# كأس (ك-أ-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A3%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bitki suyu demektir

- Harfler: ك - أ - س
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 5 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: كءس

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَأْسًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Kase | 2 | 2 | [52:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/ayet/52:23.md) |
| [بِكَأْسٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/siga/%D8%A8%D9%90%D9%83%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8D.md) | بِفَعْلٍ | Kase ile | 1 | 1 | [37:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/ayet/37:45.md) |
| [كَأْسٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Kase | 1 | 1 | [76:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/ayet/76:5.md) |
| [وَكَأْسًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8B%D8%A7.md) | وَفَعْلًا | Ve kase | 1 | 1 | [78:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/ayet/78:34.md) |
| [وَكَأْسٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%B3%D9%8D.md) | وَفَعْلٍ | Ve kase | 1 | 1 | [56:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/ayet/56:18.md) |

## Mücavir kökler — 15 mücavir (20 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مزج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Acı bademdir
2. [دهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Dahik : İri hurma tanesi, dolgun veya dolu demektir
3. [زنجبيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A8%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · “Neceb” ağaç kabuğudur
4. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Ayn göz, “evya” göze demektir
5. [كوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kap, kupa, bardak, küp anlamlarına gelir
6. [لغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Reğev, köpüktür
7. [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Berg parlak taş demektir
8. [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Gerilmiş yay demektir
9. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
10. [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Berr kara, burr buğday demektir
11. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İçecek
12. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çeper demektir
13. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İsm hurmadan yapılan içkidir
14. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
15. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كأس |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md), [كوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%A8.md), [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [ظمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İçi akışkan bir içecekle dolu olan kadeh veya kadehin içindeki içkinin kendisi |
| Çekirdek Özet 2 | Cennet ehline sunulan, baş ağrıtmayan ve aklı gidermeyen arı içecek ve dolu sunum kabı |
| Çekirdek Özet 3 | Taşıyıcı form ile besleyici özün eksiksiz birleşerek alıcıya tastamam bir pay olarak ulaşması |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca içi boş bir kap veya dünyevi sarhoş edici içki sayarak Kur'an'daki 'dolu kadeh' ve 'öz içerik' ikiliğini kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كأ | Varlığın veya hâlin belirli bir kaba, kalıba veya somut çerçeveye girmesi; nitekim [كأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D9%86.md) edatında da bir durumun sınırlandırılmış bir benzerlik kalıbına sokulması görülür | س | Destekleme, tutma ve sınırlama işlevi eklenerek akışkan bir cevheri dağılmadan içinde tutan, koruyan ve sunan somut bir içki kadehine dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Sıvıyı dökülmeden içine alacak çukur ve kavrayıcı bir kabın ilk biçimlenişini temsil eder |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Kaba dolan özün, cevherin ve hayat verici akışkan kaynağın etkinliğini simgeler |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Kabın içindeki sıvıyı dökülmeden dengede tutan, çevreleyen ve taşıyan koruyucu desteği ifade eder |
| كأس | Bir akışkanı avuç gibi kavrayıp güçlü bir özle dolduran ve onu dağılmadan destekleyip sunan kap ve içerik bütünlüğü |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İçinde içki veya akışkan meşrubat bulunan kadeh; Araplar içi boş olan kaba [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md) derken, ancak içi dolu olduğunda كأس adını vermişlerdir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ümeyye b. Ebi's-Salt ölümün herkese sunulan kaçınılmaz bir pay olduğunu bu kelimeyle tasvir eder: مَن لم يَمُتْ عَبْطَةً يمت هَرَمًا، / للموت كأْس، والمرءُ ذائقُها |
| Erken Arapça kullanım | Klasik lügat âlimleri Asmaî ve İbnü's-Sikkît'in aktardığı üzere kelime hem kabın hem de doğrudan içindeki şarabın adı olarak çift yönlü kullanılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Arapça كأس kelimesi, Sami dil ailesinin en kadim ortak kültür katmanına ait bir içki kabı adıdır. Akatça kāsu, İbranice kōs (כּוֹס), Ârâmîce kāsā (כָּסָא) ve Süryanice kāhsā (ܟܣܐ) biçimlerinde düzenli fonetik ve semantik denklikle mevcuttur. Bütün Sami dillerinde sıvıların, şarabın veya kutsal sunuların pay edildiği derin kâse ve kadehi karşılar. Arapçada orta harfin hemze ile sabitlenmesi kelimenin kök yapısını sağlamlaştırmış; kap ile içindeki içecek arasındaki semantik kaynaşma korunarak içi dolu kadeh ve sunulan kader payı anlamı belirginleşmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Câmid isim kökenli hemzeli üçlü yapı | Kabın kendisi ile içindeki sıvının birbirinden ayrılmazlığını anlatan isimleşmiş köktür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca kāsu, İbranice kōs, Süryanice kāsā | Ortak Sami mirası olarak sıvı içme kabı ve pay kadehi anlamında tam fonetik ve anlamsal örtüşme bulunur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Antik Yakındoğu havzası kültür sözcüğü | Erken dönem Akdeniz ve Mezopotamya kap terminolojisiyle teması muhtemel kadim bir adlandırmadır | Muhtemel |

Kaynak: The Foreign Vocabulary of the Qur’an (Jeffery), David Cohen, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كأس | Anlamlı | Dolu kadeh, içki payı | İçi içecekle dolu kap veya doğrudan kadehteki içecek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [كسأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A3.md) | Anlamlı | Ardına düşmek, arkadan sürmek | Bir canlının veya topluluğun arkasından takip edip sürmek, geciktirmek | Kur'an'da geçmez |
| أكس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [أسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%83.md) | Anlamlı | Anatomik sınır, kenar | Kadın tenasül uzvundaki yan kısımlar için kullanılan terim | Kur'an'da geçmez |
| سكأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| سأك | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كأس | Merkez | Dolu kadeh ve içki | İçerik ve kabın tam doluluk halinde birleştiği sunum | İçi dolu olmadıkça kaba bu ad verilmez |
| [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md) | Komşu | İçecek kabı | Dolu olması şart koşulmayan genel kadeh veya çanak | Kabın yalnızca biçimsel varlığına odaklanır |
| [كوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%A8.md) | Komşu | Bardak, kupa | Kulpsuz, emziksiz ve geniş ağızlı meşrubat kabı | Kabın morfolojik tasarımını ve kulpsuzluğunu belirtir |
| [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | İçme eylemi | Sıvının tüketilme fiili ve tüketilen sıvı | Kaptan ziyade doğrudan boğazdan geçen içeceğe bakar |
| [ظمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3.md) | Zıt | Şiddetli susuzluk | Sıvıdan, kadehten ve doygunluktan tamamen yoksun kalma | Dolu kadehin bahşettiği suya kanmanın tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كأس | Dolu kadeh ve meşrubat | Kabın formu ile içindeki lezzetli sıvının ayrılmaz birliğini karşılar | Kesin |
| Latince | calix, poculum | Kadeh, içki kâsesi | Poculum içki dolu kabı ve içilen payı karşılarken calix daha çok kabın biçimini verir | Güçlü |
| İngilizce | cup, goblet, chalice | Kadeh, kupa | Chalice ve goblet dolu ve ayinsel kadehi karşılarken cup genel kabı ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Kelch, Becher | Kadeh, kupa | Kelch dolu ve özel sunum kadehini anlatırken Becher sıradan bardağı gösterir | Güçlü |
| Fransızca | coupe, calice | Kadeh | Calice ve coupe hem fiziksel kadehi hem de mecazen bir kader payını karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İçi berrak cennet içeceğiyle dolu kadeh | Akıldan ve bedenden zararı giderilmiş lezzet kadehi | Cennet şarabının baş ağrıtmayan ve sarhoş etmeyen arılığı bağlamında (Sâffât [37:45](https://lisan.digital/tr/ayet/37:45.md), Vâkıa [56:18](https://lisan.digital/tr/ayet/56:18.md)) |
| Kâfur ve zencefil karışımlı kadeh | İyilerin ve Allah'a yakın olanların özel içecek payı | Ebrar kullara sunulan serinletici ve ısıtıcı lezzet dengeleri bağlamında (İnsân [76:5](https://lisan.digital/tr/ayet/76:5.md), İnsân [76:17](https://lisan.digital/tr/ayet/76:17.md)) |
| Taşarcasına dolu mükâfat kadehi | Eksiksiz ve kesintisiz ilahi ikram | Takva sahiplerine vaat edilen dolup taşan mükâfat tasviri bağlamında (Nebe' [78:34](https://lisan.digital/tr/ayet/78:34.md)) |
| Karşılıklı kadeh çekişme ve ikram | Boş söz ve günaha sokmayan esenlik sohbeti | Cennet ehlinin karşılıklı dostluk ve kadeh paylaşımı bağlamında (Tûr [52:23](https://lisan.digital/tr/ayet/52:23.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve cennet nimetlerinin hakikati | Cennet içkisinin dünyevi şarapla sadece isim benzerliği taşıdığı, onda sarhoşluk ve hezeyan bulunmadığı tenzih tartışması | Maddi lezzetin manevi arılıkla buluştuğu mükemmel nimet |
| Fıkıh | Yeme-içme adabı ve kapların hükümleri | Altın ve gümüş kadehlerden içmenin haramlığı ve içki kaplarının necisliği hükümleri | Şer'î ölçülere uygun tüketim kabı ve payı |
| Tefsir | Garîbü'l-Kur'an ve belagat tahlilleri | Kelimenin boş kaba değil ancak içi dolu kadehe dendiği yönündeki lügavî kuralın tespiti | Doluluk ve sunum birlikteliği |
| Hadis | Havz-ı Kevser tasvirleri ve züht | Kevser havuzunun kadehleri ve dünyada haram kadehlerden içenlerin ahiretteki mahrumiyeti | Ahirette takdim edilecek ebedi doyum payı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi mükâfat ve rıza | Saf lezzet payı | Ruhu ve bedeni arındırarak ebedi doyum sağlamak | İnsana takdim edilen ilahi lütfun kirlilikten arınmış nihai biçimidir | Kesin |
| İlmi | Marifet ve idrak aktarımı | Taşıyıcı kavramsal kalıp | Zihne hakikati dağılmadan, hazmedilebilir ölçüde sunmak | İlim kadeh gibi bir zihne dökülür ve hakikat şerbeti onunla taşınır | Güçlü |
| Siyasi | Kamu adaleti ve nasip dağıtımı | Adil pay ve kısmet | Toplum fertlerine hakkı olan refah ve onur payını ulaştırmak | Her yurttaşın devlet nimetinden hak ettiği ölçüyü eksiksiz almasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Katma değer ve tüketim birimi | Tüketime hazır nihai ürün | Üretilen faydayı son tüketiciye tastamam ambalaj ve ölçüyle sunmak | Soyut sermayenin ve emeğin tüketilebilir somut bir porsiyona dönüşmesidir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hacimsel kapasite ve sıvı dinamiği integrali | Geometrik sınırları olan bir kabın taşıyabileceği maksimum akışkan kütlesinin tam doygunluk hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyalleşme ve ortak pay ritüeli | Bireylerin bir araya gelerek belirli bir payı, lezzeti ve kader birliğini birlikte tüketip bağ kurması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca içi boş bir cam bardak veya dünyevi aklı baştan alan zararlı içki olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İçinde insan tabiatına zevk veren, aklı bulandırmayan, zihni açan ve arılık taşıyan mükemmel bir cevher barındıran dolu sunum kabı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennet tasvirlerindeki kadehleri dünyevi günah ve sarhoşluk araçlarıyla bir tutarak ayetlerdeki tenzih ve manevi lezzet boyutunu yitirmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Cennetteki cismanî ve ruhani mükâfatın kaba indirgenemez bir lezzet, arılık ve doluluk bütünü olduğunu kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ebrarın mükâfatını, cennet pınarlarını ve ahiret meclislerindeki esenlik sohbetlerini anlatan Mekkî ayet gruplarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Cennet meşrubatını dünyadaki hezeyan verici içkilerle bir tutan kaba yaklaşımları ve nimetleri salt soyut sayıp kap-içerik estetiğini dışlayan yorumları düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İçi akışkan ve berrak bir içecekle tastamam doldurulmuş kadeh.
- Soyut anlam: Taşıyıcı sınır (form) ile hayat verici özün (cevher) birleşerek kişiye takdim edilen eksiksiz bir nasip haline gelmesi.
- Sistematik karşılık: Belirli bir kapasite kalıbının hakiki içerikle doyurularak alıcıya doğrudan ulaştırıldığı kapalı dağıtım sistemi.
- LaTeX modeli: $$K = C \times F \to P$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $C$ harfi taşıyıcı kabı ve geometrik kapasiteyi, $F$ harfi kaba dökülen akışkan özü ve cevheri, $P$ harfi ise bu iki unsurun birleşimiyle alıcıya sunulan tastamam payı temsil eder. Çarpım işlemi kabın ve içeriğin bir aradalığını, $K$ ise dolu kadeh sistemini simgeler. Model, kadeh ile içeceğin ayrılamaz bütünlüğünü matematiksel olarak gösterir.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A3%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Saffat 37:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/ayet/37:45.md) — بِكَأْسٍ

يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ

Meal (IK): Kendilerine kaynaktan doldurulmuş kadehler sunulur,

### [Tur 52:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/ayet/52:23.md) — كَأْسًا

يَتَنَازَعُونَ فِيهَا كَأْسًا لَا لَغْوٌ فِيهَا وَلَا تَأْثِيمٌ

Meal (IK): Orada öyle bir kadehi devrederler ki; onda, bir saçmalama ve günaha sokma yoktur.

### [Vakıa 56:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/ayet/56:18.md) — وَكَأْسٍ

بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ

Meal (IK): Main’den büyük kaplarla, ibrikler ve kadehlerle.

### [İnsan 76:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/ayet/76:5.md) — كَأْسٍ

إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا

Meal (IK): Şüphesiz iyiler, kafur katılmış dolu bir kaseden içerler.

### [İnsan 76:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/ayet/76:17.md) — كَأْسًا

وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًا كَانَ مِزَاجُهَا زَنْجَبِيلًا

Meal (IK): Orada karışımı zencefil olan bir kadehten de içirilirler.

### [Nebe 78:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/ayet/78:34.md) — وَكَأْسًا

وَكَأْسًا دِهَاقًا

Meal (IK): Ve dolu kaseler.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bitki suyu demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والسين و"وايء" معهما
ك س و، ك و س، و ك س، س و ك، ك ي س، ك س أ، ك أ س، أ س ك مستعملات كسو: الكِسْوَةُ والكُسْوةُ: اللباس. كَسَوْته: ألبسته. واكْتَسَى: لبس الكِسْوة.
والجميع: الكُسَى.
واكْتَسَتِ الأرض بالنبات: تغطت به.
والنسبة إلى الكِساء: كِسائيّ وكِساويّ. وتثنيته: كساءان وكساوان.
كوس:
الكُوسُ: خشبة مثلثة بقيس النجار بها تربيع الخشب وتدويره، وهي كلمة فارسية. والكُوس والكَوْس: فعل الدابة إذا مشت على ثلاث، كاسَتْ تكوسُ كَوْساً.
والكَوْسُ: الغرق، أعجمية. فإذا أصاب الناس خب في البحر، أي: رياح، فخافوا الغرق، قيل: خافوا الكَوْسَ.
وكَوَّسْتُهُ على رأسه تكويساً، أي: قلبته، وكاس كَوْساً مثله.
وكسى: الوَكْسُى في البيع: اتضاع الثمن. يقال: لا تَكِسْني في الثمن، وهو يُوكَسْ وَكْسا، والفعل: وكَس يكِسُ وَكْساً.
سوك: السَّوْك: فعلك بالسِّواكِ والمِسْواكِ. ساك فاه بالسِّواك وبالمِسواك، يَسُوكُ سوكاً. واستاك، بغير ذكر الفم.
والسِّواكُ يؤنث، وهي مطهرة للفم، أي: تطهره.
وتقول: جاءت الغنم تَساوَكُ هزالاً، أي: ما تحرك رؤوسها.
كيس: جمع الكيِّس: الأكياس. وتقول: هذا الأَكْيَسُ، وهي الكُوسَى، وهن الكُوسُ، والكُوسَيات، للنساء خاصة، والكُوسُ على تقدير: فضلى وفضل وعن الحسن: "كان الأَكايِسُ من المؤمنين إنما هو الغدو والرواح".
والكِيسُ: الخريطة، وجمعه: كِيَسة.
كسأ: مضى كُسءٌ من الليل، أي قطعة منه. وجعلته على كَسْءِ كذا، أي: بعده.
وأكساءُ القوم: أدبارهم. الواحد: كُسءٌ، قال:
استلحم الوحش على أَكْسائِهـا		أهوج محضير إذا النقع دخن
كأس: الكأسُ يذكر ويؤنث، وهو القدح والخمر جميعاً، وجمعها: أَكُؤُس وكؤوس.
أسك: الإسكتان: شفرا الرحم.
وامرأة مأسوكة، وهي التي أخطأت خافضتها.

##### Türkçe

**الكاف** ve **السين** ve “**وايء**” onlarla birlikte

ك س و، ك و س، و ك س، س و ك، ك ي س، ك س أ، ك أ س، أ س ك kullanımdadır. **كسو**: **الكِسْوَةُ** ve **الكُسْوةُ**: elbise. **كَسَوْته**: ona giydirdim. **واكْتَسَى**: **الكِسْوة** giydi.
Ve hepsi: **الكُسَى**.
Ve yer **واكْتَسَتِ** bitki ile: onunla örtündü.
Ve **الكِساء**’a nisbet: **كِسائيّ** ve **كِساويّ**. Ve onun tesniyesi: **كساءان** ve **كساوان**.

**كوس**:
**الكُوسُ**: marangozun onunla ahşabın karelemesini ve yuvarlatmasını ölçtüğü üçgen bir tahta; ve o Farsça bir kelimedir. Ve **الكُوس** ve **الكَوْس**: binek hayvanının üç ayak üzerinde yürüdüğü zamanki fiili; **كاسَتْ** **تكوسُ** **كَوْساً**.
Ve **الكَوْسُ**: boğulma; yabancı dildendir. İnsanlara denizde **خب** isabet ederse, yani: rüzgârlar, boğulmaktan korkarlarsa, denildi: **الكَوْسَ**’tan korktular.
Ve onu başı üzerine **كَوَّسْتُهُ** **تكويساً**; yani: onu ters çevirdim; ve **كاس** **كَوْساً** onun gibidir.

**وكسى**: satışta **الوَكْسُى**: fiyatın düşüklüğü. Denilir: fiyatta beni **تَكِسْني** etme; ve o **يُوكَسْ** **وَكْسا**; ve fiil: **وكَس** **يكِسُ** **وَكْساً**.

**سوك**: **السَّوْك**: senin **بالسِّواكِ** ve **المِسْواكِ** ile yaptığın fiildir. **ساك** ağzını **بالسِّواك** ve **بالمِسواك** ile; **يَسُوكُ** **سوكاً**. Ve **استاك**; ağız zikredilmeksizin.
Ve **السِّواكُ** müennestir; ve o ağız için temizleyicidir; yani: onu temizler.
Ve dersin: koyunlar zayıflıktan **تَساوَكُ** olarak geldi; yani: başlarını oynatmaz.

**كيس**: **الكيِّس**’in cemi: **الأكياس**. Ve dersin: bu **الأَكْيَسُ**; ve o **الكُوسَى**’dır; ve onlar **الكُوسُ** ve **الكُوسَيات**; özellikle kadınlar içindir; ve **الكُوسُ** şu takdir üzeredir: **فضلى** ve **فضل**. Ve **عن الحسن**: “Müminlerden **الأَكايِسُ** ancak sabah gidişi ve akşam dönüşüdür.”
Ve **الكِيسُ**: torba; ve onun cemi: **كِيَسة**.

**كسأ**: geceden bir **كُسءٌ** geçti; yani ondan bir parça. Ve onu **كَسْءِ** şöyle şöyle üzerine yaptım; yani: ondan sonra.
Ve kavmin **أكساءُ**’ı: arkalarıdır. Tekil: **كُسءٌ**. Dedi ki:
استلحم الوحش على أَكْسائِهـا		أهوج محضير إذا النقع دخن

**كأس**: **الكأسُ** müzekker de söylenir müennes de; ve o kadeh ve şarap ikisidir; ve onun cemi: **أَكُؤُس** ve **كؤوس**.

**أسك**: **الإسكتان**: rahmin iki dudağı.
Ve **امرأة مأسوكة**: o, sünnetçisini şaşırmış olandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك س ( وايء )
كسا ، كوس ، كيس ، كأس ، وكس ، أسك ، سوك ، سكا : ( مستعملة ) .
كسا سكا : قال الليث : الكِسْوَةُ ، والكُسْوَة : اللّبَاسُ ، ولها معانٍ مُخْتَلِفَةٌ .
تقولُ : كَسَوْتُ فُلاَناً أَكْسُوهُ . إذا أَلْبَسْتَهُ ثَوْباً أو ثِيَاباً .
واكْتَسَى فلانٌ إذا لَبِسَ الكِسْوَةَ .
وقال رؤبةُ يَصِفُ الثَّوْرَ والكِلاَبَ :
وَقَدْ كَسَا فِيهِنَّ صِبْغاً مُرْدَعَا
يعني : كَسَاهُنَّ دَماً طَرِيّاً .
وقال أيضاً يَصِفُ العَيْرَ وأُتُنَهُ :
يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا إذا تَرَهَّبَا
على اضْطِرَامِ اللُّوحِ بَوْلاً زَغْرَبَا
يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا أي يَبُلْنَ عليه .
ويقال : اكْتَسَتِ الأرضُ بالنَّبَاتِ إذا تَغَطَّت به . والكِسَاءُ : اسمٌ موضوعٌ .
ويقال : كِسَاءٌ ، وكِسَاءانِ وكِسَاوَانِ ، والنّسْبَةُ إليه : كِسَائيٌّ ، وكسَاوِيٌّ ، والكُسَى : جمعُ الكُسْوَةِ .
وقال أبو زيدٍ يقال : جِئْتُكَ دُبُرَ الشَّهْر ، وعلى دُبْرِهِ ، وكُسْأَهُ ، وأَكْسَاءَهُ وجِئْتُكَ على كُسْئه وفي كُسْئه أي بعد ما مضى الشَّهْرُ كلُّه . وأنشد أبو عبيد :
كلَّفْتُ مَجْهُولَهَا نُوقاً يَمَانِيَةً
إذَا الحُدَاةُ على أَكْسَائِهَا حَفَدُوا
أي على أَدْبَارِهَا .
وقال ابن الأعرابي : كاسَأَهُ إذا فَاخَرَهُ .
قال : وساكاه إذا ضَيَّقَ عليه في المعامَلَةِ .
وَسَكَا إذا صَغُرَ جسْمُهُ .
أبو بكر : الكَسَاءُ بفتح الكاف ممدود :
المجد والشرف والرفعة ، حكاه أبو موسى هارون بن الحارث .
قال الأزهري : وهو غريب .
ويقال : كَسِيَ فلانٌ يَكْسَى فهو كاسٍ إذا اكْتَسَى ، ومنه قوله :
يَكْسَى ولا يَغْرَثُ مَمْلُوكُهَا
إذا تَهَرَّتْ عَبْدَهَا الهارِيَهْ
وقولُ الحطيئة :
وَاقْعُدْ فَأَنْتَ لَعَمْرِي الطَّاعِمُ الكَاسِي
أي المُكْتَسِي .
أخبرني المُنْذِريُّ عن أبي الهيثم : يقال : فلانٌ أكْسَى من بَصَلَةٍ إذا لَبِس الثياب الكثيرة .
قال : وهذا من النوادر أن يقال للمكتسي : كاسٍ بمعناه .
قال : ويقال : فلانٌ أكْسَى من فلان أي أكثرُ إعطاء للكُسْوَةِ ، من كسَوْتُه أكْسُوهُ ، وفلانٌ أكسى من فلان أي أكثر اكتساء منه ، وقال في قوله :
فإنك أنت الطاعم الكاسي
أي المكتسي ، هكذا أملاه علينا .
كوس : ( ثعلب عن ابن الأعرابيّ ) : الكَوْسُ : مَشيُ النَّاقَةِ على ثَلاَثٍ .
والكُوسُ : جمْعُ أكوَسَ ، وكَوْسَاءَ .
وفي حديث عبدِ الله بن عبدِ الله بن عُمَرَ أَنَّه كان عندَ الحجَّاجِ فقال : ما نَدِمْتُ عَلَى شَيءٍ نَدَمِي عَلَى أَن لا أكُونَ قَتَلْتُ ابنَ عُمَرَ ، فقال عبدُ الله : أَمَا والله لو فَعَلْتَ ذلك لكَوَّسَكَ اللَّهُ في النَّارِ .
قال أبو عُبيْدٍ : معناهُ لَكَبَّكَ الله .
يقالُ : كوَّسْتهُ على رأسِهِ تَكْوِيساً ، وقد كاسَ يكُوسُ إذا فعلَ ذلك .
وقالتْ عَمْرَةُ بِنْتُ مِرْدَاسٍ ، أَخْتُ العبَّاس بن مِرْدَاسٍ ، تَذْكُرُ أَخَاهَا أَنَّه كان يَعْقِرُ الإبلَ :
فَظَلّتْ تكُوسُ عَلَى أَكْرُعٍ
ثَلاَثٍ وغَادَرْتَ أُخْرَى خَصيبَا
يعني القائِمةَ التي عَرْقَبَها فهي مُخَضّبَةٌ بالدّمَاءِ .
وقال الليثُ : الكُوسُ : خَشبَةٌ مُثَلّثَةٌ تكونُ مع النَّجَّارِينَ يقيسُونَ بها تَرْبيعِ الخشبِ ، وهي كلمةٌ فارِسِيَّةٌ ، والكوسُ أيضاً كأَنّها عَجَمِيَّةٌ ، والعربُ تكلّمَتْ بها وذلك إذا أَصَابَ النَّاسَ خَبٌّ في البحرِ فخافُوا الغرقَ ، قالوا : خافُوا الكُوسَ .
وقال أبو عبيدةَ : الكُوسِيُّ من الخيل : القصيرُ الدَّوَارِجِ ، ولا تراهُ إلاَّ مُنَكّساً إذا جرى ؛ والأنثى : كُوسِيَّةٌ .
وقال غيرُه : هو القصيرُ اليَدَيْنِ ، وكَاسَتِ الحَيَّة إذا تَحَوَّتْ في مَكاسِهَا ، وتكَاوَسَ النَّبْتُ إذا الْتَفَّ ؛ وسَقَط بعضُه على بَعْضٍ ، فهو مُتَكاوِسٌ .
وفي ( النَّوَادِرِ ) : اكْتَاسنِي فلانٌ عن حَاجَتِي وارْتَكَسَنِي أي حَبَسَنِي .
كيس : ومن ذَوَاتِ الياءِ ، رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه قال : ( الكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وعَمِلَ لِمَا بَعْدَ المَوْتِ ) أَرادَ أَنّ العاقلَ منْ حَاسَبَ نفْسَهُ .
ويقال : كَاسَ يَكِيسُ كَيْساً ، فهو كَيّسٌ .
وقال ابنُ الأعرابيِّ : الكَيْسُ : العقلُ ، والكَيْسُ : الجِماعُ وطلَبُ الوَلَدِ في قولِه ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا قَدِمْتُمْ عَلَى أَهَالِيكُم فالكَيْسَ الكَيْسَ ) : أي جَامِعُوهنّ طالبينَ الولَدَ .
وقال الليثُ : جمعُ الكَيّسَ : كَيَسَةٌ .
قال : ويقالُ : هذا الأكْيَسُ ، وهي الكوسَى ، وهُنَّ الكُوسُ ، والكُوسَيَاتُ للنّساءِ خاصةً . وقولُ الشاعر :
فما أَدْرِي أَجُبْناً كان دَهْرِي
أَمِ الكُوسى إذا جَدَّ العَزِيمُ
أراد الكَيْسَ ، بنَاهُ على فُعْلَى ، فصارت الياءُ واواً ، كما قالوا : طُوبى من الطِّيبِ .
قال أبو العباس : الكَيِّسُ : العاقل ، والكَيْسُ : العقل .
وأنشد :
فلو كنتم لكيّسَةٍ أكاسَتْ
وكيْسُ الأم أكيَسُ للبَنينا
وقال الآخر :
فكن أكيَسَ الكَيْسَى إذا ما لقيتهم
وكن جاهلا إمَّا لقيتَ ذوي الجهل
وقال ابنُ بُزُرْجَ : أَكاسَ الرَّجُلَ إذا أخذَ بِنَاصيتِهِ ، وأكاسَتِ المرأَةُ إذا جاءت بولَدٍ كَيّسٍ ، فهي مُكِيسَةٌ ومُكْيسَةٌ .
ويقالُ : كايَسْتُ فُلاناً فَكِسْتهُ أكِيسُهُ إذا غلبتَهُ بِالكَيْسِ .
وفي حديث جابرٍ : ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : أتُرَانِي إنّمَا كِسْتُك لآخُذَ جَمَلكَ ) .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : كَيْسَانُ : اسم للغَدْرِ .
وأنشد :
إذا ما دَعَوْا كيْسَانَ كانت كُهُولُهُم
إلى الغَدْرِ أَسْعى منْ شبَابهمِ المُرْدِ
ويقال لما يكونُ فيه الولَدُ : الكِيسُ ، شُبِّه بالكيسِ الذي يُحْرَزُ فيه النَّفقَةُ .
( كأس ) : قال الله تعالى : ( ( ) سُرُرٍ مُّتَقَابِلِينَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ ) ( الصافات : 45 ) .
قال الزجاج : الكأس : الإناء إذا كان فيه خمرٌ ، فهو كأس ، ويقَعُ الكأس لكل إناءٍ مع شَرَابِه .
قال الأزهري : والكأسُ مهموزٌ وجمعه كؤوسٌ .
وقال ابن بُزُرْجَ : كاص فلان من الطعامِ والشرابِ إذا أكثر منه .
وتقول : وجدت فلاناً كُؤَصاً كُعَصاً أي صبوراً باقياً على شربه وأكله .
قال الأزهري : وأحْسِبُ الكأْسَ مأخوذاً منه ؛ لأن الصاد والسين يتعاقبان في حروف كثيرة لقرب مخرجيهما .
( ابن السكيت ) : هي الكأسُ والفأسُ ، والرأسُ : مهموزاتٌ ، وهو رابط الجأْشِ .
أسك : قال أبُو الهيثمِ : قال نُصَيرٌ : الإسْكَتَانِ : ناحِيَتَا الفَرْجِ ، وطرَفاهُ : الشَّفْرانِ .
وقال شمرٌ : الإسْكُ : جانبُ الاسْتِ .
وقال أَبُو عبيدٍ : امْرَأَةٌ ماسُوكةٌ إذا أَخطأَت خافِضتُها فأصابَت شيئاً مِنْ إسْكتَيْها .
وآسَكُ : موضعٌ .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
قبحَ الإله ولا أقبِّح غيرَهُم
إسْكَ الإماءِ بَني الأسَكّ مُكَدَّمِ
قال : الإسْكُ : جانب الاست ، شبههم به لنَتْنهم .
يقال للإنسان إذا وصف بالنَّتْنِ : إنما هو إسْكُ أمَةٍ ، وإنما هو عَطِينةٌ .
وكس : قال الليث : الوَكْسُ في البَيْع : اتِّضَاعُ الثَّمَنِ .
يقالُ : لاَ تَكِسْ يا فلانُ ، وإنَّهُ لَيُوضَعُ ويُوكَسُ ، وقَدْ وُضِعَ ، وَوُكِسَ .
قال : والوَكْسُ : دخولُ القَمَرِ في نَجْمٍ يُكْرَهُ .
وأنشد أبو عَمْرٍ و :
هَيَّجَهَا قَبْلَ ليَالِي الوَكْسِ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أنَّ معاويةَ كتَبَ إلى الحُسَيْنِ بن عَلِيَ : ( إنِّي لَمْ أَكِسْكَ ، ولَمْ أَخِسْكَ ) .
قال ابن الأعرابيّ : لَمْ أَكِسْكَ : لَمْ أَنْقُصْكَ ، ولَمْ أَخِسْكَ : لَمْ أُبَاعِدْكَ مِمَّا تُحِبُّ ، والأوَّلُ مِنْ وَكَسَ يَكِسُ ، والثّاني مِنْ خَاسَ بِهِ يَخِيسُ به .
( عَمْرٌ و عن أبِيهِ ) قال : الوَكْسُ : مَنْزِلُ القَمَر الذي يُكْسَفُ فيه .
سوك : قال الليث : السَّوْكُ : فِعْلُكَ بالسِّوَاكِ ، والمِسْوَاكِ .
يقالُ : ساكَ فَاهُ يَسُوكُهُ سَوْكاً ، فإذا قُلْتَ : اسْتَاكَ فَلاَ تَذْكر الفَمَ .
قال عَدِيُّ بنُ الرِّقَاع :
وكأَنَّ طَعْمَ الزَّنجَبِيلِ ولَذَّةً
صَهْباءَ ساكَ بها المُسَحِّرُ فَاهَا
ساك وسوّكَ : واحد ، والمسحر : الذي يأتيها بسَحُورها ، قال : والسِّواكُ تُؤَنِّثُه العربُ .
وفي الحديث : ( السِّوَاكُ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ ) أي
يُطهِّرُ الفمَ .
( قلت ) : ما عَلِمْتُ أَحَداً من اللغَوِيِّينَ جَعلَ السِّواكَ مُؤَنَّثاً ، وهو مُذَكَّرٌ عندي .
وقولُه : مَطْهَرَةٌ كقولِهم : الوَلَدُ مَجْبنَةٌ مَجْهَلَةٌ . وكقولهم :
والكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنفْسِ الْمُنْعِمِ
وقال الليث : يقال : جاءت الإبلُ تَسَاوَكُ ، أي ما تُحَرِّكُ رُؤوسَها .
( قلت ) العربُ تقولُ : جاءتِ الغَنَمُ هَزْلَى تَسَاوَكُ ، أي تَتَمَايَلُ مِنَ الهُزَالِ والضّعْفِ .
وفي حديث أُمِّ مَعْبَدٍ ( أَنَّ زَوْجَها أَبَا مَعْبَدٍ جَاءَ يَسُوقُ أَعْنُزاً عِجَافاً تَسَاوَكُ هَزْلاً ) .
وأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدٍ لعُبَيْدِ الله بن الحُرِّ الجُعْفِيِّ :
إلى الله نَشْكُو ما نَرَى بِجِيَادِنَا
تَسَاوَكُ هَزْلاً مُخُّهُنَّ قَلِيلُ
قال أبو زيد : يُجْمَعُ السِّوَاكُ : سُوُكاً على فُعُلٍ .
قال : وأَنشدني الخليلُ بنُ أحمدَ :
أَغَرُّ الثَّنَايَا أَحَمُّ اللِّثا
تِ تَمْنَحُهُ سُوُكَ الأسْحِلِ
قال : ورَجُلٌ قَؤُولٌ من قَوْمٍ قُوُلٍ ، وقُوْلٍ مثلُ سُوُكٍ ، وسُوْكٍ .
وقال ابنُ السكيت : تَسَاوَكَتْ في المشْي ، وتَسَرْوَكْت ، وهما رَدَاءَةُ المشْيِ ، والبُطْءُ فيه من عجفٍ وإِعياءٍ .

##### Türkçe

ك س ( **وايء** )
**كسا** ، **كوس** ، **كيس** ، **كأس** ، **وكس** ، **أسك** ، **سوك** ، **سكا** : ( kullanılmış ) .
**كسا سكا** : Leys dedi: **الكِسْوَةُ** , ve **الكُسْوَة** : elbisedir; ve onun farklı mânâları vardır.
Dersin ki: **كَسَوْتُ** falanı **أَكْسُوهُ**. Ona bir elbise yahut elbiseler giydirdiğin zaman.
Ve falan **اكْتَسَى**; **الكِسْوَةَ** giydiği zaman.
Ve Ru’be, öküzü ve köpekleri vasfederek dedi:
وَقَدْ كَسَا فِيهِنَّ صِبْغاً مُرْدَعَا
Yani: onları taze kan ile giydirdi.
Ve yine, yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi:
يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا إذا تَرَهَّبَا
على اضْطِرَامِ اللُّوحِ بَوْلاً زَغْرَبَا
**يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا** yani onun üzerine işerler.
Ve denir: yer **اكْتَسَتِ** bitki ile; onunla örtündüğü zaman. Ve **الكِسَاءُ**: konulmuş bir isimdir.
Ve denir: **كِسَاءٌ** , ve **كِسَاءانِ** ve **كِسَاوَانِ**; ve ona nisbet: **كِسَائيٌّ** , ve **كسَاوِيٌّ**; ve **الكُسَى**: **الكُسْوَةِ**’nin çoğuludur.
Ve Ebû Zeyd dedi: denir: sana ayın sonu olan **دُبُرَ الشَّهْر**’de geldim, ve onun sonunda **على دُبْرِهِ** , ve **كُسْأَهُ** , ve **أَكْسَاءَهُ**; ve sana onun **كُسْئه**’si üzerinde ve onun **كُسْئه**’sinde geldim; yani ayın tamamı geçtikten sonra. Ebû Ubeyd inşad etti:
كلَّفْتُ مَجْهُولَهَا نُوقاً يَمَانِيَةً
إذَا الحُدَاةُ على أَكْسَائِهَا حَفَدُوا
Yani: onun arkaları üzerinde.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: onu **كاسَأَهُ**; onunla övünüşte yarıştığı zaman.
Dedi: ve onu **ساكاه**; muamelede ona daralttığı zaman.
Ve **سَكَا**; cismi küçüldüğü zaman.
Ebû Bekir: **الكَسَاءُ** (kâfın fethiyle) uzatılmıştır:
mecd, şeref ve yücelik; bunu Ebû Mûsâ Hârûn b. el-Hâris rivayet etti.
Ezherî dedi: ve o gariptir.
Ve denir: falan **كَسِيَ** **يَكْسَى**; o halde o **كاسٍ**’dir; **اكْتَسَى** ettiği zaman. Ondan şu sözü:
يَكْسَى ولا يَغْرَثُ مَمْلُوكُهَا
إذا تَهَرَّتْ عَبْدَهَا الهارِيَهْ
Ve Hutay’e’nin sözü:
وَاقْعُدْ فَأَنْتَ لَعَمْرِي الطَّاعِمُ الكَاسِي
Yani: **المُكْتَسِي**.
Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: denir: falan bir soğandan daha **أكْسَى**’dır; çok elbise giydiği zaman.
Dedi: ve bu, giyinene “**كاسٍ**” denilmesi nadirlerdendir; onun mânâsıyla.
Dedi: ve denir: falan falandan daha **أكْسَى**’dır; yani **الكُسْوَةِ** vermede daha çoktur; **كسَوْتُه** **أكْسُوهُ**’dan. Ve falan falandan daha **أكْسَى**’dır; yani ondan daha çok giyinir. Ve onun sözünde:
فإنك أنت الطاعم الكاسي
Yani: **المكتسي**; bize böyle imlâ etti.

**كوس** : ( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : **الكَوْسُ**: dişi devenin üç ayak üzerinde yürümesidir.
Ve **الكُوسُ**: **أكوَسَ** ve **كَوْسَاءَ**’nın çoğuludur.
Ve Abdullah b. Abdullah b. Ömer hadîsinde: Haccâc’ın yanında idi; dedi: İbn Ömer’i öldürmemiş olmama pişmanlığım gibi hiçbir şeye pişman olmadım. Abdullah dedi: Hayır, vallahi eğer bunu yapsaydın Allah seni ateşte mutlaka **لَكَوَّسَكَ** ederdi.
Ebû Ubeyd dedi: mânâsı: Allah seni tepetaklak ederdi.
Denir: onu başı üzerine **كوَّسْتهُ** **تَكْوِيساً**; ve **كاسَ** **يكُوسُ**; bunu yaptığı zaman.
Ve Amra bint Mirdâs, Abbâs b. Mirdâs’ın kız kardeşi, kardeşini anarak—develeri boğazlar idi—dedi:
فَظَلّتْ تكُوسُ عَلَى أَكْرُعٍ
ثَلاَثٍ وغَادَرْتَ أُخْرَى خَصيبَا
Yani: arka bacağının sinirini kestiği ayakta kalan; o halde o kan ile boyanmıştır.
Ve Leys dedi: **الكُوسُ**: marangozların yanında bulunan, onunla tahtanın kareliğini ölçtükleri üçgen bir ağaçtır; ve o Farsça bir kelimedir. Ve **الكوسُ** da sanki Acemcedir; Araplar onunla konuşmuştur; bu, denizde insanlara bir dalga vurup da boğulmaktan korktukları zaman olur; derler ki: **الكُوسَ**’tan korktular.
Ve Ebû Ubeyde dedi: atlardan **الكُوسِيُّ**: kısa, hızlı dönüp dolaşan olandır; onu koştuğu zaman ancak başı aşağı görürsün; dişisi: **كُوسِيَّةٌ**.
Ve başkası dedi: o, iki eli kısa olandır. Ve yılan **كَاسَتِ**; kendi **مَكاسِهَا**’sında kıvrıldığı zaman. Ve bitki **تَكَاوَسَ**; birbirine dolandığı zaman; ve bir kısmı bir kısmının üzerine düştü; o halde o **مُتَكاوِسٌ**’tur.
Ve ( **النَّوَادِرِ** )’de: falan beni ihtiyacımdan **اكْتَاسنِي** etti ve beni **ارْتَكَسَنِي** etti; yani beni hapsetti.

**كيس** : ve **الياءِ**’li olanlardandır. Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: ( **الكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وعَمِلَ لِمَا بَعْدَ المَوْتِ** ) ; muradı: akıllı, nefsini hesaba çekendir.
Ve denir: **كَاسَ** **يَكِيسُ** **كَيْساً**; o halde o **كَيّسٌ**’tir.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الكَيْسُ**: akıldır; ve **الكَيْسُ**: cima ve evlat istemektir; onun ( صلى الله عليه وسلم ) sözünde: ( **إذا قَدِمْتُمْ عَلَى أَهَالِيكُم فالكَيْسَ الكَيْسَ** ) : yani evlat isteyerek onlarla cima edin.
Ve Leys dedi: **الكَيّسَ**’in çoğulu: **كَيَسَةٌ**.
Dedi: ve denir: bu **الأكْيَسُ**; ve o **الكوسَى**; ve onlar **الكُوسُ**; ve **الكُوسَيَاتُ** kadınlara mahsustur. Şairin sözü:
فما أَدْرِي أَجُبْناً كان دَهْرِي
أَمِ الكُوسى إذا جَدَّ العَزِيمُ
**الكَيْسَ**’i murad etti; onu **فُعْلَى** üzerine bina etti; böylece **الياءُ** **واواً** oldu; nitekim **الطِّيبِ**’den **طُوبى** dediler.
Ebû’l-Abbâs dedi: **الكَيِّسُ**: akıllıdır; ve **الكَيْسُ**: akıldır.
Ve inşad etti:
فلو كنتم لكيّسَةٍ أكاسَتْ
وكيْسُ الأم أكيَسُ للبَنينا
Ve diğeri dedi:
فكن أكيَسَ الكَيْسَى إذا ما لقيتهم
وكن جاهلا إمَّا لقيتَ ذوي الجهل
Ve İbn Büzurc dedi: adamı **أَكاسَ** etti; onun perçeminden tuttuğu zaman. Ve kadın **أكاسَتِ**; akıllı bir çocuk getirdiği zaman; o halde o **مُكِيسَةٌ** ve **مُكْيسَةٌ**’dir.
Ve denir: falanla **كايَسْتُ**; sonra onu **فَكِسْتهُ** **أكِيسُهُ**; yani onu **الكَيْسِ** ile yendim.
Câbir hadîsinde: ( Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) dediği: **أتُرَانِي إنّمَا كِسْتُك لآخُذَ جَمَلكَ** ).
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: **كَيْسَانُ**: hainlik için bir isimdir.
Ve inşad etti:
إذا ما دَعَوْا كيْسَانَ كانت كُهُولُهُم
إلى الغَدْرِ أَسْعى منْ شبَابهمِ المُرْدِ
Ve içinde çocuk bulunan şeye denir: **الكِيسُ**; nafakanın korunduğu kese olan **الكيسِ**e benzetildi.

( **كأس** ) : Allah تعالى dedi: ( ( ) سُرُرٍ مُّتَقَابِلِينَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ ) ( الصافات : 45 ) .
Zeccâc dedi: **الكأس**: içinde şarap olduğu zaman kaptır; o halde o **كأس**’tır. Ve **الكأس** her kap için, içeceği ile birlikte vâki olur.
Ezherî dedi: ve **الكأسُ** hemzelidir; çoğulu **كؤوسٌ**’tur.
Ve İbn Büzurc dedi: falan yemekten ve içmekten **كاص** etti; ondan çok ettiği zaman.
Ve dersin: falanı **كُؤَصاً كُعَصاً** buldum; yani içmesine ve yemesine sabreden, devam eden.
Ezherî dedi: ve ben **الكأْسَ**’in ondan alınmış olduğunu sanıyorum; çünkü **الصاد** ve **السين** birçok harfte, mahreçlerinin yakınlığından dolayı, birbirinin yerine geçer.
( İbnü’s-Sikkît ) : o **الكأسُ** ve **الفأسُ** , ve **الرأسُ**: hemzelilerdir; ve o, yüreği sağlam olandır.

**أسك** : Ebû’l-Heysem dedi: Nusayr dedi: **الإسْكَتَانِ**: ferçin iki yanıdır; ve iki ucu: **الشَّفْرانِ**’dır.
Ve Şemr dedi: **الإسْكُ**: **الاسْتِ**’in yanıdır.
Ve Ebû Ubeyd dedi: **امْرَأَةٌ ماسُوكةٌ**; indiricisi hata ettiği, böylece onun iki **إسْكتَيْها**’sından bir şey isabet ettiği zaman.
Ve **آسَكُ**: bir yerdir.
Ve Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki ona inşad etti:
قبحَ الإله ولا أقبِّح غيرَهُم
إسْكَ الإماءِ بَني الأسَكّ مُكَدَّمِ
Dedi: **الإسْكُ**: **الاست**’in yanıdır; onların kokmuşlukları sebebiyle onları ona benzetti.
İnsana, kokmuşlukla vasfedildiği zaman denir: o ancak bir cariyenin **إسْكُ**’udur; o ancak bir **عَطِينةٌ**’dir.

**وكس** : Leys dedi: satışta **الوَكْسُ**: fiyatın düşüklüğüdür.
Denir: ey falan, **لاَ تَكِسْ**; ve o mutlaka düşürülür ve **يُوكَسُ** edilir; ve düşürüldü, ve **وُكِسَ** edildi.
Dedi: ve **الوَكْسُ**: ayın, hoş görülmeyen bir yıldıza girmesidir.
Ebû Amr inşad etti:
هَيَّجَهَا قَبْلَ ليَالِي الوَكْسِ
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : Muâviye’nin Hüseyin b. Ali’ye yazdığı: ( **إنِّي لَمْ أَكِسْكَ ، ولَمْ أَخِسْكَ** ) .
İbnü’l-A‘râbî dedi: **لَمْ أَكِسْكَ**: seni eksiltmedim; ve **لَمْ أَخِسْكَ**: seni sevdiğin şeyden uzaklaştırmadım. Birincisi **وَكَسَ** **يَكِسُ**’dendir; ikincisi **خَاسَ بِهِ** **يَخِيسُ به**’dendir.
( Amr, babasından ) dedi: **الوَكْسُ**: ayın, içinde tutulduğu menzildir.

**سوك** : Leys dedi: **السَّوْكُ**: senin **السِّوَاكِ** ve **المِسْوَاكِ** ile yaptığın fiildir.
Denir: ağzını **ساكَ** eder; onu **يَسُوكُهُ** **سَوْكاً**. “**اسْتَاكَ**” dediğin zaman ağzı zikretme.
Adiyy b. er-Rikâ‘ dedi:
وكأَنَّ طَعْمَ الزَّنجَبِيلِ ولَذَّةً
صَهْباءَ ساكَ بها المُسَحِّرُ فَاهَا
**ساك** ve **سوّكَ**: birdir. Ve **المسحر**: ona sahurunu getiren kimsedir. Dedi: ve Araplar **السِّواكُ**’ı müennes yapar.
Hadîste: ( **السِّوَاكُ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ** ) yani
ağzı temizler.
( dedim ) : lugavîlerden hiç kimsenin **السِّواكَ**’ı müennes kıldığını bilmedim; o benim yanımda müzekkerdir.
Ve onun sözü: **مَطْهَرَةٌ**; onların “çocuk **مَجْبنَةٌ مَجْهَلَةٌ**’dir” sözleri gibidir. Ve onların sözü gibi:
والكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنفْسِ الْمُنْعِمِ
Ve Leys dedi: denir: develer **تَسَاوَكُ** olarak geldi; yani başlarını hareket ettirmez.
( dedim ) Araplar der: koyunlar zayıf olarak **تَسَاوَكُ** geldi; yani zayıflık ve güçsüzlükten sallanır.
Ümm Ma‘bed hadîsinde: ( kocası Ebû Ma‘bed’in, zayıf keçileri sürerek geldiği; **تَسَاوَكُ هَزْلاً** ) .
Ve Ebû Ubeyd, Ubeydullah b. el-Hurr el-Cu‘fî için inşad etti:
إلى الله نَشْكُو ما نَرَى بِجِيَادِنَا
تَسَاوَكُ هَزْلاً مُخُّهُنَّ قَلِيلُ
Ebû Zeyd dedi: **السِّوَاكُ**’ın cem‘i: **سُوُكاً**; **فُعُلٍ** üzere.
Dedi: ve Halîl b. Ahmed bana inşad etti:
أَغَرُّ الثَّنَايَا أَحَمُّ اللِّثا
تِ تَمْنَحُهُ سُوُكَ الأسْحِلِ
Dedi: ve **قَؤُولٌ** adam; **قُوُلٍ** ve **قُوْلٍ** kavimdendir; **سُوُكٍ** ve **سُوْكٍ** gibi.
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: yürüyüşte **تَسَاوَكَتْ** etti, ve **تَسَرْوَكْت** etti; ikisi de yürüyüşün kötülüğüdür; ve onda zayıflık ve bitkinlikten dolayı yavaşlıktır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿من كأس كان مزاجها كافورا﴾ [الإنسان/5]، ﴿كأسا كان مزاجها زنجبيلا﴾ [الإنسان/17] والكأس: الإناء بما فيه من الشراب، وسمي كل واحد منهما بانفراده كأسا. يقال: شربت كأسا، وكأس طيبة يعني بها الشراب. قال تعالى: ﴿وكأس من معين﴾ [الواقعة/18]. وكاست الناقة تكوس (انظر: تهذيب اللغة 10/312؛ والمجمل 3/774) : إذا مشت على ثلاثة قوائم، والكيس: جودة القريحة، وأكأس الرجل وأكيس: إذا ولد أولادا أكياسا، وسمي الغدر كيسان تصورا أنه ضرب من استعمال الكيس، أو لأن كيسان كان رجلا عرف بالغدر، ثم سمي كل غادر به (في اللسان: كيسان: اسم للغدر، وقال ابن الأعرابي: الغدر يكنى أبا كيسان، وقال كراع: هي طائية. قال: وكل هذا من الكيس. اللسان (كيس) )، كما أن الهالكي كان حدادا عرف بالحدادة ثم سمي كل حداد هالكيا (انظر: مادة (مسخ)، ومادة (هلك) ).

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿**من كأس كان مزاجها كافورا**﴾ [İnsan/5], ﴿**كأسا كان مزاجها زنجبيلا**﴾ [İnsan/17]. Ve **الكأس**: içinde içecek bulunan kap; ve bunların her birine, tek başına oluşuyla **كأسا** adı verildi. Denir ki: “**شربت كأسا**”; ve “**كأس طيبة**” ile içecek kastedilir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وكأس من معين**﴾ [Vâkıa/18]. Ve “**وكاست الناقة تكوس**” (bkz.: Tehzîbü’l-luğa 10/312; el-Mücmel 3/774): üç ayak üzerinde yürüdüğü zaman. Ve **الكيس**: zihnî melekenin iyiliği. Ve “**أكأس الرجل**” ve “**أكيس**”: akıllı evlatlar doğurduğu zaman. Ve **كيسان** hıyanete (gadr) ad verildi; **الكيس**i kullanmanın bir türü olduğu tasavvur edilerek, yahut **كيسان** hıyanetle tanınmış bir adam olduğu için; sonra her hain onunla adlandırıldı (Lisân’da: **كيسان**: hıyanetin adı; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: hıyanete **أبا كيسان** künyesi verilir; Kurâ‘ dedi ki: o Tâîcedir. Dedi ki: bütün bunlar **الكيس**tendir. Lisân (kys)). Nitekim **الهالكي** demircilikle tanınmış bir demirci idi; sonra her demirciye **هالكيا** denildi (bkz.: (مسخ) maddesi ve (هلك) maddesi).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك أ س
سقاه كأس الموت وكؤوس المنايا‏.‏

##### Türkçe

كef-elif-sin

Ona **كَأْسُ** ölümünü ve **كُؤُوسُ** ölümleri içirdi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن السكيت: هي الكَأْس والفَأْس والرَّأْس مَهْموزات، وهو رابطُ الجَأْش. والكأْس مؤنثة، قال اللَّه تعالى: بكأْسِ من مَعينٍ بَيْضاء؛ وأَنشد الأَصمعي لأُمية بن أَبي الصلت:
ما رَغْبَةُ النفسِ في الحياة، وإِن
تَحْيا قليلاً، فالموتُ لاحِقُها
يُوشك مَن فَرّ مِنْ مَنِيَّته،
في بعضِ غِرّاته يُوافِقُها
مَن لم يَمُتْ عَبْطَةً يمت هَرَمًا،
للموت كأْس، والمرءُ ذائقُها
قال ابن بري: عَبْطَة أَي شابّاً في طَراءته وانتصب على المصدر أَي مَوْت عَبْطَة وموت هَرَم فحذف المضاف، قال: وإِن شئت نصبتهما على الحال أَي ذا عَبْطَة وذا هَرَم فحذف المضاف أَيضاً وأَقام المضاف إِليه مُقامَه. والكأْس: الزُّجاجة ما دام فيها شراب. وقال أَبو حاتم: الكأْسُ الشراب بعَيْنه وهو قول الأَصمعي، وكذلك كان الأَصمعي ينكر رواية من روى بيت أُمَيَّة للمَوْتِ كأْس، وكان يَرْويه: المَوْت كأْس، ويقطع أَلف الوصل لأَنها في أَول النصف الثاني من البيت، وذلك جائز؛ وكان أَبو علي الفارسي يقول: هذا الذي أَنكره الأَصمعي غير منكر، واستشهد على إِضافة الكأْس إِلى الموت ببيت مُهَلْهِل، وهو:
ما أُرَجِّي بالعَيْش بعد نَدامى،
قد أَراهُمْ سُقُوا بكأْس حَلاقِ
وحَلاقِ: اسم للمنِيَّة وقد أَضاف الكأْس إِليهما؛ ومثلُ هذا البيت الذي استشهد به أَبو عليّ. قول الجعدي:
فهاجَها، بعدما رِيعَتْ، أَخُو قَنَصٍ،
عارِي الأَشاجِعِ من نَبْهان أَو ثُعَلا
بأَكْلُبٍ كقِداحِ النَّبْعِ يُوسِدُها
طِمْلٌ، أَخُو قَفْرَة غَرْثان قد نَحَلا
فلم تَدَعْ واحداً منهنَّ ذا رَمَقٍ،
حتى سَقَتْه بكأْسِ الموت فانْجَدَلا
يصف صائداً أَرسل كلابه على بقرةِ وَحْشٍ؛ ومثله للخنساء: ويُسْقِي حين تَشْتَجِرُ العَوالي
بكأْس الموت، ساعةَ مُصْطَلاها
وقال جرير في مثل ذلك:
أَلا رُبَّ جَبَّار، عليه مَهابَةٌ،
سَقَيْناه كأْس الموت حتى تَضَلَّعَا
ومثله لأَبي دُواد الإِيادِي:
تعْتادُه زفَرَاتٌ حين يذكُرُها،
سَقَيْنَه بكُؤُوس الموت أَفْوَاقَا
ابن سيده: الكأْس الخمر نفسها اسم لها. وفي التنزيل العزيز: يُطاف عليهم بكأْس من مَعين بيضاءَ لذةٍ للشاربين؛ وأَنشد أَبو حنيفة للأَعشى: وكأْسٍ كعَينِ الدِّيكِ باكَرْتُ نَحْوَها
بفِتْيانِ صِدْقٍ، والنَّواقِيسُ تُضْرَبُ
وأَنشد أَبو حنيفة أَيضاً لعلقمة:
كأْسٌ عزيزٌ من الأَعْناب عَتَّقَها،
لبعضِ أَربابها، حَانِيَّةٌ حُومُ
قال ابن سيده: كذا أَنشده أَبو حنيفة، كأْسٌ عزيزٌ، يعني أَنها خمر تَعِزٌّ فَيُنْفَسُ بها إِلا على المُلُوك والأَرباب؛ وكأْسٌ عزيزٌ، على الصفة، والمتعارَف: كأْسُ عزيزٍ، بالإِضافة؛ وكذلك أَنَشده سيبويه، أَي كأْسُ مالِكٍ عَزيزٍ أَو مستحِقٍّ عزيزٍ. والكأْس أَيضاً: الإِناء إِذا كان فيه خَمْرٌ، قال بعضهم: هي الزُّجاجة ما دام فيها خمر، فإِذا لم يكن فيها خمر، فهي قدح، كل هذا مؤنث. قال ابن الأَعرابي: لا تسمَّى الكأْس كأْساً إِلا وفيها الشَّراب، وقيل: هو اسم لها على الانفراد والاجتماع، وقد ورد ذكر الكأْس في الحديث، واللفظة مهموزة وقد يترك الهمز تخفيفاً، والجمع من كل ذلك أَكْؤُسٌ وكُؤُوسٌ وكِئاسٌ؛ قال الأَخطل:
خَضِلُ الكِئاسِ، إَِذا تَثَنَّى لم تكنْ
خُلْفاً مَواعِدُه كَبَرْقِ الخُلَّبِ
وحكى أَبو حنيفة: كِياس، بغير همز، فإِن صح ذلك، فهو على البَدَل، قلَبَ الهمزة في كأْس أَلفاً في نية الواو فقال كاسٌ كنارٍ، ثم جمع كاساً على كِياسٍ، والأَصل كِواس، فقلبت الواو ياء للكسرة التي قبلها؛ وتَقَعُ الكأْس لكل إِناءٍ مع شرابه، ويستعار الكأْس في جميع ضُرُوب المكاره، كقولهم: سقاه كأْساً من الذلِّ، وكأْساَ من الحُبِّ والفُرْقة والموت، قال أُمَيَّة بن أَبي الصَّلْت، وقيل هو لبعض الحرورية:
مَن لم يَمُت عَبْطَةً يَمُت هَرَماً،
المَوْتُ كأْس، والمرءُ ذائقُه
(* روي هذا البيت في الصفحة ؟؟ : والمرء ذائقها: ويظهر أَنه أَرجع هنا الضمير إلى الموت لا إلى الكأس.)
قطَع أَلف الوصل وهذا يفعل في الأَنْصاف كثيراً لأَنه موضع ابتداء؛ أَنشد سيبويه:
ولا يُبادِرُ في الشِّتاء وَلِيدُنا،
أَلْقِدْرَ يُنزِلها بغيرِ جِعَال
ابن بُزُرج: كاصَ فلان من الطعام والشراب إِذا أَكثر منه. وتقول: وجَدْت فلاناً كأْصاً بِزِنَةٍ كَعْصاً أَي صبوراً باقياً على شُربه وأَكله. قال الأَزهري: وأَحْسب الكأْس مأْخوذاً منه لأَن الصاد والسين يَتَعاقبان في حروف كثيرة لقرب مَخْرَجَيْهما.

##### Türkçe

İbnü’s-Sikkît: O, **الكَأْس** ve **الفَأْس** ve **الرَّأْس** hemzelilerdir; ve o, **الجَأْش**’in rabıtıdır. Ve **الكأْس** müennestir; Allah Teâlâ dedi ki: “**بكأْسِ من مَعينٍ بَيْضاء**”; ve el-Asma‘î, Ümeyye b. Ebî’s-Salt için inşâd etti:

Nefsin hayatta ne rağbeti var, ve eğer
azıcık yaşarsa, ölüm ona yetişicidir.
Kişi, meniyyetinden kaçan, pek yakındır ki,
bazı gafletlerinde ona rastlar.
Kim **عَبْطَةً** olarak ölmezse, ihtiyarlık olarak ölür;
ölüm için bir **كأْس** vardır, ve kişi onun tadıcısıdır.

İbn Berrî dedi: **عَبْطَة** yani genç olarak, tazeliğinde; ve masdar üzerine nasb olundu, yani **مَوْت عَبْطَة** ve **موت هَرَم**; böylece muzâfı hazf etti. Dedi: Ve istersen ikisini hâl üzerine nasb edersin; yani “**ذا عَبْطَة** ve **ذا هَرَم**”; böylece muzâfı yine hazf etti ve muzâfun ileyhi onun makamına ikame etti.

Ve **الكأْس**: içinde içki bulunduğu müddetçe şişedir. Ebû Hâtim dedi: **الكأْسُ** bizzat içkinin kendisidir; ve bu, el-Asma‘î’nin sözüdür. Ve el-Asma‘î, Ümeyye’nin beytini “**للمَوْتِ كأْس**” diye rivayet edenin rivayetini böylece inkâr ederdi; onu “**المَوْت كأْس**” diye rivayet ederdi; ve vasl elifini keserdi; çünkü o, beytin ikinci yarısının başındadır; ve bu câizdir. Ebû Ali el-Fârisî derdi ki: El-Asma‘î’nin inkâr ettiği bu şey inkâr edilecek değildir; ve **الكأْس**’in ölüme izâfesine Mühelhil’in beytiyle istişhâd etti; o da şudur:

Ben, nedimlerden sonra yaşayışla ne umarım;
onları, helâk **كأْس**’iyle içirilmiş görüyorum.

Ve **حَلاقِ**: meniyyetin adıdır; ve **الكأْس**’i ikisine izâfe etmiştir. Ve bunun benzeri, Ebû Ali’nin istişhâd ettiği bu beyittir. el-Ca‘dî’nin sözü:

Onu, ürkütüldükten sonra, bir av kardeşi coşturdu;
Nebhân’dan yahut Sa‘leb’den, pazuları çıplak.
Nab‘ın okları gibi köpeklerle; onları dayandırır
bir **طِمْلٌ**; bir **قَفْرَة** kardeşi, aç, zayıflamış.
Onlardan, can emaresi olan birini bile bırakmadı;
ta ki ona ölümün **كأْس**’iyle içirdi de yere serildi.

Bir avcıyı tasvir eder: vahşi bir ineğin üzerine köpeklerini saldı. Ve bunun benzeri, el-Hansâ’nın:

Mızraklar birbirine dolaştığı vakit içirir
ölümün **كأْس**’iyle, onun kızışma saatinde.

Cerîr, bunun benzerinde dedi:

Dikkat et, nice zorba var, üzerinde heybet;
ona ölümün **كأْس**’ini içirdik, ta ki kanıncaya dek.

Ve bunun benzeri, Ebû Duvâd el-İyâdî’nin:

Onu, onu andığı vakit iç çekişler yoklar;
ona ölümün kadehleriyle, ardı ardına içirdik.

İbn Sîde: **الكأْس** şarabın kendisidir; ona bir addır. Ve aziz tenzilde: “**يُطاف عليهم بكأْس من مَعين بيضاءَ لذةٍ للشاربين**”; ve Ebû Hanîfe, el-A‘şâ için inşâd etti:

Horozun gözü gibi bir **كأْس**; ona erkenden yöneldim,
doğru delikanlılarla; ve çanlar çalınır.

Ebû Hanîfe yine Alkame için de inşâd etti:

Üzümlerden aziz bir **كأْس**; onu,
bazı erbapları için, bir **حَانِيَّةٌ حُومُ** yıllandırdı.

İbn Sîde dedi: Ebû Hanîfe onu böyle inşâd etti: “**كأْسٌ عزيزٌ**”; yani o, aziz bir şaraptır; böylece onunla ancak melikler ve erbaplar için nefeslenilir. Ve “**كأْسٌ عزيزٌ**” sıfat üzerinedir; ve müteعارف olan: izâfe ile “**كأْسُ عزيزٍ**”dir. Ve Sîbeveyh de onu böyle inşâd etti; yani aziz bir mâlikin **كأْس**’i yahut aziz bir müstehakın **كأْس**’i.

Ve **الكأْس** ayrıca: içinde şarap bulunduğu zaman kaptır. Bazıları dedi: O, içinde şarap bulunduğu müddetçe şişedir; eğer içinde şarap yoksa, o **قدح**tır. Bütün bunlar müennestir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الكأْس** ancak içinde içki varken **كأْس** diye adlandırılır. Ve denildi: O, tek başına ve birlikte (kullanımda) onun adıdır. Ve hadiste **الكأْس** zikri vârid olmuştur. Lafız hemzelidir; hafifletme için hemze terk edilebilir. Ve bütün bunların cemi: **أَكْؤُسٌ** ve **كُؤُوسٌ** ve **كِئاسٌ**’tır. el-Ahtal dedi:

**الكِئاسِ**’in ıslaklığı; eğilip büküldüğü vakit,
vaatleri, yalancı şimşeğin parıltısı gibi, hilâf olmaz.

Ebû Hanîfe nakletti: hemzesiz **كِياس**. Eğer bu sahihse, o, bedel üzerinedir: **كأْس**’teki hemzeyi, vav niyetiyle elife çevirdi de **كاسٌ** dedi; **نارٍ** gibi. Sonra **كاساً**’ı **كِياسٍ** üzerine cem‘ etti; aslında **كِواس** idi; kendisinden önceki kesre sebebiyle vav yâ’ya çevrildi.

Ve **الكأْس** her kap için, içkisiyle birlikte vâki olur. Ve **الكأْس**, bütün meşakkat türlerinde istiâre edilir; onların sözü gibi: “Ona zilletin bir **كأْس**’ini içirdi; ve sevginin ve ayrılığın ve ölümün bir **كأْس**’ini.” Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi; ve denildi ki o, bazı Harûriyye’nindir:

Kim **عَبْطَةً** olarak ölmezse, ihtiyarlık olarak ölür;
ölüm bir **كأْس**’tir, ve kişi onun tadıcısıdır.

(* Bu beyit, sayfa ??’de şöyle rivayet edildi: “ve kişi onun tadıcısıdır”: ve görünür ki o, burada zamiri **الكأس**’e değil **الموت**’a döndürmüştür.)

Vasl elifini kesti; ve bu, yarımlarda çok yapılır; çünkü o, başlangıç yeridir. Sîbeveyh inşâd etti:

Bizim çocuğumuz, kışın acele etmez;
tencereyi, bir **جِعَال** olmaksızın indirir.

İbn Büzurc: Falan, yemekten ve içmekten **كاصَ** etti; ondan çokça yaptığı zaman. Ve dersin ki: Falanı, **كأْصاً** olarak, **كَعْصاً** vezninde buldum; yani içmesine ve yemesine sabırlı, devam edici.

el-Ezherî dedi: Ve ben, **الكأْس**’in ondan alınmış olduğunu sanıyorum; çünkü **الصاد** ve **السين**, mahreçlerinin yakınlığından dolayı birçok harfte birbirinin yerine geçerler.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك أ س * * الكَأْسُ * مؤنثة قال الله تعالى ﴿بكأس من معين بيضاء﴾ قال بن الأعرابي لا تسمى الكأس كأسا إلا وفيها الشراب والجمع * كُئُوس

##### Türkçe

* ك أ س * * **الكَأْسُ** * dişildir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**بكأس من معين بيضاء**﴾. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الكأس** ancak içinde içki bulunduğu hâlde kadeh diye adlandırılır. Çoğulu: * **كُئُوس**

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكأس: الإناء يشرب فيه، أو ما دام الشراب فيه، فإذا لم يكن فيه فهو قدح، وقال ابن الأعرابي: لا تسمى الكأس كأسا إلا وفيها الشراب، وقيل: هو اسم لهما على الإنفراد والإجماع، وقد ورد ذكرها في الحديث. وهي مؤنثة قال الله تعالى:  بكأس من معين بيضاء  مهموزة قال ابن السكيت: هي الكأس والرأس والفأس، مهموزات، وقال غيره: وقد يترك الهمز تخفيفا. وقال أبو حاتم وابن عباد: الكأس: الشراب بعينه، وهو قول الأصمعي، ولذلك كان الأصمعي ينكر رواية من روى بيت أمية بن أبي الصلت:
  من لم يمت عبطة يمت هرما                      للموت كأس والمرء ذائقهـا وكان يرويه الموت كأس ويقطع ألف الوصل، لأنها في أول النصف الثاني من البيت، وذلك جائز. وكان أبو علي الفارسي يقول: هذا الذي أنكره الأصمعي غير منكر، وإستشهد على إضافة الكأس إلى الموت ببيت مهلهل، وهو:
  ما أرجى بالعيش بعد ندامي                      قد أراهم سقوا بكأس حلاق

  وحلاق: اسم للمنية، وقد أضاف الكأس إليها، ومثل هذا البيت الذي إستشهد به أبو علي قول الجعدي يصف صائدا أرسل كلابه على بقرة وحش:
  فلم تدع واحدا منهـن ذا رمـق                      حتى سقته بكأس الموت فانجدلا وفي المحكم: الكأس: الخمر نفسها، اسم لها، ومنه قوله تعالى:  يطاف عليهم بكأس من معين  وأنشد أبو حنيفة رحمه الله تعالى للأعشى
  وكأس كعين الديك باكرت نحوها                      بفتيان صدق والنواقيس تضرب وأنشد أيضا لعلقمة:
  كأس عزيز من الأعناب عتقها                      لبعض أربابها حانـية حـوم قال: كذا أنشده أبو حنيفة على الصفة، يعني أنها خمر تعز فينفس بها إلا على الملوك والأرباب، والمتعارف: كأس عزيز، بالإضافة، وكذلك أنشده سيبويه، أي كأس مالك عزيز، أو مستحق عزيز. ج أكؤس وكؤوس وكاسات، ا لأخير من غير همز، وكئاس، مهموز، قال الأخطل:
  خضل الكئاس إذا تثنىلم تكن                      خلفا مواعده كبرق الخلب وحكى أبو حنيفة رحمه الله: كياس، بغير همز، فإن صح ذلك فهو على البدل، قلب الهمزة في كأس ألفاص في نية الواو، فقال: كاس، كنار، ثم جمع كاسا على كياس، والأصل: كواس، فقلبت الواو ياء للكسرة التي قبلها. وكأس بنت الكلحبة، واسمه هبيرة بن عبد مناف العرني، من بني عرين بن ثعلبة بن يربوع، وفيها يقول:
  وقلت لكأس ألجميها فإنـمـا                      نزلنا الكثيب من زرود لنفزعا ومما يستدرك عليه: سقاه الكأس الأمر: هو الموت. ويستعار الكأس في جميع ضروب المكاره، كقولهم: سقاه كأسا من الذل، وكأسا من الحب، والفرقة، والموت. وقال ابن بزرج: كاص فلان من الطعام والشراب، إذا أكثر منه، وتقول: وجدت فلانا كؤصا، بضمتين، أي صبورا باقيا على شربه وأكله، قال الأزهري: وأحسب الكأس مأخوذا منه، لأن الصاد والسين يتعاقبان في حروف كثيرة لقرب مخرجيهما.

##### Türkçe

**الكأس**: İçinde içilen kap; yahut içki içinde bulunduğu müddetçe (o kap). Eğer içinde (içki) olmazsa o **قدح**tır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الكأس**, ancak içinde içki varken **كأس** diye adlandırılır. Ve denildi: O, ikisine de (kap ve içki) tek tek ve icmâ ile isimdir. Onun zikri hadiste vârid olmuştur. O müennestir. Allah Teâlâ dedi: **بكأس من معين بيضاء**. Hemzelidir. İbnü’s-Sikkît dedi: O **الكأس** ve **الرأس** ve **الفأس**tır; hemzelilerdir. Başkası dedi: Hemze hafifletme için terk edilebilir. Ebû Hâtim ve İbn Abbâd dedi: **الكأس**: bizzat içkinin kendisidir; bu, el-Asma‘î’nin sözüdür. Bu sebeple el-Asma‘î, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın beytini rivayet edenin rivayetini inkâr ederdi:
  من لم يمت عبطة يمت هرما                      للموت كأس والمرء ذائقهـا
Ve onu “**الموت كأس**” diye rivayet ederdi ve vasl elifini keserdi; çünkü o, beytin ikinci yarısının başındadır; bu câizdir. Ebû Alî el-Fârisî derdi: el-Asma‘î’nin inkâr ettiği bu şey inkâr edilir değildir. Ve **الكأس**ın **الموت**a izâfesine Mühelhil’in beytiyle istişhâd etti; o da şudur:
  ما أرجى بالعيش بعد ندامي                      قد أراهم سقوا بكأس حلاق

Ve **حلاق**: ölümün ismidir; ve **الكأس**ı ona izâfe etmiştir. Ebû Alî’nin istişhâd ettiği bu beytin benzeri, el-Ca‘dî’nin, köpeklerini bir yaban ineğine salan bir avcıyı vasfederken söylediği sözdür:
  فلم تدع واحدا منهـن ذا رمـق                      حتى سقته بكأس الموت فانجدلا
Ve **المحكم**’de: **الكأس**: şarabın kendisidir; onun için bir isimdir. Ondan (olarak) Allah Teâlâ’nın sözü: **يطاف عليهم بكأس من معين**. Ebû Hanîfe rahimehullâh, el-A‘şâ için inşâd etti:
  وكأس كعين الديك باكرت نحوها                      بفتيان صدق والنواقيس تضرب
Ve ayrıca Alkame için inşâd etti:
  كأس عزيز من الأعناب عتقها                      لبعض أربابها حانـية حـوم
Dedi: Ebû Hanîfe onu sıfat üzere böyle inşâd etti; yani o, ancak melikler ve erbâb üzerine kıymet verilen, aziz (kıymetli) bir şaraptır. Müteعارف olan: izâfe ile “**كأس عزيز**”dir. Sîbeveyh de onu böyle inşâd etti; yani aziz bir mâlikin kadehi, yahut aziz bir müstehak(ın kadehi). Çoğulu: **أكؤس** ve **كؤوس** ve **كاسات**; sonuncusu hemzesizdir. Ve **كئاس**; hemzelidir. el-Ahtal dedi:
  خضل الكئاس إذا تثنىلم تكن                      خلفا مواعده كبرق الخلب
Ebû Hanîfe rahimehullâh hikâye etti: **كياس**, hemzesiz. Eğer bu sahihse, o bedel üzeredir: **كأس**’taki hemzeyi, vâv niyetiyle bir elif’e çevirdi; böylece “**كاس**” dedi, “**نار**” gibi. Sonra **كاس**ı **كياس** üzerine cem‘ etti. Asıl: **كواس** idi; önündeki kesre sebebiyle vâv yâ’ya çevrildi. Ve **كأس بنت الكلحبة**; onun adı **هبيرة بن عبد مناف العرني**’dir; **بني عرين بن ثعلبة بن يربوع**’dandır. Ve onun hakkında şöyle der:
  وقلت لكأس ألجميها فإنـمـا                      نزلنا الكثيب من زرود لنفزعا
Ve ona istidrâk olunanlardandır: “**سقاه الكأس الأمر**”: o, ölümdür. Ve **الكأس**, bütün meşakkat türlerinde istiâre edilir; onların sözü gibi: “Ona zilletin bir **كأس**ını içirdi”, ve “sevginin bir **كأس**ını”, ve ayrılığın, ve ölümün. İbn Büzerc dedi: “Falan, yemekten ve içmekten **كاص** etti”; ondan çokça yaptığı zaman. Ve dersin ki: “Falanı **كؤصا** buldum”; iki damme ile; yani içmesine ve yemesine sabreden, onun üzerinde kalan. el-Ezherî dedi: Ve zannederim ki **الكأس** ondan alınmıştır; çünkü **الصاد** ve **السين**, mahreçlerinin yakınlığından dolayı birçok harfte birbirinin yerine geçerler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَأْسٌ
كَأْسٌ ذ , (ISk, S, A, Msb, K,) and كَاسٌ, with the ء suppressed, is allowable, (Msb,) and sometimes occurs, (TA,) A drinking-cup: (A, K:) or [a cup of wine; i. e.] a cup containing wine; (S, A, K;) or a cup full of wine: (Msb:) when not containing wine, it is not thus called; (IAar, S, Msb;) being in this case called قَدَحٌ: (TA:) or it has the first and the second of these significations: (TA:) or it signifies wine itself: (As, AHát, Ibn-'Abbád:) or has this signification also: (K:) and is of the fem. gender: (S, A, Msb, K:) pl. [of pauc.] أَكْؤُسٌ and [of mult.] كُؤُوسٌ and كِئَاسٌ, (S, Msb, K,) the last with ء, (TA, [but written without ء in the CK,]) and, accord. to AHn, كِيَاسٌ, without ء, which, if correct, is originally كِوَاسٌ, from كَاسٌ, with the ء changed into ا as representing و, (TA,) and كَاسَاتٌ, (K,) without ء. (TA.) It is used metaphorically in relation to every kind of disagreeable, hateful, or evil, things. Thus you say, سَقَاهُ كَأْسًا مِنَ الذُّلِّ (tropical:) [He gave him to drink a cup of abasement]: and مِنَ الفُرْقَةِ (tropical:) [of separation]: and مِنَ المَوْتِ (tropical:) [of death]: and مِنَ الحُبِّ (tropical:) [of love]. (TA.) You say also, سَقَاهُ الكَأْسَ الأَمَرَّ (tropical:) [He gave him to drink the most bitter cup]; meaning death: (A, TA:) and كُؤُوسَ المَنَايَا (tropical:) [The cups of death; lit., deaths]. (A.) Az. thinks that it may be derived from كَاصَ فُلَانٌ مِنَ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ, meaning, “ Such a one ate and drank much ”; because ص and س are interchangeable in many words on account of the nearness of their places of utterance. (TA.)

##### Türkçe

**كَأْسٌ** ذ , ve (ISk, S, A, Msb, K,) **كَاسٌ**, hemzenin düşürülmesiyle, câizdir, (Msb,) ve bazen vâki olur, (TA,) Bir içme kadehi: (A, K:) yahut [şarap kadehi; yani] şarap ihtiva eden bir kadeh; (S, A, K;) yahut şarapla dolu bir kadeh: (Msb:) şarap ihtiva etmediği zaman böyle adlandırılmaz; (IAar, S, Msb;) bu durumda **قَدَحٌ** diye adlandırılır: (TA:) yahut bunun birinci ve ikinci bu mânâları vardır: (TA:) yahut şarabın kendisini ifade eder: (As, AHát, Ibn-'Abbád:) yahut bu mânâya da sahiptir: (K:) ve müennes cinstendir: (S, A, Msb, K:) cem‘ [kıllet] **أَكْؤُسٌ** ve [kesret] **كُؤُوسٌ** ve **كِئَاسٌ**, (S, Msb, K,) sonuncusu hemze ile, (TA, [lâkin CK’de hemzesiz yazılmıştır,]) ve, AHn’e göre, hemzesiz **كِيَاسٌ**, ki, eğer sahih ise, aslında **كِوَاسٌ**dır, **كَاسٌ**dan, hemzenin **و**yu temsil eden **ا**ya çevrilmesiyle, (TA,) ve **كَاسَاتٌ**, (K,) hemzesiz. (TA.) Her türlü hoş olmayan, nefret edilen, yahut kötü şeyler hakkında mecazen kullanılır. Böylece sen dersin, **سَقَاهُ كَأْسًا مِنَ الذُّلِّ** (mecaz:) [Ona zillet kadehini içirdi]: ve **مِنَ الفُرْقَةِ** (mecaz:) [ayrılığın]: ve **مِنَ المَوْتِ** (mecaz:) [ölümün]: ve **مِنَ الحُبِّ** (mecaz:) [aşkın]. (TA.) Yine dersin, **سَقَاهُ الكَأْسَ الأَمَرَّ** (mecaz:) [Ona en acı kadehi içirdi]; ölüm mânâsında: (A, TA:) ve **كُؤُوسَ المَنَايَا** (mecaz:) [ölüm kadehleri; lafzen, ölümler]. (A.) Az. bunun **كَاصَ فُلَانٌ مِنَ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ**dan türemiş olabileceğini düşünür; mânâsı, “Falanca çok yedi ve içti”; çünkü **ص** ve **س** birçok kelimede, mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle, birbirinin yerine geçer. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: كءس

كَأَسَ
كَأَسَ -  كَأْس [ 1 ] , ( pl. أَكُؤُس [ 16 ] ,  كِئَاس [ 23 ] ,  كُؤُوْس [ 27 ] ,
a.  كَاسَات ), Cup; glass; tumbler; goblet; chalice.

كَاسَة
كَاسَة
a.  [ coll. ],  see 1 .

##### Türkçe

**كَأَسَ**
**كَأَسَ** - **كَأْس** [ 1 ] , (çoğ. **أَكُؤُس** [ 16 ] , **كِئَاس** [ 23 ] , **كُؤُوْس** [ 27 ] ,
a. **كَاسَات**), Kupa; bardak; su bardağı; kadeh; çanak.

**كَاسَة**
**كَاسَة**
a. [topluluk ismi], bkz. 1.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: كءس

كءس
كَأَسَ - يَكْأَسُ - كَأْس
كَأَسَ -  يَكْأَسُ + كائن + شيئاً أو شراباً: يرتشفه: يشربه بشكل متقطع وبتلذذ
كَأْس: اسم فعل " كَأَسَ - يَكْأَسُ ": وهي كذلك بمعنى مفعول: الجرعة من الشراب التي تسكب في وعاء الشرب من أكواب أو أقداح
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشرب وضم السوائل للجسم " وهي:
سَلْسَبَلَ - يُسَلْسِبِلُ، سَقى - يَسْقي، شَرِبَ - يَشْرَبُ، مَأَدَ - يَمْأَدُ، كَأَسَ - يَكْأَسُ، جَرِعَ - يَجْرَعُ (جَرَعَ - يَجْرَعُ)
كأس
 	{ يتنازعون فيها كأسا لا لغو فيها ولا تأثيم(23)ويطوف عليهم غلمان لهم كأنهم لؤلؤ مكنون(24) { الطور ﴿وكأسا دهاقا(34)﴾ النبأ
كأس كان مزاجها كافورا	﴿إن الأبرار يشربون من كأس كان مزاجها كافورا(5) عينا يشرب بها عباد الله يفجرونها تفجيرا(6)﴾ الإنسان ﴿ويسقون فيها كأسا كان مزاجها زنجبيلا(17) عينا فيها تسمى سلسبيلا(18) ويطوف عليهم ولدان مخلدون إذا رأيتهم حسبتهم لؤلؤا منثورا(19)وإذا رأيت ثم رأيت نعيما وملكا كبيرا(20)﴾ الإنسان
بكأس من معين	﴿في جنات النعيم(43)على سرر متقابلين(44)يطاف عليهم بكأس من معين (45)بيضاء لذة للشاربين(46) لا فيها غول ولا هم عنها ينزفون(47)﴾ الصافات { ﴿يطوف عليهم ولدان مخلدون(17)بأكواب وأباريق وكأس من معين(18)لا يصدعون عنها ولا ينزفون(19)﴾ الواقعة
مختار الصحاح
● [كأس] ك أ س: الكَأْسُ مؤنثة قال الله تعالى ﴿بكأس من معين بيضاء﴾ قال بن الأعرابي لا تسمى الكأس كأسا إلا وفيها الشراب والجمع كُئُوس
الراغب
كأس
- قال تعالى: }من كأس كان مزاجها كافورا﴿[الإنسان/5]،﴾كأسا كان مزاجها زنجبيلا﴿[الإنسان/17] والكأس: الإناء بما فيه من الشراب، وسمي كل واحد منهما بانفراده كأسا. يقال: شربت كأسا، وكأس طيبة يعني بها الشراب. قال تعالى:﴾وكأس من معين{ [الواقعة/18]. وكاست الناقة تكوس (انظر: تهذيب اللغة 10/312؛ والمجمل 3/774) : إذا مشت على ثلاثة قوائم، والكيس: جودة القريحة، وأكأس الرجل وأكيس: إذا ولد أولادا أكياسا، وسمي الغدر كيسان تصورا أنه ضرب من استعمال الكيس، أو لأن كيسان كان رجلا عرف بالغدر، ثم سمي كل غادر به (في اللسان: كيسان: اسم للغدر، وقال ابن الأعرابي: الغدر يكنى أبا كيسان، وقال كراع: هي طائية. قال: وكل هذا من الكيس. اللسان (كيس) )، كما أن الهالكي كان حدادا عرف بالحدادة ثم سمي كل حداد هالكيا (انظر: مادة (مسخ)، ومادة (هلك) ).
ملخص اللسان:
1.    والكأْس: الزُّجاجة ما دام فيها شراب قال ابن الأَعرابي: لا تسمَّى الكأْس كأْساً  إِلا وفيها الشَّراب،
2.     الكأْسُ الشراب  بعَيْنه
3.    والكأْس أَيضاً: الإِناء إِذا كان  فيه خَمْرٌ، فإِذا لم يكن فيها  خمر، فهي قدح،
لسان العرب
● - كأس: ابن السكيت: هي الكَأْس والفَأْس والرَّأْس مَهْموزات، وهو رابطُ  الجَأْش. والكأْس مؤنثة، قال اللَّه تعالى: بكأْسِ من مَعينٍ بَيْضاء؛  وأَنشد الأَصمعي لأُمية بن أَبي الصلت:  ما رَغْبَةُ النفسِ في الحياة، وإِن  تَحْيا قليلاً، فالموتُ لاحِقُها  يُوشك مَن فَرّ مِنْ مَنِيَّته،  في بعضِ غِرّاته يُوافِقُها  مَن لم يَمُتْ عَبْطَةً يمت هَرَمًا،  للموت كأْس، والمرءُ ذائقُها  قال ابن بري: عَبْطَة أَي شابّاً في طَراءته وانتصب على المصدر أَي  مَوْت عَبْطَة وموت هَرَم فحذف المضاف، قال: وإِن شئت نصبتهما على الحال أَي  ذا عَبْطَة وذا هَرَم فحذف المضاف أَيضاً وأَقام المضاف إِليه مُقامَه.  والكأْس: الزُّجاجة ما دام فيها شراب. وقال أَبو حاتم: الكأْسُ الشراب  بعَيْنه وهو قول الأَصمعي، وكذلك كان الأَصمعي ينكر رواية من روى بيت  أُمَيَّة للمَوْتِ كأْس، وكان يَرْويه: المَوْت كأْس، ويقطع أَلف الوصل لأَنها  في أَول النصف الثاني من البيت، وذلك جائز؛ وكان أَبو علي الفارسي يقول:  هذا الذي أَنكره الأَصمعي غير منكر، واستشهد على إِضافة الكأْس إِلى  الموت ببيت مُهَلْهِل، وهو:  ما أُرَجِّي بالعَيْش بعد نَدامى،  قد أَراهُمْ سُقُوا بكأْس حَلاقِ  وحَلاقِ: اسم للمنِيَّة وقد أَضاف الكأْس إِليهما؛ ومثلُ هذا البيت الذي  استشهد به أَبو عليّ. قول الجعدي:  فهاجَها، بعدما رِيعَتْ، أَخُو قَنَصٍ،  عارِي الأَشاجِعِ من نَبْهان أَو ثُعَلا  بأَكْلُبٍ كقِداحِ النَّبْعِ يُوسِدُها  طِمْلٌ، أَخُو قَفْرَة غَرْثان قد نَحَلا  فلم تَدَعْ واحداً منهنَّ ذا رَمَقٍ،  حتى سَقَتْه بكأْسِ الموت فانْجَدَلا  يصف صائداً أَرسل كلابه على بقرةِ وَحْشٍ؛ ومثله للخنساء:  ويُسْقِي حين تَشْتَجِرُ العَوالي  بكأْس الموت، ساعةَ مُصْطَلاها  وقال جرير في مثل ذلك:  أَلا رُبَّ جَبَّار، عليه مَهابَةٌ،  سَقَيْناه كأْس الموت حتى تَضَلَّعَا  ومثله لأَبي دُواد الإِيادِي:  تعْتادُه زفَرَاتٌ حين يذكُرُها،  سَقَيْنَه بكُؤُوس الموت أَفْوَاقَا  ابن سيده: الكأْس الخمر نفسها اسم لها. وفي التنزيل العزيز: يُطاف عليهم  بكأْس من مَعين بيضاءَ لذةٍ للشاربين؛ وأَنشد أَبو حنيفة للأَعشى:  وكأْسٍ كعَينِ الدِّيكِ باكَرْتُ نَحْوَها  بفِتْيانِ صِدْقٍ، والنَّواقِيسُ تُضْرَبُ  وأَنشد أَبو حنيفة أَيضاً لعلقمة:  كأْسٌ عزيزٌ من الأَعْناب عَتَّقَها،  لبعضِ أَربابها، حَانِيَّةٌ حُومُ  قال ابن سيده: كذا أَنشده أَبو حنيفة، كأْسٌ عزيزٌ، يعني أَنها خمر  تَعِزٌّ فَيُنْفَسُ بها إِلا على المُلُوك والأَرباب؛ وكأْسٌ عزيزٌ، على  الصفة، والمتعارَف: كأْسُ عزيزٍ، بالإِضافة؛ وكذلك أَنَشده سيبويه، أَي كأْسُ  مالِكٍ عَزيزٍ أَو مستحِقٍّ عزيزٍ. والكأْس أَيضاً: الإِناء إِذا كان  فيه خَمْرٌ، قال بعضهم: هي الزُّجاجة ما دام فيها خمر، فإِذا لم يكن فيها  خمر، فهي قدح، كل هذا مؤنث. قال ابن الأَعرابي: لا تسمَّى الكأْس كأْساً  إِلا وفيها الشَّراب، وقيل: هو اسم لها على الانفراد والاجتماع، وقد ورد  ذكر الكأْس في الحديث، واللفظة مهموزة وقد يترك الهمز تخفيفاً، والجمع من  كل ذلك أَكْؤُسٌ وكُؤُوسٌ وكِئاسٌ؛ قال الأَخطل:  خَضِلُ الكِئاسِ، إَِذا تَثَنَّى لم تكنْ  خُلْفاً مَواعِدُه كَبَرْقِ الخُلَّبِ  وحكى أَبو حنيفة: كِياس، بغير همز، فإِن صح ذلك، فهو على البَدَل، قلَبَ  الهمزة في كأْس أَلفاً في نية الواو فقال كاسٌ كنارٍ، ثم جمع كاساً على  كِياسٍ، والأَصل كِواس، فقلبت الواو ياء للكسرة التي قبلها؛ وتَقَعُ  الكأْس لكل إِناءٍ مع شرابه، ويستعار الكأْس في جميع ضُرُوب المكاره، كقولهم:  سقاه كأْساً من الذلِّ، وكأْساَ من الحُبِّ والفُرْقة والموت، قال  أُمَيَّة بن أَبي الصَّلْت، وقيل هو لبعض الحرورية:  مَن لم يَمُت عَبْطَةً يَمُت هَرَماً،  المَوْتُ كأْس، والمرءُ ذائقُه  (* روي هذا البيت في الصفحة ؟؟ : والمرء ذائقها: ويظهر أَنه أَرجع هنا  الضمير إلى الموت لا إلى الكأس.)  قطَع أَلف الوصل وهذا يفعل في الأَنْصاف كثيراً لأَنه موضع ابتداء؛  أَنشد سيبويه:  ولا يُبادِرُ في الشِّتاء وَلِيدُنا،  أَلْقِدْرَ يُنزِلها بغيرِ جِعَال  ابن بُزُرج: كاصَ فلان من الطعام والشراب إِذا أَكثر منه. وتقول: وجَدْت  فلاناً كأْصاً بِزِنَةٍ كَعْصاً أَي صبوراً باقياً على شُربه وأَكله.  قال الأَزهري: وأَحْسب الكأْس مأْخوذاً منه لأَن الصاد والسين يَتَعاقبان  في حروف كثيرة لقرب مَخْرَجَيْهما.
مقاييس اللغة:
(كوس) الكاف والواو والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على صَرْعٍ أو ما يقاربه. يقال: كاسَه يَكُوسُه، إذا صرعه. ومنه كاسَتِ الناقةُ تكوسُ، إذا عُقِرت فقامت على ثلاث. وإنَّما قيل لها ذلك لأنَّها قد قاربت أن تُصرَع. قال:
ولو عند غَسَّانَ السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ *** رَغَا قَرَنٌ منها وكاس عَقِيرُ([2])
وربَّما قالوا للفَرَس القَصير الدَّوارجِ: كُوسِيٌّ. وعُشْبٌ مُتَكاوِسٌ، إذا كثُر وكثُف، وهو من قياس الباب لأنَّه يتصرَّعُ بعضُه على بعض. فأمَّا الكأس، فيقال هو الإناء بما فيه من خمر، وهو من غير الباب.
القاموس المحيط:
الكَأْسُ الإِناءُ يُشْرَبُ فيه، أو ما دامَ الشرابُ فيه، مُؤَنَّثَةٌ مَهْموزَةٌ، والشرابُ ج أكْؤُسٌ وكُؤُوسٌ وكاساتٌ وكِئاسٌ. وكَأْسُ بنتُ الكَلْحَبَةِ العُرَنِيِّ.
تاج العروس:
ك أَ س
الكَأَسُ : الإِناءُ يُشْرَبُ فيه أَو ما دامَ الشَّرَابُ فيه فإِذا لم يَكُنْ فيه فهو قَدَحٌ وقال ابنُ الأَعْرَابيِّ : لا تُسَمَّى الكَأْسُ كَأْساً إِلاّ وفيهَا الشَّرَابُ وقيل : هو اسمٌ لهُمَا على الإنْفرَاد والإجْمَاع وقد وَرَد ذِكْرُها في الحَديث . وهي مُؤنَّثَةٌ قال اللهُ تعالى : " بكَأْسٍ منْ مَعينٍ بيْضَاءَ " مَهْمُوزَةٌ قال ابنُ السِّكِّيت : هي الكَأْسُ والرَّأْسُ والفَأسُ مهموزاتٌ وقالَ غيرُه : وقد يُتْرَك الهَمْزُ تَخْفيفاً . وقالَ أَبو حَاتمٍ وابنُ عَبّادٍ : الكَأْسُ : الشَّرَابُ بعَيْنه وهو قَوْلُ الأَصْمَعيِّ ولذلك كانَ الأَصْمَعيُّ يُنْكِرُ رِوَايَةَ مَن رَوَى بيتَ أُمَيَّةَ بن أَبي الصَّلْت :
مَنْ لمْ يَمُتْ عَبْطَةً يَمُتْ هرَماً ... للْمَوْتِ كأْسٌ والمَرْءُ ذائقُهَا وكان يَرْويه الْمَوْتُ كأْسٌ ويَقْطَع أَلفَ الوَصْل لأَنَّهَا في أَول النِّصْف الثاني من البَيْت وذلك جائزٌ . وكان أَبُو عليّ الفارسيُّ يقول : هذا الّذي أَنْكَرَه الأَصْمَعيُّ غيرُ مُنْكَرٍ وإسْتشُهَد على إِضافَة الكَأْس إِلى الموْت ببَيْتِ مُهَلْهلٍ وهو :
ما أَرَجِّى بالعَيْش بَعْد نَدَامَي ... قَدْ أُرَاهُمْ سُقُوا بكَأْسِ حَلاَقِ
وحَلاَقِ : اسمٌ للمَنِيَّة وقد أَضافَ الكَأْسَ إِليها ومثْل هذا البَيْتِ الذي إسْتَشْهَد به أَبو عليّ قولُ الجَعْديّ يَصف صائداً أَرْسَلَ كلاَبَه على بَقَرَةِ وَحْشٍ :
فَلَمْ تَدَعْ وَاحداً منْهُنَّ ذا رَمَقٍ ... حَتَّى سَقَتْهُ بكأْسِ المَوْتِ فانْجَدَلاَ وفي المُحْكَم : الكَأْسُ : الخَمْرُ نَفْسُهَا اسمٌ لهَا ومنه قولُه تعالَى : " يُطَافُ عَلَيْهمْ بكَأْسٍ مِنْ مَعينٍ " وأَنْشَدَ أَبو حَنيفَةَ رَحمَه الله تَعَالى للأَعْشَى
وكَأْسٍ كعَيْنِ الدِّيك بَاكَرْتُ نَحْوَها ... بفِتْيَانِ صِدْقٍ والنَّوَاقِيسُ تُضْرَبُ وأَنْشَدَ أَيْضاً لعَلْقَمة :
كأْسٌ عَزيزٌ من الأَعْنَاب عَتّقَهَا ... لبَعْضِ أَرْبَابهَا حَانِيَّةٌ حُومُ قال : كذا أَنْشَدَه أَبُو حَنيفَةَ على الصِّفَة يعني أَنَّهَا خَمْرٌ تَعِزُّ فيُنْفَسُ بها إِلاّ علَى المُلُوكِ والأَرْبَابِ والمُتَعَارَفُ : كأْسُ عَزيزِ بالإِضافَة وكذلك أَنْشَدَه سيبَوَيه أَي كَأْسُ مالكٍ عَزِيز أَو مُسْتَحِقٍّ عَزيزٍ . ج أَكْؤُسٌ وكُؤُوسٌ وكاسَاتٌ ا لأَخيرُ من غير هَمْزٍ وكِئَاسٌ مهموزٌ قال الأَخْطَل :
خَضِلِ الكِئَاسِ إِذَا تَثَنَّىلم تَكُنْ ... خُلْفاً مَوَاعِدُه كبَرْقِ الخُلَّبِ وحَكَى أَبو حَنيفَةَ رحمه الله : كِيَاسٌ بغير هَمْزٍ فإِنْ صَحَّ ذلكَ فهُوَ على البَدَل قَلَب الهَمْزةَ في كأَسٍ أَلفاص في نيَّة الواو فقال : كاسٌ كنَارٍ ثمَ جَمَعَ كاساً على كِيَاسٍ والأَصْلُ : كِوَاسٌ فقُلبت الواوُ ياءً للْكَسْرة الّتي قَبْلَهَا . وكَأْسُ بِنْتُ الكَلْحَبَةِ واسمْهُ هُبَيْرَةُ بنُ عبدِ مَنَافٍ العُرَنيِّ منْ بَني عُرَينْ بن ثَعْلَبَةَ بن يَرْبُوع وفيهَا يَقُولُ :
وقُلْتُ لكَأْسٍ أَلْجِمِيهَا فإِنَّما ... نَزَلْنَا الكَثَيبَ منْ زَرُودَ لنفْزَعَا وممّا يُسْتَدْرَك عليه : سَقَاه الكَأْسَ الأَمَرَّ : هو المَوْتُ . ويُسْتَعَارُ الكَأْسُ في جَميع ضُرُوبِ المَكَارِهِ كقولهم : سَقَاه كأْساً من الذُّلِّ وكَأْساً من الحُبِّ والفُرْقَةِ والمَوْتِ . وقالَ ابنُ بُزُرْج : كاصَ فُلانٌ من الطَّعَام والشَّرَاب إِذا أَكْثَرَ منه وتَقُولُ : وَجَدْتُ فُلاناً كُؤُصاً بضمَّتينَ أَي صَبُوراً باقِياً على شُرْبَه وأَكْلِه قالَ الأَزْهَرِيُّ : وأَحْسَب الكَأْسَ مأْخُوذاً منه لأَنَّ الصادَ والسَّين يتَعاقَبانِ في حُرُوفٍ كَثِيرةٍ لقُرْبِ مَخْرَجَيْهِما

##### Türkçe

كءس
**كَأَسَ** - **يَكْأَسُ** - **كَأْس**

**كَأَسَ** - **يَكْأَسُ** + bir varlık + bir şeyi veya içeceği: onu yudumlar: onu kesik kesik ve zevk alarak içer.

**كَأْس**: “**كَأَسَ** - **يَكْأَسُ**” fiilinin isim-fiilidir; o, aynı zamanda mef‘ûl manasında da (kullanılır): kadehlerden veya bardaklardan içme kabına dökülen içecekten yudum (miktarı).

Ve lafız, “içme ve sıvıları bedene katma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**سَلْسَبَلَ** - **يُسَلْسِبِلُ**، **سَقى** - **يَسْقي**، **شَرِبَ** - **يَشْرَبُ**، **مَأَدَ** - **يَمْأَدُ**، **كَأَسَ** - **يَكْأَسُ**، **جَرِعَ** - **يَجْرَعُ** (**جَرَعَ** - **يَجْرَعُ**)

Kadeh
 	{ “Orada, içinde boş söz ve günaha sokma olmayan bir kadehi birbirlerinden alırlar(23) ve onların etrafında, sanki saklı inciymiş gibi, kendilerine ait delikanlılar dolaşır(24)” { **الطور** ﴿“ve dopdolu bir kadeh(34)”﴾ **النبأ**

Kadeh; karışımı kâfur olan
﴿“Şüphesiz iyiler, karışımı kâfur olan bir kadehten içerler(5); (o) bir pınardır ki Allah’ın kulları onunla içerler; onu fışkırtarak fışkırtırlar(6)”﴾ **الإنسان** ﴿“ve orada, karışımı zencefil olan bir kadeh içirilirler(17); orada, adı selsebil diye adlandırılan bir pınar(18); ve onların etrafında, ebedî kılınmış çocuklar dolaşır; onları gördüğünde onları saçılmış inci sanırsın(19); ve gördüğünde, sonra gördüğünde, bir nimet ve büyük bir mülk görürsün(20)”﴾ **الإنسان**

Kaynağından (olan) bir kadehle
﴿“Nimet cennetlerinde(43), karşılıklı (oturulan) sedirler üzerinde(44), onlara kaynağından bir kadehle dolaştırılır(45); bembeyaz, içenlere lezzet(46); onda ne bir zarar vardır ne de ondan sarhoş edilip akılları giderilir(47)”﴾ **الصافات** { ﴿“onların etrafında ebedî kılınmış çocuklar dolaşır(17), kadehlerle, ibriklerle ve kaynağından bir kadehle(18); ondan başları ağrımaz ve sarhoş edilip akılları giderilmez(19)”﴾ **الواقعة**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**كأس**] ك أ س: **الكَأْسُ** müennestir. Allah Teâlâ dedi: ﴿“kaynağından bir kadehle, bembeyaz”﴾. İbnü’l-A‘râbî dedi: içinde içecek olmadıkça kadehe kadeh denilmez; çoğulu **كُئُوس**’tur.

Râgıb
Kadeh
- Teâlâ dedi: ﴿“karışımı kâfur olan bir kadehten”﴾ [**الإنسان**/5], ﴿“karışımı zencefil olan bir kadeh”﴾ [**الإنسان**/17]. Ve **الكأس**: içecekten içinde olanla birlikte kap; ikisinden her birine, tek başına (bulunduğunda da) kadeh adı verildi. Denir: “Bir kadeh içtim”; “iyi bir kadeh” ile içecek kastedilir. Teâlâ dedi: ﴿“ve kaynağından bir kadeh”﴾ [**الواقعة**/18]. Ve “**وكاست الناقة تكوس** (bak: Tehzîbü’l-luğa 10/312; el-Mücmel 3/774)”: deve üç ayak üzerinde yürüdüğünde. Ve **الكيس**: tabiatın/zekânın iyiliği. Ve “**أكأس الرجل وأكيس**”: akıllı çocuklar doğurduğunda. Ve hıyanete **كيسان** adı verildi; **الكيس**’i kullanmanın bir türü olduğu tasavvur edilerek; yahut **كيسان** hıyanetle bilinen bir adam olduğundan; sonra her hain onunla adlandırıldı (Lisân’da: **كيسان**: hıyanetin adı; İbnü’l-A‘râbî dedi: hıyanet “Ebû Kîsân” diye künyelenir; Kurâ‘ dedi: o, Tâî lehçesidir. Dedi: bütün bunlar **الكيس**’tendir. Lisân (**كيس**) ), tıpkı **الهالكي**’nin demirci olması, demircilikle bilinmesi, sonra her demircinin **هالكي** diye adlandırılması gibi (bak: madde (**مسخ**), madde (**هلك**) ).

Lisân özeti:
1.    Ve **الكأْس**: içinde içecek bulunduğu müddetçe şişe; İbnü’l-A‘râbî dedi: içinde içecek olmadıkça **الكأْس**’a **كأْس** denilmez.
2.     **الكأْسُ**: içeceğin bizzat kendisi.
3.    Ve **الكأْس** ayrıca: içinde şarap bulunduğunda kap; içinde şarap bulunmadığında ise o, **قدح**tır.

Lisânü’l-Arab
● - **كأس**: İbnü’s-Sikkît: o, **الكَأْس** ve **الفَأْس** ve **الرَّأْس** hemzelidir; ve o, **رابطُ الجَأْش**’tır. Ve **الكأْس** müennestir; Allah Teâlâ dedi: “**بكأْسِ من مَعينٍ بَيْضاء**”; el-Asma‘î, Ümeyye b. Ebî’s-Salt için inşad etti:
ما رَغْبَةُ النفسِ في الحياة، وإِن
تَحْيا قليلاً، فالموتُ لاحِقُها
يُوشك مَن فَرّ مِنْ مَنِيَّته،
في بعضِ غِرّاته يُوافِقُها
مَن لم يَمُتْ عَبْطَةً يمت هَرَمًا،
للموت كأْس، والمرءُ ذائقُها

İbn Berrî dedi: **عَبْطَة** yani gençken, tazeliğinde; masdar üzerine nasb olmuştur; yani “**مَوْت عَبْطَة** ve **موت هَرَم**”; muzâfı hazfetti. Dedi: istersen ikisini hâl üzerine nasb edersin; yani “**ذا عَبْطَة** ve **ذا هَرَم**”; muzâfı yine hazfetti ve muzâfun ileyhi onun yerine ikame etti. Ve **الكأْس**: içinde içecek bulunduğu müddetçe şişe. Ebû Hâtim dedi: **الكأْسُ** içeceğin bizzat kendisidir; bu, el-Asma‘î’nin sözüdür. Ve el-Asma‘î, Ümeyye’nin beytini “**للمَوْتِ كأْس**” diye rivayet edenin rivayetini böylece inkâr ederdi; onu “**المَوْت كأْس**” diye rivayet ederdi; ve vasl elifini keserdi; çünkü o, beytin ikinci yarısının başındadır; bu caizdir. Ebû Ali el-Fârisî derdi ki: el-Asma‘î’nin inkâr ettiği şey inkâr edilecek değildir; ve **الكأْس**’ın ölüme izafesine Mühelhil’in beytiyle istişhad etti; o da:
ما أُرَجِّي بالعَيْش بعد نَدامى،
قد أَراهُمْ سُقُوا بكأْس حَلاقِ

Ve **حَلاقِ**: ölümün adıdır; ve kadehi ona izafe etmiştir; ve bunun gibi, Ebû Ali’nin istişhad ettiği beytin benzeri, el-Ca‘dî’nin sözü:
فهاجَها، بعدما رِيعَتْ، أَخُو قَنَصٍ،
عارِي الأَشاجِعِ من نَبْهان أَو ثُعَلا
بأَكْلُبٍ كقِداحِ النَّبْعِ يُوسِدُها
طِمْلٌ، أَخُو قَفْرَة غَرْثان قد نَحَلا
فلم تَدَعْ واحداً منهنَّ ذا رَمَقٍ،
حتى سَقَتْه بكأْسِ الموت فانْجَدَلا

Bir avcıyı tasvir eder; vahşi bir ineğin üzerine köpeklerini salmıştır. Ve bunun benzeri, el-Hansâ’nın:
ويُسْقِي حين تَشْتَجِرُ العَوالي
بكأْس الموت، ساعةَ مُصْطَلاها

Ve Cerîr, bunun benzeri hakkında dedi:
أَلا رُبَّ جَبَّار، عليه مَهابَةٌ،
سَقَيْناه كأْس الموت حتى تَضَلَّعَا

Ve bunun benzeri, Ebû Duvâd el-İyâdî’nin:
تعْتادُه زفَرَاتٌ حين يذكُرُها،
سَقَيْنَه بكُؤُوس الموت أَفْوَاقَا

İbn Sîde: **الكأْس** şarabın kendisidir; onun için bir addır. Ve aziz tenzilde: “**يُطاف عليهم بكأْس من مَعين بيضاءَ لذةٍ للشاربين**”. Ebû Hanîfe, el-A‘şâ için inşad etti:
وكأْسٍ كعَينِ الدِّيكِ باكَرْتُ نَحْوَها
بفِتْيانِ صِدْقٍ، والنَّواقِيسُ تُضْرَبُ

Ebû Hanîfe ayrıca Alkame için de inşad etti:
كأْسٌ عزيزٌ من الأَعْناب عَتَّقَها،
لبعضِ أَربابها، حَانِيَّةٌ حُومُ

İbn Sîde dedi: Ebû Hanîfe onu böyle inşad etti: “**كأْسٌ عزيزٌ**”; yani o, şaraptır; kıymetli olur; krallar ve efendiler dışında onunla cimrilik edilir. Ve “**كأْسٌ عزيزٌ**” sıfat üzerinedir; bilinen ise izafetle “**كأْسُ عزيزٍ**”dir. Sîbeveyh de onu böyle inşad etti; yani “aziz bir mâlikin kadehi” yahut “aziz bir hak sahibinin (kadehi)”. Ve **الكأْس** ayrıca: içinde şarap bulunduğunda kap; bazıları dedi: içinde şarap bulunduğu müddetçe şişedir; içinde şarap bulunmadığında ise o, **قدح**tır; bütün bunlar müennestir. İbnü’l-A‘râbî dedi: içinde içecek olmadıkça **الكأْس**’a **كأْس** denilmez. Ve denildi ki: o, tek başına ve birlikte (bulunuşta) onun adıdır. Ve hadiste kadehin zikri gelmiştir. Lafız hemzelidir; hafifletme için hemze terk edilebilir. Ve bütün bunların çoğulu: **أَكْؤُسٌ** ve **كُؤُوسٌ** ve **كِئاسٌ**’tır. el-Ahtal dedi:
خَضِلُ الكِئاسِ، إَِذا تَثَنَّى لم تكنْ
خُلْفاً مَواعِدُه كَبَرْقِ الخُلَّبِ

Ebû Hanîfe nakletti: **كِياس** hemzesiz. Eğer bu sahihse, o, bedel üzerinedir: **كأْس**’taki hemzeyi, vav niyetiyle elife çevirdi; “**كاسٌ**” dedi, “**نارٍ** gibi”; sonra “**كاساً**”ı “**كِياسٍ**” üzerine cem etti; aslında **كِواس** idi; öncesindeki kesre sebebiyle vav yâ’ya çevrildi. Ve **الكأْس** her kap için, içeceğiyle birlikte (kullanılır). Ve **الكأْس** bütün sıkıntı türlerinde istiâre edilir; onların “ona zillet kadehi içirdi” demeleri gibi; ve “sevgi, ayrılık ve ölümden bir kadeh”. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi; ve denildi ki o, bazı Harûrîlerdendir:
مَن لم يَمُت عَبْطَةً يَمُت هَرَماً،
المَوْتُ كأْس، والمرءُ ذائقُه

(* Bu beyit sayfa ??’de şöyle rivayet edildi: “**والمرء ذائقها**”: ve görünür ki burada zamiri kadehe değil ölüme döndürmüştür.)

Vasl elifini kesti; bu, yarımlarda çok yapılır; çünkü o, başlangıç yeridir. Sîbeveyh inşad etti:
ولا يُبادِرُ في الشِّتاء وَلِيدُنا،
أَلْقِدْرَ يُنزِلها بغيرِ جِعَال

İbn Buzurc: “Falanca, yemekten ve içmekten **كاصَ** etti” (derler); ondan çokça aldığında. Ve dersin: “Falancayı, **كأْصاً** (vezni **كَعْصاً**) buldum”; yani sabırlı, içmesi ve yemesi üzerinde kalıcı. el-Ezherî dedi: ve sanırım **الكأْس** ondan alınmıştır; çünkü **الصاد** ile **السين** birçok harfte, mahreçlerinin yakınlığından dolayı birbirinin yerine geçer.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**كوس**) **الكاف** ve **الواو** ve **السين**; sağlam bir asıldır; devirmeye yahut ona yakın olana delalet eder. Denir: “Onu **كاسَه يَكُوسُه**”; onu devirdiğinde. Ve ondan: “Deve **كاسَتِ**; **تكوسُ**”; boğazlanıp da üç (ayak) üzerinde durduğunda. Ona bu ancak, devrilmeye yaklaşmış olduğundan dolayı denildi. Dedi ki:
ولو عند غَسَّانَ السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ *** رَغَا قَرَنٌ منها وكاس عَقِيرُ([2])

Ve bazen kısa, hızlı giden ata: **كُوسِيٌّ** derler. Ve “**عُشْبٌ مُتَكاوِسٌ**”: çoğalıp sıklaştığında; bu, babın kıyasındandır; çünkü onun bir kısmı bir kısmı üzerine devrilir. **الكأس**’a gelince: içinde şarap bulunan kap olduğu söylenir; o, babdan değildir.

el-Kâmûsü’l-muhît:
**الكَأْسُ**: içinde içilen kap; yahut içecek içinde bulunduğu müddetçe (o). Müennestir, hemzelidir. Ve içecek: çoğulu **أكْؤُسٌ** ve **كُؤُوسٌ** ve **كاساتٌ** ve **كِئاسٌ**. Ve **كَأْسُ بنتُ الكَلْحَبَةِ العُرَنِيِّ**.

Tâcü’l-‘arûs:
ك أَ س
**الكَأَسُ**: içinde içilen kap; yahut içecek içinde bulunduğu müddetçe; içinde değilse o, **قَدَحٌ**tır. İbnü’l-A‘râbî dedi: içinde içecek olmadıkça **الكَأْسُ**’a **كَأْساً** denilmez. Ve denildi ki: o, ikisinin tek başına ve birlikte (bulunuşta) adıdır. Ve hadiste onun zikri vârid olmuştur. O müennestir. Allah Teâlâ dedi: “**بكَأْسٍ منْ مَعينٍ بيْضَاءَ**”. Hemzelidir. İbnü’s-Sikkît dedi: **الكَأْسُ** ve **الرَّأْسُ** ve **الفَأسُ** hemzelidir. Başkası dedi: hafifletme için hemze terk edilebilir. Ebû Hâtim ve İbn Abbâd dedi: **الكَأْسُ**: içeceğin bizzat kendisidir; bu, el-Asma‘î’nin sözüdür. Bu yüzden el-Asma‘î, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın beytini rivayet edenin rivayetini inkâr ederdi:
مَنْ لمْ يَمُتْ عَبْطَةً يَمُتْ هرَماً ... للْمَوْتِ كأْسٌ والمَرْءُ ذائقُهَا

Onu “**الْمَوْتُ كأْسٌ**” diye rivayet ederdi; ve vasl elifini keserdi; çünkü o, beytin ikinci yarısının başındadır; bu caizdir. Ebû Ali el-Fârisî derdi ki: el-Asma‘î’nin inkâr ettiği şey inkâr edilecek değildir. Ve **الكَأْس**’ın ölüme izafesine Mühelhil’in beytiyle istişhad edildi; o:
ما أَرَجِّى بالعَيْش بَعْد نَدَامَي ... قَدْ أُرَاهُمْ سُقُوا بكَأْسِ حَلاَقِ

Ve **حَلاَقِ**: ölümün adıdır; ve kadehi ona izafe etmiştir. Ve Ebû Ali’nin istişhad ettiği bu beytin benzeri, el-Ca‘dî’nin sözü; vahşi bir ineğin üzerine köpeklerini salan bir avcıyı tasvir eder:
فَلَمْ تَدَعْ وَاحداً منْهُنَّ ذا رَمَقٍ ... حَتَّى سَقَتْهُ بكأْسِ المَوْتِ فانْجَدَلاَ

Ve el-Muhkem’de: **الكَأْسُ**: şarabın kendisi; onun için bir addır. Ondan, Teâlâ’nın sözü: “**يُطَافُ عَلَيْهمْ بكَأْسٍ مِنْ مَعينٍ**”. Ebû Hanîfe -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- el-A‘şâ için inşad etti:
وكَأْسٍ كعَيْنِ الدِّيك بَاكَرْتُ نَحْوَها ... بفِتْيَانِ صِدْقٍ والنَّوَاقِيسُ تُضْرَبُ

Ve ayrıca Alkame için inşad etti:
كأْسٌ عَزيزٌ من الأَعْنَاب عَتّقَهَا ... لبَعْضِ أَرْبَابهَا حَانِيَّةٌ حُومُ

Dedi ki: Ebû Hanîfe onu sıfat üzere böyle inşad etti; yani o, şaraptır; kıymetli olur; krallar ve efendiler dışında onunla cimrilik edilir. Bilinen ise izafetle: **كأْسُ عَزيزِ**. Sîbeveyh de onu böyle inşad etti; yani “aziz bir mâlikin kadehi” yahut “aziz bir hak sahibinin (kadehi)”. Çoğulu: **أَكْؤُسٌ** ve **كُؤُوسٌ** ve **كاسَاتٌ**; sonuncusu hemzesizdir; ve **كِئَاسٌ** hemzelidir. el-Ahtal dedi:
خَضِلِ الكِئَاسِ إِذَا تَثَنَّىلم تَكُنْ ... خُلْفاً مَوَاعِدُه كبَرْقِ الخُلَّبِ

Ebû Hanîfe -Allah ona rahmet etsin- nakletti: **كِيَاسٌ** hemzesiz. Eğer bu sahihse, o, bedel üzerinedir: **كأَسٍ**’taki hemzeyi, vav niyetiyle elife çevirdi; “**كاسٌ**” dedi, “**نَارٍ** gibi”; sonra “**كاساً**”ı “**كِيَاسٍ**” üzerine cem etti; aslında: **كِوَاسٌ**; öncesindeki kesre sebebiyle vav yâ’ya çevrildi. Ve **كَأْسُ بِنْتُ الكَلْحَبَةِ**; onun adı **هُبَيْرَةُ بنُ عبدِ مَنَافٍ العُرَنيِّ**; **بَني عُرَينْ بن ثَعْلَبَةَ بن يَرْبُوع**’dandır. Onun hakkında şöyle der:
وقُلْتُ لكَأْسٍ أَلْجِمِيهَا فإِنَّما ... نَزَلْنَا الكَثَيبَ منْ زَرُودَ لنفْزَعَا

Ve ona müstedrek olanlardandır: “Ona **الكَأْسَ الأَمَرَّ** içirdi”: o, ölümdür. Ve **الكَأْس** bütün sıkıntı türlerinde istiâre edilir; onların “ona zillet kadehi içirdi” demeleri gibi; ve “sevgi, ayrılık ve ölümden bir kadeh”. İbn Buzurc dedi: “Falanca, yemekten ve içmekten **كاصَ** etti”; ondan çokça aldığında. Ve dersin: “Falancayı **كُؤُصاً** (iki damme ile) buldum”; yani sabırlı, içmesi ve yemesi üzerinde kalıcı. el-Ezherî dedi: ve sanırım **الكَأْس** ondan alınmıştır; çünkü **الصاد** ile **السَّين** mahreçlerinin yakınlığından dolayı birçok harfte birbirinin yerine geçer.
