# كأس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A3%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كأس

ابن السكيت: هي الكَأْس والفَأْس والرَّأْس مَهْموزات، وهو رابطُ الجَأْش. والكأْس مؤنثة، قال اللَّه تعالى: بكأْسِ من مَعينٍ بَيْضاء؛ وأَنشد الأَصمعي لأُمية بن أَبي الصلت:
ما رَغْبَةُ النفسِ في الحياة، وإِن
تَحْيا قليلاً، فالموتُ لاحِقُها
يُوشك مَن فَرّ مِنْ مَنِيَّته،
في بعضِ غِرّاته يُوافِقُها
مَن لم يَمُتْ عَبْطَةً يمت هَرَمًا،
للموت كأْس، والمرءُ ذائقُها
قال ابن بري: عَبْطَة أَي شابّاً في طَراءته وانتصب على المصدر أَي مَوْت عَبْطَة وموت هَرَم فحذف المضاف، قال: وإِن شئت نصبتهما على الحال أَي ذا عَبْطَة وذا هَرَم فحذف المضاف أَيضاً وأَقام المضاف إِليه مُقامَه. والكأْس: الزُّجاجة ما دام فيها شراب. وقال أَبو حاتم: الكأْسُ الشراب بعَيْنه وهو قول الأَصمعي، وكذلك كان الأَصمعي ينكر رواية من روى بيت أُمَيَّة للمَوْتِ كأْس، وكان يَرْويه: المَوْت كأْس، ويقطع أَلف الوصل لأَنها في أَول النصف الثاني من البيت، وذلك جائز؛ وكان أَبو علي الفارسي يقول: هذا الذي أَنكره الأَصمعي غير منكر، واستشهد على إِضافة الكأْس إِلى الموت ببيت مُهَلْهِل، وهو:
ما أُرَجِّي بالعَيْش بعد نَدامى،
قد أَراهُمْ سُقُوا بكأْس حَلاقِ
وحَلاقِ: اسم للمنِيَّة وقد أَضاف الكأْس إِليهما؛ ومثلُ هذا البيت الذي استشهد به أَبو عليّ. قول الجعدي:
فهاجَها، بعدما رِيعَتْ، أَخُو قَنَصٍ،
عارِي الأَشاجِعِ من نَبْهان أَو ثُعَلا
بأَكْلُبٍ كقِداحِ النَّبْعِ يُوسِدُها
طِمْلٌ، أَخُو قَفْرَة غَرْثان قد نَحَلا
فلم تَدَعْ واحداً منهنَّ ذا رَمَقٍ،
حتى سَقَتْه بكأْسِ الموت فانْجَدَلا
يصف صائداً أَرسل كلابه على بقرةِ وَحْشٍ؛ ومثله للخنساء: ويُسْقِي حين تَشْتَجِرُ العَوالي
بكأْس الموت، ساعةَ مُصْطَلاها
وقال جرير في مثل ذلك:
أَلا رُبَّ جَبَّار، عليه مَهابَةٌ،
سَقَيْناه كأْس الموت حتى تَضَلَّعَا
ومثله لأَبي دُواد الإِيادِي:
تعْتادُه زفَرَاتٌ حين يذكُرُها،
سَقَيْنَه بكُؤُوس الموت أَفْوَاقَا
ابن سيده: الكأْس الخمر نفسها اسم لها. وفي التنزيل العزيز: يُطاف عليهم بكأْس من مَعين بيضاءَ لذةٍ للشاربين؛ وأَنشد أَبو حنيفة للأَعشى: وكأْسٍ كعَينِ الدِّيكِ باكَرْتُ نَحْوَها
بفِتْيانِ صِدْقٍ، والنَّواقِيسُ تُضْرَبُ
وأَنشد أَبو حنيفة أَيضاً لعلقمة:
كأْسٌ عزيزٌ من الأَعْناب عَتَّقَها،
لبعضِ أَربابها، حَانِيَّةٌ حُومُ
قال ابن سيده: كذا أَنشده أَبو حنيفة، كأْسٌ عزيزٌ، يعني أَنها خمر تَعِزٌّ فَيُنْفَسُ بها إِلا على المُلُوك والأَرباب؛ وكأْسٌ عزيزٌ، على الصفة، والمتعارَف: كأْسُ عزيزٍ، بالإِضافة؛ وكذلك أَنَشده سيبويه، أَي كأْسُ مالِكٍ عَزيزٍ أَو مستحِقٍّ عزيزٍ. والكأْس أَيضاً: الإِناء إِذا كان فيه خَمْرٌ، قال بعضهم: هي الزُّجاجة ما دام فيها خمر، فإِذا لم يكن فيها خمر، فهي قدح، كل هذا مؤنث. قال ابن الأَعرابي: لا تسمَّى الكأْس كأْساً إِلا وفيها الشَّراب، وقيل: هو اسم لها على الانفراد والاجتماع، وقد ورد ذكر الكأْس في الحديث، واللفظة مهموزة وقد يترك الهمز تخفيفاً، والجمع من كل ذلك أَكْؤُسٌ وكُؤُوسٌ وكِئاسٌ؛ قال الأَخطل:
خَضِلُ الكِئاسِ، إَِذا تَثَنَّى لم تكنْ
خُلْفاً مَواعِدُه كَبَرْقِ الخُلَّبِ
وحكى أَبو حنيفة: كِياس، بغير همز، فإِن صح ذلك، فهو على البَدَل، قلَبَ الهمزة في كأْس أَلفاً في نية الواو فقال كاسٌ كنارٍ، ثم جمع كاساً على كِياسٍ، والأَصل كِواس، فقلبت الواو ياء للكسرة التي قبلها؛ وتَقَعُ الكأْس لكل إِناءٍ مع شرابه، ويستعار الكأْس في جميع ضُرُوب المكاره، كقولهم: سقاه كأْساً من الذلِّ، وكأْساَ من الحُبِّ والفُرْقة والموت، قال أُمَيَّة بن أَبي الصَّلْت، وقيل هو لبعض الحرورية:
مَن لم يَمُت عَبْطَةً يَمُت هَرَماً،
المَوْتُ كأْس، والمرءُ ذائقُه
(* روي هذا البيت في الصفحة ؟؟ : والمرء ذائقها: ويظهر أَنه أَرجع هنا الضمير إلى الموت لا إلى الكأس.)
قطَع أَلف الوصل وهذا يفعل في الأَنْصاف كثيراً لأَنه موضع ابتداء؛ أَنشد سيبويه:
ولا يُبادِرُ في الشِّتاء وَلِيدُنا،
أَلْقِدْرَ يُنزِلها بغيرِ جِعَال
ابن بُزُرج: كاصَ فلان من الطعام والشراب إِذا أَكثر منه. وتقول: وجَدْت فلاناً كأْصاً بِزِنَةٍ كَعْصاً أَي صبوراً باقياً على شُربه وأَكله. قال الأَزهري: وأَحْسب الكأْس مأْخوذاً منه لأَن الصاد والسين يَتَعاقبان في حروف كثيرة لقرب مَخْرَجَيْهما.

### Türkçe

İbnü’s-Sikkît: O, **الكَأْس** ve **الفَأْس** ve **الرَّأْس** hemzelilerdir; ve o, **الجَأْش**’in rabıtıdır. Ve **الكأْس** müennestir; Allah Teâlâ dedi ki: “**بكأْسِ من مَعينٍ بَيْضاء**”; ve el-Asma‘î, Ümeyye b. Ebî’s-Salt için inşâd etti:

Nefsin hayatta ne rağbeti var, ve eğer
azıcık yaşarsa, ölüm ona yetişicidir.
Kişi, meniyyetinden kaçan, pek yakındır ki,
bazı gafletlerinde ona rastlar.
Kim **عَبْطَةً** olarak ölmezse, ihtiyarlık olarak ölür;
ölüm için bir **كأْس** vardır, ve kişi onun tadıcısıdır.

İbn Berrî dedi: **عَبْطَة** yani genç olarak, tazeliğinde; ve masdar üzerine nasb olundu, yani **مَوْت عَبْطَة** ve **موت هَرَم**; böylece muzâfı hazf etti. Dedi: Ve istersen ikisini hâl üzerine nasb edersin; yani “**ذا عَبْطَة** ve **ذا هَرَم**”; böylece muzâfı yine hazf etti ve muzâfun ileyhi onun makamına ikame etti.

Ve **الكأْس**: içinde içki bulunduğu müddetçe şişedir. Ebû Hâtim dedi: **الكأْسُ** bizzat içkinin kendisidir; ve bu, el-Asma‘î’nin sözüdür. Ve el-Asma‘î, Ümeyye’nin beytini “**للمَوْتِ كأْس**” diye rivayet edenin rivayetini böylece inkâr ederdi; onu “**المَوْت كأْس**” diye rivayet ederdi; ve vasl elifini keserdi; çünkü o, beytin ikinci yarısının başındadır; ve bu câizdir. Ebû Ali el-Fârisî derdi ki: El-Asma‘î’nin inkâr ettiği bu şey inkâr edilecek değildir; ve **الكأْس**’in ölüme izâfesine Mühelhil’in beytiyle istişhâd etti; o da şudur:

Ben, nedimlerden sonra yaşayışla ne umarım;
onları, helâk **كأْس**’iyle içirilmiş görüyorum.

Ve **حَلاقِ**: meniyyetin adıdır; ve **الكأْس**’i ikisine izâfe etmiştir. Ve bunun benzeri, Ebû Ali’nin istişhâd ettiği bu beyittir. el-Ca‘dî’nin sözü:

Onu, ürkütüldükten sonra, bir av kardeşi coşturdu;
Nebhân’dan yahut Sa‘leb’den, pazuları çıplak.
Nab‘ın okları gibi köpeklerle; onları dayandırır
bir **طِمْلٌ**; bir **قَفْرَة** kardeşi, aç, zayıflamış.
Onlardan, can emaresi olan birini bile bırakmadı;
ta ki ona ölümün **كأْس**’iyle içirdi de yere serildi.

Bir avcıyı tasvir eder: vahşi bir ineğin üzerine köpeklerini saldı. Ve bunun benzeri, el-Hansâ’nın:

Mızraklar birbirine dolaştığı vakit içirir
ölümün **كأْس**’iyle, onun kızışma saatinde.

Cerîr, bunun benzerinde dedi:

Dikkat et, nice zorba var, üzerinde heybet;
ona ölümün **كأْس**’ini içirdik, ta ki kanıncaya dek.

Ve bunun benzeri, Ebû Duvâd el-İyâdî’nin:

Onu, onu andığı vakit iç çekişler yoklar;
ona ölümün kadehleriyle, ardı ardına içirdik.

İbn Sîde: **الكأْس** şarabın kendisidir; ona bir addır. Ve aziz tenzilde: “**يُطاف عليهم بكأْس من مَعين بيضاءَ لذةٍ للشاربين**”; ve Ebû Hanîfe, el-A‘şâ için inşâd etti:

Horozun gözü gibi bir **كأْس**; ona erkenden yöneldim,
doğru delikanlılarla; ve çanlar çalınır.

Ebû Hanîfe yine Alkame için de inşâd etti:

Üzümlerden aziz bir **كأْس**; onu,
bazı erbapları için, bir **حَانِيَّةٌ حُومُ** yıllandırdı.

İbn Sîde dedi: Ebû Hanîfe onu böyle inşâd etti: “**كأْسٌ عزيزٌ**”; yani o, aziz bir şaraptır; böylece onunla ancak melikler ve erbaplar için nefeslenilir. Ve “**كأْسٌ عزيزٌ**” sıfat üzerinedir; ve müteعارف olan: izâfe ile “**كأْسُ عزيزٍ**”dir. Ve Sîbeveyh de onu böyle inşâd etti; yani aziz bir mâlikin **كأْس**’i yahut aziz bir müstehakın **كأْس**’i.

Ve **الكأْس** ayrıca: içinde şarap bulunduğu zaman kaptır. Bazıları dedi: O, içinde şarap bulunduğu müddetçe şişedir; eğer içinde şarap yoksa, o **قدح**tır. Bütün bunlar müennestir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الكأْس** ancak içinde içki varken **كأْس** diye adlandırılır. Ve denildi: O, tek başına ve birlikte (kullanımda) onun adıdır. Ve hadiste **الكأْس** zikri vârid olmuştur. Lafız hemzelidir; hafifletme için hemze terk edilebilir. Ve bütün bunların cemi: **أَكْؤُسٌ** ve **كُؤُوسٌ** ve **كِئاسٌ**’tır. el-Ahtal dedi:

**الكِئاسِ**’in ıslaklığı; eğilip büküldüğü vakit,
vaatleri, yalancı şimşeğin parıltısı gibi, hilâf olmaz.

Ebû Hanîfe nakletti: hemzesiz **كِياس**. Eğer bu sahihse, o, bedel üzerinedir: **كأْس**’teki hemzeyi, vav niyetiyle elife çevirdi de **كاسٌ** dedi; **نارٍ** gibi. Sonra **كاساً**’ı **كِياسٍ** üzerine cem‘ etti; aslında **كِواس** idi; kendisinden önceki kesre sebebiyle vav yâ’ya çevrildi.

Ve **الكأْس** her kap için, içkisiyle birlikte vâki olur. Ve **الكأْس**, bütün meşakkat türlerinde istiâre edilir; onların sözü gibi: “Ona zilletin bir **كأْس**’ini içirdi; ve sevginin ve ayrılığın ve ölümün bir **كأْس**’ini.” Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi; ve denildi ki o, bazı Harûriyye’nindir:

Kim **عَبْطَةً** olarak ölmezse, ihtiyarlık olarak ölür;
ölüm bir **كأْس**’tir, ve kişi onun tadıcısıdır.

(* Bu beyit, sayfa ??’de şöyle rivayet edildi: “ve kişi onun tadıcısıdır”: ve görünür ki o, burada zamiri **الكأس**’e değil **الموت**’a döndürmüştür.)

Vasl elifini kesti; ve bu, yarımlarda çok yapılır; çünkü o, başlangıç yeridir. Sîbeveyh inşâd etti:

Bizim çocuğumuz, kışın acele etmez;
tencereyi, bir **جِعَال** olmaksızın indirir.

İbn Büzurc: Falan, yemekten ve içmekten **كاصَ** etti; ondan çokça yaptığı zaman. Ve dersin ki: Falanı, **كأْصاً** olarak, **كَعْصاً** vezninde buldum; yani içmesine ve yemesine sabırlı, devam edici.

el-Ezherî dedi: Ve ben, **الكأْس**’in ondan alınmış olduğunu sanıyorum; çünkü **الصاد** ve **السين**, mahreçlerinin yakınlığından dolayı birçok harfte birbirinin yerine geçerler.
