# كأد (ك-أ-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A3%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - أ - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: كءد

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والدال و"وايء" معهما
ك و د، و ك د، د و ك، و د ك، ك د ي، ك ي د، د ي ك، ك د أ، ك أ د، أ ك د مستعملات ك و د: الكَوْدُ: مصدر كاد يكُود كَوْداً ومكادة، تقول لمن يطلب إليك شيئاً، فتأبى أن تعطيه: لا، ولا مَكادَةً ولا مهمة، ولا كَوْداً ولا هما، ولا مكاداً ولا مهمأ.
ولغة بني عدي: كُدْتُ أفعل كذا، بالضم.
وكد: وكَّدْتُ العقد واليمين، أي: أوثقته، والهمزة في العقد أجود.
والسيور التي يشد بها القربوس تسمى المَواكِيد، ولا تسمى التّواكيد.
دوك: الدَّوْكُ: دق الشيء وسحقه وطحنه، كما يَدُوكُ البعير الشيء بكلكله.
والمداكُ: صلاية العطر يداك عليه الطيب، وجمعه: مداوك.
ودك: الوَدَكُ: معروف، وهو حلابة الشحم. وشيء وَدِكٌ ووديك، وقد وَدِك يَوْدَكُ، وودكته تَوْديكاً.
كدي: أصاب الزرع برد فَكَداهُ، أي رده في الأرض. وأصابتهم كُدْيةً وكادية شديدة من شدائد الدهر. والكدية: صلابة في الأرض. وأكدى الحافر، أي بلغ الصلب من الأرض. وأكدى الرجل، إذا أعطى قليلاً، قالت الخنساء:
فتى الفتيان ما بلغوا مداه		ولا يَكْدَى إذا بلغت كُداها
يقال: بلغ الناس كُدْيَةَ فلان، إذا أعطى ثم منع وأمسك.
ومسك كد: لا ريح فيه.
وكُدَيٌّ وكَداء: جبلان، وهما ثنيتان يهبط منهما إلى مكة، قال:
أنت ابن معتلج البطا		ح كُدَيِّها فكدائهـا
كيد: الكَيْدُ من المكيدة، وقد كاده يَكيدُه مَكيدةٌ.
ورأيته يكيد بنفسه، أي: يسوق سياقاً.
ديك: الدِّيك معروف، وجمعه: دِيَكةٌ.
وأرض مَداكةٌ ومَدْيَكَةٌ: كثيرة الدِّيَكة.
كدأ: يقال: كَدَأَ النبت - بالهمز - من البرد. وكدأ البرد الزرع: رده في الأرض. كَدَأَ يَكْدَأُ كُدُوءاً.
كأد: عقبة كأداء، أي: ذات مشقة، وهي أيضاً: كؤود، وهمزتها لاجتماع الواوين.
وتكاءدتنا هذه الأمور إذا شقت علينا.
أكد:
أكّدْتُ العقد واليمين: وثقته، ووكّدتُ لغة والهمزة في العقد أجود.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الدال** ve **"وايء"** bunlarla birlikte

ك و د، و ك د، د و ك، و د ك، ك د ي، ك ي د، د ي ك، ك د أ، ك أ د، أ ك د kullanımlıdır.

ك و د: **الكَوْدُ**: **كاد** **يكُود** **كَوْداً** ve **مكادة**’nin mastarıdır; senden bir şey isteyen kimseye, sen de ona vermeyi reddedince şöyle dersin: Hayır; ne **مَكادَةً** ne **مهمة**; ne **كَوْداً** ne **هما**; ne **مكاداً** ne **مهمأ**.

Benî Adî’nin dili: **كُدْتُ** şöyle şöyle yaparım, zamme ile.

وكد: **وكَّدْتُ** düğümü ve yemini; yani: onu sağlamlaştırdım; düğümde hemze daha iyidir.

Ve **القربوس**’u bağlamakla sıkılan kayışlara **المَواكِيد** denir; **التّواكيد** denmez.

دوك: **الدَّوْكُ**: şeyi dövmek, ezmek ve öğütmek; tıpkı devenin şeyi göğsüyle **يَدُوكُ** etmesi gibi.

Ve **المداكُ**: üzerine güzel koku **يداڪ** ettiğin (ovduğun) güzel koku taşlığıdır; çoğulu: **مداوك**.

ودك: **الوَدَكُ**: bilinen (şey)dir; o, içyağının sağılmasıdır. Ve **وَدِكٌ** ve **وديك** bir şey; ve **وَدِك** **يَوْدَكُ**; ve onu **تَوْديكاً** **ودكته**.

كدي: Ekine soğuk isabet etti de onu **فَكَداهُ**; yani onu toprağın içine geri çevirdi. Ve onlara zamanın şiddetlerinden şiddetli bir **كُدْيةً** ve **كادية** isabet etti. Ve **الكدية**: yerde bir sertliktir. Ve kazıcı **أكدى**; yani yerin sertine ulaştı. Ve adam **أكدى**, az verdiği zaman; Hansâ dedi ki:
فتى الفتيان ما بلغوا مداه		ولا **يَكْدَى** إذا بلغت **كُداها**

Denir: İnsanlar falanın **كُدْيَةَ**’sine ulaştı; verdiği sonra men edip tuttuğu ve cimrilik ettiği zaman.

Ve **مسك كد**: onda koku yoktur.

Ve **كُدَيٌّ** ve **كَداء**: iki dağdır; ikisi de Mekke’ye oradan inilen iki geçittir; dedi ki:
أنت ابن معتلج البطا		ح **كُدَيِّها** ف**كدائهـا**

كيد: **الكَيْدُ** **المكيدة**’dendir; ve onu bir **مَكيدةٌ** olarak **كاده** **يَكيدُه**.

Ve onu kendi nefsiyle **يكيد** ederken gördüm; yani: bir sevk edişle sevk eder.

ديك: **الدِّيك** bilinen (şey)dir; çoğulu: **دِيَكةٌ**.

Ve **مَداكةٌ** ve **مَدْيَكَةٌ** bir yer: **الدِّيَكة**’si çok (olan).

كدأ: Denir: bitki soğuktan **كَدَأَ** - hemze ile -. Ve soğuk ekini **كدأ** etti: onu toprağın içine geri çevirdi. **كَدَأَ** **يَكْدَأُ** **كُدُوءاً**.

كأد: **كأداء** bir yokuş; yani: meşakkat sahibi; o aynı zamanda: **كؤود**’dur; hemzesi iki vavın birleşmesinden dolayıdır.

Ve bu işler bize zor geldiği zaman bizi **تكاءدتنا**.

أكد:
Düğümü ve yemini **أكّدْتُ**: onu sağlamlaştırdım; ve **وكّدتُ** bir dildir; düğümde hemze daha iyidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عقبةٌ كَؤودٌ: شاقَّةُ المصعَدِ. وتكادني الشيء وتكاءدني، أي شقَّ عليَّ.

##### Türkçe

**عقبةٌ كَؤودٌ**: çıkışı zor olan (yokuş)un meşakkatli olanı. Ve **تكادني** şey ve **تكاءدني**; yani bana ağır geldi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك د ( و ا ي ء )
كدا ، كدأ ، كأد ، كود ، كيد ، وكد ، أكد ، ودك ، دوك ، دكأ ، ديك ، دكا : ( مستعملة ) .
كدا : قال الله جلّ وعزّ : ( أعطى قليلا وأكدى ) ( النجم : 24 ) قال الفراء : أَكْدَى : أَمْسَكَ عن العَطِيّةِ وقَطَع .
وقال الزجاجُ : معنى أَكْدَى : أَمْسَكَ من العطيّة وقطَع ، وأَصْلُه من الحَفْرِ في البئر .
يقال للحافر إذَا حَفَرَ البئرَ فبَلغَ إلى حَجَر لا يمكِنُهُ معه الحَفْرُ : قد بَلغَ الكُدْية وعند ذلك يَقطعُ الحَفْرَ .
وقال الليثُ : الكُدْيةُ : صلابةٌ تكونُ في الأرض .
ويقال : إنَّ فلاناً قد بَلغَ النَّاسُ كُدْيتَهُ أي : كان يُعْطِي ثمَّ أَمْسَكَ .
قال : ويقالُ : أَكْدَى أَيْ : أَلحَّ في المسألةِ وأنشد :
تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ
فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ
وتقولُ : لا يُكْدِيكَ سُؤالي أي : لا يُلِحُّ عليكَ وقوله : فلا نَحْنُ نُكْدِيها أي فلا نحنُ نلِحُّ عليها .
وقالت خنسَاءُ :
فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ
ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها
أي : لا يَقْطَعُ عَطاءَهُ ، ولا يُمسِكُ عنه إذا قَطَعَ غيرُه وأَمسكَ .
وقال : الكِدَاءُ بكسر الكاف : القَطْعُ من قولك : أَعْطَى قليلاً وأَكْدَى أي : قطع .
( عمرٌ و عن أبيه ) : أَكْدَى : مَنَعَ ، وأكدَى : قطَعَ ؛ وأكْدَى إذا انقطع ، وأكدَى النبْتُ إذا قصُرَ منَ البرْد ، وأكْدَى العامُ إذا أجدَبَ ، وأكْدَى إذا بلغَ الكُدَا وهو الصَّحْراءُ ، وأكْدَى إذا حفَرَ فبلغَ الكُدَى وهي الصُّخُورُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أكدى : افتقَرَ بَعْدَ غِنًى ، وأكدَى : قَمِىءَ خَلْقُهُ .
وقال الليث : أَصابَ الزَّرْعَ بردٌ فكدَاهُ أي : رَدَّهُ في الأرض .
ويقال أيضاً : أَصابَتهمْ كُدْيةٌ ، وكاديةٌ منَ البَرْدِ .
ويقالُ : كَدَأَ النبتُ بالهمز منَ البَرْدِ .
وكُدَيٌّ ، وكَدَاءٌ : جَبَلانِ بِمكَّةَ .
وقال ابنُ رُقَيَّاتٍ :
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا
حِ كُدَيِّها فكَدَائها
ومِسكٌ كَدٍ : لا رِيحَ له .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : كَدَتَ الأرض تكدُو كَدْواً فهي كاديةٌ إذا أبطأَ نباتُها .
وكَدِيَ الجِرْوُ يَكْدَى كَدًى وهو داءٌ يَأْخُذُ الجِرَاءِ خاصَّةً يُصيبها منه قيءٌ وسعالٌ حتى يُكْوَى ما بين عينيها .
قال : والكُدْيةُ : الارتفاعُ من الأرضِ .
( شمرٌ ) : كَدِيَ الكلْبُ كَدًى إذا نَشِبَ العظمُ في حلقِهِ .
ويقال : كَدِيَ بالعظْمِ إذا غصَّ به ، قاله ابن شمَيلٍ .
كدأ : ( أبو زيد ) : كَدَأَ النَّبْتُ يَكْدَأُ كُدُوأً إذا أصابهُ البَرْدُ فَلَبَّدَهُ في الأرْضِ ، أو عَطِشَ فأَبْطَأَ نَبَاتُهُ ، وإِبلٌ كادِيةٌ الأوْبَارِ قليلَتُهَا ، وقد كَدِئَتْ تَكْدَأُ كَدَأً .
وأنشد :
كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا
وكَدِىءَ الغُرَابُ في شَحيجِه يَكْدَأُ كَدَأً .
دكأ : أبو زيد : دَاكَأْتُ القَوْمَ مُدَاكَأَةً إذا زَاحَمْتَهُمْ .
وقال غيره : تَدَاكَأَ القَوْمُ عليه إذا تزاحَمُوا .
قال ابنُ مُقْبِلٍ :
وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ
إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا
قال أبو الهيثم : الصِّهْميمُ مِنَ الرِّجَالَ والجِمالِ إذا كانَ حَمِيَّ الأنْفِ أبِيّاً شَدِيدَ النَّفْسِ ، بطِيءَ الانْكِسَارِ .
قال : وتَدَاكَأَ : تَدَافَعَ ، ودَفْعُهُ : سَيْرُه .
كأد : قال الليث : عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ : ذَاتُ مَشَقَّةٍ ، وهي الكَؤُودُ أَيْضاً .
تكاءدتْهُ الأمورُ إذا شَقَّتْ عليه .
( شمر عن ابن الأعرابي ) : الكأدَاءُ : الشِّدَّةُ والخَوْفُ ، والحِذَارُ ، ويقالُ الهَوْلُ واللَّيْلُ ، المظْلمُ .
( أبو زيد ) : تَكَاءدْتُ الذَّهابَ إلى فلان تكَاؤُداً إذا ذهبتَ إليه على مَشَقَّةٍ .
ويقال : تَكأَّدني الذَّهَابُ إليك تكَؤُّداً إذا ما شَقَّ عليك .
وأنشد :
وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ
ويقال : هي الكُؤَدَاءُ ، والصُّعَدَاءُ ، والكَؤُودُ : المرْتقَى الصَّعْبُ ، وهي الصَّعُودُ .
كود كيد : قال الليث : الكَوْدُ : مصدرُ كادَ يكُودُ كوْداً ، ومَكَادَة ، تقول لمن يطلُبُ إليكَ شيئاً ولا تريدُ أن تعطيه : لا ولا مكادَةً ولا مَهَمَّةً ، ولا كَوْداً ، ولا همّاً ، ولا مَكاداً ، ولا مهمّاً .
قال : ولُغَةُ بنِي عَدِيَ : كُدْتُ .
وقال أبو حاتم : يقالُ : لاَ ولاَ كَيْداً لك ولا همّاً .
وبعض العربِ يقول : ولا كَوْداً بالوَاوِ .
قال : وقالت العوَامُّ كادَ زَيدٌ أن يموت وأنْ لا تدْخلُ مع كاد . ولا مع ما تصرَّفَ منها .
قال اللَّهُ : ( وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِى ( ، وكذلك جميعُ ما في القرآن .
وقال الليث : الكَيْدُ من المَكِيدَةِ ، وقد كادَهُ مَكِيدَةً ، ورأيتُ فلاناً يَكيدُ بنفسِهِ أي يَسُوقُ سِيَاقاً .
( ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ ) قال : الكَيْدُ : صِيَاحُ الغُرَابِ بِجَهْدٍ ، والكَيْدُ : إخْرَاجُ الزَّنْدِ النارَ ، والكَيْدُ : القَيءُ .
وقال الحسنُ : ( إذا غَلَبَ الصائمَ الكَيْدُ أَفْطَرَ ) والكَيْدُ : التَّدْبِيرُ بباطلٍ أو حقَ ، والكَيْدُ : الحَيْضُ .
وفي حديث ابن عباس : ( أَنَّهُ نَظَر إلى جَوَارٍ وقد كِدْنَ في الطريقِ فأَمر أَنْ يُنَحّيْنَ ) والكيد : الحرْبُ : ( غَزَا النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) ولم يرَ كَيْداً ) .
وقال الله جلَّ وعزّ : ( ( بِالْهَزْلِ إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً ( ) كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً ) ( الطارق : 15 ، 16 ) .
قال الزَّجَّاج : يَعني به الكُفّارَ أَنهم يَخَاتِلُونَ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ويُظْهِرون ما هُمْ عَلَى خِلافه .
وأكِيدُ كَيْداً ، قال : كَيدُ الله لهم : اسْتِدْرَاجُهم من حيث لا يَعْلَمُونَ .
وقال الله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) .
قال الزجاجُ في قوله : ( لَمْ يَكَدْ ) .
قال بعضهم رَآها مِنْ بَعْدِ أَنْ لَمْ يَكَدْ يَرَاها من شدَّة الظُّلْمَةِ .
ويقال معناه : لمْ يَرَها ولم يَكَدْ ، وهذا القولُ أشبهُ بهذا المعنى ، لأنَّ في دُون هذه الظُّلمَاتِ لا تُرَى الكَفُّ .
وقال الفرّاء : العربُ تقولُ : ما كِدْتُ أَبْلُغُ إليكَ وأَنتَ قد بَلَغْتَ ، وهذا هو وَجْهُ العربيَّة .
ومن العربَ من يُدْخِلُ كادَ ، ويَكَادُ في اليقين ، وهو بمنزلة الظّنِّ ، أصْلُهُ : الشَّكُّ ثم يُجْعَلُ يَقيناً .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العبَّاس قال :
قال الأخفَشُ في قوله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) حُمِلَ على المعنى وذلك أَنَّهُ لا يراها ، وذلك أنّكَ إذا قُلت : كاد يَفعلْ إنما تَعْنِي قاربَ الفعلَ ولم يفعلْ ، عَلَى صحَّةِ الكلام ، وهذا معنى هذه الآية ، إلاَّ أنَّ اللُّغَةَ قد أجازَتْ لم يَكَد يَفعلُ . وقد فعل بعد شِدَّةٍ ؛ وليس هذا صحّةَ الكلام لأنه إذا قال : كاد يفعلُ فإنما يعني قاربَ الفعل .
وإذا قال : لم يَكَدْ يفعل ، يقول : لم يُقَارِبِ الفعلَ ، إلاّ أنَّ اللُّغة جاءت على ما فَسَّرْتُ لك ، وليس هو على صحةِ الكلمةِ .
وقال أبو العباس : قال الفرّاء كلَّما أَخْرَجَ يده لم يَكد يَراها من شِدّةِ الظَّلْمَةِ ، لأنّ أقلَّ من هذه الظُّلْمَةِ لا تُرَى اليدُ فيه ، وأمَّا لمْ يكد يَقُومُ فقد قام ، هذا أكثرُ اللُّغة فكأن الأخفشَ جاءَ بالمعنى ، وذهب الفرّاءُ إلى لفظ اللغة .
وقال ابن الأنباريِّ : قال اللُّغَوِيون : كِدْتُ أفعلُ . معناه عند العرب قَارَبْتُ الفِعلَ ولَمْ أفعل ، وما كِدْتُ أَفْعَلُ ، معناه : فَعَلْتُ بعد إِبْطَاءٍ ، وشَاهِدُه قولُ الله : ( فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفْعَلُونَ ) ( البقرة : 71 ) ، معناهُ : فَعَلوا بعدَ إِبْطَاءٍ ، لِتَعَذّرِ وِجْدانِ البَقَرَةِ عليهم ، وقد يكونُ : ما كِدْتُ أَفْعَلُ بمعنى : ما فَعَلْتُ وَلاَ قَارَبْتُ إذا أُكّدَ الكلامُ بأَكَادُ .
وقال ابنُ بُزُرْجَ : يقال : مِن كادَ يَكادُ : هُمَا يَتَكاوَدَانِ .
وأصحابُ النَّحْوِ يقولونَ : يَتَكَاوَدَانِ ، وهو خطأٌ لأنهم يقولون : إذا حُمِلَ أَحدُهُمْ على ما يكْرَهُ : لا والله وَلاَ كيْداً ، وَلاَ همًّا ، يريدونَ : لاَ أَكَادُ وَلا أَهُمُّ .
وكد : قال الليث : يقال : وَكَّدْتُ العَقْدَ أي : أوْثَقْتُه ، وكذلك : أَكَّدْتُهُ .
ويقالُ : وكَّدْتُ اليمينَ ، والهمزُ في العَقْدِ : أَجْوَدُ .
قال : والسُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ تسمَّى المَكَايِيدَ ، وَلاَ تُسَمَّى التَّوَاكِيدَ .
وتقولُ : إذا عقَدْتَ فَأكِّدْ ، وإذَا حَلفْتَ فَوَكِّدْ .
وقال أبو العباس : التَّوْكِيدُ : دخلَ في الكلامِ لإخرَاج الشّكّ ، وفي الأعدادِ لإحاطَةِ الأجزاءِ .
ومن ذلك أن تقولَ : كلَّمنَي أخُوكَ فيجوزُ أن يكونَ كلَّمَك هو أَوْ أمرَ غُلاَمَهُ بِأَنْ يكلّمكَ ، فإذا قلتَ : كَلَّمنِي أَخوكَ تَكْلِيماً لَمْ يَجُزْ أن يكونَ المكلّم لك إلاَّ هو .
ويقال : وكَدَ فلانٌ أَمْرَهُ يكِدُهُ وَكْداً إذا مارَسه وقصدَه .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ
قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي
معناهُ : أَنْ لم يَعْمَلْ عملي ، ولم يقْصِدْ قَصْدِي ، ولمْ يُغْنِ غَنَائي .
ويقالُ : ما زالَ ذاكَ وُكْدِي ، بضمِّ الواو ، أي فِعْلي ودَأْبي ، فكأَنَّ الوُكْدَ : اسمٌ ، والوَكْدَ : مصدرٌ .
وقال ابن دريدٍ : الوَكائِدُ : السُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ إلى دَفّتَي السَّرْجِ ، الواحدُ : وِكَادٌ وإكَادٌ .
قال : ووكَدَ بالمكانِ يكِدُ وُكُوداً إذا أقامَ به .
قال : والكوْدُ : كلُّ شيءٍ جَمعْتَهُ كُثَباً من ترابٍ أو طعامٍ ، وجمعهُ : أكوادٌ ، ولم
أَسمَعْ هذينِ الحرْفَيْنِ لغير ابن دريدٍ .
وقالوا أيضاً : كَدَوْتُ وجهَ الرّجُل أكْدُوهُ كَدْواً إذا خَدَشْتَهُ .
أكد : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : دُسْتُ الحِنْطَة ودَرَسْتها ، وأكَدْتُها .
ويقال : ظلَّ مُتَوكّداً بأمر كذا ، ومُتَوكزاً ، ومُتَحَرِّكاً ، أي : قائماً مُستعِدّاً .
ويقال : وكَدَه يكِدُه وكْداً أي أصابَهُ .
دوك : قال الليث : الدَّوْكُ : دَقُّ الشيءِ وسَحْقُه وطحنُه ، كما يَدُوكُ البعيرُ الشيءَ بكَلْكلهِ ، والمَدَاكُ : صَلاَيةُ العِطْرِ يُدَاكُ عليه الطِّيبُ دَوْكاً .
وفي الحديث : أن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال بِخَيْبَرَ : ( لأُعْطِيَنَّ الرَّايةَ غَداً رَجُلاً يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ ، فَبَاتَ النَّاسُ يَدُوكُونَ فِيمَنْ يَدْفَعُهَا إلَيه ) .
قولُه : يدوكون أي يَخُوضون ويختلفون فيه .
( أبو عبيدٍ عن الأصمعي ) : بات القومُ يَدُوكون دَوْكاً أيْ باتُوا في اختلاطٍ ، ودَوَران .
قال : وقال أبو زيد : وَقَعُوا في دَوْكَةٍ ، وبُوحٍ أي وَقَعُوا في اختلاطٍ ، وفيه لُغتان : دَوْكَةٌ ، ودُوكَةٌ ، وجمعُ الدَّوْكَةِ : دِوَكٌ ودِيَكٌ ، ومن قال : دُوكةٌ ، قال : دُوَكٌ في الجَمْع .
( أبو عمرٍ و ) : داك الرَّجلُ المرأَة يدوكُها دَوْكاً ، وباكَها بَوْكاً إذا جامَعَهَا .
وأنشد :
فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ
ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ
وقال أبو ترابٍ قال أبو الرَّبيع البَكراوِيُّ : داكَ القومُ إذا مَرِضوا ، وهم في دَوْكَةٍ أي مَرَضٍ .
ودك : ( سلمةُ ، عن الفرّاء ) : لَقِيتُ منه بَنَاتِ أَوْدَكَ ، وَبَناتِ بَرْحٍ وبَنات بِئْسَ يعني الدّوَاهِي .
وقال الليثُ : الوَدَكُ : معروفٌ ، والفِعْلُ : ودَّكْتُه تَوْدِيكاً ، وذلك إذا جَعَلْتَهُ في شيءٍ وهو من الشَّحْم أو حُلاَبةِ اللَّحْمِ ، وشيءٌ وَدِكٌ ، ووَدِيكٌ ، ودَجاجةٌ وَدِيكةٌ : ذاتُ وَدَكٍ ، ووَدِيكٌ : جائزٌ .
والدِّكَةُ : اسمٌ من الوَدَكِ وقالت امرأةٌ من العربِ : كنتُ وَحْمَى للدِّكَةِ أي كنتُ مُشْتَهِيَةً لِلْوَدَكِ .
ديك : وقال الليث : الدِّيكُ : معروفٌ ، وجمعُه دِيَكَةٌ ، وأَرْضٌ مَداكةٌ ومَدْيَكةٌ : كثيرَةُ الدِّيَكةِ .
وقال المؤرِّجُ : الدِّيكُ في كلام أَهل اليمن : الرَّجلُ الْمُشْفِقُ ، الرَّؤُومُ ، ومنه سُمِّيَ الديكُ دِيكاً .
قال : والدِّيكُ : الرَّبيعُ في كلامِهم .
والدِّيكُ : الأثَافِي ، الواحدُ والجميعُ سَوَاءٌ .
دكا : أهمله الليث : وقال ابن الأعرابي : دَكَا إذا سَمِنَ وكدا إذا قَطَعَ .

##### Türkçe

ك د ( و ا ي ء )
**كدا** ، **كدأ** ، **كأد** ، **كود** ، **كيد** ، **وكد** ، **أكد** ، **ودك** ، **دوك** ، **دكأ** ، **ديك** ، **دكا** : (kullanılanlar).

**كدا** : Allah (aziz ve celil) dedi: “(Az verdi ve **أكدى**)” (Necm: 24). Ferrâ dedi: **أكدى**: bağışı vermekten el çekti ve kesti.
Zeccâc dedi: **أكدى**’nın manası: bağıştan el çekti ve kesti; aslı, kuyuda kazmadan gelir.
Kuyu kazan için, kuyuyu kazıp da kendisiyle birlikte kazmanın mümkün olmadığı bir taşa ulaştığında: “**الكُدْية**’ye ulaştı” denir; o vakit kazmayı keser.
Leys dedi: **الكُدْية**: yerde bulunan bir sertliktir.
Ve denir: filânın **كُدْيتَهُ**’sine insanlar ulaştı; yani: verirdi, sonra el çekti.
Dedi: ve denir: **أكدى**; yani: istemede ısrar etti; ve şu şiiri okudu:
تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ
فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ
Ve dersin: “**لا يُكْدِيكَ سُؤالي**” yani: sana karşı ısrar etmez; ve onun sözü: “**فلا نَحْنُ نُكْدِيها**” yani: biz ona ısrar etmeyiz.
Hansa dedi:
فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ
ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها
Yani: bağışını kesmez; başkası kestiğinde ve el çektiğinde o, ondan el çekmez.
Dedi: **الكِدَاءُ** (kâf’ın kesresiyle): kesmedir; “az verdi ve **أكدى**” sözünden; yani: kesti.
(Amr ve babasından): **أكدى**: menetti; ve **أكدَى**: kesti; ve **أكدى**: kesildiğinde; ve bitki **أكدَى**: soğuktan kısaldığında; ve yıl **أكدَى**: kıtlık olduğunda; ve **أكدى**: **الكُدَا**’ya ulaştığında; o da çöldür; ve **أكدى**: kazıp da **الكُدَى**’ya ulaştığında; o da kayalardır.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **أكدى**: zenginlikten sonra fakirleşti; ve **أكدَى**: yaratılışı çirkinleşti.
Leys dedi: ekine bir soğuk isabet etti de onu **كدَاهُ**; yani: onu yere geri çevirdi.
Ve ayrıca denir: onlara soğuktan bir **كُدْيةٌ** ve bir **كاديةٌ** isabet etti.
Ve denir: bitki, soğuktan hemzeli olarak **كَدَأَ** etti.
Ve **كُدَيٌّ** ve **كَدَاءٌ**: Mekke’de iki dağdır.
İbn Rukayyât dedi:
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا
حِ كُدَيِّها فكَدَائها
Ve **مِسكٌ كَدٍ**: kokusu olmayan misk.
(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den): yer **كَدَتَ** eder; **تكدُو**; **كَدْواً**; o, bitkisi yavaşladığında **كاديةٌ** olur.
Ve yavru köpek **كَدِيَ** eder; **يَكْدَى**; **كَدًى**; o, özellikle yavru köpekleri tutan bir hastalıktır; onlara ondan kusma ve öksürük isabet eder; iki gözünün arası dağlanıncaya kadar.
Dedi: ve **الكُدْيةُ**: yerden yükseltilerdir.
(Şemr): köpek **كَدِيَ** eder; **كَدًى**; kemik boğazına takıldığında.
Ve denir: kemikle **كَدِيَ** etti; yani onunla boğuldu; bunu İbn Şümeyl söyledi.

**كدأ** : (Ebû Zeyd): bitki **كَدَأَ** eder; **يَكْدَأُ**; **كُدُوأً**; soğuk ona isabet edip onu yere yapıştırdığında; yahut susayıp bitmesi yavaşladığında. Ve **إِبلٌ كادِيةٌ الأوْبَارِ**: tüyleri az olan; ve **كَدِئَتْ**; **تَكْدَأُ**; **كَدَأً**.
Ve şu şiiri okudu:
كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا
Ve karga, sesinde **كَدِىءَ** etti; **يَكْدَأُ**; **كَدَأً**.

**دكأ** : Ebû Zeyd: kavmi **دَاكَأْتُ**; **مُدَاكَأَةً**; onlarla sıkıştığımda.
Başkası dedi: kavim onun üzerine **تَدَاكَأَ** etti; sıkıştıklarında.
İbn Mukbil dedi:
وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ
إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا
Ebû’l-Heysem dedi: **الصِّهْميمُ**, erkeklerden ve develerden, burnu kızgın, baş eğmez, nefsi şiddetli, kırılması yavaş olan kimse/deve için söylenir.
Dedi: ve **تَدَاكَأَ**: itişti; ve **دَفْعُهُ**: yürüyüşüdür.

**كأد** : Leys dedi: **عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ**: meşakkatli olan; o, **الكَؤُودُ** da olur.
İşler ona **تكاءدتْهُ**; ona zor geldiğinde.
(Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den): **الكأدَاءُ**: şiddet, korku ve sakınmadır; ve denir: dehşet ve karanlık gece.
(Ebû Zeyd): filâna gitmeyi **تَكَاءدْتُ**; **تكَاؤُداً**; ona meşakkatle gittiğinde.
Ve denir: sana gitmek beni **تَكأَّدني**; **تكَؤُّداً**; sana zor geldiğinde.
Ve şu şiiri okudu:
وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ
Ve denir: o, **الكُؤَدَاءُ** ve **الصُّعَدَاءُ** ve **الكَؤُودُ**: zor yokuş/çıkıştır; o, **الصَّعُودُ**dur.

**كود كيد** : Leys dedi: **الكَوْدُ**: **كادَ**’ın masdarıdır; **يكُودُ**; **كوْداً** ve **مَكَادَة**. Sana bir şey talep edip de senin vermek istemediğin kimseye dersin: “hayır; ne **مكادَةً** ne **مَهَمَّةً**; ne **كَوْداً**; ne **همّاً**; ne **مَكاداً**; ne **مهمّاً**.”
Dedi: Benî Adî’nin dili: “**كُدْتُ**.”
Ebû Hâtim dedi: “hayır; ne sana **كَيْداً** ne **همّاً**” denir.
Bazı Araplar vâv ile “ne **كَوْداً**” der.
Dedi: avam “Zeyd ölmek üzereydi ve **أنْ** **كاد** ile birlikte girmez; ne de ondan çekimlenenle birlikte” dedi.
Allah dedi: “(Ve neredeyse beni öldürüyorlardı)”; Kur’an’daki her şey de böyledir.
Leys dedi: **الكَيْدُ**, **المَكِيدَة**’dendir; ona bir **مَكِيدَةً** ile **كادَهُ** etti. Ve filânı “kendi nefsiyle **يَكيدُ**” eder gördüm; yani bir sevk ile sürer.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **الكَيْدُ**: karganın güçlükle bağırmasıdır; ve **الكَيْدُ**: çakmağın ateşi çıkarmasıdır; ve **الكَيْدُ**: kusmadır.
Hasan dedi: “oruçluyu **الكَيْدُ** yenerse iftar eder.” Ve **الكَيْدُ**: bâtıl yahut hak ile tedbirdir; ve **الكَيْدُ**: hayızdır.
İbn Abbâs hadîsinde: “yolda **كِدْنَ** etmiş cariyelere baktı da, onların uzaklaştırılmasını emretti.” Ve **الكيد**: savaştır: “Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) gazâ etti ve bir **كَيْداً** görmedi.”
Allah (aziz ve celil) dedi: “Şaka ile; şüphesiz onlar bir **كَيْداً** ederler; ve ben bir **كَيْداً** ederim.” (Târık: 15-16).
Zeccâc dedi: bununla kâfirleri kasteder; onlar Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) aldatmaya çalışırlar ve kendilerinin üzerinde olduklarının tersini gösterirler.
“Ve ben bir **كَيْداً** ederim”; dedi: Allah’ın onlara **كَيدُ**i: onları bilmedikleri yerden derece derece yaklaştırmasıdır.
Allah dedi: “Elini çıkardığında onu neredeyse görmez.” (Nûr: 40).
Zeccâc “**لَمْ يَكَدْ**” sözünde dedi:
Bazıları dedi: şiddetli karanlıktan onu neredeyse görmezken, sonra onu gördü.
Ve denir: manası: onu görmedi ve neredeyse de görmedi; bu söz bu manaya daha benzer; çünkü bu karanlıkların daha aşağısında avuç görülmez.
Ferrâ dedi: Araplar “sana ulaşmaya **ما كِدْتُ**; hâlbuki sen ulaştın” der; bu Arapçanın yönüdür.
Araplardan kimi, **كادَ** ve **يَكَادُ**’ı kesinlikte de sokar; o, zannın menzilesindedir; aslı şüphedir, sonra kesinlik yapılır.
Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi; dedi ki:
Ahfeş “Elini çıkardığında onu neredeyse görmez” (Nûr: 40) sözünde: manaya hamledildi; bu, onu görmemesidir; çünkü sen “yapmaya **كاد**” dediğinde, ancak fiile yaklaştı ve yapmadı demek istersin; sözün doğruluğu üzere; bu âyetin manası da budur; ancak dil “**لم يَكَد** yapar”ı caiz kılmıştır; ve o, bir zorluktan sonra yapmıştır; bu, sözün doğruluğu değildir; çünkü “yapmaya **كاد**” dediğinde ancak fiile yaklaştı demektir.
Ve “**لم يَكَد** yaptı” dediğinde: fiile yaklaşmadı der; ancak dil, sana açıkladığım üzere gelmiştir; kelimenin doğruluğu üzere değildir.
Ebû’l-Abbâs dedi: Ferrâ dedi: her ne zaman elini çıkarsa, şiddetli karanlıktan onu neredeyse görmez; çünkü bu karanlıktan daha azında el görülmez; ama “kalkmaya **لم يَكَد**” ise, kalkmıştır; bu, dilin çoğudur; sanki Ahfeş manayı getirdi; Ferrâ ise dilin lafzına gitti.
İbnü’l-Enbârî dedi: lugavîler dedi: “**كِدْتُ** yaparım”; Araplar katında manası: fiile yaklaştım ve yapmadım. “**ما كِدْتُ** yaparım”ın manası: gecikmeden sonra yaptım; şahidi Allah’ın sözü: “Onu kestiler; ve neredeyse yapmıyorlardı.” (Bakara: 71); manası: gecikmeden sonra yaptılar; ineği bulmanın onlara güçleşmesinden dolayı. Ve olabilir: “**ما كِدْتُ** yaparım” manası: “yapmadım ve yaklaşmadım”; söz **أَكَادُ** ile pekiştirildiğinde.
İbn Büzürc dedi: **كادَ يَكادُ**’dan: “onlar ikisi **يَتَكاوَدَانِ** eder.”
Nahiv ehli “**يَتَكَاوَدَانِ**” der; bu hatadır; çünkü onlar derler: birisi hoşlanmadığı şeye zorlandığında: “hayır, vallahi; ne **كيْداً** ne **همًّا**”; yani: “ne **أَكَادُ** ne **أَهُمُّ**” isterler.

**وكد** : Leys dedi: “akdi **وَكَّدْتُ**”; yani: onu sağlamlaştırdım; aynı şekilde: onu **أَكَّدْتُ**.
Ve denir: yemini **وكَّدْتُ**; ve akidde hemze daha iyidir.
Dedi: eğerle bağlanan kayışlara **المَكَايِيدَ** denir; **التَّوَاكِيدَ** denmez.
Ve dersin: bağladığında sağlamlaştır; ve yemin ettiğinde pekiştir.
Ebû’l-Abbâs dedi: **التَّوْكِيدُ**: şüpheyi çıkarmak için söze girdi; ve sayılarda parçaları kuşatmak içindir.
Bundan: “kardeşin benimle konuştu” demendir; bu, onun seninle konuşmuş olmasına da, yahut kölesine seninle konuşmasını emretmiş olmasına da caiz olur; fakat “kardeşin benimle bir konuşma ile konuştu” dediğinde, seninle konuşanın ancak o olması caiz olur.
Ve denir: filân işini **وكَدَ** etti; **يكِدُهُ**; **وَكْداً**; onu uygulayıp ona yöneldiğinde.
Tırimmâh dedi:
ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ
قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي
Manası: benim işimi yapmadı; benim kastımı kastetmedi; ve benim faydamı fayda kılmadı.
Ve denir: “o, benim **وُكْدِي**’m olmaya devam etti” (vâv’ın zammıyla); yani: fiilim ve âdetim; sanki **الوُكْدُ**: isim; **الوَكْدَ**: masdardır.
İbn Düreyd dedi: **الوَكائِدُ**: eğerin iki yan tahtasına **القَرَبُوسُ**’u bağlayan kayışlardır; teki: **وِكَادٌ** ve **إكَادٌ**.
Dedi: mekânda **ووكَدَ** etti; **يكِدُ**; **وُكُوداً**; orada ikamet ettiğinde.
Dedi: **الكوْدُ**: topraktan yahut yemekten yığınlar halinde topladığın her şeydir; çoğulu: **أكوادٌ**; ve bu iki harfi İbn Düreyd’den başkası için işitmedim.
Ve ayrıca dediler: adamın yüzünü **كَدَوْتُ**; **أكْدُوهُ**; **كَدْواً**; onu çizdiğimde.

**أكد** : (Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): buğdayı çiğnedim ve onu harmanladım; ve onu **أكَدْتُها**.
Ve denir: “şu iş hakkında **مُتَوكّداً** kaldı” ve **مُتَوكزاً** ve **مُتَحَرِّكاً**; yani: ayakta, hazır vaziyette.
Ve denir: ona **وكَدَه** etti; **يكِدُه**; **وكْداً**; yani: ona isabet etti.

**دوك** : Leys dedi: **الدَّوْكُ**: bir şeyi dövmek, ezmek ve öğütmektir; devenin göğsüyle şeyi **يَدُوكُ** etmesi gibi. Ve **المَدَاكُ**: koku ezme taşıdır; üzerinde güzel koku **يُدَاكُ** edilir; **دَوْكاً**.
Hadîste: Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) Hayber’de dediği: “Yarını sancağı, Allah’ın onun elleriyle fetih vereceği bir adama mutlaka vereceğim; insanlar, onu kime vereceği hakkında geceyi **يَدُوكُونَ** ederek geçirdiler.”
Sözü: “**يدوكون**” yani: içine dalıyorlar ve onda ihtilaf ediyorlardı.
(Ebû Ubeyd, Asmaî’den): kavim geceyi **يَدُوكون**; **دَوْكاً**; yani: karışıklık ve dönüp durma içinde geçirdiler.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: “bir **دَوْكَةٍ** ve **بُوحٍ** içine düştüler”; yani: bir karışıklığa düştüler. Ve onda iki lugat vardır: **دَوْكَةٌ** ve **دُوكَةٌ**. **الدَّوْكَةِ**’nin çoğulu: **دِوَكٌ** ve **دِيَكٌ**; **دُوكةٌ** diyen, çoğulda **دُوَكٌ** der.
(Ebû Ömer ve): adam kadını **داك** etti; **يدوكُها**; **دَوْكاً**; ve onu **باكَها**; **بَوْكاً**; onunla cima ettiğinde.
Ve şu şiiri okudu:
فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ
ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ
Ebû Turâb dedi: Ebû’r-Rebî‘ el-Bekrâvî dedi: kavim **داكَ** etti; hastalandıklarında; ve onlar bir **دَوْكَةٍ** içindedir; yani: bir hastalık içinde.

**ودك** : (Seleme, Ferrâ’dan): ondan “**بَنَاتِ أَوْدَكَ**” ve “**بَناتِ بَرْحٍ**” ve “**بَنات بِئْسَ**” ile karşılaştım; yani: belâlar.
Leys dedi: **الوَدَكُ**: bilinen (şey)dir; fiil: onu **ودَّكْتُه**; **تَوْدِيكاً**; bu, onu bir şeye koyduğunda olur; o, içyağından yahut et suyundandır. Ve **شيءٌ وَدِكٌ** ve **وَدِيكٌ**; ve **دَجاجةٌ وَدِيكةٌ**: **وَدَكٍ** sahibi; ve **وَدِيكٌ**: caizdir.
Ve **الدِّكَةُ**: **الوَدَكِ**’ten bir isimdir. Arap kadınlarından bir kadın dedi: “**كنتُ وَحْمَى للدِّكَةِ**”; yani: **لِلْوَدَكِ**’i arzuluyordum.

**ديك** : Leys dedi: **الدِّيكُ**: bilinen (hayvan)dır; çoğulu **دِيَكَةٌ**’dir. Ve **أَرْضٌ مَداكةٌ** ve **مَدْيَكةٌ**: **الدِّيَكةِ**si çok olan.
Müerric dedi: Yemen ehlinin sözünde **الدِّيكُ**: şefkatli, merhametli adamdır; bundan dolayı horoza **دِيكاً** adı verildi.
Dedi: ve **الدِّيكُ**: onların sözünde bahardır.
Ve **الدِّيكُ**: ocak taşlarıdır; tekil ve çoğul eşittir.

**دكا** : Leys onu ihmal etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **دَكَا**: semirdiğinde; ve **كدا**: kestiğinde.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والألف وما يثلثهما)
وقد تكون الألف منقلبة وتكتب هاهنا للَّفظ، وقد تكون مهموزة.‏
(كاذ) الكاف والألف والذال كلمة، وهي الكَاذَة: لحمُ أعالي الفَخِذين.‏
(كار) الكاف والألف والراء. يقولون: الكَأْر: أن يَكْأر الرّجُل من الطّعام، أي يصيب منه أخْذاً وأكلا.‏
(كان) الكاف والألف والنون. يقولون: كَأَن، أي اشتدَّ، وكأنتُ: اشتددت.‏
(كأب) الكاف والهمزة والباء كلمةٌ تدلُّ على انكسارٍ وسوءِ حال. من ذلك الكآبة. يقال كَأْبة وكَآبة، ورجلُ كئيب.‏
(كأد) الكاف والألف والدال يدلُّ على شِدَّة ومَشَقّة. يقولون: تكَاءَده الأمرُ، إذا صعُب عليه. والعَقَبة الكَؤُود: الصَّعبة.‏

ـ

##### Türkçe

(كaf, elif ve onların üçüncüsü olanlar babı)
Elif bazen dönüşmüş olur ve burada lafız için yazılır; bazen de hemzeli olur.‏

(**كاذ**) **الكاف** ve **الألف** ve **الذال** bir kelimedir; o, **الكَاذَة**’dir: iki uyluğun üstlerinin eti.‏

(**كار**) **الكاف** ve **الألف** ve **الراء**. Derler ki: **الكَأْر**: adamın yemekten **يَكْأر** etmesi; yani ondan bir alma ve yeme elde etmesi.‏

(**كان**) **الكاف** ve **الألف** ve **النون**. Derler ki: **كَأَن**; yani şiddetlendi; ve **كأنتُ**: şiddetlendim.‏

(**كأب**) **الكاف** ve **الهمزة** ve **الباء**; bir kelimedir; bir kırılmaya ve hâlin kötülüğüne delâlet eder. Bundan **الكآبة**. **كَأْبة** ve **كَآبة** denir; ve **كئيب** adam.‏

(**كأد**) **الكاف** ve **الألف** ve **الدال** şiddete ve meşakkate delâlet eder. Derler ki: iş ona **تكَاءَده** ettiğinde; ona zor geldiği zaman. Ve **الكَؤُود** engel: zor olan.‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك أ د
عقبة كؤود‏.‏
وتكاءده الأمر‏.‏

##### Türkçe

ك أ د
**عقبة كؤود**: zorlu bir geçit.
Ve **تكاءده الأمر**: iş ona ağır geldi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

تَكأَّدَ الشيءَ: تَكَلَّفَه. وتَكاءَدَني الأَمْرُ: شَقَّ عليَّ، تَفَاعَلَ وتَفَعَّل بمعنى. وفي حديث الدعاء: ولا يَتَكاءَدُكَ عَفْوٌ عن مذنب أَي يَصْعُبُ عليك ويَشُقُّ. قال عمر بن الخطاب، رضي الله عنه: ما تَكَأَّدَني شيءٌ ما تَكَأَّدَني خُطْبَةُ النكاح أَي صَعُبَ عليَّ وثقُلَ. قال ابن سيده: وذلك فيما ظن بعض الفقهاء أَن الخاطب يحتاج إِلى أَن يمدح المخطوب له بما ليس فيه، فكره عمر الكذب لذلك؛ وقال سفيان بن عيينة: عمر، رحمه الله، يَخْطُبُ في جَرادَةٍ نهاراً طويلاً فكيف يظن أَنه يتعايا بخطبة النكاح ولكنه كره الكذب. وخطب الحسن البصري لِعَبُودَةَ الثقَفيّ فضاق صدره حتى قال: إِن الله قد ساق إِليكم رزقاً فاقبلوه؛ كره الكذب. وتَكاءَدَني: كَتَكَأَّدَني. وتَكَأَّدَتْه الأُمورُ إِذا شقت عليه. أَبو زيد: تَكَأَّدْتُ الذهابَ إِلى فلان تَكَؤُّداً إِذا ما ذَهَبْتَ إِليه على مَشَقَّةٍ. ويقال: تَكَأَّدَني الذهابُ تَكَؤُّداً إِذا ما شق عليك. وتَكأَّدَ الأَمْرَ: كابَدَه وصَلِيَ به؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:ويَوْمُ عَماسٍ تَكَأَّدْتُه
طَويلَ النهارِ قَصِيرَ الغَدِ
(* قوله «عماس» ضبط في الأَصل بفتح العين، وفي القاموس: العماس كسحاب الحرب الشديدة، ولياقوت في معجمه: عماس، بكسر العين، اليوم الثالث من أَيام القادسية ولعله الانسب)
وعقَبَةٌ كَؤُود وكَأْداءُ: شاقَّة المَصْعَدِ صَعْبَةُ المُرْتَقى؛ قال رؤبة:
ولم تَكَأَّدْ رُجْلَتي كأْداؤُه،
هيهاتَ مِن جَوْزِ الفَلاةِ ماؤُه
وفي حديث أَبي الدرداء: إِنَّ بَيْنَ أَيدينا عَقَبَةً كَؤُوداً لا يَجُوزُها إِلا الرجلُ المُخِفُّ. ويقال: هي الكؤَداءُ وهي الصُّعَداءُ. والكَؤُودُ: المُرْتَقى الصَّعْبُ، وهو الصَّعُودُ. ابن الأَعرابي: الكَأْداءُ الشدّة والخَوْفُ والحِذارُ، ويقال: الهَوْلُ والليل المظلم. وفي حديث علي: وتَكَأَّدَنا ضِيقُ المَضْجَعِ. واكْوَأَدَّ الشيخُ: أُرْعِشَ من الكِبَرِ.

##### Türkçe

**تَكأَّدَ** şeyi: onu külfete girdi. Ve **تَكاءَدَني** iş: bana ağır geldi, bana meşakkatli oldu; **تَفَاعَلَ** ve **تَفَعَّل** (kalıbı) anlamca (aynıdır). Ve dua hadîsinde: “Ve bir günahkârdan (olan) bir bağışlama seni **يَتَكاءَدُكَ** etmez” yani sana zor gelir ve meşakkatli olur. Ömer b. el-Hattâb, Allah ondan razı olsun, dedi: Bana hiçbir şey, nikâh hutbesi kadar **تَكَأَّدَني** etmedi; yani bana zor geldi ve ağırlaştı. İbn Sîde dedi: Bu, bazı fakihlerin zannettiğine göre, hatibin, kendisine talip olunanı onda olmayan şeyle övmeye ihtiyaç duyması (sebebiyle)dir; Ömer bu yüzden yalanı çirkin gördü. Süfyân b. Uyeyne dedi: Ömer, Allah ona rahmet etsin, gündüz uzun bir süre bir çekirge hakkında hutbe okur; nasıl zannedilir ki nikâh hutbesinde acze düşsün; fakat o yalanı çirkin gördü. Hasan el-Basrî, Abûde es-Sekafî için hutbe okudu da göğsü daraldı; nihayet dedi ki: “Şüphesiz Allah size bir rızık sevk etmiştir; onu kabul edin”; yalanı çirkin gördü. Ve **تَكاءَدَني**: **كَتَكَأَّدَني** gibidir. Ve işler onu **تَكَأَّدَتْه**: ona meşakkatli olduğunda. Ebû Zeyd: **تَكَأَّدْتُ** falana gitmeyi, **تَكَؤُّداً** (olarak), ona meşakkat üzere gittiğinde. Ve denilir: **تَكَأَّدَني** gitmek, **تَكَؤُّداً** (olarak), sana meşakkatli olduğunda. Ve **تَكأَّدَ** işi: ona katlandı ve onunla yandı; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:

Ve şiddetli bir gün, ona **تَكَأَّدْتُ**
gündüzü uzun, yarını kısa.

(* “**عماس**” sözü: aslında ayn’ın fethasıyla ضبط edilmiştir; ve el-Kāmûs’ta: **العماس** (bulut gibi) şiddetli savaş; ve Yâkūt’ta, Mu‘cem’inde: **عماس**, ayn’ın kesriyle, Kādisiyye günlerinin üçüncü günü; ve belki o daha uygundur.)

Ve **عقَبَةٌ كَؤُود** ve **كَأْداءُ**: çıkışı meşakkatli, tırmanışı zor; Rü’be dedi:

Ve onun **كأْداؤُه** (olanı) iki ayağımı **تَكَأَّدْ** etmedi,
heyhat, çölü geçmekten (sonra) onun suyu!

Ve Ebû’d-Derdâ hadîsinde: “Şüphesiz önümüzde **عَقَبَةً كَؤُوداً** vardır; onu ancak yükü hafif olan adam geçer.” Ve denilir: o **الكؤَداءُ**dur ve o **الصُّعَداءُ**dur. Ve **الكَؤُودُ**: zor tırmanış; ve o **الصَّعُودُ**dur. İbnü’l-A‘râbî: **الكَأْداءُ** şiddet ve korku ve sakınmadır; ve denilir: dehşet ve karanlık gece. Ve Ali hadîsinde: “Ve yatak darlığı bizi **تَكَأَّدَنا** etti.” Ve ihtiyar **اكْوَأَدَّ**: yaşlılıktan titredi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك أ د * عقبة * كـئُودٌ * أي شاقه المصعد

##### Türkçe

* ك أ د * **عقبة** * **كـئُودٌ** * yani: çıkışı zorlaştıran (yokuşu) zor olan.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

كأد الرجل، كمنع: كئب، هكذا في النسخ، والذي في النوادر: كأد، وكأب، وكأن، ثلاثتها في معنى الشدة والصعوبة. عن ابن الأعرابي: الكأداء: الشدة، الكأداء: الظلم، وهذا ليس في نص ابن الأعرابي، والحزن هكذا في النسخ، والذي في نص ابن الأعرابي: والخوف، والحذار، ويقال: الهول، والليل المظلم. والكؤوداء: الصعداء. يأتي بيانه في شرح حديث أبي الدرداء قريبا. وتكأد الشيء: تكلفه. وتكأد الأمر: كابده، وصلي به، عن ابن الأعرابي. وتكأدني الأمر: شق علي، كتكاءدني تفاعل وتفعل بمعنى واحد، وفي حديث الدعاء ولا يتكاءدك عفو عن مذنب، أي لا يصعب عليك ولا يشق. قال عمر بن الخطاب رضي الله عنه. ما تكأدني شيء ماتكأدني خطبة النكاح أي صعب علي وثقل قال سفيان بن عيينة: عمر رحمه الله يخطب في جرادة نهارا طويلا، فكيف يظن أنه يتعايا بخطبة النكاح? ولكنه كره الكذب. وعن أبي زيد: تكأدت الذهاب إلى فلان تكؤدا، إذا ما ذهبت إليه على مشقة، وأنشد ابن الأعرابي:
  ويوم عماس تـكـأدتـه                      طويل النهار قصير الغد وعقبة كؤود وكأداء شاقة المصعد صعبة المرتقى، قال رؤبة:
  ولم تكأد رجلتـي كـأداؤه
  هول ولا ليل دجت أدجـاؤه
  هيهات من جوز الفلاة ماؤه

  وفي حديث أبي الدرداء أن بين أيدينا عقبة كؤودا لا يجوزها إلا الرجل المخف، ويقال: هي الكؤداء، وهي الصعداء، والكؤود: المرتقى الصعب، وهو الصعود. واكوأد الشيخ: أرعد كبرا وضعفا، كاكوهد، واكمهد. والمكوئد: الشيخ المرتعش من الكبر، وكذلك الفرخ، وسيأتي.

##### Türkçe

**كأد** adam, **منع** gibi: **كئب**; nüshalarda böyle; **النوادر**’de olan ise: **كأد** ve **كأب** ve **كأن**; üçünün de mânası şiddet ve zorluk mânasındadır. İbnü’l-A‘râbî’den: **الكأداء**: şiddet; **الكأداء**: zulüm; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin nassında yoktur; ve hüzün, nüshalarda böyle; İbnü’l-A‘râbî’nin nassında olan ise: ve korku, ve sakınma; ve denilir: dehşet, ve karanlık gece. Ve **الكؤوداء**: **الصعداء**. Beyanı, Ebû’d-Derdâ hadisinin şerhinde yakında gelecektir. Ve **تكأد** şey: onu külfete girdi. Ve **تكأد** iş: ona katlandı ve onunla yakıldı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **تكأدني** iş: bana ağır geldi; **كتكاءدني**; **تفاعل** ve **تفعل** bir mânada. Ve dua hadîsinde: “ولا يتكاءدك عفو عن مذنب” yani sana zor gelmesin ve sana ağır gelmesin. Ömer b. el-Hattâb (Allah ondan razı olsun) dedi: “ما تكأدني شيء ما تكأدني خطبة النكاح” yani bana zor geldi ve ağırlaştı. Süfyân b. ‘Uyeyne dedi: Ömer (Allah ona rahmet etsin) gündüz uzun bir süre çekirgede hutbe irad eder; öyleyse nikâh hutbesiyle yorulduğu nasıl zannedilir? Fakat yalanı kerih gördü. Ebû Zeyd’den: **تكأدت** falana gitmeyi **تكؤدا**; ona meşakkat üzere gittiğin zaman. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  ويوم عماس تـكـأدتـه                      طويل النهار قصير الغد

Ve **عقبة كؤود** ve **كأداء**: çıkışı meşakkatli, yükselişi zor; Ru’be dedi:
  ولم تكأد رجلتـي كـأداؤه
  هول ولا ليل دجت أدجـاؤه
  هيهات من جوز الفلاة ماؤه

  Ebû’d-Derdâ hadîsinde: “أن بين أيدينا عقبة كؤودا لا يجوزها إلا الرجل المخف” yani önümüzde **عقبة كؤودا** vardır; onu ancak yükü hafif olan adam geçer. Ve denilir: o, **الكؤداء**’dır; o, **الصعداء**’dır. Ve **الكؤود**: zor yükseliş; o, **الصعود**’dur. Ve **اكوأد** ihtiyar: büyüklük ve zayıflıktan titredi; **كاكوهد** gibi ve **اكمهد**. Ve **المكوئد**: ihtiyarlıktan titreyen ihtiyar; ve aynı şekilde civciv; ve gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَأَدَ
1 كَأَدَ ذ , aor. كَاََ , He was in an evil state, and broken [in spirit] by grief, or mourning; or was in grief, unhappy, sorrowful, or sad, syn. كَئِبَ. (K.)

تَكَأَّدَنِى
5 تَكَأَّدَنِى ذ and ↓ تَكَآءَدَنِى It (a thing, or an affair,) was difficult to me; it distressed, troubled, fatigued, or wearied, me. (S, L, K.) ― -b2- تكأّد الشَّىْءَ He took, or imposed, upon himself, or undertook, the thing, in spite of difficulty, trouble or inconvenience; he constrained himself to do the thing, notwithstanding it was difficult, troublesome, or inconvenient, to him. (L, K.) You say تَكَأَّدْتُ الذَّهَابَ اـِلَى فُلَانٍ, meaning, I [constrained myself to go, and] went to such a one, in spite of difficulty, trouble, or inconvenience. (AZ, L.) ― -b3- He endured the thing; struggled with, or against, it; contended with its difficulty, or severity; underwent difficulties, troubles, or inconveniences, in doing it; endured, or bore, its heat and severity; syn. كَابَدَهُ, and صَلِىَ بِهِ. (IAar, L, K.)

6 تَكَاََّ see 5.

كَأْدَآءُ
كَأْدَآءُ ذ Difficulty. (IAar, L, K.) ― -b2- Grief; sorrow; mourning; syn. حُزْنٌ: so accord. to the K; but accord. to IAar [and the L] fear; syn. خَوْفٌ: (TA:) and caution: (IAar, L.) ― -b3- Injustice. (K.) ― -b4- A dark night. (IAar, L, K.) ― -b5- See also كَؤُودٌ.

عَقَبَةٌ كَؤُودٌ
عَقَبَةٌ كَؤُودٌ ذ , (S, L, K,) and ↓ كَأْدَآءُ, (L, K,) A mountain-road difficult of ascent. (S, L, K. *) Such a road is also termed [simply] كَأْدَآءُ, and صُعَدَآءُ: [in the K it is said, that كُؤَدَآءُ is syn. with صُعَدَآءُ:] and كَؤُودٌ [in like manner, as a subst.,] signifies. a difficult place of ascent: like صَعُودٌ. (L, TA.)

##### Türkçe

**كَأَدَ**
1 **كَأَدَ** ذ , aor. **كَاََ** , O, kötü bir hâlde idi ve keder yahut matem sebebiyle (ruhen) kırılmış idi; yahut kederde idi, mutsuz, kederli, hüzünlü veya üzgün idi; eşanlamlısı **كَئِبَ**. (K.)

**تَكَأَّدَنِى**
5 **تَكَأَّدَنِى** ذ ve ↓ **تَكَآءَدَنِى** O (bir şey yahut bir iş,) bana zor oldu; beni sıkıntıya soktu, rahatsız etti, yordu yahut bezdirdi. (S, L, K.) ― -b2- **تكأّد الشَّىْءَ** O, zorluk, sıkıntı yahut uygunsuzluğa rağmen, şeyi kendi üzerine aldı yahut kendi üzerine yükledi, yahut üstlendi; kendisine zor, sıkıntılı yahut uygunsuz olduğu hâlde, şeyi yapmaya kendini zorladı. (L, K.) **تَكَأَّدْتُ الذَّهَابَ اـِلَى فُلَانٍ** dersin; mânâsı: Ben [gitmeye kendimi zorladım ve] zorluk, sıkıntı yahut uygunsuzluğa rağmen falancaya gittim. (AZ, L.) ― -b3- O, şeye katlandı; onunla (yahut ona karşı) mücadele etti; onun zorluğu yahut şiddetiyle çekişti; onu yapmada zorluklara, sıkıntılara yahut uygunsuzluklara katlandı; onun sıcağına ve şiddetine katlandı yahut tahammül etti; eşanlamlısı **كَابَدَهُ**, ve **صَلِىَ بِهِ**. (IAar, L, K.)

6 **تَكَاََّ** bk. 5.

**كَأْدَآءُ**
**كَأْدَآءُ** ذ Zorluk. (IAar, L, K.) ― -b2- Keder; hüzün; matem; eşanlamlısı **حُزْنٌ**: K’ye göre böyledir; fakat IAar’a [ve L’ye] göre korku; eşanlamlısı **خَوْفٌ**: (TA:) ve sakınma: (IAar, L.) ― -b3- Zulüm. (K.) ― -b4- Karanlık bir gece. (IAar, L, K.) ― -b5- Ayrıca bk. **كَؤُودٌ**.

**عَقَبَةٌ كَؤُودٌ**
**عَقَبَةٌ كَؤُودٌ** ذ , (S, L, K,) ve ↓ **كَأْدَآءُ**, (L, K,) Çıkışı zor bir dağ yolu. (S, L, K. *) Böyle bir yol ayrıca [yalnızca] **كَأْدَآءُ**, ve **صُعَدَآءُ** diye adlandırılır: [K’de, **كُؤَدَآءُ**’nun **صُعَدَآءُ** ile eşanlamlı olduğu söylenir:] ve **كَؤُودٌ** [aynı şekilde, bir isim olarak,] çıkışı zor bir yer mânâsına gelir: **صَعُودٌ** gibi. (L, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: كءد

كَأَدَ
كَأَدَ A ( n. ac. كَأْد 1 ),
a.  Was sad; distressed himself.

تَكَأَّدَ
تَكَأَّدَ V ,
a.  Grieved, saddened, distressed.

b.  Endured, suffered.

تَكَاْءَدَ
تَكَاْءَدَ VI ,
a.  see V (a) .

اِكْوَأَدَّ
اِكْوَأَدَّ
a.  Trembled, shook.

كَؤُوْد
كَؤُوْد [ 26 ],
a.  Steep ( hill ).

كَأْدَآء
كَأْدَآء [ 42 ],
a.  Grief, sorrow; mourning.

b.  Difficulty.

c.  Fear.

d.  Injustice.

e.  Dark night.

f.  see 26 .

كُؤَدَآء
كُؤَدَآء [ 43 ],
a.  Deep sigh.

كَاز
كَاز
a.  Shears, clippers; forceps.

b.  [ coll. ], Petroleum; gas.

##### Türkçe

كَأَدَ
كَأَدَ A ( n. ac. **كَأْد** 1 ),
a. Üzgün oldu; kendini sıkıntıya soktu.

تَكَأَّدَ
تَكَأَّدَ V ,
a. Kederlendi, üzüldü, sıkıntıya düştü.

b. Dayandı, katlandı.

تَكَاْءَدَ
تَكَاْءَدَ VI ,
a. V (a)’ya bak.

اِكْوَأَدَّ
اِكْوَأَدَّ
a. Titredi, sarsıldı.

كَؤُوْد
كَؤُوْد [ 26 ],
a. Dik (tepe).

كَأْدَآء
كَأْدَآء [ 42 ],
a. Keder, hüzün; matem.

b. Zorluk.

c. Korku.

d. Zulüm.

e. Karanlık gece.

f. 26’ya bak.

كُؤَدَآء
كُؤَدَآء [ 43 ],
a. Derin iç çekiş.

كَاز
كَاز
a. Makas, kırpıcı; pens.

b. [ topl. ], Petrol; gaz.
