# ق (ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kâf

- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 4 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82/siga/%D9%82.md) | ق | Kâf | 1 | 1 | [50:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82/ayet/50:1.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (2 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Doymuş hayvandır
2. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ق |
| Yapı | hurûf-ı mukattaa |
| Özel Durum | Tek harfli sure başı hecesi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ص, ن, ط |
| Zıt Kök | ع |
| Çekirdek Özet 1 | Dil kökünün damağa vurmasıyla çıkan patlamalı ve tok ses; erken sembolizmde odaklanma ve sınır koyma hareketi |
| Çekirdek Özet 2 | Sure başında muhatabın dikkatini toplayarak Kur'an'ın azametine ve i'cazına yöneltme |
| Çekirdek Özet 3 | Vahyin beşer kelamını aşan ilahi kaynağı önünde aklın acziyetini ve ilahi fermanın ciddiyetini bildirme |
| Kritik Hata Riski | Harfi İsrâiliyyât kaynaklı muhayyel bir dağ efsanesine indirgeyerek Kur'an nazmındaki edebi tenbih ve i'caz işlevini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ق | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Hurûf-ı mukattaa olarak tek harfli formda bulunduğundan biliteral çekirdek ve türetim analizine konu değildir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Harf imgesi ufuk çizgisini, güneşin döngüsünü veya birleştiren iğne deliğini temsil eder; toplanma, odaklanma ve sınır koyma hareketini ifade eder |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Tekil harf olarak kullanıldığında zihinsel dikkati dağılmaktan koruyup tek bir sınırda toplayan ve hitaba odaklayan bir uyarı hareketi oluşturur |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Fonetik olarak dil kökünün küçük dile doğru geriye çekilip kuvvetle bırakılmasıyla oluşan tok, şiddetli ve patlamalı bir ses birimidir; somut nesne adı değildir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde hece harfleri müstakil semboller veya kafiye unsuru olarak yer bulur; bu harfin tek başına bir kavram veya nesne ismi olarak kullanıldığına dair özgün beyit şahidi bulunmamaktadır |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilciler ve tefsir kaynakları, Arap kelamında harflerin tek tek telaffuz edilerek muhatabın dikkatini söze çekme (istiftâh ve tenbîh) amacıyla kullanıldığını kaydeder |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, el-İtkān fî ʿUlûmi'l-Kur'ân (Süyûtî), Tefsîr-i Taberî.

### Sami etimolojik katman

Arapça ق harfi, Proto-Sami ses dizgesindeki vurgulu veya küçükdilsel ötümsüz patlamalı damak ünsüzünü (*q) temsil eder. İbranice ve Fenike geleneğinde *qōf* (iğne deliği, düğüm veya ufuk imgesi), Süryanicede *qōp*, Akadcada ise *q* fonemi olarak köklü bir yere sahiptir. Sami dillerinde harf adları piktografik nesne tasvirlerinden türetilmiş olmakla birlikte, harfin kendisi leksikal bir kök değil indirgenemez bir ses birimidir. Kur'an'daki hurûf-ı mukattaa formu, Sami yazı ve ses mirasındaki yalın hece unsurlarını ilahi hitabın başlangıcında bir meydan okuma, dikkat toplama ve edebi tevkîf vasıtası olarak işlevselleştirir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Moscati (An Introduction to the Comparative Grammar of the Semitic Languages), Brown-Driver-Briggs, Brockelmann.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ق harfi (qāf) | Arapça fonetikte kalkale harflerinden olup dil kökünün üst damağa kapanıp patlamasıyla çıkan en tok ve sert seslerdendir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami *qōp / qāf | İbranice ק (qof), Süryanice ܩ (qōp) ve Fenike alfabesiyle doğrudan sesdeş ve biçimsel devamlılık gösterir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik farenjiyal/uvular ötümsüz konsonant dizgesi | Afro-Asyatik dil ailesinin arka damak ve gırtlak patlamalı ses karakterini muhafaza eden arkaik bir birimdir | Güçlü |

Kaynak: Lipiński, Moscati, Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Tek harf olması sebebiyle üçlü kök permütasyonu uygulanamaz; Kur'an'da hurûf-ı mukattaa olarak yer alır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ق | Merkez | Hurûf-ı mukattaa / Tenbih | Tok, şiddetli ve patlamalı bir sesle söze girerek haşr ve kudret vurgusunu başlatma | Kâf suresinin başında Kur'an'ın şanına yeminle birleşen tekil harf |
| ص | Komşu | Hurûf-ı mukattaa / Tenbih | Islıklı ve sürtünmeli sertlik sesiyle zikir ve öğüt bağlamına odaklanma | Sâd suresinin başında zikir sahibi Kur'an'a yeminle yer alır |
| ن | Komşu | Hurûf-ı mukattaa / Tenbih | Genizsi, akıcı ve sürekli tınlayan sesle yazı ve bilgi zeminine geçiş yapma | Kalem suresinin başında kaleme ve satırlara yeminle başlar |
| ط | Komşu | Hurûf-ı mukattaa / Tenbih | Vurgulu ve dille damağın kapandığı sesle vahyin nüzul ağırlığını hissettirme | Sure başlangıçlarında bileşik mukattaa unsuru olarak yer alır |
| ع | Zıt | Fonetik artikülasyon zıtlığı | Boğazın ortasından çıkan yumuşak, akıcı ve açık ses; ق harfinin patlamalı kapalılığının fonetik karşıtıdır | Hurûf-ı mukattaada sözlük zıtlığı bulunmadığından fonetik yapı karşıtlığı esas alınmıştır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ق | Kâf harfi / Mukattaa remzi | Sure başındaki hece harfi; Kur'an'ın yapı taşlarına ve vahyin aşkınlığına işaret eder | Kesin |
| Latince | Q / Qoph | Q harfi, alfabe birimi | Latin alfabesindeki ses karşılığıdır; müstakil bir kök anlamı taşımayıp salt ses birimidir | Güçlü |
| İngilizce | Qaf / Isolated letter Q | Kâf harfi, bağımsız harf | Kur'an meallerinde transkripsiyonla korunur; kavramsal bir kelime karşılığı bulunmaz | Kesin |
| Almanca | Qaf / Einzelbuchstabe Q | Kâf harfi, ayrık hece harfi | Metin başında tekil harf olarak doğrudan telaffuzuyla aktarılır; bağımsız kavram üretmez | Kesin |
| Fransızca | Qâf / Lettre isolée Q | Kâf harfi, ayrık/gizemli harf | Fransızca çevirilerde müstakil hece birimi olarak adlandırılır | Kesin |

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi (Hurûf-ı Mukattaa), Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ق | İlahi kelamın harf/hece unsurlarına ve i'cazına dikkat çekme | Kur'an'ın şerefine ve azametine yapılan yemin öncesinde tenbih ve muhatabı susturma bağlamı; Kâf [50:1](https://lisan.digital/tr/ayet/50:1.md) |
| ق | İlahi kudret, kaza ve hüküm remzi | Klasik tefsir rivayetlerinde Allah'ın kādir veya kuddûs sıfatlarına yahut hükmün kesinleştiğine işaret sayılan remzî bağlam; Kâf [50:1](https://lisan.digital/tr/ayet/50:1.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hurûf-ı mukattaanın mahiyeti ve Kur'an'ın i'cazı | Harflerin müteşabihattan sayılarak anlamının tefvîz edilmesi veya Kur'an'ın beşer kelamına meydan okuyan lafzi yapısına delil sayılması | İ'caz ve tenzih |
| Fıkıh | Sure başlarındaki harflerin ayet sayılıp sayılmaması | Kûfe ve Basra ekolleri arasındaki ayet sayım farklarında ق harfinin müstakil bir ayet olup olmadığı ihtilafı | Ayet bütünlüğü ve tilavet |
| Tefsir | Harfe yüklenen mitolojik teviller ile dilbilimsel yaklaşımlar | İsrâiliyyât kaynaklı muhayyel Kaf dağı rivayetlerinin tenkidi ve harfin tenbih ile kasem başlangıcı olarak açıklanması | Dilsel tenbih ve nüzul gayesi |
| Hadis | Kur'an tilavetinin fazileti ve harf başına ecir | Hurûf-ı mukattaanın her bir harfinin tek başına birer zikir ve sevap kaynağı olduğuna dair rivayetler | Tilavet fazileti |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin kaynağı ve tevkîfîlik | Vahiy remzi ve tenbih | Beşeri aklı aşkın olan ilahi bilginin kabulü | Aklın idrak sınırlarını ihtar ederek kulda teslimiyet ve huşu hissi uyandırır | Güçlü |
| İlmi | Dilbilim ve fonetik i'caz | Dilin en küçük yapı taşı (fonem) | Metnin bilinen harflerden kurulduğunu ama taklit edilemediğini gösterme | Malzemenin herkesçe bilinen harfler olduğunu, ancak nazmın mucizevi kaldığını kanıtlar | Güçlü |
| Siyasi | Hükümran hitap başlangıcı | İlahi ferman mührü | Zihinleri toplayarak emrin ciddiyetini duyurma | Hüküm koyucunun kelamına mutlak bir sükunetle kulak verilmesini sağlar | Muhtemel |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün tekil heca harfi olması sebebiyle doğrudan bir iktisadi kurum veya işlemle ilişkisi tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık durum (discrete unit) / Başlangıç bayrak biti (flag bit) | Sürekli bir bilgi akışından veya karmaşık bir formülasyondan önce gelen, kanalı açıp sistemi dinleme moduna geçiren en küçük atomik birim | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Dikkat eşiği / Pragmatik başlangıç ünlemi | İletişimde alıcının arka plan zihinsel gürültüsünü keserek algıyı tek bir mesaja odaklayan işaretleme mekanizması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Harfi ya tamamen anlamsız bir ses dolgusu saymak yahut tümüyle gizemli ve çözülemez bir ezoterik şifreye indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'ın Arapça hece harflerinden müteşekkil olduğunu ihtar ederek muhatapların benzer bir söz getiremeyeceklerini haykıran edebi meydan okuma işlevi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Harfi dünyayı kuşattığı iddia edilen masalsı Kaf dağı rivayetlerine bağlayarak vahyin rasyonel ve ciddiyet dolu mesajını mitolojiye boğmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin beşerin konuştuğu en yalın ses birimlerinden inşa edildiğini, ancak hiçbir beşerin bu düzeyde bir nazım kuramayacağını gösteren i'caz mantığını kavramak için temeldir |
| Hangi ayet groupsunda belirleyicidir? | Kâf suresinin girişinde Kur'an'ın şerefi, ölümden sonra diriliş (haşr) ve ilahi kudretin sınırları hakkındaki tartışmaların başladığı bağlamda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ı mitolojik kozmoloji tasavvurlarıyla açıklama yanılgısını ortadan kaldırır ve vahyî hitabın dilsel ciddiyetini korur |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dil kökünün damağa vurmasıyla çıkan, işitme duyusunu uyaran tok, şiddetli ve patlamalı tekil ses birimi.
- Soyut anlam: Zihinsel dikkat kanallarını açan, bilinci tek bir odak noktasına toplayan ve ardından gelecek büyük habere hazırlayan yapısal işaretleme.
- Sistematik karşılık: Bir metin sisteminde en küçük yapısal eleman (fonem) üzerinden kurulan i'caz, tenbih ve ferman başlangıç eşiği.
- LaTeX modeli: $$S \to D \implies M$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ başlangıçtaki ayrık harf sinyalini temsil eder; $D$ bu sinyalin zihinde oluşturduğu dikkat ve odaklanma eşiğini gösterir; $M$ ise bu uyanık zemin üzerine inen ilahi vahyin algılanışını ve i'caz potansiyelini ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Kaf 50:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82/ayet/50:1.md) — ق

ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ

Meal (IK): Kaf. O şerefli Kur’an’a andolsun ki;

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب خماسي حرف القاف
ق
أخبرني المنذريّ عن أحمد بن يحيى أنه قال : الحُرّ : ابنُ عَربيَّيْن . والفَلَنْقَس : ابن عربيَّين لأمَتين .
وقال شمِر : ( الفَلَنْقس ) : الذي أبوه مولًى وأمُّه عربية .
وأنكر أبو الهيثم ما قاله شمِر وقال : الفلنقَس : الذي أبواه عربيان وجَدَّتاه من قبل أبيه وأمِّه أَمَتان .
قلت : وهذا قول أبي زيد قال : هو ابن عربيَّين لأَمتين .
وقال الليث : هو الذي أمُّه عربيةٌ وأبوه ليس بعربيّ .
( القطربوس ) : الشديد الضَّرب من العقارب . يقال : عقربٌ قطربوسٌ . قاله أبو زيد .
وأنشد :
فقرَّبوا لي قطربوساً ضاربا
عقربةً تناهز العقاربا
المازنيّ : القطربوس : الناقة السريعة .
قال : وناقة ( قَنطَرِيسٌ ) : وهي الشديدة الضخمة .
أبو عبيد عن الأصمعي : ( القَنْفَرِش ) : العجوز الكبيرة .
وقال شمِر : القنفَرِش : الضخمة من الكَمَر .
وقال رؤبة :
عن واسعٍ يذهبُ فيه القَنْفَرِشْ
وقال آخر في صفة العجوز :
فانية النَّابِ كَزومٌ قنفرِشْ
أبو عبيد عن الأمويّ : ( القَفَنْدَر ) : الرجُل الضخم الرِّجل .
وقال الليث : هو الضخم من الإبل ، ويقال : الضخم الرأس .
أبو عبيد عن الأمويّ يقال للعجين الذي يقطّع ويُعمَل بالزيت ( مُشَنَّق ) .
قال الفراء : واسم كلِّ قطعة منه ( فَرَزْدَقة ) ، وجمعها فَرَزْدق .
وقال شمر : سُمِّي الفرزدقَ لغلظ حروفِ وجهِه ، شُبِّه بالعجين الذي يسوَّى منه الرغيف .
ويقال للجَردَق العظيم الحُروف : فرزْدقٌ . وقال الأصمعيّ : الفرزدق : الفَتوت الذي يفَتُّ من الخبز الذي تشربُه النساء .
الليث : ( ادْرنفَقَ ) ، أي : اقتحمَ قدُماً . وادرنفَقَت الناقة : إذا تقدَّمت الإبل .
وقال الليث : ( الجَنْفَلِيق ) مِن النِّساء هي العظيمة وكذلك الشَّفْشَلِيق .
قلت : مِن الخماسيّ الملحق ما رَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : ( اقرَنْفَطَ ) : إذا تَقبّضَ واجتمع . وأنشد :
يا حبّذا مُقْرَنفطُكْ
وروى أبو عبيد عن الأصمعي : ( المُدْرَنْفَق ) : المسرِعُ في سَيْرِه .
وقال اللحياني : ادرنفقَت الناقة : إذا مَضَت في السَّيْر وأسْرعَتْ .
قال : و ( اسْلَنْقَى ) على قفاهُ ، وقد سَلْقَيْتُه على قفاه .
( الدّملقى ) : الفصيح اللسان .
وقال أبو إسحاق في قول الله جل وعزّ : ( عليهم ثياب سندس خضر وإستبرق ) ( الإنسان : 21 ) ، قال : هو الدِّيباج الصفيق الغليظ الحَسَن . قال : وهو اسمٌ أعجمي أصله بالفارسية : استَفْره . قال : ونُقِل من العَجَميَّة إلى العربية ، كما سُمِّي الديباج ، وهو منقول من الفارسية .
وقال غيره : هذه حروف عربية وقَع فيها وِفاقٌ بين ألفاظها في العجمية والعربية . وهذا عندي هو الصواب .
أبو عبيد عن أبي عمرٍ و : ( المَرْدَقُوش ) :
الزَّعفران .
قال ابن مُقْبل :
يَعْلُون بالمَرْدَقُوش الوَرْدَ ضاحيةً
سَعابيب ماءِ الضالَةِ اللَّجِنِ
وقال أبو الهيثم : المَرْدَقوش معرَّبٌ معناه : الليِّن الأُذن .
وقال أبو عبيدة : ( الدُّرْداقِس ) : عَظْمٌ يَصل بين الرّأس والعُنُق كأنه رُومِيٌّ .
وقال الأصمعي : ( الشِّمشليقُ ) من النِّساء : السَّرِيعةُ المشي الصّخّابة . وأنشد :
بضَرّةٍ تَشُلُّ في وسيقِها
نئَّاجَة العَدْوةِ شَمْشَلِيقَهَا
صَليبَة الصَّيحة صَهْصَلِيقِها
أبو تراب : مَرَّ مَرّاً ( دَرَنْفَقا ) و ( دَلَنْفَقا ) ، وهو مَرٌّ سَريع شبيهٌ بالهَمْلَجة . وأنشد قول عليّ بن شيبة الغَطَفاني :
فَراحَ يُعاطِينَ مَشْياً دَلَنْفَقا
وهنَّ بعَطفَيه لهنَّ خَبيبُ
وقال الأصمعي فيما رَوَى عنه أبو تراب أيضاً : ( القَنْدَفِيل ) : الضخم .
وقال المخروع السَّعديّ :
مائرة الضَّبْعين قَنْدَفيلُ
وقال ابن دريد : ( القَنْدَفير ) : العجوز .
قلتُ : وأصله عجميٌّ كندبير .
وفي ( النوادر ) : ( القُسْطِبينَة ) وَ ( القُسْطَبِيلَة ) : الكَمَرة .
آخر حرف القاف

##### Türkçe

Beşli bab, **حرف القاف**
**ق**
Münzirî bana Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi ki o şöyle demiş: **الحُرّ**: iki Arabın oğludur. Ve **الفَلَنْقَس**: iki Arabın, iki cariyeden (doğmuş) oğludur.
Şemir dedi: (**الفَلَنْقس**): babası mevlâ, annesi Arap olan kimsedir.
Ebû’l-Heysem, Şemir’in söylediğini inkâr etti ve dedi: **الفلنقَس**: babası da annesi de Arap olan, babası tarafından ve annesi tarafından iki ninesi cariye olan kimsedir.
Dedim: Bu, Ebû Zeyd’in sözüdür; dedi: o, iki Arabın iki cariyeden (doğmuş) oğludur.
Leys dedi: o, annesi Arap olup babası Arap olmayan kimsedir.
(**القطربوس**): akreplerden şiddetli vuran. Denir ki: **عقربٌ قطربوسٌ**. Bunu Ebû Zeyd söyledi.
Şiir okudu:
فقرَّبوا لي قطربوساً ضاربا
عقربةً تناهز العقاربا
Mâzenî: **القطربوس**: hızlı deve.
Dedi: ve bir deve (**قَنطَرِيسٌ**): o, çok iri ve şiddetli (olan)dır.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: (**القَنْفَرِش**): büyük yaşlı kadın.
Şemir dedi: **القنفَرِش**: **الكَمَر**’den iri olan.
Rü’be dedi:
عن واسعٍ يذهبُ فيه القَنْفَرِشْ
Bir başkası, yaşlı kadının vasfında dedi:
فانية النَّابِ كَزومٌ قنفرِشْ
Ebû Ubeyd, Emevî’den: (**القَفَنْدَر**): iri ayaklı iri adam.
Leys dedi: o, develerden iri olandır; ve denir ki: iri başlı.
Ebû Ubeyd, Emevî’den: yağ ile kesilip yapılan hamura (**مُشَنَّق**) denir.
Ferrâ dedi: onun her bir parçasının adı (**فَرَزْدَقة**)dır; çoğulu **فَرَزْدق**.
Şemir dedi: yüzünün harflerinin kalınlığından dolayı **الفرزدق** diye adlandırıldı; ondan ekmek somunu düzlenen hamura benzetildi.
Ve büyük harfli **الجَردَق**’a: **فرزْدقٌ** denir. Asmaî dedi: **الفرزدق**: kadınların ıslattığı ekmekten ufalanan **الفَتوت**tur.
Leys: (**ادْرنفَقَ**), yani: önden atıldı. Ve deve **ادرنفَقَت**: develer ilerlediği zaman.
Leys dedi: (**الجَنْفَلِيق**) kadınlardan: büyük (olan)dır; aynı şekilde **الشَّفْشَلِيق**.
Dedim: ilhak edilmiş beşliden, Ebû’l-Abbâs’ın İbnü’l-A‘râbî’den rivayet ettiği: (**اقرَنْفَطَ**): büzülüp toplandığı zaman. Şiir okudu:
يا حبّذا مُقْرَنفطُكْ
Ebû Ubeyd, Asmaî’den rivayet etti: (**المُدْرَنْفَق**): yürüyüşünde hızlı olan.
Lihyânî dedi: deve **ادرنفقَت**: yürüyüşte gittiği ve hızlandığı zaman.
Dedi: ve (**اسْلَنْقَى**) ensesi üzerine (düştü); ve ben onu ensesi üzerine **سَلْقَيْتُ**.
(**الدّملقى**): dili fasih olan.
Ebû İshâk, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: (**عليهم ثياب سندس خضر وإستبرق**) (**الإنسان : 21**), dedi: o, güzel, kalın, kaba ipektir. Dedi: o, yabancı bir isimdir; aslı Farsçada: **استَفْره**. Dedi: acemceden Arapçaya nakledildi; tıpkı **الديباج** diye adlandırıldığı gibi; o da Farsçadan nakledilmiştir.
Başkası dedi: bunlar Arapça harflerdir; acemce ile Arapçada lafızları arasında bir uygunluk vuku bulmuştur. Bana göre doğru olan budur.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: (**المَرْدَقُوش**): safran.
İbn Mukbil dedi:
يَعْلُون بالمَرْدَقُوش الوَرْدَ ضاحيةً
سَعابيب ماءِ الضالَةِ اللَّجِنِ
Ebû’l-Heysem dedi: **المَرْدَقوش** muarrebdir; manası: yumuşak kulaklı.
Ebû Ubeyde dedi: (**الدُّرْداقِس**): baş ile boyun arasında birleşen bir kemiktir; sanki Rûmîdir.
Asmaî dedi: (**الشِّمشليقُ**) kadınlardan: hızlı yürüyen, gürültücü. Şiir okudu:
بضَرّةٍ تَشُلُّ في وسيقِها
نئَّاجَة العَدْوةِ شَمْشَلِيقَهَا
صَليبَة الصَّيحة صَهْصَلِيقِها
Ebû Turâb: (**دَرَنْفَقا**) ve (**دَلَنْفَقا**) bir geçişle geçti; o, **الهَمْلَجة**’ye benzer hızlı bir geçiştir. Gatafânî Ali b. Şeybe’nin sözünü şiir olarak okudu:
فَراحَ يُعاطِينَ مَشْياً دَلَنْفَقا
وهنَّ بعَطفَيه لهنَّ خَبيبُ
Asmaî, Ebû Turâb’ın ondan rivayet ettiği şeyde de: (**القَنْدَفِيل**): iri.
Mahru‘ es-Sa‘dî dedi:
مائرة الضَّبْعين قَنْدَفيلُ
İbn Düreyd dedi: (**القَنْدَفير**): yaşlı kadın.
Dedim: aslı acemcedir: **كندبير**.
(**النوادر**)’de: (**القُسْطِبينَة**) ve (**القُسْطَبِيلَة**): **الكَمَرة**.
**حرف القاف**’ın sonu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التهذيب: القاف والكاف لَهَويَّتان. وقال أَبو عبد الرحمن: تأْليفهما معقوم في بناءِ العربية لقرب مخرجيهما إلاَّ أَن تجيءَ كلمة من كلام العجم معرَّبة، والقاف أَحد الحروف المجهورة، ومخرج الجيم والقاف والكاف بين عَكَدة اللسان وبين اللَّهاة في أَقصى الفم، والقاف والجيم كيف قلبتا لم يحسن تأْليفهما إلاَّ بفصل لازم، وقد جاءَت كلمات معرَّبات في العربية ليست منها، وسيأّْتي ذلك في مكانه. التهذيب: والعين والقاف لا تدخلان على بناءٍ إلاَّ حسَّنتاه لأَنهما أَطلق الحروف، أَما العين فأَنصع الحروف جَرْساً وأَلذها سماعاً، وأَما القاف فأَمتن الحروف وأَصحها جرساً، فإذا كانتا أَو إحداهما في بناءٍ حسُن لنَصاعتهما، فإن كان البناءُ اسماً لزمته السين والدال مع لزوم العين والقاف.

##### Türkçe

**التهذيب**: **القاف** ve **الكاف** **لَهَويَّتان**dır. Ve **أَبو عبد الرحمن** dedi: İkisinin telifi, çıkış yerlerinin yakınlığından dolayı Arapçanın yapısında güçtür; ancak Acemlerin sözünden Arapçalaştırılmış bir kelime gelirse (başka). Ve **القاف** meçhur harflerden biridir; **الجيم**’in, **القاف**’ın ve **الكاف**’ın çıkış yeri, dilin düğümü ile küçük dil arasında, ağzın en sonunda (bulunur). Ve **القاف** ile **الجيم** nasıl çevrilirse çevrilsin, zorunlu bir ayırma olmaksızın ikisinin telifi güzel olmaz. Ve Arapçada ondan olmayan Arapçalaştırılmış kelimeler gelmiştir; bu, yerinde gelecektir.

**التهذيب**: Ve **العين** ile **القاف**, bir yapıya girmedikçe onu güzelleştirmezler; çünkü ikisi harflerin en serbest olanıdır. **العين**’e gelince: sesçe harflerin en parlak olanı ve işitmede en lezzetli olanıdır. **القاف**’a gelince: harflerin en sağlamı ve sesçe en sahih olanıdır. Şu hâlde ikisi yahut ikisinden biri bir yapıda olursa, ikisinin parlaklığından dolayı güzel olur. Eğer yapı bir isim olursa, **العين** ve **القاف**’ın lüzumu ile birlikte **السين** ve **الدال** ona gerekli olur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

alphabetical letter ق ذ The twenty-first letter of the alphabet: called قَافٌ. Respecting its pronunciation as the title of the fiftieth chapter of the Kur-án, see صاد, in art. صود. It is one of the letters termed مَجْهُورَة [or vocal, i. e. pronounced with the voice, and not with the breath only]; its place of utterance is between the root of the tongue and the uvula, in the furthest part of the mouth; and it is of the strongest of the letters, and of the most certain of them in sound. (TA at the commencement of باب القاف.) It is sometimes pronounced like the Pers. گ, i. e. الكَافُ المَمْزُوجَةُ بِالقَافِ; in which case it is termed القَافُ المَقْعُودَةُ [?]: this mode of pronouncing it is well known as of the dial. of the people of El-Yemen [and others]: Ibn-Khaldoon says that it is of the dial. of Mudar; and that some of the people of the [Prophet's] house are so extravagant as to assert that recitation in prayer is not rightly but with this letter thus pronounced. (MF and TA voce جُلَّنَارٌ.) It has been substituted for one letter, i. e. ك, [as some say,] in the instance of أُكْنَةُ الطَّائِرِ [for which they sometimes said أُقْنَة]. (MF and TA at the commencement of باب القاف. [It is there added that a pl. of أُكْنَة has been heard, but not of أُقْنَة, and this is a sign of the originality of the former: but أُقَنَاتٌ is mentioned as pl. of أُقْنَة in art. اقن in the TA.])

##### Türkçe

alphabetik harf **ق** **ذ** Alfabenin yirmi birinci harfi: **قَافٌ** diye adlandırılır. Kur’ân’ın ellinci sûresinin başlığı olarak onun telaffuzu hakkında, **صاد**’a, **صود** maddesinde bak. O, **مَجْهُورَة** diye adlandırılan harflerdendir [yani sesle telaffuz edilen, yalnız nefesle değil]; çıkarılış yeri, dilin kökü ile küçük dil arasındadır, ağzın en uzak kısmındadır; ve o, harflerin en kuvvetlilerindendir ve ses bakımından onların en kesinlerindendir. (TA, **باب القاف**’ın başında.) Bazen Farsça **گ** gibi telaffuz edilir; yani **الكَافُ المَمْزُوجَةُ بِالقَافِ**; bu durumda **القَافُ المَقْعُودَةُ** [?] diye adlandırılır: onu böyle telaffuz etme tarzı, Yemen halkının [ve başkalarının] lehçesi olarak iyi bilinir: İbn Haldûn, bunun Mudar’ın lehçesinden olduğunu söyler; ve [Peygamber’in] ev halkından bazılarının, namazda kıraatin ancak bu harf böyle telaffuz edilmekle doğru olacağını ileri sürecek kadar aşırı gittiklerini (söyler). (MF ve TA, **جُلَّنَارٌ** lafzında.) Bir harfin yerine geçirilmiştir; yani **ك**, [bazılarının dediğine göre,] **أُكْنَةُ الطَّائِرِ** örneğinde [ki bunun için bazen **أُقْنَة** derlerdi]. (MF ve TA, **باب القاف**’ın başında. [Orada, **أُكْنَة**’nin bir çoğulunun işitildiği, fakat **أُقْنَة**’nin işitilmediği; bunun da ilkinin aslîliğine bir alâmet olduğu eklenir: fakat **أُقَنَاتٌ**, TA’da **اقن** maddesinde **أُقْنَة**’nin çoğulu olarak zikredilmiştir.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ق
ق
a.  Kāf .  The twenty-first letter of the alphabet. Its numerial value is One Hundred, (100).

قِ
قِ
a.  Imp. of وَقَى

b.  The 50th Surah of the Kurān.

##### Türkçe

ق
ق
a. **كاف**. Alfabenin yirmi birinci harfi. Sayısal değeri Yüz’dür (100).

قِ
قِ
a. **وَقَى**’nın emir kipidir.

b. Kur’ân’ın ellinci sûresidir.
