# كبب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A8%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كبب

كَبَّ الشيءَ يَكُبُّه، وكَبْكَبَه: قَلَبه. وكَبَّ الرجلُ إِناءَه يَكُبُّه كَبّاً، وحكى ابن الأَعرابي أَكَبَّهُ؛ وأَنشد:
يا صاحبَ القَعْوِ الـمُكَبِّ الـمُدْبِرِ، *  إِنْ تَمْنَعي قَعْوَكِ أَمْنَعْ مِحْوَرِي وكَبَّه لوجهه فانْكَبَّ أَي صَرَعَه.
وأَكَبَّ هو على وجْهه. وهذا من النوادر أَن يقال: أَفْعَلْتُ أَنا، وفَعَلْتُ غيري. يقال: كَبَّ اللّهُ عَدُوَّ المسلمين، ولا يقال أَكَبَّ. وفي حديث ابن زِمْلٍ: فأَكَبُّوا رواحِلَهم على الطريق، هكذا الروايةُ؛ قيل والصوابُ: كَبُّوا أَي أَلْزَموها الطريقَ. يقال: كَبَبْتُه فأَكَبَّ، وأَكَبَّ الرجلُ يُكِبُّ على عَمَلٍ عَمِلَه إِذا لَزِمَه؛ وقيل: هو من باب حذف الجارِّ، وإِيصال الفعل، فالمعنى: جَعَلُوها مُكِـبَّةً على قَطْع الطريق أَي لازمةً له غيرَ عادلةٍ عنه. وكَبَبْتُ القَصْعَةَ: قَلَبْتُها على وجْهِها، وطَعَنه فَكَبَّه لوَجْهه كذلك؛ قال أَبو النجم: فكَبَّه بالرُّمْح في دِمائِه
وفي حديث معاوية: إِنكم لَتُقَلِّبُونَ حُوَّلاً قُلَّباً إِنْ وُقِـيَ كَبَّةَ النار؛ الكَبَّة، بالفتح: شِدَّة الشيء ومُعْظَمُه. وكَبَّةُ النار: صَدْمَتُها. وأَكَبَّ على الشيءِ: أَقبلَ عليه يفعله؛ ولَزِمَه؛ وانْكَبَّ بمعنًى؛ قال لبيد: جُنُوحَ الهالِكيِّ على يَدَيهِ *  مُكِـبّاً، يَجْتَلي نُقَبَ النِّصالِ وأَكَبَّ فلانٌ على فلانٍ يُطالِـبُه. والفرسُ يَكُبُّ الـحِمارَ إِذا أَلقاه على وجهه؛ وأَنشد:
فهو يَكُبُّ العِـيطَ منها للذَّقَنْ
والفارسُ يَكُبُّ الوَحْشَ إِذا طعنها فأَلقاها على وجوهها. وكَبَّ فلانٌ البعير إِذا عَقَرَه؛ قال:
يَكُبُّونَ العِشارَ لمن أَتاهم، *  إِذا لم تُسْكِتِ المائةُ الوَليدا أَي يَعْقِرُونَها.
وأَكَبَّ الرَّجلُ يُكِبُّ إِكْباباً إِذا ما نَكَّسَ. وأَكَبَّ على الشيءِ: أَقبل عليه ولزمه. وأَكَبَّ للشَّيء: تَجانَـأَ. ورجل مُكِبٌّ ومِكْبابٌ: كثير النَّظَر إِلى الأَرض. وفي التنزيل العزيز: أَفَمَنْ يَمْشي مُكِبّاً على وَجْهه. وكَبْكَبه أَي كَبَّه، وفي التنزيل العزيز: فكُبْكِـبُوا فيها.
والكُبَّةُ، بالضم: جماعةُ الخيل، وكذلك الكَبْكَبةُ. وكُبَّةُ الخيلِ: مُعْظَمُها، عن ثعلب. وقال أَبو رِياشٍ: الكُبَّة إِفْلاتُ الخيل(1) (1 قوله «والكبة إفلات إلخ» وقوله فيما بعد، والكبكبة كالكبة: بضم الكاف وفتحها فيهما كما في القاموس.) ، وهي على الـمُقَوَّسِ للجَرْي، أَو للحملة. والكَبَّةُ، بالفتح: الـحَمْلةُ في الحرب، والدَّفْعة في القتال والجَرْي، وشدَّتُه؛ و أَنشد: ثارَ غبار الكَبَّة الماثرُ
ومن كلام بعضهم لبعضِ الملوك: طَعَنْتُه في الكَبَّة، طَعْنةً في السَّبَّة، فأَخرجْتُها من اللَّبَّة.
والكَبْكَبة: كالكَبَّةِ. ورماهم بكَبَّتِه أَي بجماعته ونَفْسِه وثِقْلِه. وكَبَّةُ الشِّتاءِ: شدَّته ودَفْعَتُه. والكَبَّةُ: الزِّحام. وفي حديث أَبي قتادة: فلما رأَى الناسُ الـمِـيضأَة تَكابُّوا عليها أَي ازْدَحَموا، وهي تَفَاعَلُوا من الكُبَّةِ، بالضم، وهي الجماعة من الناس وغيرهم. وفي حديث ابن مسعود: أَنه رأَى جماعة ً ذَهَبَتْ فرَجَعَتْ، فقال: إِياكم وكُبَّةَ السُّوقِ فإِنها كُبَّةُ الشيطان أَي جماعةَ السُّوق. والكُبُّ: الشيءُ الـمُجْتَمِعُ من ترابٍ وغيره.
وكُبَّةُ الغزل: ما جُمِعَ منه، مشتق من ذلك. الصِّحاح: الكُبَّةُ الجَرَوْهَقُ من الغزلِ، تقول منه: كَبَبْتُ الغَزل أَي جَعَلْته كُبَباً. ابن سيده: كَبَّ الغَزْلَ: جَعَله كُبَّةً. والكُبَّةُ: الإِبلُ العظيمة. وفي المثل: إِنَّكَ لكالبائع الكُبَّةَ بالـهُبَّة؛ الـهُبَّةُ: الريحُ. ومنهم مَن رواه: لكالبائع الكُبَةَ بالـهُبَة، بتخفيف الباءَين من الكلمتين؛ جعل الكُبَة من الكابي، والـهُبَة من الهابي. قال الأَزهري: وهكذا قال أَبو زيد في هذا المثل، شدّد الباءَين من الكُبَّة والـهُبَّةِ؛ قال: ويقال عليه كُبَّةٌ وبَقَرة أَي عليه عِـيالٌ. ونَعَمٌ كُبابٌ إِذا رَكِبَ بعضُه بعضاً من كثرته؛ قال الفرزدق: كُبابٌ من الأَخطارِ كانَ مُراحُهُ *  عليها، فأَوْدَى الظِّلْفُ منه وجامِلُهْ والكُبابُ: الكثيرُ من الإِبل، والغنم ونحوهما؛ وقد يُوصَفُ به فيقال: نَعَمٌ كُبابٌ. وتَكَبَّـبَتِ الإِبلُ إِذا صُرِعَتْ من داءٍ أَو هُزال. والكُبابُ: التُّراب؛ والكُبابُ: الطين اللازِبُ؛ والكُبابُ: الثَّرَى؛ والكُبابُ، بالضم: ما تَكَبَّبَ من الرَّمل أَي تَجَعَّدَ لرُطوبته؛ قال ذو الرمة يصف ثوراً حَفَرَ أَصلَ أَرْطاةٍ ليَكْنِسَ فيه من الـحَرِّ: تَوَخَّاه بالأَظْلافِ، حتى كأَنما *  يُثِرْنَ الكُبابَ الجَعْدَ عن مَتنِ مِحْمَلِ هكذا أَورده الجوهري يُثِرْنَ؛ قال ابن بري: وصواب إِنشاده: يُثِـيرُ أَي توخَّى الكِناسَ يَحْفِرُه بأَظْلافِه. والـمِحْمَل: محمل السيفِ، شَبَّه عِرْقَ الأَرْطَى به. ويقال: تَكَبَّبَ الرملُ إِذا نَدِيَ فتَعَقَّد، ومنه سُمِّيت كُبَّةُ الغَزْل. والكُبابُ: الثَّرى النَّدِيُّ، والجَعْدُ الكثير الذي قد لَزمَ بعضُه بعضاً؛ وقال أُمَيَّة يذكر حمامةَ نوحٍ:
فجاءَت بعدما ركَضَتْ بقطْفٍ، *  عليه الثَّـأْطُ والطينُ الكُبابُ والكَبَابُ: الطَّباهِجَةُ، والفعل التَّكْبِـيبُ، وتَفْسيرُ الطَّباهجة مذكور في موضعه. وكَبَّ الكَبَابَ: عَمِلَهُ. والكُبُّ: ضَرْبٌ من الـحَمْضِ، يَصْلُح وَرَقُه لأَذْنابِ الخَيْلِ، يُحَسِّنُها ويُطَوِّلُها، وله كُعُوبٌ وشَوْكٌ مثلُ السُّلَّجِ، يَنْبُتُ فيما رَقَّ من الأَرض وسَهُلَ، واحدَتُه: كُبَّة؛ وقيل: هو من نَجِـيلِ العَلاةِ (1)
(1 قوله «من نجيل العلاة» كذا بالأصل والذي في التهذيب من نجيل العداة أي بالدال المهملة.) ؛ وقيل: هو شجر. ابن الأَعرابي: من الـحَمْضِ النَّجيلُ والكُبُّ؛ وأَنشد: يا إِبلَ السَّعْدِيِّ !لا تَـأْتَبِّي *  لِنُجُلِ القَاحَةِ، بعدَ الكُبِّ أَبو عمرو: كَبَّ الرجلُ إِذا أَوْقَدَ الكُبَّ، وهو شجر جَيِّدُ الوَقُود، والواحدة كُبَّة. وكُبَّ إِذا قُلِبَ. وكَبَّ إِذا ثَقُلَ. وأَلْقَى عليه كُبَّتَه أَي ثِقْلَه. قال: والـمُكَبَّـبة حِنْطة غَبْراء، وسُنْبُلُها غليظٌ، أَمثالُ العصافير، وتِـبْنُها غَليظٌ لا تَنشَطُ له الأَكَلة. والكُبَّة: الجماعةُ من الناس؛ قال أَبو زُبَيْدٍ: وصَاحَ مَنْ صاحَ في الإِحْلابِ وانْبَعَثَتْ، *  وعاثَ في كُبَّةِ الوَعْواعِ والعِـيرِ وقال آخر :
تَعَلَّمْ أَنَّ مَحْمِلَنا ثَقيلٌ، *  وأَنَّ ذِيادَ كُبَّتِنا شَديدُ والكَبْكَبُ والكَبْكَبةُ: كالكُبَّةِ. وفي الحديث: كَبْكَبَةٌ مِن بني إِسرائيل أَي جماعةٌ. والكَبابةُ: دواء. والكَبْكَبَةُ: الرَّمْيُ في الـهُوَّةِ، وقد كَبْكَبَه.
وفي التنزيل العزيز: فَكُبْكِـبُوا فيها هُمْ والغاوونَ؛ قال الليثُ: أَي دُهْوِرُوا، وجُمِعُوا، ثم رُمِـيَ بهم في هُوَّةِ النار؛ وقال الزجاج: كُبْكِـبُوا طُرحَ بعضُهم على بعض؛ قال أَهلُ اللغة: معناه دُهْوِرُوا، وحقيقةُ ذلك في اللغة تكرير الانْكِـبابِ، كأَنه إِذا أُلْقِـيَ يَنْكَبُّ مَرَّةً بعد مرَّة، حتى يَسْتَقِرَّ فيها، نَسْتَجيرُ باللّه منها؛ وقيل قوله: فكُبْكِـبُوا فيها أَي جُمِعُوا، مأْخوذ من الكَبْكَبة. وكَبْكَبَ الشيءَ: قَلَبَ بعضَه على بعض.
ورجل كُباكِبٌ: مجتمع الخَلْق. ورجل كُبَكِبٌ (2)
(2 قوله «ورجل كبكب» ضبط في المحكم كعلبط وفي القاموس والتكملة والتهذيب كقنفذ لكن بشكل القلم لا بهذا الميزان.): مجتمع الخَلْق شديد؛ ونَعَمٌ كُبَاكِبٌ: كثير. وجاءَ مُتَكَبْكِـباً في ثيابه أَي مُتَزَمِّلاً. وكَبْكَبٌ: اسم جبل بمكة، ولم يُقَيِّده في الصحاح بمكان؛ قال الشاعر: يَكُنْ ما أَساءَ النارَ في رَأْسِ كَبْكَبَا
وقيل: هو ثَنِـيَّة؛ وقد صَرَفَه امْرؤ القيس في قوله:
غَداةَ غَدَوْا فسَالكٌ بَطْنَ نَخْلَةٍ، *  وآخَرُ منْهم جازِعٌ نَجْدَ كَبْكَبِ وتَرَكَ الأَعْشَى صَرْفَه في قوله:
ومَنْ يَغْتَرِبْ عن قَوْمِهِ، لا يَزَلْ يَرَى *  مَصارِعَ مَظْلُومٍ مَجَرّاً ومَسْحَبا وتُدْفَنُ منه الصالحاتُ، وإِن يُسِئْ *  يكنْ ما أَساءَ النارَ في رأْسِ كَبْكَبا ويقال للجارية السمينة (1)
(1 قوله «ويقال للجارية السمينة إلخ» مثله في التهذيب. زاد في التكملة وكواكة وكوكاءة ومرمارة ورجراجة، وضبطها كلها بفتح أولها وسكون ثانيها.): كَبْكابة وبَكْباكَةٌ. وكَبابٌ وكُبابٌ وكِـبابٌ: اسم ماء بعينه؛ قال الراعي:
قامَ السُّقاةُ، فناطُوها إِلى خَشَبٍ *  على كُبابٍ، وحَوْمٌ حامسٌ بَرِدُ وقيل: كُبابٌ اسم بئرٍ بعَيْنها.
وقَيْسُ كُبَّةَ: قبيلةٌ من بني بَجيلةَ؛ قال الراعي يَهْجُوهم: قُبَيِّلَةٌ من قَيْسِ كُبَّةَ ساقَها، *  إِلى أَهْلِ نَجْدٍ، لُؤْمُها وافْتِقارُها وفي النوادر: كَمْهَلْتُ المالَ كَمْهَلةً، وحَبْكَرْتُه حَبْكَرةً، ودَبْكَلْتُه دَبْكَلَةً، وحَبْحَبْتُه حَبْحَبةً، وزَمْزَمْتُه زَمْزَمَةً، وصَرْصَرْتُه صَرْصَرةً، وكَرْكَرْتُه إِذا جمعته، ورَدَدْتَ أَطْرافَ ما انْتَشرَ منه؛ وكذلك كَبْكَبْتُه.

### Türkçe

**كَبَّ** şeyi, onu **يَكُبُّه**; ve onu **كَبْكَبَه**: onu ters çevirdi. Ve adam kabını **كَبَّ** eder; onu **يَكُبُّه** **كَبّاً**; İbnü’l-A‘râbî **أَكَبَّهُ**’yi nakletti; ve inşad etti:
Ey geri dönen, yüzüstü düşen **القَعْو**’nun sahibi, *  Eğer sen **قَعْو**’unu men edersen ben de milimi men ederim
Ve onu yüzü üzerine **كَبَّه** etti de o da **انْكَبَّ** etti; yani onu yere serdi.
Ve o, yüzü üzerine **أَكَبَّ** etti. Bu, nadirlerdendir: “Ben **أَفْعَلْتُ** (yaptım)” denilip, “başkasını **فَعَلْتُ** (yaptım)” denilmesi. Denilir: Allah Müslümanların düşmanını **كَبَّ** etsin; **أَكَبَّ** denilmez.
İbn Ziml hadîsinde: “Derken bineklerini yol üzerine **فأَكَبُّوا** ettiler”; rivayet böyledir; denildi ki doğrusu: **كَبُّوا**; yani onları yola yapıştırdılar. Denilir: Onu **كَبَبْتُ** de o **فأَكَبَّ** etti; ve adam, yaptığı bir işe **أَكَبَّ** eder, **يُكِبُّ**; ona yapıştığı zaman; ve denildi ki: Bu, cer harfinin hazfi ve fiilin geçişli kılınması بابındandır; mânâ: Onları yolu kesmeye **مُكِـبَّةً** (yapışır) kıldılar; yani ondan sapmayan, ona bağlı. Ve **القَصْعَةَ**’yı **كَبَبْتُ**: onu yüzü üzerine ters çevirdim; ve onu mızrakladı da onu yüzü üzerine **فَكَبَّه**; bunun gibi; Ebû’n-Necm dedi:
Derken onu mızrakla kanlarının içine yüzüstü düşürdü
Muâviye hadîsinde: “Şüphesiz siz, eğer ateşin **كَبَّة**’sinden korunursa, dönen döndürülenler çeviriyorsunuz”; **الكَبَّة** fetha ile: şeyin şiddeti ve büyüğü. Ve ateşin **كَبَّة**’si: onun çarpmasıdır. Ve bir şeye **أَكَبَّ**: onu yapmaya yöneldi; ona yapıştı; ve **انْكَبَّ** da bir mânâ ile; Lebîd dedi:
Helâk olanın iki eli üzerine eğilişi, *  **مُكِـبّاً**, kılıç uçlarının deliklerini seçip bakar
Ve falan, falana **أَكَبَّ** eder; onu talep eder. Ve at, eşeği **يَكُبُّ** eder; onu yüzü üzerine attığı zaman; ve inşad etti:
O, ondan **العِـيط**’ı çeneye doğru yüzüstü düşürür
Ve süvari, vahşi hayvanı **يَكُبُّ** eder; onu mızraklayıp yüzleri üzerine attığı zaman. Ve falan, deveyi **كَبَّ** eder; onu boğazladığı zaman; dedi:
Kendilerine gelen için onluk develeri yüzüstü düşürürler, *  Yüz (deve) yavruyu susturmadığı zaman
Yani onları boğazlarlar.
Ve adam **أَكَبَّ** eder, **يُكِبُّ** **إِكْباباً**; başaşağı ettiği zaman. Ve bir şeye **أَكَبَّ**: ona yöneldi ve ona yapıştı. Ve bir şey için **أَكَبَّ**: yana eğildi.
Ve **مُكِبٌّ** ve **مِكْبابٌ** adam: yere çok bakan. Ve aziz tenzilde: “Yüzü üzerine **مُكِبّاً** yürüyen mi?” Ve onu **كَبْكَبه**; yani onu **كَبَّه** etti; ve aziz tenzilde: “Derken orada **فكُبْكِـبُوا**.”
Ve **الكُبَّةُ** zamme ile: atlar topluluğu; **الكَبْكَبةُ** de böyledir. Ve atların **كُبَّة**’si: onların büyüğü; Sa‘leb’den. Ebû Riyâş dedi: **الكُبَّة** atların salıverilmesidir(1)
(1 “Ve **الكبة** salıvermedir…” sözü ve sonra gelen sözü: ikisinde de **الكاف**’ın zammı ve fethasıyladır; Kāmûs’ta olduğu gibi.) , ve o, koşu için yahut hücum için yaylandırılmış olan üzerindedir.
Ve **الكَبَّةُ** fetha ile: savaşta hücum, çarpışmada ve koşuda itiş ve onun şiddeti; ve inşad etti:
**الكَبَّة**’nin tozu kabardı, yükselen
Bazılarının bazı krallara sözünden: Onu **الكَبَّة** içinde mızrakladım; **السَّبَّة** içinde bir mızraklayışla; derken onu **اللَّبَّة**’den çıkardım.
Ve **الكَبْكَبة**: **الكَبَّة** gibidir. Ve onları kendi **كَبَّتِه**’siyle attı; yani topluluğuyla, nefsiyle ve ağırlığıyla. Ve kışın **كَبَّة**’si: onun şiddeti ve itişidir. Ve **الكَبَّة**: izdihamdır. Ebû Katâde hadîsinde: “İnsanlar **الـمِـيضأَة**’yi görünce üzerine **تَكابُّوا** ettiler”; yani izdiham ettiler; bu, **الكُبَّة**’den (zamme ile) **تَفَاعَلُوا**’dur; o da insanlardan ve başkalarından topluluktur. İbn Mes‘ûd hadîsinde: Bir topluluk gördü; gitti sonra döndü; dedi ki:
Sakının **كُبَّةَ السُّوقِ**’tan; çünkü o şeytanın **كُبَّة**’sidir; yani çarşının topluluğu.
Ve **الكُبُّ**: topraktan ve başkasından toplanmış şey.
Ve ipliğin **كُبَّة**’si: ondan toplanan şey; bundan türemiştir. **الصِّحاح**: **الكُبَّة** iplikten **الجَرَوْهَق**’tır; ondan dersin: İpliği **كَبَبْتُ**; yani onu **كُبَباً** kıldım. İbn Sîde: İpliği **كَبَّ** etti: onu **كُبَّة** kıldı.
Ve **الكُبَّةُ**: büyük develerdir. Meselde: “Şüphesiz sen, **الكُبَّة**’yi **الـهُبَّة** ile satan gibisin”; **الـهُبَّة**: rüzgâr. Onlardan kimisi onu şöyle rivayet etti: “**الكُبَة**’yi **الـهُبَة** ile satan gibi”; iki kelimedeki iki **الباء**’yı hafifleterek; **الكُبَة**’yi **الكابي**’den, **الـهُبَة**’yi **الهابي**’den yaptı. Ezherî dedi: Ebû Zeyd bu meselde böyle dedi; **الكُبَّة** ve **الـهُبَّة**’de iki **الباء**’yı şeddeli yaptı; dedi ki: “Üzerinde **كُبَّةٌ** ve **بَقَرة** var” da denilir; yani üzerinde bakmakla yükümlü oldukları vardır.
Ve **نَعَمٌ كُبابٌ**: çokluğundan bir kısmı bir kısmına bindiği zaman; Ferazdak dedi:
Üzerinde konakladığı, tehlikelerden **كُبابٌ** idi, *  Derken ondan tırnak ve devesi helâk oldu
Ve **الكُبابُ**: develerden, koyunlardan ve benzerlerinden çok olan; onunla vasıflanır da “**نَعَمٌ كُبابٌ**” denilir.
Ve develer **تَكَبَّـبَتِ**; bir hastalıktan yahut zayıflıktan yere serildikleri zaman. Ve **الكُبابُ**: topraktır; ve **الكُبابُ**: yapışkan çamurdur; ve **الكُبابُ**: nemli topraktır; ve **الكُبابُ** zamme ile: kumdan **تَكَبَّبَ** eden; yani rutubetinden kıvrılıp topaklanan; Zû’r-Rumme, sıcaktan içine süpürünmek için bir **أَرْطاة** kökünü kazan bir boğayı vasfederek dedi:
Tırnaklarla onu hedefledi, nihayet sanki *  Bir yükün sırtından kıvırcık **الكُباب**’ı kaldırıp savururlar
Cevherî onu böyle “**يُثِرْنَ**” diye getirdi; İbn Berrî dedi: İnşadının doğrusu: “**يُثِـيرُ**”; yani süpürünme yerini hedefledi; tırnaklarıyla onu kazıyor. Ve **الـمِحْمَل**: kılıcın kabza yuvasıdır; **الأَرْطَى**’nın damarını ona benzetti.
Ve denilir: Kum **تَكَبَّبَ** etti; ıslandı da düğümlendiği zaman; bundan ipliğin **كُبَّة**’si adlandırıldı.
Ve **الكُبابُ**: ıslak nemli toprak; ve **الجَعْدُ**: çok olan; bir kısmı bir kısmına yapışmış olan; Ümeyye, Nûh’un güvercinini anarak dedi:
Derken bir salkımla geldi; koşturduktan sonra, *  Üzerinde **الثَّـأْط** ve çamur, **الكُباب**
Ve **الكَبَابُ**: **الطَّباهِجَة**’dir; fiil **التَّكْبِـيب**’dir; **الطَّباهجة**’nin tefsiri yerinde zikredilmiştir. Ve **الكَبَابَ**’ı **كَبَّ** etti: onu yaptı.
Ve **الكُبُّ**: **الـحَمْض**’dan bir türdür; yaprağı atların kuyruklarına yarar; onları güzelleştirir ve uzatır; onun **كُعُوب**’ları ve **شَوْك**’u vardır; **السُّلَّج** gibi; yerin incelen ve kolaylaşan yerlerinde biter; bir tanesi: **كُبَّة**; ve denildi ki: o, **نَجِـيلِ العَلاةِ**’dandır (1)
(1 “**من نجيل العلاة**” sözü: asılda böyledir; **التهذيب**’de olan: **من نجيل العداة**; yani noktasız **الدال** ile.) ; ve denildi ki: o bir ağaçtır. İbnü’l-A‘râbî: **الـحَمْض**’dan **النَّجيل** ve **الكُبُّ** vardır; ve inşad etti:
Ey Sa‘dî’nin develeri! **تَـأْتَبِّي** etmeyin, *  **القَاحَة**’nin **نُجُل**’ü için, **الكُبِّ**’den sonra
Ebû Amr: Adam **كَبَّ** etti; **الكُبَّ**’u yaktığı zaman; o, yakacağı iyi bir ağaçtır; bir tanesi **كُبَّة**.
Ve **كُبَّ**: ters çevrildiği zaman. Ve **كَبَّ**: ağırlaştığı zaman. Ve onun üzerine **كُبَّتَه**’ni attı; yani ağırlığını.
Dedi ki: Ve **الـمُكَبَّـبة** kül rengi bir buğdaydır; başağı kalındır; serçeler gibidir; samanı kalındır; yiyenler ona iştahla yönelmez. Ve **الكُبَّة**: insanlardan topluluktur; Ebû Zübeyd dedi:
Sağımda kim bağırdıysa bağırdı ve fırladı, *  Ve **الوَعْواع** ve **العِـير**’in **كُبَّة**’sinde fesat çıkardı
Bir başkası dedi:
Öğren ki yükümüz ağırdır, *  Ve **كُبَّتِنا**’nın savunması şiddetlidir
Ve **الكَبْكَبُ** ve **الكَبْكَبةُ**: **الكُبَّة** gibidir. Hadîste: “Benî İsrâîl’den bir **كَبْكَبَة**”; yani bir topluluk. Ve **الكَبابةُ**: bir ilaçtır.
Ve **الكَبْكَبَةُ**: çukura atıştır; ve onu **كَبْكَبَه** etmiştir.
Ve aziz tenzilde: “Derken orada onları ve azgınları **فَكُبْكِـبُوا**”; Leys dedi: yani yuvarlandılar, toplandılar, sonra ateşin çukuruna atıldılar; Zeccâc dedi: “**كُبْكِـبُوا**”: bir kısmı bir kısmının üzerine atıldı; dil ehli dedi: mânâsı “yuvarlandılar”dır; bunun hakikati dilde **الانْكِـباب**’ın tekrarıdır; sanki atıldığı zaman bir kere sonra bir kere daha yüzüstü düşer; nihayet orada yerleşir; Allah’a ondan sığınırız; ve denildi ki: “Derken orada **فكُبْكِـبُوا**” sözü: yani toplandılar; **الكَبْكَبة**’den alınmıştır.
Ve şeyi **كَبْكَبَ** etti: onun bir kısmını bir kısmı üzerine ters çevirdi.
Ve **كُباكِبٌ** adam: yaratılışı toplanık. Ve **كُبَكِبٌ** adam(2)
(2 “Ve **كُبَكِبٌ** adam” ضبط’ı: **المحكم**’de **كعلبط** gibi; **القاموس** ve **التكملة** ve **التهذيب**’de **كقنفذ** gibi; fakat kalem şekliyle, bu vezinle değil.): yaratılışı toplanık, sert; ve **نَعَمٌ كُبَاكِبٌ**: çok. Ve elbiseleri içinde **مُتَكَبْكِـباً** geldi; yani bürünmüş. Ve **كَبْكَبٌ**: Mekke’de bir dağın adıdır; **الصحاح**’ta onu yerle kayıtlamadı; şair dedi:
Ateşin başında **كَبْكَبَا**’da yaktığı, onun kötülüğü olsun
Ve denildi ki: o bir geçittir; İmru’ul-Kays onu şu sözünde tenvinli yaptı:
Gittikleri gün; biri Nahle’nin karnını tutan, *  Onlardan bir başkası **كَبْكَبِ**’in Necd’ini aşan
A‘şâ ise onu şu sözünde tenvinli yapmadı:
Kim kavminden gurbet ederse, durmadan görür *  Mazlumun düşüş yerlerini; sürüklenmiş ve çekilmiş
Ve ondan iyilikler gömülür; eğer kötülük ederse, *  Ateşin başında **كَبْكَبا**’da yaktığı, onun kötülüğü olsun
Ve semiz cariyeye denilir(1)
(1 “Ve semiz cariyeye denilir…”: **التهذيب**’de de böyledir. **التكملة**’de ekledi: **وكواكة** ve **كوكاءة** ve **مرمارة** ve **رجراجة**; hepsini ilk harfi fetha, ikincisi sükûn ile ضبط etti.): **كَبْكابة** ve **بَكْباكَةٌ**.
Ve **كَبابٌ** ve **كُبابٌ** ve **كِـبابٌ**: belirli bir suyun adıdır; Râ‘î dedi:
Sakalar kalktı; onu oduna bağladılar, *  **كُباب** üzerinde; ve soğuk, sert bir sıcaklık
Ve denildi ki: **كُبابٌ** belirli bir kuyunun adıdır.
Ve **قَيْسُ كُبَّةَ**: Becîle oğullarından bir kabiledir; Râ‘î onları hicvederek dedi:
**قَيْسِ كُبَّةَ**’den bir küçük kabile; onu sevk eden, *  Necd ehline; onun alçaklığı ve yoksulluğudur
Ve **النوادر**’de: Malı **كَمْهَلْتُ** ettim **كَمْهَلةً**; ve onu **حَبْكَرْتُه** ettim **حَبْكَرةً**; ve onu **دَبْكَلْتُه** ettim **دَبْكَلَةً**; ve onu **حَبْحَبْتُه** ettim **حَبْحَبةً**; ve onu **زَمْزَمْتُه** ettim **زَمْزَمَةً**; ve onu **صَرْصَرْتُه** ettim **صَرْصَرةً**; ve onu **كَرْكَرْتُه**; onu topladığım zaman ve ondan yayılmış olanın uçlarını geri çevirdiğin zaman; ve aynı şekilde onu **كَبْكَبْتُه**.
