة** dediğini işittim; ve onlar **قَيْلاثى**dır; **القائلة** vaktinde sağdıkları gebe develer için.

Ve bana bir bedevî şu beyti okudu:
ما ليَ لا أَسقي حُبَيِّباتي
وهُنّ يومَ الوِرْد أمهاتي
صبائحي غِبائقي قَيْلاتي
**حبيِّباته** ile, suya geliş gününde suladığı ve sütlerini içtiği develerini murad etti; onları, kendisini emziren anneleri gibi kıldı.

Ve **الليث** dedi: **القَيلولة**: günün yarısının uykusudur; o da **القائلة**dir. Ve **قال يقيل مقيلاً** demiştir. Ve **المقيل** de: yer.

Dedi ki: ve Kureyş, Allah’ın ona fetihleri açmasından önce Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: biz elbette daha kerim **مُقَاماً** ve daha güzel **مَقيلاً**ız. Bunun üzerine Allah indirdi: ( ) **أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُّسْتَقَرّاً وَأَحْسَنُ مَقِيلاً** ) (الفرقان: 24).

Ve **الفراء** dedi: muhaddislerden bazıları dedi: rivayet olunur ki, o günün yarısında insanların hesabından boşalınır; böylece cennet ehli cennette **فيَقِيل** eder, cehennem ehli cehennemde.

İşte bu, Allah Teâlâ’nın sözü: ( **خَيْرٌ مُّسْتَقَرّاً وَأَحْسَنُ مَقِيلاً** ).

Ve **الفراء** dedi: ve kelâm ehli, kendilerine ahmak ve akıllı birisi bir araya geldiğinde, “bu iki adamın ahmağıdır” ve “iki adamın daha akıllısı değildir” demeyi caiz görmezler.

Ve derler: “bu, iki adamın daha akıllısıdır” sözünü, ancak iki akıllıdan biri diğerine üstün kılındığında söyler.

**الفراء** dedi: Allah (azze ve celle) şöyle dedi: ( **خَيْرٌ مُّسْتَقَرّاً** ); böylece cennet ehlini, bir ehl’den daha hayırlı **مستقرّاً** kıldı; hâlbuki cehennem ehlinin **مستقر**’ında hayırdan hiçbir şey yoktur; öyleyse bunu onların hatalarından bil.

Ve **المنذري**, **المفضَّل بن سلمة**’den şunu zikretti: dedi ki: bu ancak caiz oldu; çünkü o bir mekândır; böylece denilir: bu mekân, şu mekândan daha hayırlıdır. Niteleme olduğunda ise, iki farklı için tek bir niteleme olması düzgün olmaz.

Dedim ki: bunun benzerini **الزجاج** da söyledi; ve dedi: menziller ile nitelemeler arasında ayrım yapılır.

Dedim ki: Araplar katında **القَيلولة**; ve **المَقيلُ**: sıcak şiddetlendiğinde günün yarısında istirahattir; bununla beraber uyku olmasa bile. Bunun delili, cennette uyku olmamasıdır.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: şöyle dedi: ( **قِيلُوا فإنَّ الشَّياطينَ لا تَقِيل** ).

Ve **أبو زيد** dedi: dersin: **قِلْتُه البيْع قَيْلاً**; ve **أقَلْته البيعَ إقالةً**; ve bu daha güzeldir. Ve ikisi, alışveriş yaptıktan sonra **تقايلا** ettiler; yani: birbirlerini bıraktılar.

**أبو عبيد**’in ashabından: denilir: **قِلْتُه البيعَ وأقلتُه**.

Ve **أبو زيد** dedi: denilir: **تَقَيَّلَ فلانٌ أَباه وتقيَّضه ، تقيُّلاً وتَقيُّضاً**: benzerlikte ona çekildiği zaman.

Ve denilir: **أَقال فلانٌ إِبِلَه يُقِيلها إقالة**: onlara günün yarısında su içirdiği zaman.

Ve denilir: **قال الله فلاناً عَثَرتَه**: ondan geçtiği ve cezasını terk ettiği zaman.

Hadiste: ( **أَقِيلوا ذوِي الهيئات عَثَراتهم** ).

**ثعلبٌ**’un **ابن الأعرابيّ**’den rivayeti: denilir: **أدْخِلْ بَعيرَك السُّوقَ واقتَلْ به غيرَه**; yani: onunla başkasını değiştir.

Ve şu beyti okudu:
واقتلْتُ بالجِدَّةِ لَوْناً أَطْحَلا
yani: değiştirdim.

**الأزهري** dedi: ve **المُقايلةُ** ve **المقايَضَةُ**: mübadeledir; denilir: **قايَضَهُ** ve **قايَله**: onu değiştirdiği zaman.

Ve **ابنُ الأعرابي** dedi: Araplar der: **قالوا بزيد**; yani: onu öldürdüler. Ve **قُلنا به**; yani: onu öldürdük.

Ve şu beyti okudu:
نحنُ ضَرَبناه على نِطابه
قُلنا به قُلْنا به قُلْنا بِهْ

Yani: onu öldürdük. **والنِّطَاب**: omuz askısının ipi; **والقَيلة**: fıtık.

Hadiste: “(İzz ile bürünen ve onunla söyleyen kimseyi tenzih ederim)” denilmiştir; **تعطَّف بالْعزّ**: yani izz ile büründü ve onunla her azîze galip geldi. Aslı, istediği şeyde sözü nüfuz eden **القَيْل** (kral)dan gelir. Allah daha iyi bilir.

**والقِيلَة**: fıtık.

Fıtığı olan kimseye **القِيليط** ve **الآدَر** denir.

**ليق**: Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: “Falanca, eliyle malı **يَلِيقُ** eder; malı **يليق** etmez; bir beldeye **يَليق** etmez ve bir belde ona **يليق** etmez” denir.

Dedi ki: **والالتياق**: bir şeyin bir şeye yapışıp kalmasıdır.

Leys dedi ki: “Mürekkep hokkasını **أَلقتُ** (onu) **إلاقةَ** (ile) yaptım; onu **لِقْتُها** **لَيْقاً** (ile) yaptım” denir; birincisi daha fasih Arapçadır.

“Bu iş sana **لا يَليقُ**” denir; yani sende temiz/uygun olmaz. Eğer manası “tutunmaz/yapışmaz” ise “sana **لا يَلْبَقُ**” denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Mürekkep hokkasını **أَلْقَتُ**; o da **مُلاقة** olur” denir. Sa‘leb bunu ondan rivayet etti.

Sa‘leb dedi ki: Ashabımızdan bazıları Ebû Zeyd’den nakletti: “Mürekkep hokkasını **لِقْتُ**; o da **مَليقة** olur; onu **لُقْتها**; o da **مَلوقة** olur” (denir).

Münzirî bunu Ahmed b. Yahyâ’dan, o da ondan rivayet etti.

Ebû’l-‘Iyâl kılıcı vasfederek dedi ki:
خِضَمّ لم يُلِقْ شيئاً
كأنَّ حُسامَه اللَّهَبُ

“**لم يُلِق** شيئاً”: kılıcının keskin yanı onu kesmedikçe hiçbir şeyi tutmadı (yani hiçbir şeyi alıkoymadı). “Beni **ما ألاقَني**” denir; yani beni hapsetmedi; yani hiçbir şeyi hapsetmez.

Dedi ki: **واللِّيق**: sürme ilacına konulan bir şeydir; ondan bir parça **لِيقة**dır.

Dedi ki: **واللِّيقة**: mürekkep hokkasının **ليقة**sidir; o, suyuyla birlikte siyahlığından onun ağzında toplanmış olandır.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: “Mürekkep hokkasını **لِقْتُ** ve onu **أَلَقْتُها**; ta ki **لاقَتْ**; o da **لائق**tir” (dedi).

“Senin ardından bir yerde **ما ألقت**” denir; yani yerleşip sabit kalmadı. “Falanca, cömertliğinden hiçbir şeyi **ما يُليق**” denir; yani tutmaz (esirgemez).

Asma‘î dedi ki: “Basra beni **ما لاقتني**” denir; yani orada sabit kalmadım.

Dedi ki: Ümeyyî dedi ki: Kadın için, kocasının yanında itibar bulmazsa: “Kocasının yanında **ما لاقتْ** ve **ولا عاقَت**” denir; yani onun kalbine yapışmadı.

Bundan: “Mürekkep hokkasının **لاقَت**”i; yani yapıştı. “Ben onu **وألَقْتُها**; onu **أُليقها**” (denir).

Dedim ki: Araplar “Bu iş sana **لا يَليق**” der. Kim “sana **لا يَليقُ**” derse manası: sana yakışmaz; ta ki sana yapışıp yerleşsin (gibi).

Kim “sana **لا يَلْبَق**” derse manası: sana uygun değildir. Bundan: **تلبيق الثَّرِيد بالسَّمن**: tereyağıyla ıslatılıp yağlanınca.

Ubâde b. Sâmit’in hadîsinde: “Ben ancak bana **ما لُوِّق لي** olanı yerim” dediği (rivayet edilmiştir).

Ebû Ubeyd dedi ki: Bu, Ferrâ ve Kisâî’nin sözüne göre **اللُّوقة**dan alınmıştır; o da (yemekteki) tereyağıdır.

İbnü’l-Kelbî dedi ki: O, yaş hurma ile (karışık) kaymaktır. İki lugatı vardır: **لُوقة** ve **ألُوقة**.

‘Uzre’den bir adam için okundu:
وإنِّي لمَن سالَمتُمُ لألُوقةٌ
وإني لِمَنْ عاديْتُمْ سَمُّ أَسْوَدِ

Bir başkası dedi ki:
حديثُكَ أشهى عندنا من أَلُوقةٍ
تعَجَّلَها ظَمْآنُ شَهْوَانُ للطُّعْمِ

Dedi ki: Ubâde’nin “(**لُوِّقَ لي**)” sözüyle muradı: yiyecekten bana yumuşatıldı; ta ki yumuşaklığında tereyağı gibi olsun.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللَّوقة**: tereyağıyla (karışık) yaş hurmadır.

Leys dedi ki: **الألْوَقُ**: sözde ahmaktır; **اللَّوَق**u açık olandır.

Ebû Zeyd: O, **صَيْقٌ لَيْق** ve **صيِّق لَيِّق**tir.

“Falanca falancaya **التاقَ** etti”: onunla dostluk kurdu; sanki ona yapıştı.

**واللِّيقَةُ**: yapışkan çamurdur; duvara atılır da ona yapışır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **اللَّوْق**: yemekten veya başkasından her yumuşak şeydir. **واللُّوق**: **لُوقة**nın çoğuludur; o da yaş hurma ile (karışık) tereyağıdır.

**ولق**: Ferrâ dedi ki: Âişe’den rivayet edildiğine göre Allah عزّ وجلّ’in sözü: “(إذ تَلِقُونه بأَلْسنَتِكم)” (Nûr: 15) ayetini okudu.

Ferrâ dedi ki: Bu, yürüyüşte **الوَلْق**tur; yalan söylemede de **الوَلْق**tur; yürüyüşte ve yalan söylemede devam edince (aynı) bir mertebededir.

Ferrâ şu beyti okudu:
إنَّ الجَلِيدَ زَلِقٌ وزُمَّلِقْ
جاءَتْ به عَنْسٌ من الشَّام تَلِقْ

Dedi ki: Yalandaki **الولْق** hakkında **الألْق** ve **الإلْق** denir. Ondan “**أَلَقْت** yaptım”; siz de onu “**تألِقُونه**” yaparsınız.

Bana bazıları okudu:
مَن ليَ بالمُزَرَّرِ التِلامِق
صاحبِ إدْهانٍ وإِلْقِ آلِقِ

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: En hafif saplama **الولْق**tur.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Dediler ki: **الولْق**: bir şeyi bir şeyin ardı sıra hızlandırmandır; mesela koşunun ardı sıra koşu ve sözün ardı sıra söz.

Bundan şairin sözü:
أحينَ بلغْتُ الأربعينَ وأحْصِيَتْ
عَلَيَّ إذا لم يَعْفُ ربِّي ذُنُوبُها
يُصَبِّبنا حتى تَرِفَّ قلوبُنا
أُوالق مِخْلافُ العِداتِ كذوبُها

Dedi ki: **أُوالق**: sözün **أَلْق**ındandır; o da onun peş peşe getirilmesidir.

Leys, “(**إذْ تَلِقُونه**)” hakkında dedi ki: yani onu tedbir ediyorsunuz. “Falanca sözü **يَلقُ** eder”: yani onu tedbir eder.

Dedim ki: Bilmiyorum; “onu tedbir ediyorsunuz” mu, yoksa “onu çevirip dolaştırıyorsunuz” mu.

Dedi ki: **والوَليقةُ**: un, tereyağı ve sütten yapılır.

İbn Düreyd **الوَليقة** hakkında bunun benzerini söyledi. Onu **( كتَاب الليث )**’ten almış olmalı; ben **الوليقة**yı ikisinden başkası için bilmiyorum.

**ألق**: Ebû Ubeyd, Ahmer’den: “**مَألوقٌ** ve **مُؤَوْلَق** adam” (denir); **مُعَوْلَق** vezni üzeredir; **الأوْلق**tan.

Ebû Ubeyde, Riyâşî’nin ondan rivayet ettiğine göre, şu beyti okudu:
كأنما بي منْ أَراني أوْلَقُ

Dedi ki: **والأولق**: deliliktir.

İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
شمَرْدَلٍ غير هُراءٍ مِئلقِ

Dedi ki: **المئلق**: **المألوق**tandır; o da ahmak veya bunaktır.

Ebû Zeyd: Adam **ألق** eder, **يُؤلق** olur, **أَلْقاً** (ile); o da **مألوق**tur: **الأولَق** onu yakalayınca.

Leys dedi ki: **الإلقة** ile **السّعلاة** ve **الذئبةُ** ve cesur kadın vasfedilir; kötülüklerinden dolayı.

Hadiste: “(Allah’ım, biz sana **الألسن الألْق**’tan sığınırız)” (vardır).

Ebû Ubeyd dedi ki: Zannetmem ki **الألق** ile **الأوْلق**tan başka bir şey murad etti; o da deliliktir.

Ve şu beyit okundu:
ألمَّ بها مِن طائف الجنّ أوْلقُ

Dedi ki: **الأْلْق** ile **الوَلْق**u murad etmiş olması da caizdir; o da yalandır.

Başkası dedi ki: **بَرْقٌ إلاقٌ**: içinde yağmur olmayan (şimşek); sanki yalancıdır.

C‘adî dedi ki; yalancıyı **إلاقاً** yaptı:
ولستُ بذي مَلَقٍ كاذبٍ
إلاقٍ كبَرْقٍ من الخُلَّب

“Şimşek **ائتلقَ** eder, **يأتلقُ** **إتلاقاً**”: parlayıp ışık saçınca.

Ebû Turâb dedi ki: Ebû Ubeyde dedi: “Onda **أُلاَق** ve **أُلاس** vardır”; **الأوْلَق** ve **الأَلْس**tendir; o da deliliktir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Kurda **سِلْق** ve **إلْق** denir. Dedi ki: **والألقُ**: yalandır.

**وقل**: Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الوَقْل**: bir ağaçtır; onun tekili **وَقْلة**dir.

Ben, Benî Kilâb bedevilerinden birden fazlasını “**الوَقل**: **المُقْل**’ün meyvesidir” derken işittim. İşittiğimin doğruluğuna C‘adî’nin sözü delalet etti:
وكأنّ عيرهُم تُحَثُّ غُديَّةً
دَوْمٌ تَنُوءُ بِناعمِ الأوْقالِ

**فالدَّوْم**: **المُقْل** ağacıdır; **وأوقاله**: onun meyvesidir.

Ferrâ dedi ki: Mufaddal bana şu beyti okudu:
لم يَمنَع الشِرّب منها غيرَ أنْ هَتَفَتْ
حَمامةٌ مِن سَحوق ذات أوقالِ

**والسَّحوق**: **الدَّوْم**dan uzun olan şeydir; **وأوقالُه**: onun meyveleridir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râبî’den: Dağda **وَقَل** eder, **يَقِلُ** **وُقولاً**; ve **تَوَقَّلَ** **تَوَقُلاً**: onda yükselip tırmanınca.

Lahyânî dedi ki: **وَعِلٌ وَقِلٌ ووَقُلٌ**; ve dağda **وَقَل** etti, **يَقِل**.

Ve **الليث** dedi: **الواقل**: dağların sertliği arasında yükselen (kimse). Ve **الوَقْل**: taşlar.

**يلق**: denilir ki: beyaz **يَلَق** ve **لَهَق** ve **يَقَق**; tek bir mânâ ile.

Ve **أبو سعيد** dedi: **المقلة** sonra onun tanesi ki toplanır, sonra öğütülür. Şu hâlde **الوقلة**: içindeki yenmeyen kuru (olan).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب القاف والياء وما يثلثهما)
(قيأ)  القاف والياء والهمزة كلمةٌ واحدة. قاءَ يَقيء قَيْئاً، واستَقَاء استفعل من القَيء. ويقولون للثَّوب المُشْبَع الصِّبغ: هو يَقِيء الصِّبْغ.
(قيح)  القاف والياء والحاء كلمة. قاح [الجُرحُ([1])] يَقِيح، وهو مِدّةٌ لا يخالطها دمٌ.
(قيد)  القاف والياء والدال كلمةٌ واحدة، وهي القَيْد، وهو معروفٌ، ثُمَّ يستعارُ في كل شيءٍ يَحْبِس. يقال: قيَّدْتُه أُقََيِّده تقييداً. ويقال: فرَسٌ قَيْدُ الأَوَابِدِ، أي فكأنَّ الوحشَ من سُرعةِ إدراكه لها مُقيَّدة. قال:
وقَدْ أَغْتدِي والطَّيْرُ في وُكْنَاتِها *** بمُنجرِدٍ قَيْدِ الأوابدِ هيكلِ([2])والمُقيَّد: موضعُ القَيْدِ من الفَرَس.
(قيل)  القاف والياء واللام أصلُ كَلِمِهِ الواو، وإنّما كُتِب هاهنا للَّفْظ. فالقَيْل: الملكُ من مُلوكِ حِمْيرَ، وجَمْعُه أقيال. ومَن جَمَعه على الأقوال فواحدهم قَيِّل بتشديد الياء. والقيلُ والقَال، قال ابن السِّكِّيت: هما اسمانِ لا مصدران. واقْتَالَ على فُلانٍ([3])؛ إذا تَحَكَّم. ومعناه عندنا أنَّه يُشبَّه بالملك الذي هو قَيْلٌ. قال:
وماءُ سَماء كانَ غَيْرَ مَحَمَّةٍ *** وما اقتالَ في حُكْمٍ عليَّ طبيبُ([4])ومما شَذَّ عن هذا الأصل القَيْل: شُرْبُ نصفِ النَّهار. والقائلة: نومُ نِصف النهار. وقولهم: تقيَّلَ فلانٌ أباه: أشْبَهَه، إنما الأصل تَقَيَّضَ، واللام مُبدَلةٌ من ضاد، ومعناه أنَّهما كانا في الشَّبَه قَيْضَيْنِ.
(قين)  القاف والياء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على إصلاحٍ وتزيين. من ذلك القَيْن: الحَدَّاد، لأنَّهُ يُصلِحُ الأشياء ويَلُمُّها؛ وجمعه قُيُون. وقِنْتُ الشَّيءَ أقِينُه قَيْناً: لمَمْتُه. قال:
ولي كبدٌ مقروحةٌ قد بَدا بِها *** صُدوعُ الهوى لو كان قينٌ يَقِينُها([5])
ويقولون: التَّقيين: التَّزيين. واقْتَانَتِ الرَّوضةُ: أخذَتْ زُخْرُفَها. ومنه يقال للمرأة مُقَيِّنة، وهي التي تُزيِّن النِّساء. ويقال: إنَّ القَيْنةَ: الأَمةُ، مغنِّيةً كانت أو غَيْرَها. وقال قومٌ: إنّما سمِّيت بذلك لأنَّها قد تُعَدُّ للغِناء. وهذا جيِّد. والقَيْنُ: العَبْد.
ومما شذَّ عن هذا الباب القَيْنُ: عَظْم السَّاق، وهما قَيْنانِ. قال ذو الرُّمَّة:
* قَيْنَيْهِ وانحسَرَتْ عنه الأناعيم([6]) *
--------------ـــ
([1]) التكملة من المجمل.
([2]) البيت لامرئ القيس في معلقته.
([3]) في المجمل: "واقتال فلان على فلان".
([4]) البيت لكعب بن سعد الغنوي، من قصيدة في الأصمعيات. وأنشده في اللسان (قول) والمخصص (3: 135).
([5]) وأنشده كذلك في المجمل. والبيت من أبيات لشاعر حجازي، اللسان (قين) وإصلاح المنطق 411 ومعجم ما استعجم 451.
([6]) صدره كما في الديوان 570 واللسان (قين) وإصلاح المنطق 441:
* دانى له القيد في ديمومة قذف *

ـ

##### Türkçe

(باب **القاف** و**الياء** وما يثلثهما)
(**قيأ**)  **القاف** ve**الياء** ve**الهمزة** tek bir kelimedir. **قاءَ** **يَقيء** **قَيْئاً**; ve **استَقَاء** **استفعل** babındandır, **القَيء**’den. Ve derler ki boyaya doyurulmuş elbise için: o, boyayı **يَقِيء** eder.
(**قيح**)  **القاف** ve**الياء** ve**الحاء** bir kelimedir. **قاح** [**الجُرحُ**] **يَقِيح**; ve o, kana karışmayan bir irindir.
(**قيد**)  **القاف** ve**الياء** ve**الدال** tek bir kelimedir; ve o **القَيْد**’dir, ve o bilinen (şey)dir; sonra her hapseden şeyde ödünç alınır. Denir: onu **قيَّدْتُه**; onu **أُقََيِّده** **تقييداً** (ile) bağlarım. Ve denir: **فرَسٌ قَيْدُ الأَوَابِدِ**; yani sanki vahşi (hayvan), onu yakalamasının süratinden dolayı bağlanmış gibidir. Dedi ki:
وقَدْ أَغْتدِي والطَّيْرُ في وُكْنَاتِها *** بمُنجرِدٍ قَيْدِ الأوابدِ هيكلِ([2])
Ve **المُقيَّد**: atın **القَيْد** yeri (yani bağın bulunduğu yer)dir.
(**قيل**)  **القاف** ve**الياء** ve**اللام**’ın kelimelerinin aslı **الواو**’dur; ancak burada lafız için yazıldı. Şu halde **القَيْل**: **حِمْيرَ** krallarından bir kraldır; çoğulu **أقيال**’dir. Ve onu **الأقوال** üzere çoğul yapan kimseye göre onların teki, **الياء**’yı şeddeli olarak **قَيِّل**’dir. Ve **القيل** ve**القَال**; İbn es-Sikkît dedi ki: ikisi iki isimdir, iki mastar değildir. Ve **اقْتَالَ** **على** falan([3]); hükmettiği zaman (yani tahakküm ettiği zaman). Ve bunun manası bize göre şudur: **قَيْل** olan kral ile benzetilir. Dedi ki:
وماءُ سَماء كانَ غَيْرَ مَحَمَّةٍ *** وما اقتالَ في حُكْمٍ عليَّ طبيبُ([4])
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **القَيْل**: günün yarısının içilmesi (içme). Ve **القائلة**: günün yarısının uykusu. Ve onların sözü: falan, babasına **تقيَّلَ**: ona benzedi; aslolan ancak **تَقَيَّضَ**’dır; ve **اللام** **ضاد**’dan بدل edilmiştir; ve manası: ikisinin benzerlikte iki **قَيْض** olduklarıdır.
(**قين**)  **القاف** ve**الياء** ve**النون** sahih bir asıldır; bir ıslah ve süslemeye delalet eder. Bundan: **القَيْن**: demirci; çünkü o eşyayı ıslah eder ve onu toplar; çoğulu **قُيُون**’dur. Ve **قِنْتُ** şeyi, onu **أقِينُه** **قَيْناً**: onu topladım. Dedi ki:
ولي كبدٌ مقروحةٌ قد بَدا بِها *** صُدوعُ الهوى لو كان قينٌ يَقِينُها([5])
Ve derler ki: **التَّقيين**: süsleme. Ve **اقْتَانَتِ** **الرَّوضةُ**: süsünü aldı. Ve ondan, kadına **مُقَيِّنة** denir; ve o, kadınları süsleyen (kadın)dır. Ve denir ki: **القَيْنة**: câriye; şarkıcı olsun veya olmasın. Ve bir kavim dedi ki: ancak bununla adlandırıldı; çünkü o, şarkı için hazırlanmış sayılabilir. Ve bu iyidir. Ve **القَيْن**: köle.
Ve bu babdan şâz olanlardan: **القَيْن**: incik kemiği; ve ikisi **قَيْنانِ**’dır. Zû’r-Rumme dedi ki:
* قَيْنَيْهِ وانحسَرَتْ عنه الأناعيم([6]) *
--------------ـــ
([1]) tekmile, **المجمل**’dendir.
([2]) beyit, Muallakasında İmru’ul-Kays’ındır.
([3]) **المجمل**’de: "واقتال فلان على فلان".
([4]) beyit, el-Asma‘iyyât’ta bir kasideden, Ka‘b b. Sa‘d el-Ğanevî’nindir. Ve onu **اللسان** (**قول**)’da ve **المخصص** (3: 135)’te rivayet etti.
([5]) ve onu yine **المجمل**’de rivayet etti. Ve beyit, Hicazlı bir şaire ait beyitlerdendir; **اللسان** (**قين**) ve **إصلاح المنطق** 411 ve **معجم ما استعجم** 451.
([6]) صدرُه, divanda 570 ve **اللسان** (**قين**) ve **إصلاح المنطق** 441’de olduğu üzere:
* دانى له القيد في ديمومة قذف *

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قوله تعالى: ﴿أصحاب الجنة يومئذ خير مستقرا وأحسن مقيلا﴾ [الفرقان/ 24] مصدر: قلت قيلولة: نمت نصف النهار، أو موضع القيلولة، وقد يقال: قلته في البيع قيلا وأقلته، وتقايلا بعد ما تبايعا.

##### Türkçe

- Yüce Allah’ın sözü: ﴿أصحاب الجنة يومئذ خير مستقرا وأحسن مقيلا﴾ [الفرقان/ 24] mastar: **قلت**; **قيلولة**: günün yarısında uyudum; yahut **القيلولة**’nin yeri. Ve denilir: satışta onu **قيلا** ile **قلته** ve onu **أقلته**; ve ikisi, alışveriş yaptıktan sonra **تقايلا**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ق ي ل
هذا مقيل طيّب وقال فيه مقيلاً وتقيّل ونام القيلولة‏.‏
وشرب القيل وهو شروب للقيل وهو شراب القائلة وهي نصف النهار يقال‏:‏ أتيته عند القائلة وقيل‏:‏ هي القيلولة مصدرها كالعافية‏.‏
قال‏:‏ يسقين رفها بالنهار والليل من الصّبوح والغبوق والقيل وقالت أم تأبط شراً‏:‏ ما سقيته غيلاً ولا حرمته قيلاً وهي رضعة نصف النهار‏.‏
واقتال الرجل كما تقول‏:‏ اصطبح واغتبق وقيّلته‏:‏ سقيته القيل‏.‏
قال النمر‏:‏ إذا هتكت أطناب بيتٍ وأهله بمعطنها لم يوردوا الماء قيّلوا وتقيّله‏:‏ شربه‏.‏
وتقيّلت الناقة‏:‏ حلبتها ذلك الوقت‏.‏
ودوحةٌ مقيال‏:‏ يقال تحتها كثيراً‏.‏
وأقلته البيع واستقالنيه وتقايلاه بعد ما تعاقداه وقايله مقايلة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تقيّل الماء في المنخفض‏:‏ اجتمع‏.‏
وطعنته في مقيل حقده‏:‏ في صدره‏.‏
وأقلته العثرة واستقالنيها‏:‏ وقال الشمّاخ‏:‏ ومرتبة لا يستقال بها الردى تلافى بها حلمي عن الجهل حاجز أي لا يرجى فيها إقالة الردى لأنه لا بدّ من الهلاك ولو فعلتها ما استقلتها أبداً‏.‏

##### Türkçe

ق ي ل
Bu, hoş bir **مقيل**’dir; onda **مقيلاً** dedi; **تقيّل** etti ve **القيلولة** uykusunu uyudu.‏
Ve **القيل** içti; o, **القيل** için çok içendir; ve o, **شراب القائلة**’dir; ve o, gün ortasıdır; denilir: “Ona **القائلة** sırasında geldim.” Ve denildi: O, **القيلولة**’dir; onun masdarı **العافية** gibi.‏
Dedi: “Gündüz ve gece onlara, **الصّبوح** ve **الغبوق** ve **القيل**’den refah içirir.” Ve **تأبط شراً**’ın annesi dedi: “Ona **غيلاً** içirmedim ve onu **قيلاً**’den mahrum etmedim.” Ve o, gün ortasının yarısı emziğidir.‏
Ve adamın **اقتَال**’ı, senin “**اصطبح** etti ve **اغتبق** etti” demen gibidir; ve onu **قيّلته**: ona **القيل** içirdim.‏
**النمر** dedi: “Bir evin ve halkının iplerini yırttığın zaman, onun ağılı yanında, suya varmazlar; **قيّلوا** ettiler.” Ve onun **تقيّله**’si: onu içti.‏
Ve deve **تقيّلت**: onu o vakitte sağdım.‏
Ve **دوحةٌ مقيال**: denilir; onun altında çokça **قيل** edilir.‏
Ve satışı ona **أقلته** ettim; ve onu bana **استقالنيه** etti; ve ikisi, onu akdettikten sonra **تقايلاه** ettiler; ve onunla **قايله**’yi **مقايلة** ettim.‏
Mecazdan: Alçakta suyun **تقيّل**’i: toplandı.‏
Ve onu, onun kin **مقيل**’inde mızrakladım: göğsünde.‏
Ve sürçmeyi ona **أقلته** ettim ve onu bana **استقالنيها** etti; ve **الشمّاخ** dedi: “Ve bir mertebe ki onda **الردى**’dan **استقالة** edilmez; onda, benim hilmim, cehaletten bir engelleyici ile telafi edildi.” Yani onda **الردى**’nın **إقالة**’si umulmaz; çünkü helâkten kaçınılmazdır; ve onu yapsaydım, onu asla **استقلتها** etmezdim.‏

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ق ي ل * * القائِلةُ * الطهيرة يقال أتانا عند القائلة وقد يكون يمعنى * القضيْلولةٍ * أيضا وهي النوم في الظهيرة تقول * قال * من باب باع و * قَيْلُولَةً * أيضا و * مَقيلا * فهو * قائِلٌ * وقوم * قَيْلٌ * مثل صاب وصحب و * قُيَّلأٌ * أيضا بالتشديد و * القَيْلُ * شرب نصف النهار يقال * قَيَّلُه فَتَقَيَّل * أي سقاه نصف النهار فشرب و * أقالَهُ * البيع * إقالةً * وهو فسخة وربما قالوا * قضالَهُ * البيع بغير ألف وهي لغة قليلة و * اسْتَقَالَهُ * البيع * فَأَقَالَهُ * إياه

##### Türkçe

* ق ي ل * * **القائِلةُ** * öğle sıcağı; “**القائِلةُ** vaktinde bize geldi” denir. Ve bazen **القضيْلولةٍ** mânâsınadır da; o da öğle vaktindeki uykudur. “**قال**” (sarfça) **باع** bâbındandır; ve “**قَيْلُولَةً**” da (böyledir); ve “**مَقيلا**” (da). O hâlde o, **قائِلٌ**’dir; ve bir kavim **قَيْلٌ**’dir; **صاب** ve **صحب** gibi. Ve şeddeli olarak **قُيَّلأٌ** da (denir). Ve **القَيْلُ**, gün ortası içkisidir; “**قَيَّلُه فَتَقَيَّل**” denir; yani ona gün ortasında içirdi de o içti. Ve “**أقالَهُ** **البيع** **إقالةً**” (denir); o, fesih (bozma)dır. Ve bazen “**قضالَهُ** **البيع**” (elif olmaksızın) da derler; ve o, az (kullanılan) bir lehçedir. Ve “**اسْتَقَالَهُ** **البيع** **فَأَقَالَهُ** إياه” (denir).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

القائلة: نصف النهار كما في المحكم، وفي الصحاح: الظهيرة، ومثله في العين، يقال: أتانا عند قائلة النهار، وقد تكون بمعنى القيلولة أيضا، وهي النوم في نصف النهار، وقال الليث: القيلولة: نوم نصف النهار، وهي القائلة. قال يقيل قيلا، وقائلة، وقيلولة، ومقالا، ومقيلا، الأخيرة عن سيبويه، وقال الجوهري: هو شاذ. وتقيل: نام فيه أي نصف النهار، وقال الأزهري: القيلولة والمقيل: الاستراحة نصف النهار عند العرب، وإن لم يكن مع ذلك نوم، والدليل على ذلك أن الجنة لا نوم فيها، وقد قال الله تعالى:  أصحاب الجنة يومئذ خير مستقرا وأحسن مقيلا  ، وفي الحديث:  أقيلوا فإن الشياطين لا تقيل  ، وفي الحديث:  ما مهجر كمن قال  أي ليس من هاجر عن وطنه، أو خرج في الهاجرة كمن سكن في بيته عند القائلة وأقام به، وفي حديث أم معبد:
  رفيقين قالا خيمتي أم معبد

  أي نزلا فيها عند القائلة، إلا أنه عداه بغير حرف جر، فهو قائل، ومنه حديث الجنائز:  هذه فلانة ماتت ظهرا وأنت صائم قائل  ؛ أي ساكن في البيت عند القائلة. ج: قيل وقيال، كسكر، ورمان، وقيل كشرب وصحب اسم جمع، ولم يذكر الجوهري قيالا، قال:
  إن قال لم أقل في القيل فجاء بالجمعين، وقيل: هو جمع قائل. والقيل، والقيول، كصبور: اسم اللبن يشرب في القائلة كالصبوح والغبوق. أو القيل: شرب نصف النهار، وأنشد الأزهري:
  يسقين رفها بالنهار والليل
  من الصبوح والغبوق والقيل وقالت أم تأبط شرا: ما سقيته غيلا، ولا حرمته قيلا. في التهذيب - في ترجمة ص-ب-ح - القيل: الناقة التي تحلب عند القائلة، كالقيلة، وهي قيلاتي؛ للقاح التي يحتلبونها وقت القائلة. القيل: النائم في منزله كالقائل، وقد ذكر. والتقييل: السقي فيها، وقد قيله وتقيل هو: شرب فيها، وأنشد ثعلب: ولقد تقيل صاحبي من لقحة لبنا يحل ولحمها لا يطعم وقال الجوهري: قيله فتقيل: أي سقاه نصف النهار فشرب، قال الراجز:
  يا رب مهر مزعوق
  مقيل أو مغبوق
  من لبن الدهم الروق أو تقيل: حلب الناقة فيها. يقال: شربت الإبل قائلة، أي فيها، كقولك: شربت ظاهرة، أي في الظهيرة، وقد تكون القائلة هنا، مصدرا كالعافية. وأقلتها وقيلتها: أوردتها ذلك الوقت. وقلته البيع، بالكسر، قيلا، وأقلته إقالة: فسخته، واللغة الأولى قليلة، كما في الصحاح، وقال اللحياني إنها ضعيفة. واستقاله: طلب إليه أن يقيله، فأقاله. وتقايل البيعان: تفاسخا صفقتهما، وعاد المبيع إلى مالكه والثمن إلى المشتري إذا كان قد ندم أحدهما أو كلاهما، وتركتهما يتقايلان: أي يستقيل كل منهما صاحبه، وقد تقايلا بعد ما تبايعا أي تتاركا. وأقال الله عثرتك وأقالكها؛ أي صفح عنك، ومنه الحديث:  من أقال نادما أقاله الله من نار جهنم  ، ويروى:  أقال الله عثرته  ؛ أي وافقه على نقض البيع وأجابه إليه، وفي الحديث:  أقيلوا ذوي الهيآت عثراتهم  . قال أبو زيد: تقيل أباه تقيلا، وتقيضه تقيضا: إذا أشبهه ونزع إليه في الشبه، وفي العباب: وعمل عمله. من المجاز: تقيل الماء في المكان المنخفض: إذا اجتمع فيه. وقيل: اسم رجل من عاد، وقيل: وافد عاد إلى مكة، قال الحافظ: هو قيل بن عير، وخبره مشهور. قيلة، بهاء: أم الأوس والخزرج، وهي قيلة بنت كاهل بن عذرة، قضاعية، ويقال: بنت جفنة، غسانية، ذكرها الزبير بن بكار وغيره، وترجمتها واسعة في المعارف وشروح المقامات. قيلة: حصن على رأس جبل يقال له كنن، بصنعاء اليمن. القيلة: الأدرة، وبالكسر أفصح، ومنه حديث أهل البيت:  ولا حامل القيلة  وهو انتفاخ الخصية، والعامة تقول: القيلتان. قيال، ككتاب: جبل بالبادية عال، نقله الجوهري. والقيولة: الناقة تحبسها لنفسك تشرب لبنها في القائلة، نقله الصاغاني. والاقتيال: الاستبدال، يقال: أدخل بعيرك السوق واقتل به غيره، أي استبدل به، عن ابن الأعرابي، وقال الزجاجي: اقتال شيئا بشيء: بدله. والمقايلة: المعارضة، مثل المقايضة، وهي المبادلة. ومما يستدرك عليه: المقيل: موضع القيلولة، قال ابن بري: وقد جاء المقال لموضع القيلولة، قال الشاعر:
  فما إن يرعوين لمحل سبت                      وما إن يرعوين على مقال

  وفي الحديث:  كان لا يقيل مالا ولا يبيته  ، أي لا يمسك من المال ما جاء صباحا إلى وقت القائلة، وما جاءه مساء لا يمسكه إلى الصباح. ومقيل الرأس: موضعه، مستعار من موضع القائلة، ومنه شعر ابن رواحة رضي الله تعالى عنه:
  ضربا يزيل الهام عن مقيله قال سيبويه: ولا يقال: ما أقيله، استغنوا عنه بما أنومه، كما قالوا: تركت، ولم يقولوا ودعت، لا لعلة. وما أكلأ قائلته: أي نومه. والقيالة: القائلة، مصرية. والقيلة: القيلولة، مكية. ورجل قيال: صاحب قيل. واقتال: شرب نصف النهار، حكاه ابن درستويه، وزنه افتعل. والقيلة: المرة الواحدة من القيل، والجمع قيلات، قال الأزهري: أنشدني أعرابي:
  مالي لا أسقي حبيباتي
  وهن يوم الورد أمهاتي
  صبائحي غبائقي قيلاتي أراد بحبيباته: إبله التي يسقيها ويشرب لبنها، جعلهن كأمهاته. ويقال: هو شروب للقيل: إذا كان مهيافا دقيق الخصر، يحتاج إلى شرب نصف النهار. والمقيل، كمنبر: محلب ضخم يحلب فيه في القائلة، عن الهجري، وأنشد:
  عنز من السك ضبوب قنفل
  تكاد من غزر تدق المقـيل والقيل: الملك من ملوك حمير يتقيل من قبله من ملوكهم، أي يشبهه، وهذا أحد الأوجه فيه. ودوحة مقيال: يقال تحتها كثيرا، وهو مجاز. وطعنته في مقيل حقده، أي في صدره، وهو مجاز. والقيالة، بالكسر: الإمارة التي اشتق منها جماعة القيل، كما تقدم. وقيلة: المشط يمتشط به، عن أبي عمر الزاهد في أوائل شرح الفصيح. وقيلة بنت الأرقم التميمية، وقيلة بنت مخرمة العنبرية، وقيلة الخزاعية أم سباع، وقيلة الأنمارية: صحابيات رضي الله تعالى عنهن. وأبو قائلة: تابعي عن عمر، وعنه عبد الرحمن بن حيويل. وقيل بن عمرو بن الهجيم بنش عمرو بن تميم، ونقل الخطيب عن ابن حبيب أنه قتل، كصرد.

##### Türkçe

**القائلة**: **المحكم**’de olduğu gibi günün yarısı; **الصحاح**’ta: **الظهيرة**; **العين**’de de bunun gibidir. Denir ki: “Günün **قائلة**’si vaktinde bize geldi.” **القيلولة** manasında da olabilir; o da günün yarısında uyumaktır. **الليث** dedi: **القيلولة**: günün yarısı uykusu; o da **القائلة**’dir. Dedi: **يقيل** **قيلا** ve **قائلة** ve **قيلولة** ve **مقالا** ve **مقيلا**; sonuncusu **سيبويه**’dendir; **الجوهري** dedi: o şâzdır. Ve **تقيل**: onda, yani günün yarısında uyudu. **الأزهري** dedi: Araplar katında **القيلولة** ve **المقيل** günün yarısında dinlenmedir; bununla birlikte uyku olmasa da. Bunun delili şudur ki cennette uyku yoktur; Allah Teâlâ buyurmuştur: “**أصحاب الجنة يومئذ خير مستقرا وأحسن مقيلا**”. Ve hadiste: “**أقيلوا فإن الشياطين لا تقيل**”. Ve hadiste: “**ما مهجر كمن قال**”; yani vatanından hicret eden, yahut **الهاجرة**’de çıkan kimse, evinde **القائلة** vaktinde oturup orada ikamet eden kimse gibi değildir. Ve Ümmü Ma‘bed hadîsinde:

**رفيقين قالا خيمتي أم معبد**

yani **القائلة** vaktinde oraya indiler; ancak onu cer harfi olmaksızın geçişli kıldı; o hâlde o **قائل**’dir. Ondandır cenazeler hadîsi: “**هذه فلانة ماتت ظهرا وأنت صائم قائل**”; yani **القائلة** vaktinde evde oturan. Çoğulu: **قيل** ve **قيال**; **سكر** ve **رمان** gibi. Ve **قيل**; **شرب** ve **صحب** gibi cem‘ ismi (topluluk adı). **الجوهري** **قيالا**’yı zikretmedi. Dedi:

**إن قال لم أقل في القيل فجاء بالجمعين**

ve denildi ki: o, **قائل**’in çoğuludur. Ve **القيل** ve **القيول**; **صبور** gibi: **القائلة**’de içilen sütün adıdır; **الصبوح** ve **الغبوق** gibi. Yahut **القيل**: günün yarısı içmesi. **الأزهري** şu beyti şâhid getirdi:

**يسقين رفها بالنهار والليل**
**من الصبوح والغبوق والقيل**

Ve Ümmü Te’abbata Şerran dedi: “Onu **غيلا** ile sulamadım ve onu **قيلا**’dan mahrum etmedim.” **التهذيب**’de - **ص-ب-ح** tercümesinde - **القيل**: **القائلة** vaktinde sağılan dişi deve; **القيلة** gibi; ve o benim **قيلاتي**’mdir; **القائلة** vaktinde sağdıkları sütlü develer için. **القيل**: evinde uyuyan; **القائل** gibi; ve zikredilmiştir. Ve **التقييل**: onda sulamadır; ve **قيله** ve **تقيل** o: onda içti; **ثعلب** şu beyti şâhid getirdi:

**ولقد تقيل صاحبي من لقحة لبنا يحل ولحمها لا يطعم**

**الجوهري** dedi: **قيله** de, sonra **تقيل**: yani günün yarısında ona içirdi de içti. **الراجز** dedi:

**يا رب مهر مزعوق**
**مقيل أو مغبوق**
**من لبن الدهم الروق**

Yahut **تقيل**: onda dişi deveyi sağdı. Denir ki: “Develer **قائلة** içti”; yani onda; senin “**ظاهرة** içti” demen gibi; yani **الظهيرة**’de. Ve burada **القائلة** bir mastar da olabilir; **العافية** gibi. Ve onu **أقلتها** ve **قيلتها**: onu o vakitte suya götürdüm. Ve “satışı **قلته**”, kesre ile, **قيلا**; ve onu **أقلته** **إقالة**: onu feshettim. Birinci dil azdır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **اللحياني** dedi: o zayıftır. Ve onu **استقاله**: ondan kendisini **يقيله**’mesini istedi; o da onu **أقاله**. Ve iki satıcı **تقايل** etti: akitlerini karşılıklı feshettiler; satılan mal sahibine, bedel de alıcıya döndü; ikisinden biri yahut ikisi pişman olmuşsa. Ve “Onları **يتقايلان** hâlinde bıraktım”; yani her biri arkadaşından **يستقيل** eder. Ve “Satıştıktan sonra **تقايلا** ettiler”; yani birbirlerini bıraktılar. Ve “Allah sürçmeni **أقال** etti ve onu sana **أقالكها**”; yani senden geçti. Ondandır hadîs: “**من أقال نادما أقاله الله من نار جهنم**”. Ve rivayet olunur: “**أقال الله عثرته**”; yani satışı bozma hususunda onunla uyuştu ve ona cevap verdi. Ve hadîste: “**أقيلوا ذوي الهيآت عثراتهم**”. Ebû Zeyd dedi: “Babasıyla **تقيل** etti, **تقيلا**; ve ona **تقيض** etti, **تقيضا**: ona benzediği ve benzerlikte ona çektiği zaman.” Ve **العباب**’da: ve onun işini yaptı. Mecazdandır: “Su alçak yerde **تقيل** etti”: onda toplandığı zaman. Ve **قيل**: Âd’dan bir adamın adıdır. Ve **قيل**: Âd’ın Mekke’ye elçisi. **الحافظ** dedi: o, **قيل بن عير**’dir; haberi meşhurdur. **قيلة** (هاء ile): Evs ve Hazrec’in annesi; o, **قيلة بنت كاهل بن عذرة**’dir; **قضاعية**. Ve denilir ki: **بنت جفنة**; **غسانية**. Onu **الزبير بن بكار** ve başkaları zikretti; tercümesi **المعارف**’te ve **شروح المقامات**’ta geniştir. **قيلة**: Yemen San‘â’da **كنن** denilen bir dağın başında bir hisar. **القيلة**: **الأدرة**; kesre ile daha fasîh. Ondandır Ehl-i Beyt hadîsi: “**ولا حامل القيلة**”; o, husyenin şişmesidir; avam “**القيلتان**” der. **قيال**; **كتاب** gibi: çölde yüksek bir dağ; **الجوهري** nakletti. Ve **القيولة**: **القائلة**’de sütünü içmek için onu kendine hapsettiğin dişi deve; **الصاغاني** nakletti. Ve **الاقتيال**: değiştirme; denir ki: “Deveni pazara sok ve onunla başkasını **اقتل** et”; yani onunla değiştir; **ابن الأعرابي**’den. **الزجاجي** dedi: “Bir şeyi bir şeyle **اقتَال** etti”: onu değiştirdi. Ve **المقايلة**: karşı koyma; **المقايضة** gibi; o da mübadeledir. Ve onun üzerine istidrâk edilendir: **المقيل**: **القيلولة** yeri. **ابن بري** dedi: **المقال** da **القيلولة** yeri için gelmiştir. Şair dedi:

**فما إن يرعوين لمحل سبت                      وما إن يرعوين على مقال**

Ve hadîste: “**كان لا يقيل مالا ولا يبيته**”; yani sabah gelen maldan **القائلة** vaktine kadar olanı tutmaz; akşam geleni de sabaha kadar tutmaz. Ve **مقيل الرأس**: onun yeri; **القائلة** yerinden ödünç alınmıştır. Ondandır İbn Revâha’nın - Allah Teâlâ ondan razı olsun - şiiri:

**ضربا يزيل الهام عن مقيله**

**سيبويه** dedi: “**ما أقيله** denilmez; ondan **ما أنومه** ile müstağni oldular; ‘**تركت**’ dedikleri gibi, ‘**ودعت**’ demediler; bir illet için değil.” Ve “**ما أكلأ قائلته**”: yani onun uykusu. Ve **القيالة**: **القائلة**; Mısırlıca. Ve **القيلة**: **القيلولة**; Mekkelice. Ve adam **قيال**: **قيل** sahibi. Ve **اقتال**: günün yarısı içti; **ابن درستويه** hikâye etti; vezni **افتعل**’dir. Ve **القيلة**: **القيل**’den bir tek sefer; çoğulu **قيلات**. **الأزهري** dedi: Bir bedevî bana şu beyti okuttu:

**مالي لا أسقي حبيباتي**
**وهن يوم الورد أمهاتي**
**صبائحي غبائقي قيلاتي**

**حبيباته** ile muradı: suladığı ve sütünü içtiği develeridir; onları anneleri gibi kıldı. Ve denilir ki: O, **القيل**’e çok içicidir; eğer o, **مهياف** ince belli ise; günün yarısı içmeye muhtaç olur. Ve **المقيل**; **منبر** gibi: **القائلة**’de içinde sağım yapılan iri bir sağım kabı; **الهجري**’den. Ve şu beyti şâhid getirdi:

**عنز من السك ضبوب قنفل**
**تكاد من غزر تدق المقـيل**

Ve **القيل**: Himyer krallarından bir kraldır; ondan önceki krallarından **يتقيل** edilir; yani ona benzer; bu, onda (bu kelimede) yüzlerden biridir. Ve **دوحة مقيال**: altında çokça **يقال** edilir; o mecazdır. Ve onu, kin’inin **مقيل**’ine sapladım; yani göğsüne; o mecazdır. Ve **القيالة**, kesre ile: ondan **القيل** topluluğunun türetildiği emirlik; daha önce geçtiği gibi. Ve **قيلة**: onunla taranılan tarak; **أبي عمر الزاهد**’den, **شرح الفصيح**’in başlarında. Ve **قيلة بنت الأرقم التميمية** ve **قيلة بنت مخرمة العنبرية** ve **قيلة الخزاعية أم سباع** ve **قيلة الأنمارية**: sahâbî kadınlardır; Allah Teâlâ onlardan razı olsun. Ve **أبو قائلة**: Ömer’den rivayet eden tâbiî; ondan da Abdurrahman b. Hiyûvel rivayet etti. Ve **قيل بن عمرو بن الهجيم بنش عمرو بن تميم**; ve **الخطيب**, **ابن حبيب**’den nakletti ki o öldürüldü; **صرد** gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

قَالَ
1 قَالَ ذ He slept during midday: (Mgh:) or he stayed during midday. (TA, art. هجر.) ― -b2- قَيَّلَ: see another meaning, voce بَيَّتَ.

قَايَلَهُ البَيْعَ
3 قَايَلَهُ البَيْعَ ذ [He dissolved, rescinded, or annulled, with him the sale]. (A, art. رد.)

أَقَالَ اللّٰهُ عَثْرَتَكَ
4 أَقَالَ اللّٰهُ عَثْرَتَكَ ذ , and عِثاَرَكَ, [May God cancel thy slip, lapse, fault, wrong action, or mistake: (A, art. عثر:) may God raise thee from thy fall. (Msb, art. قيل.) أَقَالَهُ عَثْرَتَهُ He forgave him his slip, lapse, or fault. (MA.)

تَقَيَّلَ أَبَاهُ
5 تَقَيَّلَ أَبَاهُ ذ : see تَقَيَّضَ and تَأَسَّلَ.

اِسْتَقاَلَ البَيْعَ
10 اِسْتَقاَلَ البَيْعَ ذ He desired, or demanded, the rescinding of the sale, or purchase. (MA.) And استقال العَنْوَةُ He desired, or demanded, his passing over, or forgiving, the slip, lapse, or fault. (MA.) See also Har, p. 7. See also a verse cited voce عَنْوَةٌ.

قَائِلَةٌ
قَائِلَةٌ ذ : see غَاَئِرَهٌ.

مَقِيلٌ
مَقِيلٌ ذ A resting-place; syn. مُسْتَقَرٌّ: hence, مَقِيلُ الحُبِّ [the resting-place of love] and مَقِيلُ الغَيْظِ [the resting-place of wrath], applied by El-Mutanebbee to the heart. (W, i. 112.) See an ex. (mistranslated) in De Sacy's Ar. Gr., sec. ed., ii. 165: the same, with a var., in Ibn-Akeel p. 210.

##### Türkçe

قَالَ
1 **قَالَ** ذ Öğle vaktinde uyudu: (Mgh:) yahut öğle vaktinde kaldı. (TA, md. **هجر**.) ― -b2- **قَيَّلَ**: başka bir mânâ için, **بَيَّتَ** maddesine bak.

قَايَلَهُ البَيْعَ
3 **قَايَلَهُ البَيْعَ** ذ [Onunla birlikte satışı bozdu, feshetti yahut iptal etti]. (A, md. **رد**.)

أَقَالَ اللّٰهُ عَثْرَتَكَ
4 **أَقَالَ اللّٰهُ عَثْرَتَكَ** ذ , ve **عِثاَرَكَ**, [Allah sürçmeni, hatanı, kusurunu, yanlış fiilini yahut yanılmanı iptal etsin: (A, md. **عثر**:) Allah seni düşüşünden kaldırsın. (Msb, md. **قيل**.) **أَقَالَهُ عَثْرَتَهُ** Ona sürçmesini, hatasını yahut kusurunu bağışladı. (MA.)

تَقَيَّلَ أَبَاهُ
5 **تَقَيَّلَ أَبَاهُ** ذ : **تَقَيَّضَ** ve **تَأَسَّلَ**’e bak.

اِسْتَقاَلَ البَيْعَ
10 **اِسْتَقاَلَ البَيْعَ** ذ Satışın yahut satın almanın bozulmasını istedi yahut talep etti. (MA.) Ve **استقال العَنْوَةُ** O, sürçmenin, hatanın yahut kusurun üzerinden geçilmesini yahut bağışlanmasını istedi yahut talep etti. (MA.) Ayrıca Har, s. 7’ye bak. Ayrıca **عَنْوَةٌ** maddesinde zikredilen bir beyte bak.

قَائِلَةٌ
**قَائِلَةٌ** ذ : **غَاَئِرَهٌ**’e bak.

مَقِيلٌ
**مَقِيلٌ** ذ Bir dinlenme-yeri; eşanlamlısı **مُسْتَقَرٌّ**: bundan dolayı, **مَقِيلُ الحُبِّ** [aşkın dinlenme-yeri] ve **مَقِيلُ الغَيْظِ** [öfkenin dinlenme-yeri], El-Mutanebbee tarafından kalbe uygulanmıştır. (W, i. 112.) De Sacy’nin Ar. Gr.’inde, ikinci baskı, ii. 165’te (yanlış tercüme edilmiş) bir örneğe bak: aynısı, bir varyantla, İbn-Akeel s. 210’da.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

قَالَ
قَالَ ( y )  I ( n. ac. قَيْل 1 ,  مَقَال [ 17A ] ,  مَقِيْل [ 18 ] ,  قَائِلَة [ 21t ] ,
a.  قَيْلُوْلَة ), Slept at noon, took a siesta.

b.  ( n. ac. قَيْل 1 ), Drank, milked at noon.

c.  see IV (b) .

قَيَّلَ
قَيَّلَ II ,
a.  Made to drink at noon.

b.  Stood talking together.

c.  [ coll. ], Rested.

قَاْيَلَ
قَاْيَلَ III ,
a.  Gave in exchange.

أَقْيَلَ
أَقْيَلَ IV ,
a.  Watered at noon ( animal ).

b.  Cancelled, annulled ( bargain ).

c.  Pardoned.

تَقَيَّلَ
تَقَيَّلَ V ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Collected ( water ).

d.  Resembled, took after ( his father ).

تَقَاْيَلَ
تَقَاْيَلَ VI ,
a.  see IV (b) .

اِقْتَيَلَ
اِقْتَيَلَ VIII ,
a.  Exchanged.

اِسْتَقْيَلَ
اِسْتَقْيَلَ X ,
a.  Asked to cancel.

قَيْل
قَيْل [ 1 ],
a.  Midday draught of milk.

b.  ( pl. قُيُوْل 27 ,  أَقْيَاْل 38 ,  أَقْوَال [ أَقْيَاْل 38U ]), Surname of the kings of the Himyarites.

قَيْلَة
قَيْلَة [ 1t ],
a.  Camel milked at noon.

مَقِيْل
مَقِيْل [ 18 ],
a.  Place where one sleeps at noon.

قَائِل
قَائِل [ 21 ] , ( pl. قَيْل 1 ,  قُيَّل 11 ,  قُيَّاْل 29 ),
a.  One sleeping at noon.

قَائِلَة
قَائِلَة [ 21t ],
a.  fem. of قَاْيِل 21 .

b.  Noon.

c.  Siesta.

قَيُوْل
قَيُوْل [ 26 ],
a.  see 1 (a) .

قَيُوْلَة
قَيُوْلَة [ 26t ],
a.  see 1t .

اِقَالَة
اِقَالَة [ N. Ac.
a.  IV], Cancelling, annulment, abrogation.

قَيْلُوْلَة
قَيْلُوْلَة
a.  see 21t (c) .

قَيَّل
قَيَّل
a.  see 1 (b) .

##### Türkçe

**قَالَ**
**قَالَ** ( y ) I ( n. ac. **قَيْل** 1 , **مَقَال** [ 17A ] , **مَقِيْل** [ 18 ] , **قَائِلَة** [ 21t ] ,
a. **قَيْلُوْلَة** ), öğleyin uyudu, kaylûle yaptı.

b. ( n. ac. **قَيْل** 1 ), öğleyin içti, sağdı.

c. IV (b)’ye bak.

**قَيَّلَ**
**قَيَّلَ** II ,
a. öğleyin içirdi.

b. birlikte konuşarak ayakta durdu.

c. [ topl. ], dinlendi.

**قَاْيَلَ**
**قَاْيَلَ** III ,
a. karşılık olarak verdi.

**أَقْيَلَ**
**أَقْيَلَ** IV ,
a. öğleyin suladı (hayvanı).

b. iptal etti, feshetti (alışverişi).

c. affetti.

**تَقَيَّلَ**
**تَقَيَّلَ** V ,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. topladı (suyu).

d. benzedi, çekti (babasına).

**تَقَاْيَلَ**
**تَقَاْيَلَ** VI ,
a. IV (b)’ye bak.

**اِقْتَيَلَ**
**اِقْتَيَلَ** VIII ,
a. değiş tokuş etti.

**اِسْتَقْيَلَ**
**اِسْتَقْيَلَ** X ,
a. iptal etmeyi istedi.

**قَيْل**
**قَيْل** [ 1 ],
a. öğle vakti süt içimi.

b. ( pl. **قُيُوْل** 27 , **أَقْيَاْل** 38 , **أَقْوَال** [ **أَقْيَاْل** 38U ]), Himyerî krallarının lakabı.

**قَيْلَة**
**قَيْلَة** [ 1t ],
a. öğleyin sağılan deve.

**مَقِيْل**
**مَقِيْل** [ 18 ],
a. kişinin öğleyin uyuduğu yer.

**قَائِل**
**قَائِل** [ 21 ] , ( pl. **قَيْل** 1 , **قُيَّل** 11 , **قُيَّاْل** 29 ),
a. öğleyin uyuyan kimse.

**قَائِلَة**
**قَائِلَة** [ 21t ],
a. **قَاْيِل** 21’in müennesi.

b. öğle.

c. kaylûle.

**قَيُوْل**
**قَيُوْل** [ 26 ],
a. 1 (a)’ya bak.

**قَيُوْلَة**
**قَيُوْلَة** [ 26t ],
a. 1t’ye bak.

**اِقَالَة**
**اِقَالَة** [ N. Ac.
a. IV], iptal etme, fesih, ilga.

**قَيْلُوْلَة**
**قَيْلُوْلَة**
a. 21t (c)’ye bak.

**قَيَّل**
**قَيَّل**
a. 1 (b)’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

قيل
قَالَ - يَقِِيلُ - قَائِل - مَقِيْل
قَالَ - يَقِِيلُ + الكائن: يستريح مخلداً إلى النوم في النهار بعد وقت الظهيرة
قَائِل: اسم فاعل صفة مشبهة من " قَالَ - يَقِِيلُ "
مَقِيْل: اسم مكان على وزن " مـَفعـِل" : المكان الذي يستلقي ويستريح فيه مخلداً للنوم في النهار
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نقص الوعي والنوم وفقد الوعي بدرجاته المختلفة مرتبة تبعاًً لتسلسل دورة النوم والغفلة، ثم مرتبة تبعاً لعمق نقص أو فقد الوعي والانتباه " وهي:
صَعِقَ - يَصْعَقُ، نَعَسَ - يَنْعَسُ (نَعَسَ - يَنْعُسُ)، وسِنَ - يَوْسَنُ، نَامَ - يَنَامُ، قَالَ - يَقِِيلُ، هَجَعَ - يَهْجَعُ
صَعِقَ - يَصْعَقُ، هَجَعَ - يَهْجَعُ، نَامَ - يَنَامُ، قَيَلَ - يَقِيلُ، نَعَسَ - يَنْعَسُ (نَعَسَ - يَنْعُسُ)، وسِنَ - يَوْسَنُ
يفرق لفظاً:
قَالَ - يَقِِيلُ + الكائن: يستريح مخلداً إلى النوم في النهار بعد وقت الظهيرة
قَال - يَقُوْلُ + كائن + أمراً أو كلاماً + لـِ كائن أو شيء: يبنى في نفسه قولاً مخصصاً لكائن، ثم ينقله إليه على شكل كلام
قائلون
	﴿وكم من قرية أهلكناها فجاءها بأسنا بياتا أو هم قائلون(4)﴾ الأعراف
مقيلا
	﴿أصحاب الجنة يومئذ خير مستقرا وأحسن مقيلا(24)﴾ الفرقان
مختار الصحاح
● [قيل] ق ي ل: القائِلةُ الطهيرة يقال أتانا عند القائلة وقد يكون يمعنى القيْلولةٍ أيضا وهي النوم في الظهيرة تقول قال من باب باع و قَيْلُولَةً أيضا و مَقيلا فهو قائِلٌ وقوم قَيْلٌ مثل صاب وصحب و قُيَّلأٌ أيضا بالتشديد و القَيْلُ شرب نصف النهار يقال قَيَّلُه فَتَقَيَّل أي سقاه نصف النهار فشرب و أقالَهُ البيع إقالةً وهو فسخة وربما قالوا قضالَهُ البيع بغير ألف وهي لغة قليلة و اسْتَقَالَهُ البيع فَأَقَالَهُ إياه
الراغب
قيل
- قوله تعالى: }أصحاب الجنة يومئذ خير مستقرا وأحسن مقيلا{ [الفرقان/ 24] مصدر: قلت قيلولة: نمت نصف النهار، أو موضع القيلولة، وقد يقال: قلته في البيع قيلا وأقلته، وتقايلا بعد ما تبايعا.
ملخص اللسان:
1.     قيل القائلة : الظَّهِيرة .
2.      القَيْلُولة نَوْمةُ نِصْف النهار وهي القائلةُ قال يَقِيلُ وقد قال القوم قَيْلاً و قائلةً و قَيْلولةً و مَقالاً و مَقِيلاً. والمَقِيل والقَيْلولة : الاستراحة نصفَ النهار وإِن لم يكن معها نَوْمٌ
3.     و القَيْلُ و القَيْلة الناقة التي تحلَب في ذلك الوقت .
4.     و تَقَايل البيِّعان : تَفاسَخا صَفْقَتهما . وتكون الإِقالة في البَيعة والعهد .
5.     و تَقَيَّل الماءُ في المكان المنخفض : اجتمع .
6.     و المُقايَلة والمُقايَضة المبادلة يقال : قَايَضه وقايَله إِذا بادَله .
لسان العرب
● - قول: القَوْل: الكلام على الترتيب، وهو عند المحقِّق كل لفظ قال به     اللسان، تامّاً كان أَو ناقصاً، تقول: قال يقول قولاً، والفاعل قائل،     والمفعول مَقُول؛ قال سيبويه: واعلم أَن قلت في كلام العرب إِنما وقعت على أَن     تحكي بها ما كان كلاماً لا قَوْلاً، يعني بالكلام الجُمَل كقولك زيد منطلق     وقام زيد، ويعني بالقَوْل الأَلفاظ المفردة التي يبنى الكلام منها كزيد     من قولك زيد منطلق، وعمرو من قولك قام عمرو، فأَما تَجوُّزهم في تسميتهم     الاعتقادات والآراء قَوْلاً فلأَن الاعتقاد يخفَى فلا يعرف إِلاَّ     بالقول، أَو بما يقوم مقام القَوْل من شاهد الحال، فلما كانت لا تظهر إِلا     بالقَوْل سميت قولاً إِذ كانت سبباً له، وكان القَوْل دليلاً عليها، كما     يسمَّى الشيء باسم غيره إِذا كان ملابساً له وكان القول دليلاً عليه، فإِن     قيل: فكيف عبَّروا عن الاعتقادات والآراء بالقَوْل ولم يعبروا عنها     بالكلام، ولو سَوَّوْا بينهما أَو قلبوا الاستعمال فيهما كان ماذا؟ فالجواب:     أَنهم إِنما فعلوا ذلك من حيث كان القَوْل بالاعتقاد أَشبه من الكلام، وذلك     أن الاعتقاد لا يُفْهَم إِلاَّ بغيره وهو العبارة عنه كما أَن القَوْل قد     لا يتمُّ معناه إِلاَّ بغيره، أَلا ترى أَنك إِذا قلت قام وأَخليته من     ضمير فإِنه لا يتم معناه الذي وضع في الكلام عليه وله؟ لأَنه إِنما وُضِع     على أَن يُفاد معناه مقترِناً بما يسند إِليه من الفاعل، وقام هذه نفسها     قَوْل، وهي ناقصة محتاجة إِلى الفاعل كاحتياج الاعتقاد إِلى العبارة عنه،     فلما اشتبها من هنا عبِّر عن أَحدهما بصاحبه، وليس كذلك الكلام لأَنه     وضع على الاستقلال والاستغناء عما سواه، والقَوْل قد يكون من المفتقِر إِلى     غيره على ما قدَّمْناه، فكان بالاعتقاد المحتاج إِلى البيان أَقرب     وبأَنْ يعبَّر عنه أَليق، فاعلمه. وقد يستعمل القَوْل في غير الإِنسان؛ قال     أَبو النجم:     قالت له الطيرُ: تقدَّم راشدا،     إِنك لا ترجِعُ إِلا جامِدا     وقال آخر:     قالت له العينانِ: سمعاً وطاعةً،     وحدَّرتا كالدُّرِّ لمَّا يُثَقَّب     وقال آخر:     امتلأَ الحوض وقال: قَطْني     وقال الآخر:     بينما نحن مُرْتعُون بفَلْج،     قالت الدُّلَّح الرِّواءُ: إِنِيهِ     إِنِيهِ: صَوْت رَزَمة السحاب وحَنِين الرَّعْد؛ ومثله أَيضاً:     قد قالتِ الأَنْساعُ للبَطْن الحَقِي     وإِذا جاز أَن يسمَّى الرأْي والاعتقاد قَوْلاً، وإِن لم يكن صوتاً، كان     تسميتهم ما هو أَصوات قولاً أَجْدَر بالجواز، أَلا ترى أَن الطير لها     هَدِير، والحوض له غَطِيط، والأَنْساع لها أَطِيط، والسحاب له دَوِيّ؟     فأَما قوله:     قالت له العَيْنان: سَمْعاً وطاعة     فإِنه وإِن لم يكن منهما صوت، فإِن الحال آذَنَتْ بأَن لو كان لهما     جارحة نطق لقالتا سمعاً وطاعة؛ قال ابن جني: وقد حرَّر هذا الموضع وأَوضحه     عنترة بقوله:     لو كان يَدْرِي ما المْحَاورة اشْتَكى،     أَو كان يَدْرِي ما جوابُ تَكَلُّمي     (* وفي رواية أخرى:     ولكان لو علم الكلامَ مُكَلمي)     والجمع أَقْوال، وأَقاوِيل جمع الجمع؛ قال يقول قَوْلاً وقِيلاً     وقَوْلةً ومَقالاً ومَقالةً؛ وأَنشد ابن بري للحطيئة يخاطب عمر، رضي الله     عنه:تحنّنْ علَيَّ، هَداكَ المَلِيك     فإِنَّ لكلِّ مَقام مَقالا     وقيل: القَوْل في الخير والشر، والقال والقِيل في الشرِّ خاصة، ورجل     قائل من قوم قُوَّل وقُيَّل وقالةٍ. حكى ثعلب: إِنهم لَقالةٌ بالحق، وكذلك     قَؤول وقَوُول، والجمع قُوُل وقُوْل؛ الأَخيرة عن سيبويه، وكذلك قَوّال     وقَوّالةٌ من قوم قَوَّالين وقَوَلةٍ وتِقْوَلةٌ وتِقْوالةٌ؛ وحكى سيبويه     مِقْوَل، وكذلك الأُنثى بغير هاء، قال: ولا يجمع بالواو والنون لأَن     مؤَنثه لا تدخله الهاء. ومِقْوال: كمِقْول؛ قال سيبويه: هو على النسَب، كل ذلك     حسَن القَوْل لسِن، وفي الصحاح: كثير القَوْل. الجوهري: رجل قَؤُول وقوم     قُوُل مثل صَبور وصُبُر، وإِن شئت سكنت الواو. قال ابن بري: المعروف عند     أَهل العربية قَؤُول وقُوْل، بإِسكان الواو، تقول: عَوان وعُوْن الأَصل     عُوُن؛ ولا يحرك إِلا في الشعر كقول الشاعر:     تَمْنَحُه سُوُكَ الإِسْحِل     (* قوله «تمنحه إلخ» صدره كما في مادة سوك:     أغر الثنايا أحم اللثاــــــت تمنحه سوك الإِسحل).     قال: وشاهد قوله رجل قَؤُول قول كعب بن سعد الغَنَوي:     وعَوراء قد قِيلَتْ فلم أَلْتَفِتْ لها،     وما الكَلِمُ العُورانُ لي بِقَبيل     وأُعرِضُ عن مولاي، لو شئت سَبَّني،     وما كلّ حين حلمه بأَصِيل     وما أَنا، للشيء الذي ليس نافِعِي     ويَغْضَب منه صاحبي، بِقَؤُول     ولستُ بِلاقي المَرْء أَزْعُم أَنه     خليلٌ، وما قَلْبي له بخَلِيل     وامرأَة قَوَّالة: كثيرة القَوْل، والاسم القالةُ والقالُ والقِيل. ابن     شميل: يقال للرجل إِنه لَمِقْوَل إِذا كان بَيِّناً ظَرِيفَ اللسان.     والتِّقْولةُ، الكثيرُ الكلام البليغ في حاجته. وامرأَة ورجل تِقْوالةٌ:     مِنْطِيقٌ. ويقال: كثُر القالُ والقِيلُ. الجوهري: القُوَّل جمع قائل مثل     راكِع ورُكَّع؛ قال رؤبة:     فاليوم قد نَهْنَهَني تنَهْنُهِي،     أَوَّل حلم ليس بالمُسَفَّهِ،     وقُوَّل إِلاَّ دَهٍ فَلا دَهِ     وهو ابنُ أَقوالٍ وابنُ قَوَّالٍ أَي جيدُ الكلام فصيح. التهذيب: العرب     تقول للرجل إِذا كان ذا لسانٍ طَلِق إِنه لابنُ قَوْلٍ وابن أَقْوالٍ.     وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه نهى عن قِيل وقال وإِضاعةِ المال؛     قال أَبو عبيد في قوله قيل وقال نحوٌ وعربيَّة، وذلك أَنه جعل القال     مصدراً، أَلا تراه يقول عن قِيلٍ وقالٍ كأَنه قال عن قيلٍ وقَوْلٍ؟ يقال على     هذا: قلتُ قَوْلاً وقِيلاً وقالاً، قال: وسمعت الكسائي يقول في قراءة     عبد الله: ذلك عيسى بنُ مريم قالَ الحقِّ الذي فيه يَمْتَرُونَ؛ فهذ من هذا     كأَنه قال: قالَ قَوْلَ الحق؛ وقال الفراء: القالُ في معنى القَوْل مثل     العَيْب والعابِ، قال: والحق في هذا الموضع يراد به الله تعالى ذِكرُه     كأَنه قال قَوْلَ اللهِ. الجوهري: وكذلك القالةُ. يقال: كثرتْ قالةُ الناس،     قال: وأَصْل قُلْتُ قَوَلْتُ، بالفتح، ولا يجوز أَن يكون بالضم لأَنه     يتعدّى. الفراء في قوله، صلى الله عليه وسلم: ونهيِه عن قِيل وقال وكثرة     السؤَال، قال: فكانتا كالاسمين، وهما منصوبتان ولو خُفِضتا على أَنهما     أُخرجتا من نية الفعل إِلى نية الأَسماء كان صواباً كقولهم: أَعْيَيْتني من     شُبٍّ إِلى دُبٍّ؛ قال ابن الأَثير: معنى الحديث أَنه نهَى عن فُضُول ما     يتحدَّث به المُتجالِسون من قولهم قِيلَ كذا وقال كذا، قال: وبناؤهما على     كونهما فعلين ماضيين محكيَّيْن متضمِّنين للضمير، والإِعراب على     إِجرائهما مجرى الأَسماء خِلْوَيْن من الضمير وإِدخال حرف التعريف عليهما لذلك في     قولهم القِيل والقال، وقيل: القالُ الابتداء، والقِيلُ الجواب، قال:     وهذا إِنما يصح إِذا كانت الرواية قِيل وقال على أَنهما فِعْلان، فيكون     النهي عن القَوْل بما لا يصح ولا تُعلم حقيقتُه، وهو كحديثه الآخر: بئس     مَطِيَّةُ الرجل زعموا وأَما مَنْ حكَى ما يصح وتُعْرَف حقيقتُه وأَسنده إِلى     ثِقةٍ صادق فلا وجه للنهي عنه ولا ذَمَّ، وقال أَبو عبيد: إِنه جعل     القال مصدراً كأَنه قال: نهى عن قيلٍ وقوْلٍ، وهذا التأْويل على أَنهما     اسمان، وقيل: أَراد النهي عن كثرة الكلام مُبتدئاً ومُجيباً، وقيل: أَراد به     حكاية أَقوال الناس والبحث عما لا يجدي عليه خيراً ولا يَعْنيه أَمرُه؛     ومنه الحديث: أَلا أُنَبِّئُكم ما العَضْهُ؟ هي النميمةُ القالةُ بين الناس     أَي كثرة القَوْلِ وإِيقاع الخصومة بين الناس بما يحكي البعضُ عن البعض؛     ومنه الحديث: فَفَشَتِ القالةُ بين الناس، قال: ويجوز أَن يريد به     القَوْل والحديثَ. الليث: تقول العرب كثر فيه القالُ والقِيلُ، ويقال إِن     اشتِقاقَهما من كثرة ما يقولون قال وقيل له، ويقال: بل هما اسمان مشتقان من     القَوْل، ويقال: قِيلَ على بناء فِعْل، وقُيِل على بناء فُعِل، كلاهما من     الواو ولكن الكسرة غلبت فقلبت الواو ياء، وكذلك قوله تعالى: وسِيقَ الذين     اتّقَوْا ربَّهم. الفراء: بنو أَسد يقولون قُولَ وقِيلَ بمعنى واحد؛     وأَنشد:     وابتدأَتْ غَضْبى وأُمَّ الرِّحالْ،     وقُولَ لا أَهلَ له ولا مالْ     بمعنى وقِيلَ:     وأَقْوَلَهُ ما لم يَقُلْ وقَوَّلَه ما لم يَقُل، كِلاهما: ادّعى عليه،     وكذلك أَقاله ما لم يقُل؛ عن اللحياني. قَوْل مَقُولٌ ومَقْؤول؛ عن     اللحياني أَيضاً، قال: والإتمام لغة أَبي الجراح. وآكَلْتَني وأَكَّلْتَني ما     لم آكُل أَي ادّعَيْته عَليَّ. قال شمر: تقول قوَّلَني فُلان حتى قلتُ     أَي علمني وأَمرني أَن أَقول، قال: قَوَّلْتَني وأَقْوَلْتَني أَي علَّمتني     ما أَقول وأَنطقتني وحَمَلْتني على القَوْل. وفي حديث سعيد بن المسيب     حين قيل له: ما تقول في عثمان وعلي، رضي الله عنهما؟ فقال: أَقول فيهما ما     قَوَّلَني الله تعالى؛ ثم قرأَ: والذين جاؤوا من بعدهم يقولون ربنا اغفر     لنا ولإِخواننا الذين سبقونا بالإِيمان (الآية). وفي حديث علي، عليه     السلام: سمع امرأَة تندُب عمَر فقال: أَما والله ما قالتْه ولكن قُوِّلتْه     أَي لُقِّنته وعُلِّمته وأُلْقي على لسانها يعني من جانب الإِلْهام أَي     أَنه حقيق بما قالت فيه. وتَقَوَّل قَوْلاً: ابتدَعه كذِباً. وتقوَّل فلان     عليَّ باطلاً أَي قال عَليَّ ما لم أَكن قلتُ وكذب عليَّ؛ ومنه قوله     تعالى: ولو تقوَّل علينا بعضَ الأَقاويل. وكلمة مُقَوَّلة: قِيلتْ مرَّة بعد     مرَّة.     والمِقْوَل: اللسان، ويقال: إِنَّ لي مِقْوَلاً، وما يسُرُّني به     مِقْوَل، وهو لسانه. التهذيب: أَبو الهيثم في قوله تعالى: زعم الذين كفروا أَن     لن يُبْعَثوا، قال: اعلم أَنُ العرب تقول: قال إِنه وزعم أَنه، فكسروا     الأَلف في قال على الابتداء وفتحوها في زعم، لأَن زعم فِعْل واقع بها     متعدٍّ إِليها، تقول زعمت عبدَ الله قائماً، ولا تقول قلت زيداً خارجاً إِلاَّ     أَن تدخل حرفاً من حروف الاستفهام في أَوله فتقول: هل تَقُوله خارجاً،     ومتى تَقُوله فعَل كذا، وكيف تقوله صنع، وعَلامَ تَقُوله فاعلاً، فيصير     عند دخول حروف الاستفهام عليه بمنزلة الظن، وكذلك تقول: متى تَقُولني     خارجاً، وكيف تَقُولك صانعاً؟ وأَنشد:     فمتى تَقُول الدارَ تَجْمَعُنا     قال الكميت:     عَلامَ تَقُول هَمْدانَ احْتَذَتْنا     وكِنْدَة، بالقوارِصِ، مُجْلِبينا؟     والعرب تُجْري تقول وحدها في الاستفهام مجرى تظنُّ في العمل؛ قال هدبة     بن خَشْرم:     متى تَقُول القُلُصَ الرَّواسِما     يُدْنِين أُمَّ قاسِمٍ وقاسِما؟     فنصب القُلُص كما ينصب بالظنِّ ؛ وقال عمرو بن معديكرب:     عَلامَ تَقُول الرُّمْحَ يُثْقِلُ عاتِقي،     إِذا أَنا لم أَطْعُنْ، إِذا الخيلُ كَرَّتِ؟     وقال عمر بن أَبي ربيعة:     أَمَّا الرَّحِيل فدُون بعدَ غدٍ،     فمتى تَقُولُ الدارَ تَجْمَعُنا؟     قال: وبنو سليم يُجْرون متصرِّف قلت في غير الاستفهام أَيضاً مُجْرى     الظنِّ فيُعدُّونه إِلى مفعولين، فعلى مذهبهم يجوز فتح انَّ بعد القَول. وفي     الحديث: أَنه سَمِعَ صوْت رجل يقرأُ بالليل فقال أَتَقُوله مُرائياً أَي     أَتظنُّه؟ وهو مختصٌّ بالاستفهام؛ ومنه الحديث: لمَّا أَراد أَن يعتَكِف     ورأَى الأَخْبية في المسجد فقال: البِرَّ تَقُولون بهنَّ أَي تظنُّون     وتَرَوْن أَنهنَّ أَردْنَ البِرَّ، قال: وفِعْلُ القَوْلِ إِذا كان بمعنى     الكلام لا يعمَل فيما بعده، تقول: قلْت زيد قائم، وأَقول عمرو منطلق، وبعض     العرب يُعمله فيقول قلْت زيداً قائماً، فإِن جعلتَ القَوْلَ بمعنى الظنّ     أَعملته مع الاستفهام كقولك: متى تَقُول عمراً ذاهباً، وأَتَقُول زيداً     منطلقاً؟     أَبو زيد: يقال ما أَحسن قِيلَك وقَوْلك ومَقالَتك ومَقالَك وقالَك،     خمسة أَوجُه. الليث: يقال انتشَرَت لفلان في الناس قالةٌ حسنة أَو قالةٌ     سيئة، والقالةُ تكون بمعنى قائلةٍ، والقالُ في موضع قائل؛ قال بعضهم لقصيدة:     أَنا قالُها أَي قائلُها. قال: والقالةُ القَوْلُ الفاشي في الناس.     والمِقْوَل: القَيْل بلغة أَهل اليمن؛ قال ابن سيده: المِقْوَل والقَيْل     الملك من مُلوك حِمْير يَقُول ما شاء، وأَصله قَيِّل؛ وقِيلَ: هو دون     الملك الأَعلى، والجمع أَقْوال. قال سيبويه: كسَّروه على أَفْعال تشبيهاً     بفاعل، وهو المِقْوَل والجمع مَقاوِل ومَقاوِلة، دخلت الهاء فيه على حدِّ     دخولها في القَشاعِمة؛ قال لبيد:     لها غَلَلٌ من رازِقيٍّ وكُرْسُفٍ     بأَيمان عُجْمٍ، يَنْصُفُون المَقاوِلا     والمرأَة قَيْلةٌ. قال الجوهري: أَصل قَيْل قَيِّل، بالتشديد، مثل     سَيِّد من ساد يَسُود كأَنه الذي له قَوْل أَي ينفُذ قولُه، والجمع أَقْوال     وأَقْيال أَيضاً، ومن جمَعه على أَقْيال لم يجعل الواحد منه مشدَّداً؛     التهذيب: وهم الأَقْوال والأَقْيال، الواحد قَيْل، فمن قال أَقْيال بناه على     لفظ قَيْل، ومن قال أَقْوال بناه على الأَصل، وأَصله من ذوات الواو؛ وروي     عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه كتب لوائل بن حُجْر ولقومه: من     محمدٍ رسول الله إِلى الأَقْوالِ العَباهِلة، وفي رواية: إِلى الأَقْيال     العَباهِلة؛ قال أَبو عبيدة: الأَقْيال ملوك باليمن دون الملك الأَعظم،     واحدُهم قَيْل يكون ملكاً على قومه ومِخْلافِه ومَحْجَره، وقال غيره: سمي     الملك قَيْلاً لأَنه إِذا قال قولاً نفَذ قولُه؛ وقال الأَعشى فجعلهم     أَقْوالاً:     ثم دانَتْ، بَعْدُ، الرِّبابُ، وكانت     كعَذابٍ عقوبةُ الأَقْوالِ     ابن الأَثير في تفسير الحديث قال: الأَقْوال جمع قَيْل، وهو الملك     النافذ القَوْل والأَمرِ، وأَصله قَيْوِل فَيْعِل من القَوْل، حذفت عينه، قال:     ومثله أَموات في جمع ميْت مخفف ميّت، قال: وأَما أَقْيال فمحمول على لفظ     قَيْل كما قيل أَرْياح في جمع ريح، والشائع المَقِيس أَرْواح. وفي     الحديث: سبحان مَنْ تَعَطَّف العِزَّ وقال بِه: تعطَّف العِزَّ أَي اشتمل     بالعِزِّ فغلب بالعز كلَّ عزيز، وأَصله من القَيْل ينفُذ قولُه فيما يريد؛     قال ابن الأَثير: معنى وقال به أَي أَحبَّه واختصَّه لنفسه، كما يُقال:     فلان يَقُول بفلان أَي بمحبَّته واختصاصِه، وقيل: معناه حَكَم به، فإِن     القَوْل يستعمل في معنى الحُكْم. وفي الحديث: قولوا بقَوْلكم أَو بعض     قَوْلِكم ولا يَسْتَجْرِيَنَّكم الشيطان أَي قُولوا بقَوْل أَهل دِينكم     ومِلَّتكم، يعني ادعوني رسولاً ونبيّاً كما سمَّاني الله، ولا تسموني سيِّداً كما     تسمُّون رؤساءكم، لأَنهم كانوا يحسَبون أَن السيادة بالنبوة كالسيادة     بأَسباب الدنيا، وقوله بعض قولِكم يعني الاقتصادَ في المقال وتركَ الإِسراف     فيه، قال: وذلك أَنهم كانوا مدحوه فكره لهم المبالغة في المدح فنهاهم     عنه، يريد تكلَّموا بما يحضُركم من القَوْلِ ولا تتكلَّفوه كأَنكم وُكلاءُ     الشيطان ورُسُلُه تنطِقون عن لسانه. واقْتال قَوْلاً: اجْتَرَّه إِلى     نفسِه من خير أَو شر. واقْتالَ عليهم: احْتَكَم؛ وأَنشد ابن بري للغَطَمَّش     من بني شَقِرة:     فبالخَيْر لا بالشرِّ فارْجُ مَوَدَّتي،     وإِنِّي امرُؤٌ يَقْتالُ مني التَّرَهُّبُ     قال أَبو عبيد: سمعت الهيثم بن عدي يقول: سمعت عبد العزيز بن عمر بن عبد     العزيز يقول في رُقْية النَّمْلة: العَرُوس تَحْتَفِل، وتَقْتالُ     وتَكْتَحِل، وكلَّ شيء تَفْتَعِلْ، غير أَن لا تَعْصِي الرجل؛ قال: تَقْتال     تَحْتَكِم على زوجها. الجوهري: اقْتال عليه أَي تحكَّم؛ وقال كعب بن سعد     الغَنَويّ:     ومنزلَةٍ في دار صِدْق وغِبْطةٍ،     وما اقْتال من حُكْمٍ عَليَّ طَبيبُ     قال ابن بري: صواب إِنشاده بالرفع ومنزلةٌ لأَن قبله:     وخَبَّرْ تُماني أَنَّما الموتُ في القُرَى،     فكيف وهاتا هَضْبَةٌ وكَثِيبُ     وماءُ سماء كان غير مَحَمَّة     بِبَرِّيَّةٍ، تَجْري عليه جَنُوبُ     وأَنشد ابن بري للأَعشى:     ولمِثْلِ الذي جَمَعْتَ لِرَيْبِ الد     هر تَأْبى حكومة المُقْتالِ     وقاوَلْته في أَمره وتَقاوَلْنا أَي تَفاوَضْنا؛ وقول لبيد:     وإِنَّ الله نافِلةٌ تقاه،     ولا يَقْتالُها إِلا السَّعِيدُ     أَي ولا يقولها؛ قال ابن بري: صوابه فإِنَّ الله، بالفاء؛ وقبله:     حَمِدْتُ اللهَ واللهُ الحميدُ     والقالُ: القُلَةُ، مقلوب مغيَّر، وهو العُود الصغير، وجمعه قِيلان؛     قال:وأَنا في ضُرَّاب قِيلانِ القُلَهْ     الجوهري: القالُ الخشبة التي يضرَب بها القُلَة؛ وأَنشد:     كأَنَّ نَزْوَ فِراخِ الهامِ، بينَهُم،     نَزْوُ القُلاة، قلاها قالُ قالِينا     قال ابن بري: هذا البيت يروى لابن مقبل، قال: ولم أَجده في شعره.     ابن بري: يقال اقْتالَ بالبعير بعيراً وبالثوب ثوباً أَي استبدله به،     ويقال: اقْتال باللَّوْن لَوْناً آخر إِذا تغير من سفرٍ أَو كِبَر؛ قال     الراجز:     فاقْتَلْتُ بالجِدّة لَوْناً أَطْحَلا،     وكان هُدَّابُ الشَّباب أَجْملا     ابن الأَعرابي: العرب تقول قالوا بزيدٍ أَي قَتَلُوه، وقُلْنا به أَي     قَتَلْناه؛ وأَنشد:     نحن ضربناه على نِطَابه،     قُلْنا به قُلْنا به قُلْنا به     أَي قَتَلْناه، والنَّطابُ: حَبْل العاتِقِ. وقوله في الحديث: فقال     بالماء على يَده؛ وفي الحديث الآخر: فقال بِثَوبه هكذا، قال ابن الأَثير:     العرب تجعل القول عبارةً عن جميع الأَفعال وتطلِقه على غير الكلام واللسان     فتقول قال بِيَده أَي أَخذ، وقال برِجْله أَي مشى؛ وقد تقدَّم قول     الشاعر:وقالت له العَيْنانِ: سمعاً وطاعة     أَي أَوْمَأَتْ، وقال بالماء على يدِه أَي قَلب، وقال بثوب أَي رفَعَه،     وكل ذلك على المجاز والاتساع كما روي في حديث السَّهْوِ قال: ما يَقُولُ     ذو اليدين؟ قالوا: صدَق، روي أَنهم أَوْمَؤُوا برؤوسِهم أَي نعم ولم     يتكلَّموا؛ قال: ويقال قال بمعنى أَقْبَلَ، وبمعنى مال واستراحَ وضرَب وغلَب     وغير ذلك.     وفي حديث جريج: فأَسْرَعَت القَوْلِيَّةُ إِلى صَوْمَعَتِه؛ همُ     الغَوْغاءُ وقَتَلَةُ الأَنبياء واليهودُ، وتُسمَّى الغَوْغاءُ     قَوْلِيَّةً.
مقاييس اللغة:
(قيل) القاف والياء واللام أصلُ كَلِمِهِ الواو، وإنّما كُتِب هاهنا للَّفْظ. فالقَيْل: الملكُ من مُلوكِ حِمْيرَ، وجَمْعُه أقيال. ومَن جَمَعه على الأقوال فواحدهم قَيِّل بتشديد الياء. والقيلُ والقَال، قال ابن السِّكِّيت: هما اسمانِ لا مصدران. واقْتَالَ على فُلانٍ([3])؛ إذا تَحَكَّم. ومعناه عندنا أنَّه يُشبَّه بالملك الذي هو قَيْلٌ. قال:
وماءُ سَماء كانَ غَيْرَ مَحَمَّةٍ *** وما اقتالَ في حُكْمٍ عليَّ طبيبُ([4])
ومما شَذَّ عن هذا الأصل القَيْل: شُرْبُ نصفِ النَّهار. والقائلة: نومُ نِصف النهار. وقولهم: تقيَّلَ فلانٌ أباه: أشْبَهَه، إنما الأصل تَقَيَّضَ، واللام مُبدَلةٌ من ضاد، ومعناه أنَّهما كانا في الشَّبَه قَيْضَيْنِ.
القاموس المحيط:
القائِلَة نِصْفُ النَّهارِ. قال قَيْلاً وقائِلَةً وقَيْلُولَةً ومَقالاً ومَقيلاً. وتَقَيَّلَ نامَ فيه، فهو قائِلٌ
ج: قُيَّلٌ وقُيَّالٌ وقَيْلٌ، كشَرْبٍ، اسمُ جَمْعٍ. والقَيْلُ، وكصَبورٍ: اللَّبَنُ يُشْرَبُ في القائِلَة، أو القَيْلُ: شُرْبُ نِصْفِ النَّهارِ، والناقَةُ التي تُحْلَبُ عند القائِلَةِ، كالقَيْلَةِ، والنائِمُ، كالقائِلِ.
والتَّقْييلُ: السَّقْيُ فيها. وتَقَيَّلَ: شَرِبَ فيها، أَو حَلَبَ الناقَةَ فيها. وشَرِبتِ الإِبِلُ قائِلَةً، أَي: فيها. وأَقَلْتُها وقَيَّلْتُها. وقِلْتُه البَيْعَ، بالكسرِ، وأقَلْتُهُ: فَسَخْتُهُ. واسْتَقَالَهُ: طَلَبَ إليه أن يُقيلَه، وتَقَايَلَ البَيِّعانِ. وأقالَ الله عَثْرَتَكَ وأقالَكَها. وتَقَيَّلَ أباهُ: أشْبَهَه، و الماءُ: اجْتَمَعَ. وَقَيْلٌ: وافِدُ عادٍ، وبهاءٍ: أُمُّ الْأَوْسِ والخَزْرَجِ، وحِصْنٌ على رأسِ جَبَلٍ كَنَنٍ بصَنْعاءَ، والْأُدْرَةُ، وبالكسر أفْصَحُ. وككِتابٍ: جَبَلٌ بالبادِيَةِ. والقَيولَةُ: الناقةُ تَحْبسُها لنَفْسِكَ تَشْرَبُ لَبَنَها في القائِلَةِ. والاقْتيالُ: الاسْتبْدالُ. والمُقايَلَةُ: المُعاوَضَةُ.
تاج العروس:
قيل
القائلة : نصف النهار كما في المحكم وفي الصحاح : الظهيرة ومثله في العين يقال : أتانا عند قائلة النهار وقد تكون بمعنى القيلولة أيضا وهي النوم في نصف النهار وقال الليث : القيلولة : نوم نصف النهار وهي القائلة . قال يقيل قيلا وقائلة وقيلولة ومقالا ومقيلا الأخيرة عن سيبويه وقال الجوهري : هو شاذ . وتقيل : نام فيه أي نصف النهار وقال الأزهري : القيلولة والمقيل : الاستراحة نصف النهار عند العرب وإن لم يكن مع ذلك نوم والدليل على ذلك أن الجنة لا نوم فيها وقد قال الله تعالى : " أصحاب الجنة يومئذ خير مستقرا وأحسن مقيلا " وفي الحديث : " أقيلوا فإن الشياطين لا تقيل " وفي الحديث : " ما مهجر كمن قال " أي ليس من هاجر عن وطنه أو خرج في الهاجرة كمن سكن في بيته عند القائلة وأقام به وفي حديث أم معبد :
" رفيقين قالا خيمتي أم معبد
أي نزلا فيها عند القائلة إلا أنه عداه بغير حرف جر فهو قائل ومنه حديث الجنائز : " هذه فلانة ماتت ظهرا وأنت صائم قائل " ؛ أي ساكن في البيت عند القائلة . ج : قيل وقيال كسكر ورمان وقيل كشرب وصحب اسم جمع ولم يذكر الجوهري قيالا قال :
" إن قال لم أقل في القيل فجاء بالجمعين وقيل : هو جمع قائل . والقيل والقيول كصبور : اسم اللبن يشرب في القائلة كالصبوح والغبوق . أو القيل : شرب نصف النهار وأنشد الأزهري :
" يسقين رفها بالنهار والليل
" من الصبوح والغبوق والقيل وقالت أم تأبط شرا : ما سقيته غيلا ولا حرمته قيلا . في التهذيب - في ترجمة صبح - القيل : الناقة التي تحلب عند القائلة كالقيلة وهي قيلاتي ؛ للقاح التي يحتلبونها وقت القائلة . القيل : النائم في منزله كالقائل وقد ذكر . والتقييل : السقي فيها وقد قيله وتقيل هو : شرب فيها وأنشد ثعلب : ولقد تقيل صاحبي من لقحة لبنا يحل ولحمها لا يطعم وقال الجوهري : قيله فتقيل : أي سقاه نصف النهار فشرب قال الراجز :
" يا رب مهر مزعوق
" مقيل أو مغبوق
" من لبن الدهم الروق أو تقيل : حلب الناقة فيها . يقال : شربت الإبل قائلة أي فيها كقولك : شربت ظاهرة أي في الظهيرة وقد تكون القائلة هنا مصدرا كالعافية . وأقلتها وقيلتها : أوردتها ذلك الوقت . وقلته البيع بالكسر قيلا وأقلته إقالة : فسخته واللغة الأولى قليلة كما في الصحاح وقال اللحياني إنها ضعيفة . واستقاله : طلب إليه أن يقيله فأقاله . وتقايل البيعان : تفاسخا صفقتهما وعاد المبيع إلى مالكه والثمن إلى المشتري إذا كان قد ندم أحدهما أو كلاهما وتركتهما يتقايلان : أي يستقيل كل منهما صاحبه وقد تقايلا بعد ما تبايعا أي تتاركا . وأقال الله عثرتك وأقالكها ؛ أي صفح عنك ومنه الحديث : " من أقال نادما أقاله الله من نار جهنم " ويروى : " أقال الله عثرته " ؛ أي وافقه على نقض البيع وأجابه إليه وفي الحديث : " أقيلوا ذوي الهيآت عثراتهم " . قال أبو زيد : تقيل أباه تقيلا وتقيضه تقيضا : إذا أشبهه ونزع إليه في الشبه وفي العباب : وعمل عمله . من المجاز : تقيل الماء في المكان المنخفض : إذا اجتمع فيه . وقيل : اسم رجل من عاد وقيل : وافد عاد إلى مكة قال الحافظ : هو قيل بن عير وخبره مشهور . قيلة بهاء : أم الأوس والخزرج وهي قيلة بنت كاهل بن عذرة قضاعية ويقال : بنت جفنة غسانية ذكرها الزبير بن بكار وغيره وترجمتها واسعة في المعارف وشروح المقامات . قيلة : حصن على رأس جبل يقال له كنن بصنعاء اليمن . القيلة : الأدرة وبالكسر أفصح ومنه حديث أهل البيت : " ولا حامل القيلة " وهو انتفاخ الخصية والعامة تقول : القيلتان . قيال ككتاب : جبل بالبادية عال نقله الجوهري . والقيولة : الناقة تحبسها لنفسك تشرب لبنها في القائلة نقله الصاغاني . والاقتيال : الاستبدال يقال : أدخل بعيرك السوق واقتل به غيره أي استبدل به عن ابن الأعرابي وقال الزجاجي : اقتال شيئا بشيء : بدله . والمقايلة : المعارضة مثل المقايضة وهي المبادلة . ومما يستدرك عليه : المقيل : موضع القيلولة قال ابن بري : وقد جاء المقال لموضع القيلولة قال الشاعر :
فما إن يرعوين لمحل سبت ... وما إن يرعوين على مقال
وفي الحديث : " كان لا يقيل مالا ولا يبيته " أي لا يمسك من المال ما جاء صباحا إلى وقت القائلة وما جاءه مساء لا يمسكه إلى الصباح . ومقيل الرأس : موضعه مستعار من موضع القائلة ومنه شعر ابن رواحة رضي الله تعالى عنه :
" ضربا يزيل الهام عن مقيله قال سيبويه : ولا يقال : ما أقيله استغنوا عنه بما أنومه كما قالوا : تركت ولم يقولوا ودعت لا لعلة . وما أكلأ قائلته : أي نومه . والقيالة : القائلة مصرية . والقيلة : القيلولة مكية . ورجل قيال : صاحب قيل . واقتال : شرب نصف النهار حكاه ابن درستويه وزنه افتعل . والقيلة : المرة الواحدة من القيل والجمع قيلات قال الأزهري : أنشدني أعرابي :
" مالي لا أسقي حبيباتي
" وهن يوم الورد أمهاتي
" صبائحي غبائقي قيلاتي أراد بحبيباته : إبله التي يسقيها ويشرب لبنها جعلهن كأمهاته . ويقال : هو شروب للقيل : إذا كان مهيافا دقيق الخصر يحتاج إلى شرب نصف النهار . والمقيل كمنبر : محلب ضخم يحلب فيه في القائلة عن الهجري وأنشد :
" عنز من السك ضبوب قنفل
" تكاد من غزر تدق المقيل والقيل : الملك من ملوك حمير يتقيل من قبله من ملوكهم أي يشبهه وهذا أحد الأوجه فيه . ودوحة مقيال : يقال تحتها كثيرا وهو مجاز . وطعنته في مقيل حقده أي في صدره وهو مجاز . والقيالة بالكسر : الإمارة التي اشتق منها جماعة القيل كما تقدم . وقيلة : المشط يمتشط به عن أبي عمر الزاهد في أوائل شرح الفصيح . وقيلة بنت الأرقم التميمية وقيلة بنت مخرمة العنبرية وقيلة الخزاعية أم سباع وقيلة الأنمارية : صحابيات رضي الله تعالى عنهن . وأبو قائلة : تابعي عن عمر وعنه عبد الرحمن بن حيويل . وقيل بن عمرو بن الهجيم بنش عمرو بن تميم ونقل الخطيب عن ابن حبيب أنه قتل كصرد

##### Türkçe

**قيل**
**قَالَ - يَقِِيلُ - قَائِل - مَقِيْل**
**قَالَ - يَقِِيلُ** + varlık: öğleden sonra vakti geçtikten sonra gündüzün uykuya dalarak dinlenir.
**قَائِل**: “**قَالَ - يَقِِيلُ**”dan ism-i fâil; sıfat-ı müşebbehe.
**مَقِيْل**: “**مـَفعـِل**” vezninde mekân ismi: gündüzün uykuya dalarak içinde uzanıp dinlendiği yer.

Ve lafız, “bilincin azalması ve uyku ve bilincin, farklı dereceleriyle kaybı” lafızları grubuna mensuptur; (bu dereceler) uyku ve gaflet döngüsünün sıralanışına göre tertip edilmiştir; sonra da bilincin ve dikkatin azalmasının veya kaybının derinliğine göre tertip edilmiştir; ve onlar şunlardır:
**صَعِقَ - يَصْعَقُ**، **نَعَسَ - يَنْعَسُ** (**نَعَسَ - يَنْعُسُ**)، ve **سِنَ - يَوْسَنُ**، **نَامَ - يَنَامُ**، **قَالَ - يَقِِيلُ**، **هَجَعَ - يَهْجَعُ**
**صَعِقَ - يَصْعَقُ**، **هَجَعَ - يَهْجَعُ**، **نَامَ - يَنَامُ**، **قَيَلَ - يَقِيلُ**، **نَعَسَ - يَنْعَسُ** (**نَعَسَ - يَنْعُسُ**)، ve **سِنَ - يَوْسَنُ**

Lafız bakımından ayırt eder:
**قَالَ - يَقِِيلُ** + varlık: öğleden sonra vakti geçtikten sonra gündüzün uykuya dalarak dinlenir.
**قَال - يَقُوْلُ** + varlık + bir emir veya söz + bir varlığa veya şeye için: kendi içinde bir varlığa tahsis edilmiş bir söz bina eder, sonra onu ona söz şeklinde nakleder.

**قائلون**
	﴿Ve nice köy vardır ki onu helâk ettik; derken azabımız ona geceleyin geldi; yahut onlar **قائلون** iken (4)﴾ **الأعراف**

**مقيلا**
	﴿Cennet ehli, o gün, konak bakımından daha hayırlıdır ve **مقيلا** bakımından daha güzeldir (24)﴾ **الفرقان**

**مختار الصحاح**
● [**قيل**] ق ي ل: **القائِلةُ** öğle sıcağıdır; denir ki: bize **القائلة** sırasında geldi. Ve bazen **القيْلولةٍ** manasında da olur; o da öğle vaktindeki uykudur. Dersin ki: **قال** (bâbı) **باع** babındandır; ve **قَيْلُولَةً** da (vardır). Ve **مَقيلا**; o hâlde o **قائِلٌ**dir. Ve bir kavim **قَيْلٌ**dür; **صاب** ve **صحب** gibi. Ve şeddeli olarak **قُيَّلأٌ** da (vardır). Ve **القَيْلُ**: gün ortası içkisidir; denir ki: **قَيَّلُه**; böylece **فَتَقَيَّل**: yani ona gün ortasında içirdi de içti. Ve **أقالَهُ** satışı **إقالةً** (ile): o, fesihdir. Ve belki dediler: **قضالَهُ** satışı, ألف’sız; ve o az bir dildir. Ve **اسْتَقَالَهُ** satışı; böylece **فَأَقَالَهُ إياه**.

**الراغب**
**قيل**
- Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أصحاب الجنة يومئذ خير مستقرا وأحسن مقيلا**﴾ [**الفرقان**/ 24] kaynak: **قلت** **قيلولة**: gün ortasında uyudum; yahut **القيلولة** yeri. Ve denebilir: satışta onu **قيلا** olarak **قلته** ve onu **أقلته**; ve ikisi, alışveriş yaptıktan sonra **تقايلا** ettiler.

**ملخص اللسان:**
1. **قيل** **القائلة**: öğle vakti.
2. **القَيْلُولة**: gün ortasının uykusudur; ve o **القائلةُ**dır. **قال يَقِيلُ**; ve kavim **قَيْلاً** ve **قائلةً** ve **قَيْلولةً** ve **مَقالاً** ve **مَقِيلاً** demiştir. Ve **المَقِيل** ve **القَيْلولة**: gün ortasında dinlenmedir; onunla beraber uyku olmasa bile.
3. Ve **القَيْلُ** ve **القَيْلة**: o vakitte sağılan dişi devedir.
4. Ve **تَقَايل** iki satıcı: akitlerini feshettiler. Ve **الإِقالة** satışta ve ahidde olur.
5. Ve **تَقَيَّل** su, alçak yerde: toplandı.
6. Ve **المُقايَلة** ve **المُقايَضة**: mübadeledir; denir ki: **قَايَضه** ve **قايَله**; onu mübadele ettiğinde.

**لسان العرب**

● - **قول**: **القَوْل**: tertip üzere söz; ve o, muhakkik katında, dilin söylediği her lafızdır; tam da olsa eksik de olsa. Dersin ki: قال يقول قولاً; fâil **قائل**, mef‘ûl **مَقُول**. Sîbeveyh dedi: “Bil ki Arapların كلام’ında **قلت** ancak, onunla, **قَوْلاً** değil, كلام olan şeyi hikâye etmen üzerine vâki olmuştur.” Yani كلام ile cümleleri kasteder; senin “زيد منطلق” demen ve “قام زيد” demen gibi. **القَوْل** ile de, كلام’ın kendilerinden bina edildiği müfred lafızları kasteder; “زيد منطلق” sözünden “زيد” gibi, “قام عمرو” sözünden “عمرو” gibi. İtikadları ve görüşleri **قَوْلاً** diye adlandırmalarına gelince, bunun sebebi: itikad gizli olur; ancak **القول** ile, yahut **القول** makamında kaim olan hâl şahidi ile bilinir. Öyleyse ancak **القَوْل** ile göründüklerinden, ona sebep oldukları için **قولاً** diye adlandırıldılar; ve **القَوْل** ona delil idi; tıpkı bir şey, ona mülâbis olduğu ve **القول** ona delil olduğu zaman, başka bir şeyin adıyla adlandırıldığı gibi. Eğer denilirse: “İtikadlar ve görüşler hakkında **القَوْل** ile ifade ettiler de, niçin **الكلام** ile ifade etmediler? İkisini eşitleseler yahut ikisindeki استعمال’i ters çevirseler ne olurdu?” Cevap: Onlar bunu ancak, **القَوْل**’ün itikada **الكلام**’dan daha çok benzemesi bakımından yaptılar. Bu da şudur: itikad ancak başkasıyla anlaşılır; o da onun hakkında ibaredir; tıpkı **القَوْل**’ün manasının da bazen ancak başkasıyla tamam olması gibi. Görmez misin ki sen “قام” dediğinde ve onu zamirden hâlî bıraktığında, onun, kendisi için ve kendisi üzerine كلام’da vaz‘ edilmiş olan manası tamam olmaz? Çünkü o ancak, manası, kendisine isnad edilen fâil ile birlikte olmak üzere vaz‘ edilmiştir. Ve “قام”ın kendisi **قَوْل**dür; o, eksiktir, fâile muhtaçtır; itikadın, onun hakkında ibareye muhtaç oluşu gibi. Buradan benzeştikleri için, ikisinden biri, sahibinin (ötekinin) ile ifade edildi. **الكلام** böyle değildir; çünkü o, استقلال ve kendisinden başkasına ihtiyaç duymama üzere vaz‘ edilmiştir. **القَوْل** ise, daha önce takdim ettiğimiz üzere, başkasına muhtaç olandan olabilir. Böylece, beyana muhtaç olan itikada daha yakın ve onunla ifade edilmeye daha layık oldu; bunu bil. Ve **القَوْل** insanın dışında da kullanılır; Ebû’n-Necm dedi ki:
قالت له الطيرُ: تقدَّم راشدا،
إِنك لا ترجِعُ إِلا جامِدا

Bir başkası dedi ki:
قالت له العينانِ: سمعاً وطاعةً،
وحدَّرتا كالدُّرِّ لمَّا يُثَقَّب

Bir başkası dedi ki:
امتلأَ الحوض وقال: قَطْني

Bir başkası dedi ki:
بينما نحن مُرْتعُون بفَلْج،
قالت الدُّلَّح الرِّواءُ: إِنِيهِ

**إِنِيهِ**: bulutun gürlemesinin sesi ve gök gürültüsünün iniltisi; bunun benzeri ayrıca:
قد قالتِ الأَنْساعُ للبَطْن الحَقِي

Görüş ve itikad, ses olmadığı hâlde **قَوْلاً** diye adlandırılabiliyorsa, sesler olan şeyleri **قولاً** diye adlandırmaları, cevaza daha layıktır. Görmez misin ki kuşun **هَدِير**i vardır, havuzun **غَطِيط**i vardır, **الأَنْساع**’ın **أَطِيط**i vardır, bulutun **دَوِيّ**si vardır? Şu sözüne gelince:
قالت له العَيْنان: سَمْعاً وطاعة

Bu, onlardan bir ses olmasa da, hâl şunu bildirdi: eğer onların konuşacak bir uzvu olsaydı, “سمعاً وطاعة” derlerdi. İbn Cinnî dedi: Bu mevzii tahkik etti ve onu, Antara’nın şu sözüyle açıkladı:
لو كان يَدْرِي ما المْحَاورة اشْتَكى،
أَو كان يَدْرِي ما جوابُ تَكَلُّمي

(* Başka bir rivayette:
ولكان لو علم الكلامَ مُكَلمي)

Cemi‘ **أَقْوال**’dır; **أَقاوِيل** ise cemi‘in cem‘idir. “قال يقول” **قَوْلاً** ve **قِيلاً** ve **قَوْلةً** ve **مَقالاً** ve **مَقالةً** (denir). İbn Berrî, Hutay’e’den, Ömer’e, رضي الله عنه, hitap ederek şu beyti nakletti:
تحنّنْ علَيَّ، هَداكَ المَلِيك
فإِنَّ لكلِّ مَقام مَقالا

Ve denildi ki: **القَوْل** hayırda ve şerde olur; **القال** ve **القِيل** ise özellikle şerde. Ve bir adam **قائل** (olur); **قُوَّل** ve **قُيَّل** ve **قالةٍ** olan bir kavimdendir. Sa‘leb nakletti: “Şüphesiz onlar hak ile **لَقالةٌ**’dir”; yine **قَؤول** ve **قَوُول** (da böyledir); cemi‘ **قُوُل** ve **قُوْل**’dür; sonuncusu Sîbeveyh’dendir. Yine **قَوّال** ve **قَوّالةٌ**: **قَوَّالين** ve **قَوَلةٍ** ve **تِقْوَلةٌ** ve **تِقْوالةٌ** olan bir kavimdendir. Sîbeveyh **مِقْوَل**’i nakletti; yine müennes, هاء’sızdır. Dedi ki: “Müennesine هاء girmediği için, vav ve nûn ile cem‘ edilmez.” Ve **مِقْوال**: **مِقْول** gibi. Sîbeveyh dedi: “O, nisbet üzeredir.” Bunların hepsi, dili için **حسَن القَوْل** (olan kimse)dir. Ve **الصحاح**’ta: “çok **القَوْل** (söyleyen)” (denir). Cevherî: **قَؤُول** bir adam ve **قُوُل** bir kavim; **صَبور** ve **صُبُر** gibi; istersen vavı sâkin kılarsın. İbn Berrî dedi: Arap dili ehli yanında ma‘rûf olan **قَؤُول** ve **قُوْل**’dür; vavın sükûnuyla. Dersin ki: **عَوان** ve **عُوْن**; aslı **عُوُن**. Şiirde olmadıkça harekelenmez; şairin şu sözü gibi:
تَمْنَحُه سُوُكَ الإِسْحِل

(* “تمنحه إلخ” sözü: **سوك** maddesinde olduğu gibi, صدر’ı:
أغر الثنايا أحم اللثاــــــت تمنحه سوك الإِسْحِل).

Dedi ki: “**رجل قَؤُول**” sözüne şahit, Ka‘b b. Sa‘d el-Ğanevî’nin şu sözüdür:
وعَوراء قد قِيلَتْ فلم أَلْتَفِتْ لها،
وما الكَلِمُ العُورانُ لي بِقَبيل
وأُعرِضُ عن مولاي، لو شئت سَبَّني،
وما كلّ حين حلمه بأَصِيل
وما أَنا، للشيء الذي ليس نافِعِي
ويَغْضَب منه صاحبي، بِقَؤُول
ولستُ بِلاقي المَرْء أَزْعُم أَنه
خليلٌ، وما قَلْبي له بخَلِيل

Ve **امرأَة قَوَّالة**: çok **القَوْل** (söyleyen); isim: **القالةُ** ve **القالُ** ve **القِيل**. İbn Şümeyl: “Bir adama, dili açık ve zarif olduğu zaman, ‘şüphesiz o **لَمِقْوَل**’dir’ denir.” Ve **التِّقْولةُ**: ihtiyacında çok, beliğ كلام (söyleyen). Ve bir kadın ve bir erkek **تِقْوالةٌ**: **مِنْطِيقٌ**. Ve denilir: “**القالُ** ve **القِيلُ** çoğaldı.” Cevherî: **القُوَّل**; **قائل**’in cem‘idir; **راكِع** ve **رُكَّع** gibi. Rü’be dedi ki:
فاليوم قد نَهْنَهَني تنَهْنُهِي،
أَوَّل حلم ليس بالمُسَفَّهِ،
وقُوَّل إِلاَّ دَهٍ فَلا دَهِ

Ve o, **ابنُ أَقوالٍ** ve **ابنُ قَوَّالٍ**’dır; yani iyi sözlü, fasih. **التهذيب**: Araplar, dili akıcı olan bir adama: “Şüphesiz o **لابنُ قَوْلٍ** ve **ابن أَقْوالٍ**’dır” derler. Ve Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, rivayet edildi: “Şüphesiz o, **قِيل وقال**’dan ve malı zayi etmekten nehyetti.” Ebû Ubeyd, “**قيل وقال**” sözünde dedi ki: “Bu, bir vech ve Arapçadır; çünkü o, **القال**’ı masdar kıldı; görmez misin ki ‘**قِيلٍ وقالٍ**’dan’ diyor; sanki ‘**قِيلٍ** ve **قَوْلٍ**’dan dedi?” Bu üzere denilir: “**قلتُ قَوْلاً وقِيلاً وقالاً**.” Dedi ki: “Kisâî’yi, Abdullah’ın kıraatinde şöyle derken işittim: **ذلك عيسى بنُ مريم قالَ الحقِّ الذي فيه يَمْتَرُونَ**; bu, bunun cinsindendir; sanki ‘**قالَ قَوْلَ الحق**’ dedi.” Ferrâ dedi: “**القالُ** manada **القَوْل** gibidir; **العَيْب** ve **العابِ** gibi.” Dedi ki: “Bu mevzide **الحق** ile murad, Allah Teâlâ’dır, zikri yüce; sanki ‘**قَوْلَ اللهِ**’ dedi.” Cevherî: “**القالةُ** da böyledir.” Denilir: “İnsanların **قالةُ**’si çoğaldı.” Dedi ki: “**قُلْتُ**’nun aslı **قَوَلْتُ**’tur; fetha ile; damme ile olması caiz değildir; çünkü o, müteaddî olur.” Ferrâ, onun, صلى الله عليه وسلم, “**قِيل وقال** ve çok soru sormaktan nehyetmesi” sözünde dedi ki: “İkisi, iki isim gibi oldular,”

Ve ikisi de mansupturlar; eğer ikisi, fiilin niyetinden isimlerin niyetine çıkarılmış oldukları üzere mecrur kılınsalardı da doğru olurdu; onların sözü gibi: **أَعْيَيْتني**’yi, **شُبٍّ**’den **دُبٍّ**’e (kadar). İbnü’l-Esîr dedi: Hadisin mânası, **قِيلَ** şöyle ve dedi şöyle sözlerinden, birlikte oturanların konuştukları şeyin fazlalıklarından nehiy ettiğidir. Dedi: İkisinin, zamiri içeren, hikâye edilmiş iki mâzî fiil olmaları üzere binâ edilmesi; i‘râb ise, zamirden hâlî olarak onları isimlerin cereyanı üzere yürütmek ve bunun için onlara tarif harfini dâhil etmek üzeredir; onların sözlerinde: **القِيل** ve **القال**. Ve denildi: **القالُ** başlangıçtır, **القِيلُ** cevaptır. Dedi: Bu ancak rivayet **قِيل** ve **قال** olduğu zaman, ikisinin iki fiil olmaları üzere sahih olur; böylece nehiy, sahih olmayan ve hakikati bilinmeyen söz söylemekten olur; ve o, onun diğer hadisi gibidir: “Erkeğin binitinin en kötüsü **زعموا**’dur.” Ama sahih olanı hikâye eden, hakikati bilinen ve onu sâdık bir sika’ya isnad eden kimseye gelince, ondan nehiy için ve zemm için bir vech yoktur. Ebû Ubeyd dedi: **القال**’ı masdar kıldı; sanki dedi ki: **قيلٍ** ve **قولٍ**’den nehiy etti. Bu te’vil, ikisinin iki isim olmaları üzeredir. Ve denildi: Sözü çok söylemekten, başlatan ve cevaplayan olarak, nehiy murad etti. Ve denildi: Bununla insanların sözlerini hikâye etmeyi ve kendisine hayır getirmeyen ve işi kendisini ilgilendirmeyen şey hakkında araştırmayı murad etti. Ondandır hadis: “Size **العَضْهُ**’ün ne olduğunu haber vereyim mi? O, insanlar arasında **القالةُ** olan nemîmedir”; yani sözün çokluğu ve insanların arasına, bazısının bazısından hikâye ettiği şeyle husumet düşürmektir. Ondandır hadis: “Derken **القالةُ** insanlar arasında yayıldı.” Dedi: Bununla söz ve hadisi murad etmesi câizdir.

Leys: Araplar der ki: onda **القالُ** ve **القِيلُ** çoğaldı. Ve denilir: İkisinin iştikakı, onların “**قال**” ve “**قيل له**” demelerinin çokluğundandır. Ve denilir: Bilakis ikisi, **القَوْل**’den türemiş iki isimdir. Ve denilir: **قِيلَ**, **فِعْل** binâsı üzeredir; **قُيِل** ise **فُعِل** binâsı üzeredir; ikisi de vâv’dandır, fakat kesre galip geldi de vâv’ı yâ’ya çevirdi; aynı şekilde Allah’ın sözü: **وسِيقَ الذين اتّقَوْا ربَّهم**. Ferrâ: Benû Esed, **قُولَ** ve **قِيلَ**’i bir mânada söylerler. Ve inşâd etti:

وابتدأَتْ غَضْبى وأُمَّ الرِّحالْ،
وقُولَ لا أَهلَ له ولا مالْ

**وقِيلَ** mânasında.

Ve **أَقْوَلَهُ**: söylemediğini ona söyledi diye isnad etti; ve **قَوَّلَه**: söylemediğini ona söyledi diye isnad etti; ikisi de: ona karşı iddiada bulundu. Aynı şekilde **أَقاله**: söylemediğini ona isnad etti; Lihyânî’den. **قَوْل**: **مَقُولٌ** ve **مَقْؤول**; yine Lihyânî’den. Dedi: İtmâm, Ebû’l-Cerrâh’ın lugatıdır. Ve **آكَلْتَني** ve **أَكَّلْتَني**: yemediğim şeyi bana yedirdin (diye isnad ettin); yani onu bana karşı iddia ettin. Şemmer dedi: **قوَّلَني** falan derler, ta ki ben söyledim; yani bana öğretti ve bana söylememi emretti. Dedi: **قَوَّلْتَني** ve **أَقْوَلْتَني**; yani bana ne söyleyeceğimi öğrettin, beni konuşturdun ve beni söze taşıdın.

Saîd b. el-Müseyyeb hadîsinde, ona denildiği vakit: Osman ve Ali hakkında ne dersin, Allah onlardan razı olsun? Dedi: Onlar hakkında, Allah Teâlâ’nın bana **قَوَّلَني** ettiği şeyi söylerim; sonra okudu: **والذين جاؤوا من بعدهم يقولون ربنا اغفر لنا ولإِخواننا الذين سبقونا بالإِيمان** (âyet).

Ali hadîsinde, عليه السلام: Ömer’e ağıt yakan bir kadını işitti de dedi: “Ama vallahi onu söylemedi; fakat ona **قُوِّلتْه**”; yani ona telkin edildi, öğretildi ve diline atıldı; yani ilham tarafından; yani onun, onun hakkında söylediği şeye lâyık olduğudur.

Ve **تَقَوَّل** bir söz: onu yalan olarak uydurdu. Ve falan bana karşı **تقوَّل** bâtıl; yani benim söylemediğim şeyi bana karşı söyledi ve bana yalan söyledi; ondandır Allah’ın sözü: **ولو تقوَّل علينا بعضَ الأَقاويل**. Ve **كلمة مُقَوَّلة**: bir defadan sonra bir defa söylenmiş.

Ve **المِقْوَل**: dil; ve denilir: benim bir **مِقْوَل**’üm vardır; ve onunla bir **مِقْوَل** beni sevindirmez; o, onun dilidir.

Tehzîb: Ebû’l-Heysem, Allah’ın sözü hakkında: **زعم الذين كفروا أَن لن يُبْعَثوا**; dedi: Bil ki Araplar der: “**قال إِنه**” ve “**زعم أَنه**”; böylece **قال**’da elifi ibtidâ üzere kesre ettiler, **زعم**’da onu fetha ettiler; çünkü **زعم**, onunla vâki‘ olan, ona müteaddî bir fiildir; dersin: **زعمت عبدَ الله قائماً**; ve “**قلت زيداً خارجاً**” demezsin; ancak başına istifham harflerinden bir harf dâhil edersen; böylece dersin: **هل تَقُوله خارجاً**; ve **متى تَقُوله** “şunu yaptı” (diye), ve **كيف تقوله** “yaptı” (diye), ve **عَلامَ تَقُوله** “yapan” (diye); böylece istifham harflerinin ona girmesiyle zan menzilesine döner. Aynı şekilde dersin: **متى تَقُولني خارجاً** ve **كيف تَقُولك صانعاً؟** Ve inşâd etti:

فمتى تَقُول الدارَ تَجْمَعُنا

Kumeyt dedi:

عَلامَ تَقُول هَمْدانَ احْتَذَتْنا
وكِنْدَة، بالقوارِصِ، مُجْلِبينا؟

Ve Araplar, istifhamda yalnız **تقول**’ü, amelde **تظنُّ**’ün cereyanı üzere yürütürler. Hedbe b. Haşrem dedi:

متى تَقُول القُلُصَ الرَّواسِما
يُدْنِين أُمَّ قاسِمٍ وقاسِما؟

Böylece **القُلُص**’u, zan ile nasb edildiği gibi nasb etti. Amr b. Ma‘dîkerib dedi:

عَلامَ تَقُول الرُّمْحَ يُثْقِلُ عاتِقي،
إِذا أَنا لم أَطْعُنْ، إِذا الخيلُ كَرَّتِ؟

Ömer b. Ebî Rebîa dedi:

أَمَّا الرَّحِيل فدُون بعدَ غدٍ،
فمتى تَقُولُ الدارَ تَجْمَعُنا؟

Dedi: Benû Süleym, istifham dışında da, tasarruf eden **قلت**’i zan cereyanı üzere yürütürler; onu iki mef‘ûle ta‘dî ederler; onların mezhebine göre, **القَول**’den sonra **انَّ**’ın fethası câiz olur.

Hadîste: Geceleyin okuyan bir adamın sesini işitti; dedi: **أَتَقُوله مُرائياً**; yani onu mu zannediyorsun? Ve o, istifhama mahsustur. Ondandır hadis: İ‘tikâfa girmek istediği vakit, mescidde çadırları gördü de dedi: **البِرَّ تَقُولون بهنَّ**; yani zannediyorsunuz ve görüyorsunuz ki onlar birr’i murad ettiler. Dedi: **القَوْل** fiili, kelâm mânasında olduğu vakit, kendisinden sonrakinde amel etmez; dersin: **قلْت زيد قائم** ve **أَقول عمرو منطلق**. Ve Arapların bazısı onu amel ettirir de der: **قلْت زيداً قائماً**. Eğer **القَوْل**’ü zan mânasında kılarsan, istifham ile birlikte onu amel ettirirsin; senin sözün gibi: **متى تَقُول عمراً ذاهباً** ve **أَتَقُول زيداً منطلقاً؟**

Ebû Zeyd: Denilir: Senin **قِيلَك**’in ve **قَوْلك**’in ve **مَقالَتك**’in ve **مَقالَك**’ın ve **قالَك**’ın ne güzeldir; beş vecih. Leys: Denilir: İnsanlar içinde falan için güzel bir **قالةٌ** yahut kötü bir **قالةٌ** yayıldı. Ve **القالةُ**, **قائلةٍ** mânasında olur; ve **القالُ**, **قائل** yerindedir. Bazıları bir kaside için dedi: **أَنا قالُها**; yani onun söyleyeni. Dedi: **القالةُ**, insanlar içinde yayılan sözdür.

Ve **المِقْوَل**: Yemen ehlinin lugatında **القَيْل**. İbn Sîde dedi: **المِقْوَل** ve **القَيْل**, Himyer meliklerinden bir meliktir; dilediğini söyler; aslı **قَيِّل**’dir. Ve denildi: O, en yüce melikten aşağıdır; cem‘i **أَقْوال**. Sîbeveyh dedi: Onu, **فاعل**’e benzeterek **أَفْعال** üzere kırdılar; o, **المِقْوَل**’dür; cem‘i **مَقاوِل** ve **مَقاوِلة**’dir. Hâ, onda, **القَشاعِمة**’ye girişi gibi girdi. Lebîd dedi:

لها غَلَلٌ من رازِقيٍّ وكُرْسُفٍ
بأَيمان عُجْمٍ، يَنْصُفُون المَقاوِلا

Ve kadın: **قَيْلةٌ**.

Cevherî dedi: **قَيْل**’in aslı, şeddeli olarak **قَيِّل**’dir; **ساد يَسُود**’dan **سَيِّد** gibi; sanki o, kendisinin **قَوْل**’ü olan, yani sözü nüfuz eden kimsedir. Cem‘i **أَقْوال** ve **أَقْيال** da.

Onu **أَقْيال** üzere cem‘ eden kimse, onun tekilini şeddeli kılmaz;

**التهذيب**: Bunlar **الأَقْوال** ve **الأَقْيال**’dir; tekili **قَيْل**’dir. Kim **أَقْيال** derse onu **قَيْل** lafzı üzerine bina etmiştir; kim **أَقْوال** derse onu asl üzerine bina etmiştir; aslı da vâvlı olanlardandır. Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet olunduğuna göre, Vâil b. Hucr’a ve kavmine yazdı: “Muhammed Resûlullah’tan **الأَقْوالِ العَباهِلة**’ye.” Bir rivayette: “**الأَقْيال العَباهِلة**’ye.” Ebû Ubeyde dedi: **الأَقْيال** Yemen’de en büyük melikten aşağıda olan meliklerdir; onların her birinin teki **قَيْل**’dir; kavmi, **مِخْلاف**’ı ve **مَحْجَر**’ı üzerinde melik olur. Başkası dedi: Melik **قَيْلاً** diye adlandırıldı; çünkü bir söz söylediğinde sözü yürürlük kazanır. A‘şâ da onları **أَقْوالاً** yaparak dedi:

ثم دانَتْ، بَعْدُ، الرِّبابُ، وكانت
كعَذابٍ عقوبةُ الأَقْوالِ

İbnü’l-Esîr, hadisin tefsirinde dedi: **الأَقْوال** **قَيْل**’in cem‘idir; o, sözü ve emri yürürlükte olan meliktir. Aslı **قَيْوِل**’dir; **فَيْعِل** vezninde, **القَوْل**’den; gözü (orta harfi) hazfedilmiştir. Dedi: Bunun benzeri, hafifletilmiş **ميّت** olan **ميْت**’in cem‘inde **أَموات**’tır. Dedi: **أَقْيال** ise **قَيْل** lafzı üzerine hamledilmiştir; **ريح**’in cem‘inde **أَرْياح** denildiği gibi; yaygın kıyasî olan **أَرْواح**’tır. Hadiste: “Subhân, izzeti **تَعَطَّف** eden ve onunla **قال** edenindir.” **تعطَّف العِزَّ**: yani izzetle büründü de izzetle her azizi yendi. Aslı, istediği şeyde sözü yürürlükte olan **القَيْل**’dendir. İbnü’l-Esîr dedi: “**وقال به**”nin manası: yani onu sevdi ve onu kendisine tahsis etti; “Falan, falanla **يَقُول** eder” denildiği gibi; yani onu sevmesi ve ona tahsis etmesiyle. Denildi ki: Manası “onunla hükmetti”dir; çünkü **القَوْل** hüküm manasında kullanılır. Hadiste: “**قولوا بقَوْلكم** yahut sözünüzün bir kısmıyla söyleyin; şeytan sizi cüretlendirmesin.” Yani dininizin ve milletinizin ehlinin sözüyle söyleyin; yani beni Allah’ın adlandırdığı gibi resûl ve nebî diye çağırın; reislerinizi adlandırdığınız gibi beni seyyid diye adlandırmayın. Çünkü onlar seyyidliğin nübüvvetle, dünya sebepleriyle olan seyyidlik gibi olduğunu sanıyorlardı. “Sözünüzün bir kısmı” sözü ise, sözde iktisat ve onda israfı terk etmektir. Dedi: Bu, onların onu övmüş olmaları sebebiyledir; o da onlar için övgüde mübalağayı kerih gördü, onları ondan nehyetti. Muradı: Sözden size hazır olanla konuşun; onu tekellüf etmeyin; sanki siz şeytanın vekilleri ve elçileriymişsiniz de onun diliyle konuşuyorsunuz.

**واقْتال قَوْلاً**: onu hayırdan yahut şerden kendi nefsine doğru çekip sürükledi. **واقْتالَ عليهم**: hükmetti; İbn Berî, Benî Şaqıra’dan Ğatammaş için şu beyti şâhid getirdi:

فبالخَيْر لا بالشرِّ فارْجُ مَوَدَّتي،
وإِنِّي امرُؤٌ يَقْتالُ مني التَّرَهُّبُ

Ebû Ubeyd dedi: Heysem b. Adî’yi şöyle derken işittim: Abdülazîz b. Ömer b. Abdülazîz’i, **رُقْية النَّمْلة** hakkında şöyle derken işittim: “**العَرُوس** **تَحْتَفِل** ve **تَقْتالُ** ve **تَكْتَحِل**; ve her şeyi **تَفْتَعِلْ**; şu var ki erkeğe isyan etmesin.” Dedi: **تَقْتال**: kocası üzerinde hükmeder.

**الجوهري**: **اقْتال عليه**: yani tahakküm etti; Ka‘b b. Sa‘d el-Ğanevî dedi:

ومنزلَةٍ في دار صِدْق وغِبْطةٍ،
وما اقْتال من حُكْمٍ عَليَّ طَبيبُ

İbn Berî dedi: İnşadının doğrusu ref‘ ile “**ومنزلةٌ**”dir; çünkü ondan önce:

وخَبَّرْ تُماني أَنَّما الموتُ في القُرَى،
فكيف وهاتا هَضْبَةٌ وكَثِيبُ
وماءُ سماء كان غير مَحَمَّة
بِبَرِّيَّةٍ، تَجْري عليه جَنُوبُ

İbn Berî, A‘şâ’dan şu beyti de inşad etti:

ولمِثْلِ الذي جَمَعْتَ لِرَيْبِ الد
هر تَأْبى حكومة المُقْتالِ

**وقاوَلْته** işinde ve **تَقاوَلْنا**: yani müzakere ettik. Lebîd’in sözü:

وإِنَّ الله نافِلةٌ تقاه،
ولا يَقْتالُها إِلا السَّعِيدُ

Yani: onu söylemez. İbn Berî dedi: Doğrusu “**فإِنَّ الله**”dır, fâ ile; ondan önce:

حَمِدْتُ اللهَ واللهُ الحميدُ

**والقالُ**: **القُلَةُ**’dir; ters çevrilmiş, değiştirilmiş (lafız)tır; o küçük değnektir; cem‘i **قِيلان**’dır; dedi:

وأَنا في ضُرَّاب قِيلانِ القُلَهْ

**الجوهري**: **القالُ** **القُلَة**’nin kendisiyle vurulduğu tahtadır; ve şu beyti inşad etti:

كأَنَّ نَزْوَ فِراخِ الهامِ، بينَهُم،
نَزْوُ القُلاة، قلاها قالُ قالِينا

İbn Berî dedi: Bu beyit İbn Mukbil’e rivayet olunur. Dedi: Onu şiirinde bulmadım.

İbn Berî: “**اقْتالَ بالبعير بعيراً وبالثوب ثوباً**” denir; yani onunla onu değiştirdi. “**اقْتال باللَّوْن لَوْناً آخر**” denir; seferden yahut ihtiyarlıktan değiştiği zaman. Recez söyleyen dedi:

فاقْتَلْتُ بالجِدّة لَوْناً أَطْحَلا،
وكان هُدَّابُ الشَّباب أَجْملا

İbnü’l-A‘râbî: Araplar “**قالوا بزيدٍ**” der; yani onu öldürdüler; “**وقُلْنا به**” deriz; yani onu öldürdük. Şu beyti şâhid getirdi:

نحن ضربناه على نِطَابه،
قُلْنا به قُلْنا به قُلْنا به

Yani: onu öldürdük. **النَّطابُ**: omuz bağı ipidir. Hadisteki sözü: “Sonra suyla eli üzerine **فقال** etti.” Diğer hadiste: “Sonra elbisesiyle şöyle **فقال** etti.” İbnü’l-Esîr dedi: Araplar **القول**’ü bütün fiillerin ifadesi kılar ve onu söz ve dil dışına da ıtlak eder; “eliyle **قال** etti” der; yani aldı; “ayağıyla **قال** etti” der; yani yürüdü. Şairin sözü daha önce geçti:

وقالت له العَيْنانِ: سمعاً وطاعة

Yani: işaret etti. “Suyla eli üzerine **قال** etti” yani döktü; “elbise ile **قال** etti” yani onu kaldırdı. Bütün bunlar mecaz ve genişlik üzerinedir; sehiv hadîsinde rivayet olunduğu gibi: “Zü’l-yedeyn ne **يَقُول** eder?” Dediler: “Doğru söyledi.” Rivayet olundu ki başlarıyla işaret ettiler; yani evet; konuşmadılar. Dedi: **قال** “yöneldi” manasında da, “meyletti ve dinlendi ve vurdu ve galip geldi” ve bunun dışındakiler manasında da söylenir.

Cüreyc hadîsinde: “**القَوْلِيَّةُ** onun **صَوْمَعَة**’sine doğru sürat etti.” Onlar ayaktakımı, peygamber katilleri ve Yahudilerdir; ayaktakımı **قَوْلِيَّةً** diye adlandırılır.

مقاييس اللغة:
(**قيل**) **القاف** ve **الياء** ve **اللام**; kelimesinin aslı **الواو**’dur; ancak burada lafız için yazılmıştır. Şu hâlde **القَيْل**: **حِمْيرَ** meliklerinden bir meliktir; çoğulu **أقيال**’dir. Onu **الأقوال** üzere çoğul yapan kimseye gelince, onların bir teki **قَيِّل**’dir; **الياء**’ın şeddelenmesiyle. Ve **القيل** ve **القَال**; **ابن السِّكِّيت** dedi: ikisi iki isimdir, iki mastar değildir. Ve **اقْتَالَ** falan kimse üzerine; hükmettiği zaman. Manası, bize göre, **قَيْل** olan melike benzetilmesidir. Dedi ki:
Ve gök suyu vardı, bir **مَحَمَّةٍ** olmaksızın *** ve bir tabip, benim üzerime bir hükümde **اقتَالَ** etmedi
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **القَيْل**; gündüzün yarısını içmektir. Ve **القائلة**: gündüzün yarısının uykusudur. Ve onların sözü: falan kimse babasına **تقيَّلَ**: ona benzedi; asıl ancak **تَقَيَّضَ**’dır; ve **اللام**, **ضاد**’dan بدل edilmiştir; ve manası: ikisinin benzerlikte iki **قَيْضَيْنِ** olmalarıdır.

القاموس المحيط:
**القائِلَة** gündüzün yarısıdır. **قَيْلاً** ve **قائِلَةً** ve **قَيْلُولَةً** ve **مَقالاً** ve **مَقيلاً** dedi. Ve onda **تَقَيَّلَ**: onda uyudu; artık o **قائِلٌ**’dir.
Çoğul: **قُيَّلٌ** ve **قُيَّالٌ** ve **قَيْلٌ**, **شَرْبٍ** gibi; cem‘ ismidir. Ve **القَيْلُ**, ve **صَبورٍ** gibi: **القائِلَة**’de içilen süttür; yahut **القَيْلُ**: gündüzün yarısını içmektir; ve **القائِلَة**’de sağılan dişi deve, **القَيْلَةِ** gibi; ve uyuyan, **القائِلِ** gibi.
Ve **التَّقْييلُ**: onda sulamadır. Ve **تَقَيَّلَ**: onda içti; yahut onda dişi deveyi sağdı. Ve develer **قائِلَةً** içti; yani: onda. Ve ben onları **أَقَلْتُها** ve **قَيَّلْتُها**. Ve ben ona satışı **قِلْتُه**; kesre ile; ve ben onu **أقَلْتُهُ**: onu feshettim. Ve o, ondan **اسْتَقَالَهُ**: ona, kendisini **يُقيلَه** diye talepte bulundu; ve iki satıcı **تَقَايَلَ**. Ve Allah, sürçmeni **أقالَ** etti ve onu sana **أقالَ** etti. Ve babasına **تَقَيَّلَ**: ona benzedi; ve su: toplandı. Ve **قَيْلٌ**: **عادٍ**’ın elçisidir; ve **بهاءٍ** ile: **الْأَوْسِ** ve **الخَزْرَجِ**’in annesidir; ve **صَنْعاءَ**’da **كَنَنٍ** adlı bir dağın başında bir kaledir; ve **الْأُدْرَةُ**’dir; ve kesre ile daha fasîhtir. Ve **ككِتابٍ** gibi: bâdiyede bir dağdır. Ve **القَيولَةُ**: dişi deve; onu kendin için alıkoyarsın; **القائِلَة**’de sütünü içersin. Ve **الاقْتيالُ**: değiştirmedir. Ve **المُقايَلَةُ**: karşılıklandırmadır.

تاج العروس:
**قيل**
**القائلة**: **المحكم**’de ve **الصحاح**’ta olduğu gibi gündüzün yarısıdır: **الظهيرة**; ve bunun benzeri **العين**’dedir; denir: gündüzün **قائلة**’si sırasında bize geldi. Ve **القيلولة** manasında da olabilir; o da gündüzün yarısında uykudur. **الليث** dedi: **القيلولة**: gündüzün yarısının uykusudur; o da **القائلة**’dir. **يقيل**; **قيلا** ve **قائلة** ve **قيلولة** ve **مقالا** ve **مقيلا** dedi; sonuncusu **سيبويه**’dendir. **الجوهري** dedi: o şâzdır. Ve **تقيل**: onda, yani gündüzün yarısında uyudu. **الأزهري** dedi: Araplar katında **القيلولة** ve **المقيل**: gündüzün yarısında istirahattir; bununla beraber uyku olmasa da. Bunun delili: cennette uyku yoktur; hâlbuki Allah Teâlâ demiştir: "أصحاب الجنة يومئذ خير مستقرا وأحسن مقيلا". Ve hadiste: "أقيلوا فإن الشياطين لا تقيل". Ve hadiste: "ما مهجر كمن قال" yani: vatanından hicret eden yahut **الهاجرة**’de çıkan kimse, **القائلة**’de evinde oturan ve onda ikamet eden kimse gibi değildir. Ve **أم معبد** hadîsinde:
"رفيقين قالا خيمتي أم معبد
yani: **القائلة** sırasında onda indiler; ancak onu cer harfi olmaksızın geçişli kıldı; artık o **قائل**’dir. Ve ondan cenazeler hadîsi: "هذه فلانة ماتت ظهرا وأنت صائم قائل"؛ yani: **القائلة**’de evde oturan. Çoğul: **قيل** ve **قيال**; **سكر** ve **رمان** gibi; ve **قيل**; **شرب** ve **صحب** gibi; cem‘ ismidir. **الجوهري**, **قيالا**’yı zikretmedi. Dedi ki:
"إن قال لم أقل في القيل فجاء بالجمعين
Ve denildi: o, **قائل**’in çoğuludur. Ve **القيل** ve **القيول**; **صبور** gibi: **القائلة**’de içilen sütün adıdır; **الصبوح** ve **الغبوق** gibi. Yahut **القيل**: gündüzün yarısını içmektir. **الأزهري** şu beyti şâhid getirdi:
"يسقين رفها بالنهار والليل
"من الصبوح والغبوق والقيل
Ve **أم تأبط شرا** dedi: onu **غيلا** ile sulamadım ve onu **قيلا**’dan mahrum etmedim. **التهذيب**’de - **صبح** tercümesinde - **القيل**: **القائلة**’de sağılan dişi devedir; **القيلة** gibi; o, benim **قيلاتي**’mdir; **القائلة** vaktinde sağdıkları sütlü develer için. **القيل**: evinde uyuyan kimsedir; **القائل** gibi; ve zikredilmiştir. Ve **التقييل**: onda sulamadır; ve o, **قيله** edilmiştir. Ve **تقيل** o: onda içti. **ثعلب** şu beyti şâhid getirdi: ولقد تقيل صاحبي من لقحة لبنا يحل ولحمها لا يطعم. **الجوهري** dedi: onu **قيله** etti de o **تقيل** etti; yani: ona gündüzün yarısında içirdi de o içti. **الراجز** dedi:
"يا رب مهر مزعوق
"مقيل أو مغبوق
"من لبن الدهم الروق
Yahut **تقيل**: onda dişi deveyi sağdı. Denir: develer **قائلة** içti; yani onda; senin "develer **ظاهرة** içti" sözün gibi; yani **الظهيرة**’de. Ve burada **القائلة** bir mastar da olabilir; **العافية** gibi. Ve ben onları **أقلتها** ve **قيلتها**: onları o vakitte suya götürdüm. Ve ben ona satışı **قلته**; kesre ile; **قيلا**; ve ben onu **أقلته**; **إقالة** olarak: onu feshettim. Birinci lugat azdır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **اللحياني** dedi: o zayıftır. Ve o, ondan **استقاله**: ona, kendisini **يقيله** diye talepte bulundu; o da onu **فأقاله** etti. Ve iki satıcı **تقايل** etti: akitlerini karşılıklı feshettiler; satılan, sahibine; bedel de alıcıya döndü; ikisinden biri yahut ikisi pişman olduğu zaman. Ve ben ikisini **يتقايلان** hâlinde bıraktım; yani her biri, arkadaşından **يستقيل** eder. Ve onlar, alışveriş ettikten sonra **تقايلا** ettiler; yani birbirlerini bıraktılar. Ve Allah, sürçmeni **أقال** etti ve onu sana **أقال** etti; yani senden geçti. Ve ondan hadîs: "من أقال نادما أقاله الله من نار جهنم". Ve rivayet olunur: "أقال الله عثرته"; yani satışı bozma hususunda ona muvafakat etti ve ona icabet etti. Ve hadîste: "أقيلوا ذوي الهيآت عثراتهم". **أبو زيد** dedi: babasına **تقيل** etti; **تقيلا**; ve ona **تقيضه** etti; **تقيضا**; ona benzediği ve benzerlikte ona çektiği zaman. Ve **العباب**’da: ve onun işini yaptı. Mecazdan: su, alçak yerde **تقيل** etti: onda toplandığı zaman. Ve **قيل**: **عاد**’dan bir adamın adıdır. Ve denildi: **عاد**’ın Mekke’ye elçisidir. **الحافظ** dedi: o, **قيل بن عير**’dir; ve haberi meşhurdur. **قيلة**; **بهاء** ile: **الأوس** ve **الخزرج**’in annesidir; o, **قيلة بنت كاهل بن عذرة**’dir; **قضاعية**; ve denilir: **بنت جفنة**; **غسانية**; onu **الزبير بن بكار** ve başkası zikretti; ve tercümesi **المعارف**’te ve **المقامات** şerhlerinde geniştir. **قيلة**: Yemen **صنعاء**’da **كنن** denilen bir dağın başında bir kaledir. **القيلة**: **الأدرة**’dir; ve kesre ile daha fasîhtir. Ve ondan Ehl-i beyt hadîsi: "ولا حامل القيلة" ve o, testisin şişmesidir; avam **القيلتان** der. **قيال**; **كتاب** gibi: bâdiyede bir dağdır; **الجوهري** onu nakletti. Ve **القيولة**: dişi deve; onu kendin için alıkoyarsın; **القائلة**’de sütünü içersin; **الصاغاني** onu nakletti. Ve **الاقتيال**: değiştirmedir; denir: deveni pazara sok ve onunla **اقتل** et; yani onunla değiştir; **ابن الأعرابي**’den. **الزجاجي** dedi: bir şeyi bir şeyle **اقتَالَ** etti: onu değiştirdi. Ve **المقايلة**: **المقايضة** gibi karşı koymadır; o da mübadeledir. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **المقيل**: **القيلولة**’nin yeridir. **ابن بري** dedi: **القيلولة** yerinin **المقال** olarak geldiği de olmuştur. Şair dedi ki:
فما إن يرعوين لمحل سبت ... وما إن يرعوين على مقال
Ve hadîste: "كان لا يقيل مالا ولا يبيته" yani: maldan, sabah geleni **القائلة** vaktine kadar tutmaz; ve akşam geleni sabaha kadar tutmaz. Ve **مقيل الرأس**: onun yeri; **القائلة** yerinden ödünç alınmıştır. Ve ondan **ابن رواحة**’nın şiiri, Allah Teâlâ ondan razı olsun:
"ضربا يزيل الهام عن مقيله
**سيبويه** dedi: "ما أقيله" denilmez; ondan, "ما أنومه" ile müstağni oldular; "تركت" dedikleri gibi ve "ودعت" demediler; bir illet için değil. Ve "ما أكلأ قائلته": yani onun uykusu. Ve **القيالة**: **القائلة**’dir; Mısırlıcadır. Ve **القيلة**: **القيلولة**’dir; Mekkelicedir. Ve bir adam **قيال**: **قيل** sahibi. Ve **اقتال**: gündüzün yarısını içti; **ابن درستويه** onu rivayet etti; vezni **افتعل**’dir. Ve **القيلة**: **القيل**’den bir tek keredir; çoğulu **قيلات**. **الأزهري** dedi: bir bedevî bana şu beyti inşâd etti:
"مالي لا أسقي حبيباتي

" Ve onlar, suvarma günü, benim annelerimdir
" sabahlarım, akşamlarım, öğle uykularım. **قيلاتي** ile murad etti: sevdiği şeyleriyle; yani, suladığı ve sütünü içtiği develeri; onları anneleri gibi kıldı. Ve denilir: o, **القيل** için çok içicidir; eğer ince belli, zayıf (mühyâf) ise, öğle vaktinde içmeye ihtiyaç duyar. Ve **المقيل** (vezni: **منبر** gibi): **القائلة** vaktinde içinde sağım yapılan iri bir sağım yeri; **الهجري**’den. Ve inşad etti:
" **السك**’ten bir keçi; çok sütlü, iri
" süt bolluğundan neredeyse **المقيل**’i ezer. Ve **القيل**: **حمير** meliklerinden bir melik; ondan önceki meliklerden biri, ondan **يتقيل** eder; yani ona benzer; bu, onda (bu lafızda) vecihlerden biridir. Ve **دوحة مقيال**: altında çokça **يقال** denilir; bu mecazdır. Ve onu, kin’inin **مقيل**’inde mızrakladım; yani göğsünde; bu mecazdır. Ve **القيالة** (kesre ile): daha önce geçtiği üzere, ondan **القيل** cemaatinin türetildiği emirlik. Ve **قيلة**: onunla taranılan tarak; **أبي عمر الزاهد**’den, **شرح الفصيح**’in evvellerinde. Ve **قيلة بنت الأرقم التميمية** ve **قيلة بنت مخرمة العنبرية** ve **قيلة الخزاعية أم سباع** ve **قيلة الأنمارية**: sahabîlerdir; Allah Teâlâ onlardan razı olsun. Ve **أبو قائلة**: **عمر**’dan (rivayet eden) tâbiî; ondan da **عبد الرحمن بن حيويل** (rivayet etti). Ve **قيل بن عمرو بن الهجيم بنش عمرو بن تميم**; ve **الخطيب** **ابن حبيب**’den nakletti ki o, **صرد** gibi öldürüldü.
