# كأن (ك-أ-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A3%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - أ - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: كءن

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كأن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md), [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md), [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sertleşmek, şiddetlenmek, yoğunlaşarak katılaşmak |
| Çekirdek Özet 2 | Bir niteliği veya durumu zihinde kesinleşmiş gibi canlandıran benzetim (teşbih ve tahkik) ile kemmiyet vurgusu (teksir) |
| Çekirdek Özet 3 | Temsilî modelleme, epistemik benzetim ve zannî algı ile nesnel hakikat arasındaki bilişsel mesafenin tayini |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki edatlaşmış formlarını yalın bir süs veya belirsizlik ifadesi sanıp ontolojik ve ahlaki temsil derinliğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كأ | Baskı, yoğunlaşma ve bir noktada toplanarak sertleşme anlamını taşır; nitekim [كأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%B3.md) kökünde kabın dolulukla yoğunlaşması, [كأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D8%A8.md) kökünde kederin zihne ve yüze çökerek katılaşması bu kökle akrabadır | ن | Nûn harfinin sağladığı içsel süreklilik ve yerleşiklik ile yoğunlaşan durum bir nitelik ve kalıcı vasıf halini alır; şiddet devamlı bir algı veya surete dönüşür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bir nesneyi veya manayı bütünüyle kavrama, çevreleme ve sınırlarını belirleme hareketi |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | İlksel kuvvet, ani beliriş, yoğun ve baskın bir kudret odağı |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Hareketin içten içe sürmesi, akışkanlığın devam etmesi ve durumun kökleşmesi |
| كأن | Çerçevelenen gücün süreklilik kazanarak sertleşmesi | Kavranan bir niteliğin (kāf), güçlü bir algı odağı halinde (hemze) sabit ve sürekli bir surete (nûn) bürünerek zihinde somutlaşması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sertleşmek, katılaşmak, gevşekliği terk edip şiddet kesbetmek; bedenin veya bir durumun sertleşmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairleri lafzı müstakil bir fiilden ziyade benzetilen nesnenin zihinde bizzat tecelli edişini anlatan edatlaşmış yapısıyla kullanmış; İmruülkays muallakasında gece tasvirinde ve atın vasıflarında benzetimi kesin bir gerçeklik tablosu gibi canlandırmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Erken bedevi lehçelerinde bir işin veya halin şiddetlendiğini bildirmek üzere fiil formu kullanılmış; dilbilimciler teşbih edatının kökündeki pekiştirme ve zihinde sabitleme ilişkisini bu sertleşme anlamıyla açıklamıştır |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Lisânü’l-Arab, Tâcü’l-Arûs, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Arapça كأن yapısı, Sami dil ailesinde hem leksikal bir kök hem de morfo-sentaktik bir bileşik olarak iki yönlü incelenir. Batı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) benzetme öneki olan *ka-* ile işaret ve varlık bildiren unsurların birleşimi yaygın bir edatlaşma mekanizmasıdır. Klasik Arapçada müstakil bir fiil kökü olarak tespit edilen sertleşme ve şiddetlenme (*ka'ana*) anlamı, bir durumun zihinde pekişip katılaşmasını sağlayan semantik arka planı oluşturur. Arap dil geleneğinde lafzın benzetme edatı kāf ile tahkik edatı ennenin terkibinden doğduğu yönündeki güçlü kabul, kökün taşıdığı şiddet ve pekiştirme anlamıyla anlamsal bir uyum içindedir. Doğu Sami kolunda doğrudan bir fiil kökü tespiti sınırlı olmakla birlikte, varlığı ve benzerliği sabitleyen morfemlerin işleyişinde ortak bir Afro-Asyatik miras görülür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sertleşmekten algısal tahkike geçiş | Somut düzlemdeki katılaşma ve şiddet, zihinsel düzlemde bir benzerliğin kesinlik kazanarak adeta aynılık derecesine varmasına aktarılmıştır | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Benzetme ve varlık morfemlerinin kesişimi | İbranice ve Aramicedeki *ka-* benzetme edatı ile varlık ve zamir yapılarının kurduğu edatsal denklikler Arapçadaki yapıyla işlevsel olarak örtüşür | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik karşılaştırma edatları | Dil ailesinin genelinde benzerlik bildiren önek ve eklerin birleşerek kalıplaşmasıyla paralellik arz eder | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كأن | Anlamlı | Sertleşmek, şiddetlenmek; sanki | Hedef köktür; dilde hem fiili hem de edatlaşmış formlarıyla yer alır | Kur'an'da edat/bileşik yapısıyla geçer |
| كنأ | Anlamlı | Büzülmek, kurumak, sertleşmek | Derinin veya cismin kuruyup sertleşerek büzüşmesi | Kökün sertleşme çekirdeğiyle uyumludur; Kur'an'da geçmez |
| [أكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%86.md) | Anlamlı | Gizlemek, örtmek, sığınakta tutmak | Bir şeyi bir kabın veya kalbin içinde koruyup saklamak | Kur'an'da geçer |
| [أنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%83.md) | Anlamlı | Kurşun veya kalay madeni | Ağır, eriyebilir ve yoğun metalik madde | Kur'an'da geçmez |
| [نكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A3.md) | Anlamlı | Yarayı deşmek, zarar vermek | İyileşmekte olan yaranın kabuğunu kopararak şiddeti tazelemek | Şiddet uygulama ortak paydası taşır; Kur'an'da geçmez |
| نأك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu dizilişte Arapçada türetilmiş bir kök yapısı kayıtlı değildir | Tehzîbü'l-Luğa mühmel kabul eder |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كأن | Merkez | Benzetim ve zihni tahkik | Bir vasfı adeta bizzat oymuş gibi zihinde şiddetle canlandırma | Bir şeyi başka bir şeye öyle kuvvetle benzetir ki aradaki mesafeyi zihnen sıfırlar |
| [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) | Komşu | Şekil ve nitelik ortaklığı | İki nesne arasındaki görünüş veya sıfat benzerliği | Dış niteliklerdeki ortaklığı bildirir, zihni canlandırma veya tahkik zorunluluğu taşımaz |
| [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) | Komşu | Birebir denklik ve misal | Mahiyet, ölçü ve değer açısından tam uygunluk | Nesnel ve ölçülebilir bir eşitlik veya numune kurar; zannî benzetimden uzaktır |
| [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) | Komşu | Zihni hesap ve zan | Zihnin belirli delillere dayanarak bir kanaate varması | Sübjektif varsayım ve zihni hesaplamayı ifade eder; doğrudan tasvire dayanmaz |
| [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) | Zıt | Nesnel gerçeklik ve sabitlik | Bir şeyin vehim ve zandan arınmış olarak bizatihi var olması | Temsile veya benzetmeye muhtaç olmayan çıplak ve kesin hakikati anlatır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كأن | Şiddetlenmek; sanki, adeta | Zihinde kuvvetle canlandırılan benzetme ve pekiştirme | Kesin |
| Latince | quasi, velut | Sanki, adeta, gibi | Kurgusal ve varsayımsal denklik kurar; kökün içsel şiddetlenme boyutunu taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | as if, as though | -miş gibi, sanki | Epistemik ve tasviri benzetimi karşılar; Arapçadaki kesinlik ve tahkik hissi daha düşüktür | Güçlü |
| Almanca | als ob, gleichsam | Sanki, adeta | Temsilî varsayımı ifade eder; ontolojik sertleşme nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | comme si, quasi | Sanki, -cesine | Zihinsel modelleme ve benzetimi aktarır; edatın taşıdığı vurgu şiddetini kısmen yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَأَنَّ | Şiddetli teşbih ve tahkik | Bir durumun vahametini veya güzelliğini zihinde somutlaştırma bağlamı; Mâide [5:32](https://lisan.digital/tr/ayet/5:32.md), Rahmân [55:58](https://lisan.digital/tr/ayet/55:58.md) |
| كَأَنْ لَمْ | Bütünüyle yok oluş ve silinme | Geçmiş nimetlerin veya helak olan inkârcı medeniyetlerin hiç var olmamışçasına silinmesi; Yûnus [10:24](https://lisan.digital/tr/ayet/10:24.md), Hûd [11:68](https://lisan.digital/tr/ayet/11:68.md) |
| كَأَيِّنْ | Çokluk ve ibret verici vukuat (teksir) | Tarihsel süreçte yaşanan benzer hadiselerin sıklığını ve büyüklüğünü bildirme bağlamı; Âl-i İmrân [3:146](https://lisan.digital/tr/ayet/3:146.md), Hac [22:45](https://lisan.digital/tr/ayet/22:45.md) |
| وَيْكَأَنَّ | Şaşkınlıkla uyanış ve gerçeği idrak | Yanılgının ardından kesin hakikatin hayretle farkına varılması bağlamı; Kasas [28:82](https://lisan.digital/tr/ayet/28:82.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tenzih ve teşbih nazariyesi | İlahi sıfatların mahlukata benzetilmesinin reddi ve teşbih lafızlarının yorumlanması | Temsil ile hakikat arasındaki ontolojik ayrım |
| Fıkıh | Hükmi denklik ve kıyas | Bir fiilin hukuki sonuç bakımından başka bir fiile denk tutulması (bir canı kurtarmanın bütün insanlığı kurtarmak gibi sayılması) | Hükmi kurgu ve normatif denklik |
| Tefsir | Kur'an'ın i'cazı ve temsil sanatı | Zihinde canlandırma (tasvir) ve meseller yoluyla soyut hakikatlerin muhataba kavratılması | Edebi canlandırma ve epistemik etki |
| Hadis | İhsan ve teyakkuz hali | İbadetin Allah'ı bizzat görüyormuşçasına ifa edilmesi gerektiğine dair nebevi talim | Zihni uyanıklık ve kesin bilinç |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İhsan şuuru ve ahlak | Temsilî idrak | Vahyin gaybi hakikatleri zihinde canlı tutması | İmanın soyut bir kabulden yaşantısal bir tanıklık seviyesine çıkmasını sağlar | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve hipotez | Simülasyon modeli | Fenomenlerin işleyişini anlamak için kurulan zihni kurgu | Bir olguyu öyleymiş gibi kabul ederek matematiksel ve deneysel çıkarım yapma imkânı verir | Güçlü |
| Siyasi | Kamu hukuku ve temsil | Tüzel kişilik | Bireysel iradelerin ortak bir makamda temsil edilmesi | Bireysel eylemlerin devlet veya kurum adına yapılmış gibi bağlayıcılık kazanmasını açıklar | Güçlü |
| İktisadi | İtibari değer ve senetleşme | Kaim-i makam | Maddi karşılığı temsil eden araçların bizzat mal gibi tedavülü | Kağıt para veya menkul kıymetin mal gibi işlem görerek iktisadi akışı hızlandırmasını sağlar | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptotik yaklaşım ve limit analizi | Bir fonksiyonun bir değere sonsuz derecede yaklaşarak pratikte ona eşit kabul edilmesi mantığı kökün temsilî aynılık dinamiğiyle örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki kurgu (fictio juris) | Hukuk düzeninin belirli bir olguyu gerçekte öyle olmadığı halde öyleymiş gibi varsayarak hüküm bina etmesi yapısıyla izomorftur | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İlgili Kur'ani lafızları basit bir edebiyat süsü, belirsizlik bildiren zayıf bir sanı veya sıradan bir benzetme edatına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Zihni hakikatin ağırlığıyla yüzleştiren, gaybi veya tarihsel sahneleri bizzat yaşanıyormuş gibi canlandıran sarsıcı bir idrak inşasıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki temsilî hükümleri ve ahlaki sorumlulukları (örneğin bir insanı öldürmenin bütün insanlığı öldürmek gibi olması) hafifseyerek mecazi bir mübalağa saymak ve normatif etkisini yitirmesine sebep olmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatabın zihninde kurduğu temsilî hakikat mimarisini çözümler; soyut ve gaybi ilkelerin insan idrakine nasıl sarsıcı bir kesinlikle aktarıldığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mesel ve temsil ayetlerinde, geçmiş kavimlerin sahneden silinişini anlatan helak tablolarında ve ahiret manzaralarının tasvir edildiği bağlamlarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Temsilî ifadeleri ya katı bir teşbihe ya da ciddiyetsiz bir mecaza indirgeyen aşırı uçları düzeltir; temsilin zihinde hakikati uyandıran epistemolojik bir köprü olduğunu kanıtlar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sertleşmek, katılaşmak, yoğunlaşarak bir noktada şiddet bulmak.
- Soyut anlam: Bir vasfın veya durumun başka bir hakikate kuvvetle raptedilerek zihinde adeta bizzat oymuş gibi kesinlik ve temsil gücü kazanması.
- Sistematik karşılık: Bir $A$ durumunun zihinde inşa edilen temsilî kuvvet sayesinde $B$ hakikatinin yerine kaim kılınması veya ona limit noktasında denk sayılması.
- LaTeX modeli: $$A \xrightarrow{\ \tau\ } B \implies \lim_{\tau \to 1} [A \equiv B]$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A$ gözlemlenen veya tasvir edilen durumu, $B$ benzetilen nesnel hakikati, $\tau$ ise benzetimdeki şiddet ve pekiştirme (tahkik) derecesini simgeler. Kökün çekirdeğindeki sertleşme ve tahakkuk arttıkça ($\tau \to 1$), $A$ durumu algısal ve hükmi düzeyde bizzat $B$ gibi kabul edilir ve temsilî aynılık gerçekleşir.

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ن ( و ا ي ء )
كنا ، كون ، كين ، كأن ، وكن ، أنك ، نكأ ، نكي ، نوك ، نيك ، أكن : ( مستعملة ) .
كنا : قال الليث : كنَى فُلانٌ عن الكلمَة المُستَفْحَشَةِ يَكني إذا تكلّمَ بغيرها مما
يُسْتَدلُّ به عليها ، نحو الرّفَثِ والغائِط ونحوه .
وفي الحديث ( مَنْ تَعَزَّى بِعَزَاءِ الجاهِليّة فَأَعِضُّوهُ بأيْرِ أبِيهِ ولا تَكْنُوا ) .
وقال أبو عبيد يُقالُ : كَنَيْت الرَّجُلَ ، وكَنَوْتُه : لُغتان . وأنشدني أبو زِيَادٍ :
وإِنِّي لأكْنِي عَنْ قَذُورَ بغيرها
وأُعْرِبُ أَحْيَاناً بها وأُصَارِحُ
وقال الليث : قال أَهْل البَصْرَة : فلانٌ يُكْنَى بأبي عَبْد الله .
وقد قال غَيْرُهُمْ : فلانٌ يُكْنَى بعبد الله .
وروى أبو العَبَّاس عن سلمة عن الفراء أَنّه قال : أَفْصحُ اللُّغاتِ أَنْ تقول : كُنِّيَ أَخُوكَ بعَمرٍ و ، والثَّانيَةُ : كُنِّيَ أَخُوكَ بأَبِي عمرٍ و ، الثالثةُ : كُنِّيَ أَخُوكَ أَبا عَمْرٍ و .
قال : ويقال : كَنَيْتُه وكَنَوْتُه ، وأكْنَيْتُه ، وكَنَّيْتُه ، وكَنَيْتُ عن اللَّفْظِ القَبِيح بلَفْظٍ أَحْسَنَ منه .
وتُكْنَى : من أَسْمَاءَ النِّسَاءِ وقال الرَّاجزُ :
خيَالُ تُكْنَى ، وخَيَالُ تُكْتَمَا
وقال غيرُه : الكُنْيَةُ على ثلاثة أَوْجُهٍ ، أحدُهَا : أَنْ يُكْنَى عن الشيءِ الذي يُسْتَفْحَشُ ذِكْرُه كالنَّيْكِ يُكْنَى عنه بالنِّكَاحِ والجِمَاِع ، والبِضَاع ، وما أَشْبَهَها ، والثاني : أَنْ يُكْنَى الرّجُلُ باسْمٍ ، توْقِيراً وتَعْظِيماً ، والثالثُ : أَنْ تقومَ الكُنْيَةُ مقامَ الاسْمِ ، فيُعْرَفَ صَاحِبُها بها كما يُعْرَفُ باسْمِه كأَبِي لَهَبٍ ، اسْمُه : عَبْدُ العُزَّى ، وعُرِفَ بكُنْيَتِه فسَمَّاهُ اللَّهُ بها .
كون كين : قال الفراء ، يقال : باتَ فلانٌ بِكينَةِ سَوْءٍ وبحِيبَةِ سَوْءٍ أي بحالِ سَوْءٍ .
( أبو عبيد عن الأحمر ) : كأَنْتُ : اشْتَدَدْتُ .
وقال أبو سعيد : يقال : أَكَانَهُ اللَّهُ يُكِينُه إكانةً أي أَخْضَعَه حتى اسْتَكَانَ ، وقد أَدْخَلَ عليه مِنَ الذُّلِّ ما أَكانَه ، وأنشد :
لَعَمْرُكَ ما تَشْفِي جِرَاحٌ تُكِينُه
ولكِنْ شِفَائِي أَنْ تَئِيمَ حَلاَئِلُهْ
وقال الله تعالى : ( فَمَا اسْتَكَانُواْ لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ ) ( المؤمنون : 76 ) من هذا أي ما خَضَعُوا لربّهم .
وقال ابن الأنباري في قولهم : استكانَ فلانٌ إذا خضع ، فيه قَوْلاَنِ ، أحدُهُما أَنَّه من السّكِينَةِ ، وكانَ في الأصْلِ : اسْتَكَنَ . وهو افْتِعَالٌ من سَكَنَ فَمَدَّوا اسْتَكَنَ لمَّا انْفَتَحَ الكَافُ منه بألِفٍ ، كما يَمُدُّونَ الضَّمَّةَ بالواوِ ، والكسرةَ بالياءِ ، كقوله . . . ( فأنْظُورُ ) أي فانْظُرُ وكقوله : شِيمَالٌ في موضع الشِّمَالِ ، والقول الثاني أنه استفعال من كانَ يَكونُ .
( قلت ) : والذي قاله أبو سعيد حَسَنٌ كأَنَّ الأصْلَ فيه : الكِينَةُ ، وهي الشِّدَّةُ والمَذَلَّةُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكَيْنَة : النَّبِقَةُ ، والكَيْنَةُ : الكَفَالةُ .
وقال اللحياني : كَيْنُ المرْأَةِ : بُظَارَتُها .
وقال الليث : الكَيْنُ ، وجمْعه : الكُيُونُ : غُدَدٌ دَاخِلَ قُبُلِ المرأَةِ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : المُكْتَانُ : الكَفيلُ .
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد : اكْتَنْتُ به اكْتِياناً ، والاسمُ منه : الكِيَانَةُ ، وكُنْتُ عليهم أكُونُ كَوْناً : مِثْله من الكَفَالة أَيْضاً .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : التَّكَوّنُ : التَّحَرُّكُ ، تقولُ العربُ لِمَنْ تَشْنَؤُهُ : لا كانَ ولاَ تَكَوَّنَ ، لا كانَ : لا خُلِقَ ، ولا تكَوَّنَ : لا تَحَرَّكَ أي ماتَ .
وقال الليث : الكَوْنُ : الحَدَثُ ، يكونُ من النّاس ، وقد يكونُ مصدراً من كانَ يكُونُ ، كقولهم : نَعُوذُ بالله من الحَوْرِ بَعْدَ الكَوْنِ أي نَعُوذُ بالله مِن رُجُوعٍ بَعْدَ أن كان ؛ ومِنْ نَقْصٍ بعد كَوْنٍ قال : والكائنة أيضاً : الأمْرُ الحادِثُ .
قال : والكَيْنُونَةُ : في مصدر كان يكونَ : أَحْسَنُ .
وقال الفرّاء : العربُ تقول في ذَوَات اليَاءِ مِمَّا يُشْبِهُ : زِغْتُ ، وسِرْتُ وطِرْتُ طَيْرُورةً ، وحِدْتُ حَيْدُودةً ، فيما لا يُحْصَى من هذا الضَّرْبِ ، فأَمّا ذَوَاتُ الواوِ مثل : قُلْتُ ، ورُضْتُ ، فإنهم لا يقولونَ ذلك ، وقد جاءَ عنهم في أَرْبَعَةِ أَحْرُفٍ ، منها : الكَيْنُونَةُ من كُنْتُ ، والدَّيْمُومَةُ من دُمْتُ ، والهَيعُوعَةُ من الهُوَاعِ ، والسَّيْدُودَةِ من سُدْتُ ، وكانَ ينبغي أن يكونَ ، كَوْنُونةً ، ولكنها لما قَلّتْ في مصادر الواو ، وكثرت في مصادر اليَاءِ ألحقوها بالذي هو أكثر مجيئاً منها إذا كانت الواو والياء متقارِبَي المَخْرَجِ ، قال : كانَ الخليل يقولُ : كَيْنُونَةٌ : فَيْعُولةٌ ، هي في الأصْلِ : كَيْوَنُونَةٌ ، الْتَقَتْ منها ياءٌ وَوَاوٌ ، والأولى منهما ساكِنَةٌ فَصُيِّرَتَا ياءً مُشَدَّدَةً ، مثل ما قالُوا الهَيِّنُ من هُنْتُ ثم خَفَّفُوها فقالُوا : كَيْنُونة ، كما قالوا هَيْنٌ لين .
قال الفراء ، وقد ذهب مَذْهَباً ، إلاَّ أَنَّ القولَ عندي هو الأولُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : كانَ إذا كَفَلَ ، وكانَ يَدُلُّ على خَبَرٍ ماضٍ في وسطِ الكلام وآخرِه ، ولا يكون صِلَةً في أوَّلِه ، لأنّ الصّلَةَ تابعةٌ لا مَتْبُوعَةٌ ؛ وكانَ في معنى جاءَ كقول الشاعر :
إذَا كانَ الشِّتَاءُ فأَدْفِئونِي
فإنَّ الشَّيْخَ يَهْدِمُهُ الشِّتَاءُ
وكانَ تأتِي باسْمِ وخبر ؛ وتأتي باسمٍ واحدٍ وهو خَبَرُها ؛ كقولك : كانَ الأمْرُ . وكانتِ القِصَّةُ ؛ أي وَقَعَ الأمْرُ ؛ ووَقَعَتِ القِصَّةُ ، وهذه تُسَمَّى التَّامَّةَ المكْتفيَة ، وكان يكونُ جَزَاءً .
قال أبو العباس : اخْتَلَفَ النّاسُ في قول الله جلّ وعزّ : ( كَيْفَ نُكَلِّمُ مَن كَانَ فِى الْمَهْدِ صَبِيّاً ) ( مريم : 29 ) .
فقال بعضهم : كانَ هَاهُنَا صِلة ، ومعناهُ : كيفَ نُكلِّمُ مَنْ هو في المهْدِ صبيّاً .
قال وقال الفراء : كان هَاهُنا شَرْط ، وفي الكلام تعَجُّبٌ ومعناه : من يَكُنْ في المهْدِ صبيّاً ، فكيْفَ يُكلَّمُ ؟ .
وأَمَّا قولُ الله جلَّ وعزَّ : ( وَكَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً ) ( النساء : 96 ) وما أَشْبَههُ فإنّ أبا إسحاقَ الزجاج قال : اختَلف الناسُ في كان .
فقال الحسنُ البصْرِيُّ : كان اللَّهُ عَفُوّاً غَفُوراً لعبَادِهِ وعن عِبَادِه ، قبل أَنْ يَخْلُقَهُمْ .
وقال النحويونَ البصريون : كأنَّ القوم شاهدُوا من الله رَحمَةً ، فأُعْلِمُوا أن ذلك ليس بحادث ، وأَنَّ الله لم يَزْلَ كذلك .
وقال قومٌ من النحويين : كانَ وفَعلَ من الله جل وعزّ بمنْزِلَةِ ما في الحال فالمعنى والله أعلم والله عَفُوٌّ غَفُورٌ .
قال أبو إسحاقَ : والذي قال الحَسَنُ وغيره أَدْخَلَ في العربيَّة وأَشْبَه بكلام العرب ، وأما القولُ الثالث فمعناه يؤُولُ إلى ما قاله الحسن وسيبويه ، إلاَّ أن كون الماضي بمعنى الحال يقلُّ ، وصاحبُ هذا القول له من الحُجَّةِ : قولُنَا : غفرَ الله لفلانٍ ، بمعنى ليَغْفِرَ الله له ، فلمّا كان في الحال دليلٌ على الاستقبَالِ ، وقَعَ الماضي مُؤدّياً عنها اسْتِخْفَافاً لأن اخْتِلاَفَ ألْفاظ الأفعَالِ إنّما وقعَ لاختلافِ الأوقاتِ .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي في قول الله : ( كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ) ( آل عمران : 110 ) أي أنْتُمْ خَيْرُ .
قال ويقال : معناهُ : كنْتُم خَيْرَ أُمَّةٍ في علم الله .
وقال الليث : المكانُ ، اشْتِقَاقُه من كان يكون ، ولكنه لما كثُر في الكلام صارت الميم كأنها أصليّةٌ .
قال : والكانُونُ ، إن جعلْتَه منَ الكِنّ فهو ( فاعُولٌ ) ، وإن جعلْتَهُ ( فَعَلُولاً ) على تقديرِ قَرَبُوسٍ فالألف فيه أصليَّةٌ ، وهو من الواوِ . وسُمِّيَ به مَوْقِدُ النارِ .
وقد مرَّ تفسيرُ الكانُونِ وما قِيلَ فيه في ( باب كَنَّ يكِنُّ ) من مضاعَفِ الكاف .
كأنَّ : قال النحويون : ( كأَنَّ ) أصلُها ( أَنَّ ) أُدْخِلَ عليها كافُ التشبيه وهو حرف تشبيه والعرب تنصبُ به الاسمَ ، وترفَعُ خبرَه ، وقد قال الكسائي : تكونُ ( كأَنَّ ) بمعنى الجحْدِ كقولك : كأَنَّكَ أمِيرُنا فتأْمُرَنَا ، معناهُ لست أميرنَا .
قال : وكأنَّ أُخرى بمعنى التَمني كقولك كأنّك بي قَدْ قلتُ الشِّعْرَ فأُجِيدَه ، معناهُ : لَيْتَنِي قد قلت الشِّعْرَ فأُجِيدَه ، ولذلك نُصبَ فأُجِيدَه .
وقال غيره : تَجيءُ بمعنى العِلْم والظّنِّ
كقولك : كأنَّ الله يَفْعَلُ ما يشاءُ ، وكأنّكَ خارجٌ .
وأخبرني المنذريُّ عن المبَرَّدِ عن الرياشيّ عن أبي زيدٍ أنه قال : سمعت العرب تُنشِدُ هذا البيت :
ويَوْمٍ تُوَافِينَا بوجْهٍ مقسَّمٍ
كأَنْ ظَبْيَةً تَعْطُو إلى نَاضِرِ السَّلَمْ
ورُوِي : كأَنْ ظَبيَةٍ ، وكأَنْ ظَبيَةٌ ، قال : فمن رواهُ : كأَنْ ظبيَةً أراد كأَنَّ ظبيَةً فخفَّفَ وأَعْمَلَ .
ومن رواهُ : كأَنْ ظبيةٍ ، أرادَ : كظَبيَةٍ .
ومن رواهُ كأَنْ ظَبْيَةٌ أرادَ كأَنها ظَبيَةٌ فَخَفَّفَ وأَعْمَل مع الكِنَايةِ .
( الخزَّاز عن ابن الأعرابي ) : أنهُ أنشد :
كَأَمَّا يَحْتَطِبْنَ عَلَى قَتَادٍ
ويَسْتَضْحكْنَ عن حَبِّ الغمامِ
قال يريدُ : كأَنَّمَا فقال : كأَمّا .
وكن أكن : شمرٌ عن أبي عمرو : الواكِنُ من الطيْرِ : الواقعُ حيثما وقع : على حائط أو عودٍ أو شجرٍ .
( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) قال : الوكْنَةُ : موضعٌ يقعُ عليه الطائرُ للراحةِ ، ولا يبيتُ فيه .
قال : والتوكُّنُ : حُسْنُ الاتّكَاءِ في المجلس . وأنشد غيره :
قلتُ لَها إيّاكِ أَنْ تَوَكَّنِي
في جِلْسَةٍ عِنْدِيَ أو تَلَبَّنِي
وقال ابن الأعرابي : مَوْقِعَةُ الطائر : أُقْنَتُهُ ، وجمعها : أُقَنٌ ، وأُكْنتُه : موضعُ عُشِّه .
وقال أبو عبيدة : هي الوُكْنَةُ ، والأُكْنَةُ ، والوُقْنَةُ ، والأُقْنَةُ .
وقال الليث : وَكَنَ الطَّائرُ يكنُ وكُوناً إذا حَضَنَ على بيضته ، فهو واكِنٌ ، والجميعُ وكُونٌ ، وأنشد :
يذكّرُني سَلْمَى ، وقد حيلَ دُونَهَا
حمامٌ على بَيْضاتِهِنّ وُكُونُ
والمَوْكِنُ : هو الموضِع الذي تكنُ فيه على البَيْضِ ، والوُكْنَةُ : اسمٌ لكل وَكْرٍ وعُشَ والجميعُ : الوُكُناتُ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الوَكْر ، والوَكْنُ جميعاً : المكانُ الذي يدخُلُ فيه الطائرُ ، وقد وَكَنَ يكِنُ وَكْناً .
( قلت ) : وقد يقال لمَوْقِعَةِ الطائرِ ومنه قولُ الراجز :
تَرَاهُ كَالبَازِي انْتَمى في المَوْكِنِ
( أبو عبيد عن الأمويّ ) : أنه أنشده :
إنّي سَأُودِيكَ بسَيْرٍ وكْنِ
وهو الشديدُ .
وقال شمرٌ : لا أَعرفه .
أنك : في الحديث : ( مَنِ اسْتَمَعَ لحَدِيثِ قَوْمٍ هُمْ له كَارهُونَ صُبَّ في أُذُنيْهِ الآنُكُ يَوْمَ
القِيَامَةِ ) .
قال القُتَيْبيُّ : الآنُكُ : الأسْرُبُّ .
( قلت ) : وأحسِبُهُ معَرَّباً ، وقد جاء في الشعر العربيّ :
. . . . . بأرْطَال آنُكِ
والقِطْعةُ الواحدةُ : آنكَةٌ .
قال رؤبة :
في جِسْمِ خَدْلٍ صَلْهَبِيّ عَمَمُهْ
يأنك عن تفئيمه مُفَأَّمُهْ
قال الأصمعي : لا أدري ما يأنك .
وقال ابن الأعرابي : يأنك : يعظم .
نكأ نكي : قال الليث : نكأتُ الجِرَاحةَ أَنْكَؤُها إذا قَرَفْتَها بعدما كادتْ تَبْرَأُ ونكَأْتُ في العَدُوَّ نَكْأً .
قال : ولُغَة أُخَرى : نَكَيْتُ في العَدُوِّ نِكَايةً .
( الحرّانيُّ عن ابن السكيت ) : في باب الحروف التي تُهْمَزُ فيكون لها معنًى ، ولا تهمَزُ فيكون لها معنى آخر : نَكَأْتُ القُرْحَةَ أَنْكَؤُهَا نَكْأً إذا قَرَفْتَها .
وقد نكَيْتُ في العدُوِّ أَنْكِي نِكَاية إذا هزَمْتَهُ وغَلَبْتَه ، فَنَكِيَ يَنْكَى نَكىً .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : يقال في الدعاءِ للرّجُلِ : هَنِئْتَ ولا تُنْكَهْ ، أي أَصَبْتَ خيراً ، ولا أصابكَ الضُّرُّ ، يدْعُو له .
قال أبو الهَيْثَمِ ، يقال في المثلِ : لا تَنْكَهْ ؛ وَلاَ تُنْكَهْ جميعاً .
فمن قال : لا تَنْكَهْ ، فالأصلُ : لا تَنْكَ بغير هاءٍ ، فإذا وُقِفَ على الكافِ اجتمع ساكنان فحُرِّك الكافُ ، وزيدَتِ الهاءُ بسكون عليها .
قال : وقولُهم : هَنِئْتَ أي ظفِرْتَ ، بمعنى الدعاءِ له .
وقولهم : لا تُنْكَ ، أي لا نكِيتَ ، أي لا جعلكَ اللَّهُ مَنكِياً مُنْهزماً مغلوباً .
( ابن شميل ) : نَكَأْتُه حَقَّه نَكْأً أي قَضَيتُه ، وازْدَكأْتُ منه حَقّي وانْتَكَأْتُه أي أَخَذْتُه .
ولَتَجِدَنَّه زُكَأَةً نُكَأَةً : يَقْضى ما عليه .
نوك : قال الليث : النُّوكُ : الحُمْق ، والأنْوَكُ : الأحمَقُ ، وجمعه : النَّوْكَى .
قال : ويجوزُ في الشعر : قومٌ نُوكٌ ، والنَّوَاكَةُ : الحماقةُ ، واسْتَنْوَكْتُه : اسْتَحمَقْتُه .
قال أبو بكر في قولهم : فلانٌ أَنْوَكُ .
قال الأصمعي : الأنْوَكُ . العاجز الجاهلُ .
قال : والنُّوكُ عند العرب : العجزُ ، والجهل .
وأنشد :
واسْتَنْوَكَتْ وللشَّبَابِ نُوكُ
وقال غير الأصمعي : الأنْوَكُ : العَيِيُّ في كلامِه .
وأنشد :
فَكُنْ أَنْوَكَ النّوْكَى إذا ما لقِيتَهُمْ
نيك : قال الليث : النَّيْكُ : معروفٌ ، والفاعلُ : نائكٌ ، والمفعول به : مَنِيكٌ ومَنْيوكٌ ، والأنثى : منيُوكةٌ .

##### Türkçe

ك ن ( و ا ي ء )
**كنا** , **كون** , **كين** , **كأن** , **وكن** , **أنك** , **نكأ** , **نكي** , **نوك** , **نيك** , **أكن** : (kullanılanlar).

**كنا** : Leys dedi: Falan kimse çirkin görülen sözcükten kinaye yaptı; **يَكني**: onun yerine, onunla ona delil getirilen başka bir şeyle konuştuğu zaman (böyledir); **الرّفَثِ** ve **الغائِط** ve benzerleri gibi.

Ve hadiste: “Kim cahiliye taziyesiyle taziyeleşirse, ona babasının **أيْرِ**’ini ısırtın ve kinaye yapmayın (**ولا تَكْنُوا**).”

Ebû Ubeyd dedi: Denilir: **كَنَيْت** adamı, ve **كَنَوْتُه**: iki lehçedir. Ebû Ziyâd bana okuttu:
وإِنِّي لأكْنِي عَنْ قَذُورَ بغيرها
وأُعْرِبُ أَحْيَاناً بها وأُصَارِحُ

Leys dedi: Basra ehli dedi: Falan kimse **أبي عَبْد الله** ile künyelenir (**يُكْنَى**).

Başkaları dedi: Falan kimse **عبد الله** ile künyelenir (**يُكْنَى**).

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti: O dedi ki: Dillerin en fasihi şunu demendir: “Kardeşin **عَمرٍ** ile künyelendi (**كُنِّيَ أَخُوكَ بعَمرٍ**)”; ikincisi: “Kardeşin **أَبِي عمرٍ** ile künyelendi (**كُنِّيَ أَخُوكَ بأَبِي عمرٍ**)”; üçüncüsü: “Kardeşin **أَبا عَمْرٍ** (diye) künyelendi (**كُنِّيَ أَخُوكَ أَبا عَمْرٍ**).”

Dedi: Ve denilir: **كَنَيْتُه** ve **كَنَوْتُه**; ve **أكْنَيْتُه**; ve **كَنَّيْتُه**; ve çirkin lafızdan daha güzel bir lafızla kinaye yaptım: **كَنَيْتُ عن اللَّفْظِ القَبِيح بلَفْظٍ أَحْسَنَ منه**.

**تُكْنَى**: kadın adlarındandır. Râciz dedi:
خيَالُ تُكْنَى ، وخَيَالُ تُكْتَمَا

Başkası dedi: **الكُنْيَةُ** üç vecih üzeredir: birincisi: zikri çirkin görülen şeyden kinaye edilmesidir; **النَّيْكِ** gibi; ondan **النِّكَاحِ** ve **الجِمَاِع** ve **البِضَاع** ve benzerleriyle kinaye edilir. İkincisi: erkeğin bir adla künyelenmesidir; saygı ve tazim için. Üçüncüsü: künyenin adın yerini tutmasıdır; sahibi onunla bilinir, adıyla bilindiği gibi; **أَبِي لَهَبٍ** gibi; onun adı: **عَبْدُ العُزَّى**; künyesiyle bilindi; Allah onu onunla adlandırdı.

**كون كين** : Ferrâ dedi: Denilir: Falan kimse kötü bir **بِكينَةِ** ile ve kötü bir **بحِيبَةِ** ile geceledi; yani kötü bir hâl ile.

( Ebû Ubeyd, Ahmer’den ): **كأَنْتُ**: şiddetlendim.

Ebû Saîd dedi: Denilir: Allah onu alçalttı: **أَكَانَهُ اللَّهُ يُكِينُه إكانةً**; yani onu boyun eğdirdi, ta ki **اسْتَكَانَ** etti; ona zillet(ten) onu **أَكانَه** edecek şeyi sokmuştur. Ve okudu:
لَعَمْرُكَ ما تَشْفِي جِرَاحٌ تُكِينُه
ولكِنْ شِفَائِي أَنْ تَئِيمَ حَلاَئِلُهْ

Allah Teâlâ dedi: “( **فَمَا اسْتَكَانُواْ لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ** )” (Mü’minûn: 76); bu(ndan)dır; yani Rablerine boyun eğmediler.

İbnü’l-Enbârî, “Falan **استكانَ** etti” sözlerinde: “boyun eğdi” (demektir); onda iki söz vardır: birincisi: onun **السّكِينَةِ**’den olduğudur; aslında: **اسْتَكَنَ** idi. O, **سَكَنَ**’dan bir iftiâldir; ondan **اسْتَكَنَ**’i, kâfı açılınca, elif ile uzattılar; tıpkı dammeyi vav ile, kesrayı yâ ile uzattıkları gibi; onun sözü gibi… ( **فأنْظُورُ** ) yani **فانْظُرُ**; ve onun sözü gibi: **شِيمَالٌ** (kelimesi) **الشِّمَالِ** yerinde. İkinci söz: onun **كانَ يَكونُ**’dan bir istif‘âl olduğudur.

( Dedim ): Ebû Saîd’in söylediği güzeldir; sanki aslında onda **الكِينَةُ** vardır; o da şiddet ve aşağılıktır.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الكَيْنَة**: **النَّبِقَةُ**; ve **الكَيْنَةُ**: **الكَفَالةُ**.

Lihyânî dedi: Kadının **كَيْنُ**’i: onun **بُظَارَتُها**’sıdır.

Leys dedi: **الكَيْنُ**; çoğulu: **الكُيُونُ**: kadının **قُبُلِ**’ünün içinde (bulunan) guddeler.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **المُكْتَانُ**: kefil.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: Onunla kefil oldum: **اكْتَنْتُ به اكْتِياناً**; ondan isim: **الكِيَانَةُ**; ve onlara kefil oldum: **كُنْتُ عليهم أكُونُ كَوْناً**: kefaletten de onun gibisi.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **التَّكَوّنُ**: hareket; Araplar, hoşlanmadıkları kimseye derler: “**لا كانَ ولاَ تَكَوَّنَ**”; **لا كانَ**: yaratılmadı; **ولا تكَوَّنَ**: hareket etmedi; yani öldü.

Leys dedi: **الكَوْنُ**: hadise; insanlardan olur; ve **كانَ يكُونُ**’dan bir masdar da olabilir; onların sözü gibi: “**نَعُوذُ بالله من الحَوْرِ بَعْدَ الكَوْنِ**”; yani “olmuş olduktan sonra bir dönüşten Allah’a sığınırız”; ve “bir **كَوْنٍ**’dan sonra bir eksilmeden.” Dedi: **الكائنة** de: vuku bulan iş.

Dedi: **الكَيْنُونَةُ**: **كان يكونَ**’un masdarında daha güzeldir.

Ferrâ dedi: Araplar, yâlı olanlarda, buna benzeyenlerden, derler: **زِغْتُ** ve **سِرْتُ** ve **طِرْتُ طَيْرُورةً** ve **حِدْتُ حَيْدُودةً**; bu türden sayılmayacak kadar çoktur. Amma vavlı olanlar, mesela: **قُلْتُ** ve **رُضْتُ**, onlar bunu söylemezler; onlardan dört harfte gelmiştir; onlardan: **الكَيْنُونَةُ** (kelimesi) **كُنْتُ**’dan; ve **الدَّيْمُومَةُ** **دُمْتُ**’dan; ve **الهَيعُوعَةُ** **الهُوَاعِ**’dan; ve **السَّيْدُودَةِ** **سُدْتُ**’dan. Ve gerekirdi ki **كَوْنُونةً** olsun; fakat vav masdarlarında az, yâ masdarlarında çok olunca, vav ile yâ mahreççe yakın olduğundan, onu daha çok gelen şeye ilhak ettiler. Dedi: Halîl derdi: **كَيْنُونَةٌ**: **فَيْعُولةٌ**’dur; aslında: **كَيْوَنُونَةٌ**’dir; ondan bir yâ ile bir vav karşılaştı; birincisi sâkindi; ikisi şeddeli bir yâ yapıldı; tıpkı onların **الهَيِّنُ**’i **هُنْتُ**’dan (yapmaları) gibi; sonra hafiflettiler de **كَيْنُونة** dediler; tıpkı **هَيْنٌ** (demeleri) gibi, **لين** için.

Ferrâ dedi: Bir mezhebe gitti; ancak söz, benim yanımda birincisidir.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **كانَ**: kefil olduğu zaman (böyledir); ve **كانَ** sözün ortasında ve sonunda geçmiş bir habere delalet eder; başında sıla olmaz; çünkü sıla tâbidir, metbû‘ değildir. Ve **كانَ**, “geldi” manasında (da) olur; şairin sözü gibi:
إذَا كانَ الشِّتَاءُ فأَدْفِئونِي
فإنَّ الشَّيْخَ يَهْدِمُهُ الشِّتَاءُ

Ve **كانَ** isim ve haberle gelir; ve tek bir isimle gelir; o da onun haberidir; senin sözün gibi: **كانَ الأمْرُ**; ve **كانتِ القِصَّةُ**; yani iş vuku buldu; ve kıssa vuku buldu. Buna **التَّامَّةَ المكْتفيَة** denir. Ve **كان يكونُ** ceza olarak gelir.

Ebû’l-Abbâs dedi: İnsanlar, Allah’ın şu sözü hakkında ihtilaf etti: “( **كَيْفَ نُكَلِّمُ مَن كَانَ فِى الْمَهْدِ صَبِيّاً** )” (Meryem: 29).

Bazıları dedi: Burada **كانَ** sıladır; manası: “Beşikte çocuk olan kimseyle nasıl konuşuruz?” yani “beşikte çocuk olan kimseyle nasıl konuşuruz?”

Dedi; Ferrâ dedi: Burada **كان** şarttır; sözde taaccüb vardır; manası: “Beşikte çocuk olan kimse, nasıl konuşturulur?”

Allah’ın şu sözüne gelince: “( **وَكَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً** )” (Nisâ: 96) ve benzeri; Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: İnsanlar **كان** hakkında ihtilaf etti.

Hasen el-Basrî dedi: Allah, onları yaratmadan önce, kulları için ve kullarından, affedici, bağışlayıcı idi: **كان اللَّهُ عَفُوّاً غَفُوراً**.

Basralı nahivciler dedi: Sanki kavim Allah’tan bir rahmet gördü; onlara bunun hâdis olmadığı, Allah’ın daima böyle olduğu bildirildi.

Nahivcilerden bir kavim dedi: Allah Teâlâ’dan **كانَ** ve **فَعلَ**, hâlde olanın menzilesindedir; mana—Allah daha iyi bilir—“Allah affedicidir, bağışlayıcıdır.”

Ebû İshâk dedi: Hasen’in ve başkasının söylediği Arapçaya daha dâhil ve Arapların sözüne daha benzer. Üçüncü söz ise manaca Hasen’in ve Sîbeveyh’in söylediğine döner; ancak geçmişin hâl manasında olması azdır. Bu sözün sahibinin delilinden: bizim “Allah falanı bağışladı: **غفرَ الله لفلانٍ**” sözümüzdür; manası: “Allah onu bağışlasın.” Hâlde istikbale delil olunca, hafiflik için geçmiş onun yerine düşmüştür; çünkü fiillerin lafızlarının ihtilafı ancak vakitlerin ihtilafı için vuku bulmuştur.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, Allah’ın şu sözü hakkında rivayet etti: “( **كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ** )” (Âl-i İmrân: 110); yani “siz hayırlısınız.”

Dedi: Ve denilir: manası: Allah’ın ilminde “siz hayırlı bir ümmet idiniz.”

Leys dedi: **المكانُ**; iştikakı **كان يكون**’dandır; fakat sözde çok olunca mîm sanki aslî oldu.

Dedi: **الكانُونُ**; eğer onu **الكِنّ**’den yaparsan o ( **فاعُولٌ** )’dür; eğer onu **فَعَلُولاً** yaparsan, **قَرَبُوسٍ** takdiri üzere, onda elif aslîdir; o vavdandır. Ateşin yakıldığı yere onunla ad verildi.

**الكانُونِ**’un tefsiri ve onda söylenen, kâfın muzâafından (olan) “( **باب كَنَّ يكِنُّ** )”de geçti.

**كأنَّ** : Nahivciler dedi: **( كأَنَّ )**’ın aslı **( أَنَّ )**’dır; ona teşbih kâfı sokulmuştur; o bir teşbih harfidir. Araplar onunla ismi nasb eder, haberini ref‘ eder. Kisâî dedi: **( كأَنَّ )** inkâr manasında olur; senin sözün gibi: “Sanki sen bizim emirimizsin de bize emrediyorsun”; manası: “sen bizim emirimiz değilsin.”

Dedi: Ve **كأنَّ** bir başka (kullanım) temenni manasındadır; senin sözün gibi: “Sanki ben, şiiri söylemişim de onu güzel yapmışım”; manası: “Keşke şiiri söylemiş olsaydım da onu güzel yapsaydım.” Bu yüzden **فأُجِيدَه** nasb edildi.

Başkası dedi: İlim ve zan manasında gelir; senin sözün gibi: “Sanki Allah dilediğini yapar”; ve “sanki sen çıkıcısın.”

Münzirî bana haber verdi; Müberred’den; o da Riyâşî’den; o da Ebû Zeyd’den: O dedi: Arapları şu beyti okurken işittim:
ويَوْمٍ تُوَافِينَا بوجْهٍ مقسَّمٍ
كأَنْ ظَبْيَةً تَعْطُو إلى نَاضِرِ السَّلَمْ

Ve rivayet edildi: **كأَنْ ظَبيَةٍ** ve **كأَنْ ظَبيَةٌ**. Dedi: Kim onu **كأَنْ ظبيَةً** rivayet ederse, **كأَنَّ ظبيَةً** murad etti; hafifletti ve amel ettirdi.

Kim onu **كأَنْ ظبيةٍ** rivayet ederse, “**كظَبيَةٍ**” murad etti.

Kim onu **كأَنْ ظَبْيَةٌ** rivayet ederse, “sanki o bir ceylandır: **كأَنها ظَبيَةٌ**” murad etti; hafifletti ve kinaye ile amel ettirdi.

( Hazzâz, İbnü’l-A‘râbî’den ): O okudu:
كَأَمَّا يَحْتَطِبْنَ عَلَى قَتَادٍ
ويَسْتَضْحكْنَ عن حَبِّ الغمامِ

Dedi: “**كأَنَّمَا**”yı murad ediyor; **كأَمّا** dedi.

**وكن أكن** : Şemmer, Ebû Amr’dan: Kuşlardan **الواكِنُ**: nereye konarsa oraya konan; bir duvara yahut bir dala yahut bir ağaca.

( Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: **الوكْنَةُ**: kuşun dinlenmek için üzerine konduğu yer; onda geceleyip kalmaz.

Dedi: **التوكُّنُ**: mecliste güzel yaslanma. Başkası okudu:
قلتُ لَها إيّاكِ أَنْ تَوَكَّنِي
في جِلْسَةٍ عِنْدِيَ أو تَلَبَّنِي

İbnü’l-A‘râbî dedi: Kuşun konduğu yer: onun **أُقْنَتُهُ**’dur; çoğulu: **أُقَنٌ**; ve onun **أُكْنتُه**’si: yuvasının yeridir.

Ebû Ubeyde dedi: O, **الوُكْنَةُ**’dir; ve **الأُكْنَةُ**; ve **الوُقْنَةُ**; ve **الأُقْنَةُ**.

Leys dedi: Kuş, yumurtasının üzerine kuluçkaya yattığında **وَكَنَ** eder; **يكنُ** ve **كُوناً**; o **واكِنٌ**’dir; hepsi **وكُونٌ**’dur. Ve okudu:
يذكّرُني سَلْمَى ، وقد حيلَ دُونَهَا
حمامٌ على بَيْضاتِهِنّ وُكُونُ

**المَوْكِنُ**: yumurtaların üzerinde kuluçkaya yattığı yerdir. **الوُكْنَةُ**: her **وَكْرٍ** ve yuva için bir addır; çoğulu: **الوُكُناتُ**.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): **الوَكْر** ve **الوَكْن** ikisi birden: kuşun içine girdiği yerdir; ve **وَكَنَ** eder: **يكِنُ وَكْناً**.

( Dedim ): Ve kuşun konduğu yere de denilir; râcizin sözü ondan:
تَرَاهُ كَالبَازِي انْتَمى في المَوْكِنِ

( Ebû Ubeyd, Ümevî’den ): Onun okuduğunu (rivayet etti):
إنّي سَأُودِيكَ بسَيْرٍ وكْنِ

Ve o, şiddetli olandır.

Şemmer dedi: Onu bilmem.

**أنك** : Hadiste: “Bir kavmin, kendisinden hoşlanmadıkları sözünü dinleyen kimsenin, kıyamet günü iki kulağına **الآنُكُ** dökülür.”

Kuteybî dedi: **الآنُكُ**: **الأسْرُبُّ**.

( Dedim ): Onu muarreb sayıyorum; Arap şiirinde gelmiştir:
. . . . . **بأرْطَال آنُكِ**

Tek parça: **آنكَةٌ**.

Rü’be dedi:
في جِسْمِ خَدْلٍ صَلْهَبِيّ عَمَمُهْ
يأنك عن تفئيمه مُفَأَّمُهْ

Asmaî dedi: **يأنك**’in ne olduğunu bilmiyorum.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **يأنك**: büyür.

**نكأ نكي** : Leys dedi: Yarayı, neredeyse iyileşmişken kazıdığında **نكأتُ الجِرَاحةَ أَنْكَؤُها** (dersin); ve düşmana (zarar) verdim: **ونكَأْتُ في العَدُوَّ نَكْأً**.

Dedi: Başka bir dil: düşmana (zarar) verdim: **نَكَيْتُ في العَدُوِّ نِكَايةً**.

( Harrânî, İbn Sikkît’ten ): Hemzelenen harfler babında—hemzelenince bir manası olur, hemzelenmeyince başka bir manası olur—: çıbanı kazıdım: **نَكَأْتُ القُرْحَةَ أَنْكَؤُهَا نَكْأً**; onu kazıdığında.

Ve düşmanda bozguna uğrattım: **نكَيْتُ في العدُوِّ أَنْكِي نِكَاية**; onu yenip galip geldiğinde; o da yenildi: **فَنَكِيَ يَنْكَى نَكىً**.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): Erkeğe dua olarak denilir: “**هَنِئْتَ ولا تُنْكَهْ**”; yani hayra isabet ettin; zarar sana isabet etmesin; ona dua eder.

Ebû’l-Heysem dedi: Meselde denilir: **لا تَنْكَهْ**; ve **وَلاَ تُنْكَهْ** ikisi birden.

Kim **لا تَنْكَهْ** derse, asıl: hâ’sız **لا تَنْكَ**’dır; kâf üzerinde vakfedilince iki sâkin birleşti; kâf harekelendi; üzerine sükûnlu hâ eklendi.

Dedi: Onların “**هَنِئْتَ**” sözü: “zafere erdin” (demektir); ona dua manasında.

Ve onların “**لا تُنْكَ**” sözü: “**لا نكِيتَ**” yani “Allah seni yenilmiş, mağlup kılmasın” demektir.

( İbn Şümeyl ): Onun hakkını ödedim: **نَكَأْتُه حَقَّه نَكْأً**; yani onu yerine getirdim. Ve ondan hakkımı aldım: **وازْدَكأْتُ منه حَقّي**; ve **انْتَكَأْتُه**: yani onu aldım.

Ve mutlaka onu “**زُكَأَةً نُكَأَةً**” bulursun: üzerindeki şeyi öder.

**نوك** : Leys dedi: **النُّوكُ**: ahmaklık; **الأنْوَكُ**: ahmak; çoğulu: **النَّوْكَى**.

Dedi: Şiirde caizdir: **قومٌ نُوكٌ**. Ve **النَّوَاكَةُ**: ahmaklık. Ve onu ahmak saydım: **اسْتَنْوَكْتُه**.

Ebû Bekir, onların “falan **أَنْوَكُ**” sözünde (dedi).

Asmaî dedi: **الأنْوَكُ**: aciz, cahil.

Dedi: Araplar yanında **النُّوكُ**: acizlik ve cehalettir.

Ve okudu:
واسْتَنْوَكَتْ وللشَّبَابِ نُوكُ

Asmaî’den başkası dedi: **الأنْوَكُ**: sözünde tutuk olan.

Ve okudu:
فَكُنْ أَنْوَكَ النّوْكَى إذا ما لقِيتَهُمْ

**نيك** : Leys dedi: **النَّيْكُ**: bilinen (şey)dir. Fail: **نائكٌ**; kendisiyle yapılan: **مَنِيكٌ** ve **مَنْيوكٌ**; dişi: **منيُوكةٌ**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

كَأَنَ: اشتَدَّ. وكَأَنْتُ: اشْتَدَدْت وكأَنَّ، بالتشديد: ذكرت في ترجمة أَنن.

##### Türkçe

**كَأَنَ**: şiddetlendi. Ve **كَأَنْتُ**: şiddetlendim; ve **كأَنَّ**, teşdîd ile: zikrettim; **أَنن** tercümesinde.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَأَنَ فِى خَلْقِهِ
1 كَأَنَ فِى خَلْقِهِ ذ He, (a man) was strong in his make (IAar, in TA, voce كَنَتَ.)

كَأْنِىٌّ
كَأْنِىٌّ ذ A man strong in his make. (IAar, in TA, voce كَنَتَ.)

كَأٍ
كَأٍ ذ and كاءٍ: see كَأَىٍّ or كَأَيِّنْ in art. أَىٌّ (p. 134 a.)

##### Türkçe

**كَأَنَ فِى خَلْقِهِ**
1 **كَأَنَ فِى خَلْقِهِ** ذ O, (bir adam) yaratılışında güçlü idi (IAar; TA’da, **كَنَتَ** maddesinde).

**كَأْنِىٌّ**
**كَأْنِىٌّ** ذ Yaratılışında güçlü bir adam. (IAar; TA’da, **كَنَتَ** maddesinde.)

**كَأٍ**
**كَأٍ** ذ ve **كاءٍ**: **كَأَىٍّ**’ye veya **كَأَيِّنْ**’e bak; **أَىٌّ** maddesinde (s. 134 a.).

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: كءن

كَأَنَ
كَأَنَ A ( n. ac. كَأْن 1 )
a.  [ Fī ], Was strong in ( make ).

كَأْنِيّ
كَأْنِيّ [ 1yi ],
a.  Strong, stalwart.

كَأَنَّ
كَأَنَّ ( for أَنَّ &  كَ ) كَأَنْ ( for أَن &  كَ )
a.  Like, as, as if, as though.

كَأَنَّ زَيْدًا أَسَدٌ
كَأَنَّ زَيْدًا أَسَدٌ
a.  As if Zaid were a lion.

كَأَنَّ العَبْدَ مُطِيْعٌ
كَأَنَّ العَبْدَ مُطِيْعٌ
a.  As though the slave were obedient.

كَأَيِّنْ
كَأَيِّنْ ,
a.  كَأَيٍّ مِنْ How much of? How many of?

##### Türkçe

كَأَنَ
كَأَنَ A ( n. ac. **كَأْن** 1 )
a. [ **فِي** ], (make) içinde güçlü idi.

كَأْنِيّ
كَأْنِيّ [ 1yi ],
a. Güçlü, metin.

كَأَنَّ
كَأَنَّ ( **أَنَّ** & **كَ** için ) **كَأَنْ** ( **أَن** & **كَ** için )
a. Gibi, olarak, sanki, güya.

كَأَنَّ زَيْدًا أَسَدٌ
كَأَنَّ زَيْدًا أَسَدٌ
a. Sanki Zeyd bir aslan imiş.

كَأَنَّ العَبْدَ مُطِيْعٌ
كَأَنَّ العَبْدَ مُطِيْعٌ
a. Güya köle itaatkâr imiş.

كَأَيِّنْ
كَأَيِّنْ ,
a. **كَأَيٍّ مِنْ**: Ne kadarından? Kaç tanesinden?
