# كبت (ك-ب-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A8%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Kebed” ciğer demektir

- Harfler: ك - ب - ت
- Kur'an'da: 3 geçiş · 2 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كُبِتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%83%D9%8F%D8%A8%D9%90%D8%AA%D9%8E.md) | فُعِلَ | Alçaltıldı | 1 | 1 | [58:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/ayet/58:5.md) |
| [كُبِتُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%83%D9%8F%D8%A8%D9%90%D8%AA%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فُعِلُوا | Alçaltıldılar | 1 | 1 | [58:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/ayet/58:5.md) |
| [يَكْبِتَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%83%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعِلَهُمْ | Onları alçaltır | 1 | 1 | [3:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/ayet/3:127.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (20 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Haybe : İlk insanlar ateşi taşları birbirine vurarak çıkan…
2. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Hufre, çukur demektir
3. [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dilin ucu demektir
4. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hadid demir demektir
5. [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Düzlük demektir
6. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kesinlikle keseceğim
7. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
8. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Nezle” konaklama yeri demektir
9. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Önce
10. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su yosunudur
11. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
12. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
13. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
14. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كبت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%A8.md), [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md), [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md), [قهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [ظفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi şiddetle yüzüstü yere çarpmak, devirmek ve yere sererek hareketini engellemek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradeye başkaldıranların hedeflerine ulaşamadan kahredilip rezil ve rüsvay olarak hüsrana uğratılması |
| Çekirdek Özet 3 | Şiddetli bir yenilgiyle dışsal gücün kırılması ve bu çaresizliğin içsel bir kahır ve öfkeye dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir üzüntü veya psikolojik içe atma olarak daraltıp ayetlerdeki fiili hezimet ve zelil edilme boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كب | Bir nesneyi veya şahsı yüzüstü çevirmek, devirmek, baş aşağı yıkmak ve kapamak (ör. [كبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%A8.md), [كبكب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D9%83%D8%A8.md), [كبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF.md)) | ت | Devrilme ve yüzüstü serilme fiilini kesin bir sonlanma, şiddetli bir engelleme ve hasmın elindeki tüm imkânları tüketerek yere çakılma noktasına ulaştırma yönünde daraltır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Hasmı veya nesneyi avuç içine alıp baskılayarak eğme ve hâkimiyet altına alma payını temsil eder |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Uygulanan baskının varlığın kendi iç bünyesine nüfuz etmesini ve onu bir sınıra hapsetmesini anlatır |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Hareketin sınırlandığını, hasmın ilerleyişine kesin bir set çekilip nihai bir son verildiğini gösterir |
| كبت | Hasmı kavrayıp yere eğerek içsel bir çaresizliğe hapsetme ve hareket alanını kesin bir sınırla sonlandırma eylemidir |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir varlığı sertçe itip yüzüstü yere çalmak, devirmek ve baş aşağı yere vurarak hareket imkânını yok etmek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken rivayetlerde ve sözlük aktarımlarında hasmın hedefine ulaşamadan yüzüstü düşürülmesi anlamında أَنَّ اللَّهَ كَبَتَ الْكَافِرَ ve derin bir kahırla boynu bükülen kimse için حَزِينًا مَكْبُوتًا ibareleri kayıtlıdır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça كبت kökü, Sami dillerinde sert bir darbeyle bastırma, eğme ve yere çarpma eylemlerini ifade eden fonetik köklerle akrabadır. İkili كب tabanı, İbranicede kabaş (כָּבַשׁ - çiğnemek, bastırmak, boyun eğdirmek) ve Süryanicede kvaş (ܟܒܫ - sıkıştırmak, sindirmek) formlarıyla fonetik ve semantik bir matris oluşturur. Kökün sonundaki harf değişimiyle Arapça içinde [كبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF.md) (ciğer, şiddetli sancı, kahır ve meşakkat) ile güçlü bir semantik alışveriş oluşmuş; düşmanın öfkesinden ciğerinin yanması veya yüzüstü çakılarak nefesinin kesilmesi tasavvuru gelişmiştir. Klasik dilciler de bu kökteki son harfin [كبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF.md) kökündeki dal harfinden dönüşmüş olabileceğini ve şiddetli kahrın ciğere işlemesi durumunu yansıttığını kaydetmişlerdir. Arapçada bu kök hem fiziksel olarak yüzüstü yere çarpılmayı hem de hedefine varamamanın doğurduğu onur kırıcı hüsranı içine alacak şekilde özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كب çekirdeğinden türeme ve [كبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF.md) köküyle harf değişimi ilişkisi | Bir şeyi yüzüstü yere çarpmak anlamındaki çekirdeğe, öfke ve kahrın ciğere vurmasını anlatan anlam tabakasının eklenmesi | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice כָּבַשׁ (bastırmak, boyun eğdirmek) ve Süryanice ܟܒܫ (sindirmek, ezmek) | Düşmanı veya muhatabı fiziki güç kullanarak baskılama, yere çalma ve sindirme ortak semantik paydası | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve kanıtlanmış bir Afro-Asyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كبت | Anlamlı | Yüzüstü yere çalmak, kahretmek | Hasmı hedefine ulaşmaktan alıkoyup zelil ederek yere sermek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) | Anlamlı | Dikmek, bir araya getirmek, yazmak | İki parçayı kayışla birbirine tutturmak, harfleri ve hükümleri bir araya toplamak | Kur'an'da geçer |
| [بكت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%AA.md) | Anlamlı | Sopayla veya kılıçla vurmak, susturmak | Muhatabı sert bir darbeyle veya kesin delille aciz bırakıp azarlamak | Kur'an'da geçmez; hedef kökle susturma ve kahretme bağı vardır |
| [بتك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%83.md) | Anlamlı | Kökünden kesip koparmak | Tüy, kıl veya kulağı kökünden çekip koparmak | Kur'an'da geçer |
| تكب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel kabul edilmiştir |
| [تبك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%83.md) | Anlamlı | Bir yere girmek, yer adı olmak | Su kaynağına yönelmek; Medine ile Şam arasındaki meşhur mevki adı | Kur'an'da isim olarak dolaylı bağlam taşır, kök fiil olarak geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كبت | Merkez | Yüzüstü serilerek kahredilmek | Hasmın fiziksel olarak yere çarpılmasıyla birlikte içsel olarak hüsran ve kahrın içine hapsedilmesi | Dışsal yenilgi ile içsel hezimetin birleşimi |
| [كبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%A8.md) | Komşu | Yüzüstü kapaklanmak | Doğrudan fiziksel olarak baş aşağı düşmeyi ifade eder, içsel kahır şart değildir | Eylemin salt mekanik devrilme boyutudur |
| [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) | Komşu | Rüsvay olmak, mahcup düşmek | Rezillik, utanılacak duruma düşme ve toplum içinde onur kaybı ön plandadır | Manevi ve toplumsal aşağılanma vurgulanır |
| [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Boyun eğmek, alçalmak | Gücün ve direncin kırılarak başkasının emri veya tahakkümü altına girmesi | İradesizleşme ve itaat durumudur |
| [قهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Üstün gelip ezmek | Galibin mutlak kudretle hasmı baskı altına alması ve çaresiz bırakması | Hâkim gücün uyguladığı fiili üstünlüktür |
| [ظفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1.md) | Zıt | Amaca ulaşmak, zafer kazanmak | Mücadelenin sonunda hedeflenen sonuca erişip üstünlük ve kurtuluş elde etmek | كبت kökünün zıddı olarak tam başarı ve üstünlüktür |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كبت | Yüzüstü yere çalmak, kahretmek | Hasmı hedefine ulaşamadan alaşağı edip derin bir keder ve zillet içinde bırakmak | Kesin |
| Latince | Profligare, deicere | Yere sermek, bozguna uğratmak | Bir gücü yere çalmayı ve çökertmeyi karşılar; içsel ciğer yangını ve öfke boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To confound, to overthrow, to humiliate | Bozguna uğratmak, yere sermek, küçük düşürmek | Hem dışsal yenilgiyi hem de rüsvaylığı içerir; yüzüstü devrilme somutluğunu tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Niederschlagen, demütigen | Yere çalmak, zelil etmek | Hasmın direncini kırıp onu yere sermeyi ifade eder; kökün içe tıkanan öfke nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Confondre, terrasser | Yere sermek, altüst etmek | Yere çalarak etkisiz hale getirme anlamını verir; içsel kahır hissi tali kalır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Gesenius, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كُبِتَ / كُبِتُوا | Tarihsel olarak zelil edilip kahredilmek | Allah'a ve elçisine sınır çizmeye ve başkaldırmaya kalkışanların geçmiş topluluklar gibi hezimete uğratılıp alçaltılması (Mücâdele [58:5](https://lisan.digital/tr/ayet/58:5.md)) |
| يَكْبِتَهُمْ | Savaşta hezimete uğratılıp eli boş çevrilmek | İnkâr edenlerin askeri gücünün kırılması, hedeflerine ulaşamadan hüsran ve kahır içinde geri püskürtülmesi (Âl-i İmrân [3:127](https://lisan.digital/tr/ayet/3:127.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi vaad ve vaîd | Allah’ın dini ile savaşanların dünyada ve ahirette kaçınılmaz olarak zillet ve hezimete mahkûm oluşu | İlahî iradenin tarihsel planda inkârcıları mutlak hüsrana uğratma yasası |
| Fıkıh | Harp hukuku ve cihad | Düşmanın saldırganlığının kırılması, bozguna uğratılması ve fitnenin bertaraf edilmesi gayesi | Hasmın caydırılması ve askeri gücünün çökertilmesi |
| Tefsir | Bedir ve Hendek bağlamı | Âyetlerde geçen kadrin kırılması, Bedir'de esir ve maktul düşme veya Hendek'te öfkeyle geri dönme sahneleri | Düşmanın hem fiili yenilgiye hem de içsel bir kahr ve kedere boğulması |
| Hadis | Ahlak ve manevi haller | Öfkesini veya kederini dışa vuramayıp içinde kahrolan ya da zelil düşen kimselerin durumu | Dışsal yenilginin veya içsel baskılanmanın ruhta açtığı derin tahribat |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hak-bâtıl mücadelesi | Bâtılın mutlak hezimeti | İlahî adaletin tecellisi | Hakka karşı direnç gösteren yapıların kaçınılmaz şekilde yere serilip zelil kılınması | Kesin |
| İlmi | Yanlış önermelerin çöküşü | Fikri hezimet | Yanılgının açığa çıkması | Temelsiz iddiaların ve bâtıl teorilerin deliller karşısında tutunamayıp rüsvay olması | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve hâkimiyet çatışması | Rejimin alaşağı edilmesi | Meşruiyetini yitiren gücün tasfiyesi | Despotik ve saldırgan odakların askeri ve idari olarak bozguna uğratılıp sindirilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Haksız sermaye ve tekelcilik | İktisadi çöküş ve iflas | Haksız düzenin kırılması | Haksız kazanç ve sömürüye dayalı tekelci mekanizmaların krizle sıfırlanıp çökmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Damping (sönümlenme) ve vektörel çarpışma sonucu sıfırlanma | İlerleyen bir kinetik kuvvetin ani ve sert bir karşı kuvvetle yüz yüze gelerek ters yönde sönümlenmesi ve potansiyel enerjisini hüsranla tüketmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travmatik hezimet ve statü çöküşü | Toplumsal veya siyasi bir aktörün büyük iddialarla çıktığı yolda maruz kaldığı ani mağlubiyetin doğurduğu psikososyal felç | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel psikolojide öfkenin veya duygunun bastırılması anlamına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hasmın fiziksel olarak yere çalınması, planlarının bozulması, toplumsal ve askeri planda rüsvay edilip hedefine ulaşmaktan alıkonulması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerdeki ilahî müdahalenin ve toplumsal düzeydeki tarihsel zafer/yenilgi yasasının göz ardı edilerek bağlamın dar bir bireysel duygu durumuna hapsedilmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Allah'a ve elçisine karşı düşmanlık edenlerin akıbetini, yalnızca ahiretteki azapla değil, dünyadaki kaçınılmaz zillet, hezimet ve kahırla tasvir eden temel bir tarih felsefesi kavramı olduğu için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mücadele ve savaş bağlamlarını işleyen, inkârcıların askeri ve siyasi planlarının boşa çıkarıldığını bildiren Medine dönemi ayetlerinde (Âl-i İmrân [3:127](https://lisan.digital/tr/ayet/3:127.md) ve Mücâdele [58:5](https://lisan.digital/tr/ayet/58:5.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zulmün ve bâtılın nihai bir üstünlük kurabileceği zannını yıkar; karşı gücün ne kadar organize olursa olsun ilahî yasa gereği yüzüstü yere serilmeye mahkûm olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir şahsı veya nesneyi şiddetle itip yüzüstü yere çarpmak, baş aşağı düşürerek hareket edemez hale getirmek.
- Soyut anlam: Büyük iddialarla harekete geçen hasmın hedefine ulaşamadan ezilmesi, rüsvay edilmesi ve bu hezimetin içinde derin bir kahır ve kederle kıvranması.
- Sistematik karşılık: İlahî nizama karşı geliştirilen her türlü organize saldırının, karşı konulamaz bir hakikat darbesiyle sıfırlanıp geri püskürtülmesi süreci.
- LaTeX modeli: $$K(F) = -F \cdot \delta(t - t_0) \implies \lim_{t \to t_0^+} v(t) = 0 \land \Delta H < 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F$, ilahi sınırlara meydan okuyan bâtıl gücün ileri yönlü hareket vektörünü; $\delta(t - t_0)$, çatışma anında uygulanan ani ve mutlak ilahi müdahale fonksiyonunu; $v(t)$, hasmın ilerleme hızını; $\Delta H$ ise hasmın şeref, onur ve hedefe ulaşma düzeyindeki negatif değişimi (zillet ve hüsranı) temsil eder. Ani müdahale hasmın hızını sıfıra indirir ve onu mutlak bir statü kaybı ve kahır içinde yere serer.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A8%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/ayet/3:127.md) — يَكْبِتَهُمْ

لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ

Meal (IK): Küfredenlerin bir kısmını kessin veya perişan etsin de ümitsiz olarak geri dönüp gitsinler diye.

### [Mücadele 58:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/ayet/58:5.md) — كُبِتُوا · كُبِتَ

إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ

Meal (IK): Allah’a ve Rasulüne muhalefet edenler; kendilerinden öncekiler nasıl alçaltıldı ise öyle alçaltılacaklardır. Halbuki Biz, apaçık ayetler indirmişizdir. Ve küfredenlere horlayıcı bir azab vardır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Kebed” ciğer demektir. “Kibad” ciğerdeki hastalık demektir. Bu hastalık dışarıya sarılık veya bitkinlik şeklinde vurur. “De” “be”ye dönüşmüş “kebet” olmuştur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والتاء والباء معهما
ك ت ب، ك ب ت، ب ك ت، ت ب ك، ب ت ك مستعملات كتب: الكَتْبُ: خرز الشيء بسير، والكُتْبةُ: الخرزة التي ضم السير كلا وجهيها.
والناقة إذا ظئرت على ولد غيرها كُتِبَ منخراها بخيط لئلا تشم البول والرأم. قال ذو الرمة.
وفراء غرفيةٍ أثأى خوارزُها		مشلشلٌ ضيعته بينها الكُتَبُ
والكَتْبُ: الخرزُ بسيرين، قال:
لا تأمننَّ فزاريا خلوت بـه		على قلوصك واكْتُبْها بأسيار
والكِتابُ الكتابة: مصدر كتبت. والمُكْتِبُ: المعلم. والكُتَاب: مجمع صبيانه.
والكَتيبةُ من الخيل: جماعة مستحيزة.
والكِتْبة: الاكتتاب في الفرض والرزق، واكْتَتَبَ فلان، أي: كَتَب اسمه في الفرض.
والكتِبةُ: اكتتابُك كتاباً تكتبه وتنسخه.
كبت: الكَبْتُ: ضرع الشيء لوجهه. كَبَتَهُمُ الله فانكبتوا، أي: لم يظفروا بخير. وكَبَتَ الله أعداءكَ، أي: غاظهم وأذلهم. والاسم: الكُباتُ.
بكت: التَّبْكيتُ: ضرب بالعصا والسيف ونحوها بكّته بالعصا تبكيتاً، وبالسيف ونحوه.
تبك: تَبُوك: اسم أرض وبين تبوك والمدينة اثنتا عشرة مرحلة.
بتك: البَتْكُ: قبضك على الشيء، على شعر أو ريش، أو نحو ذلك، ثم تجذبه إليك فينبتكُ من أصله. أي: ينقطع، وينتتف، وكل طاقة من ذلك في كفك: بِتْكةٌ، قال زهير:
حتى إذا ما هو كف الغلام لهـا		طارت وفي كفه من ريشها بِتَكُ
والبَتْكُ: قطع الأذن من أصلها. قال الله تعالى: "فليُبتِّكُنَّ أذان الأنعام".

##### Türkçe

**الكاف** ve **التاء** ve **الباء** birlikte

**ك ت ب**، **ك ب ت**، **ب ك ت**، **ت ب ك**، **ب ت ك** kullanımdadır. **كتب**: **الكَتْبُ**: bir şeyi kayışla delikleyip boncuklamak; **الكُتْبةُ**: kayışın iki yüzünü bir araya getirdiği boncuk.
Ve deve, kendi yavrusu olmayan bir yavruya sütanne olduğunda, idrarı ve yavruyu koklamasın diye, iki burun deliği bir iplikle **كُتِبَ** (bağlanır/dikilir). ذُو الرمة dedi:
Ve bir غرفية kürkü; onun خوارزُları (boncukları) gevşemiş; **الكُتَبُ** onun arasında onu zayi etmiştir.
Ve **الكَتْبُ**: iki kayışla boncuklamak/deliklemek. Dedi ki:
Bir فزاري’den, onunla baş başa kaldığında, dişi deven üzerinde emin olma; ve onu kayışlarla **واكْتُبْها** (bağla/dikle).
Ve **الكِتابُ**: yazma; **كتبت**’in mastarıdır. Ve **المُكْتِبُ**: öğretmen. Ve **الكُتَاب**: çocuklarının toplandığı yer.
Ve **الكَتيبةُ** atlardan: bir araya toplanmış bir cemaat.
Ve **الكِتْبة**: farz ve rızıkta yazılma (kaydolma); ve falan kimse **واكْتَتَبَ**, yani: farzda adını **كَتَب** (yazdı).
Ve **الكتِبةُ**: yazıp çoğalttığın bir kitabı yazdırman (istinsah ettirmen) için kaydolman.

**كبت**: **الكَبْتُ**: bir şeyi yüzüstü bastırmak. Allah onları **كَبَتَهُمُ** da **فانكبتوا**; yani: bir hayra nail olmadılar. Ve Allah düşmanlarını **كَبَتَ**; yani: onları öfkelendirdi ve zelil etti. İsim: **الكُباتُ**.

**بكت**: **التَّبْكيتُ**: sopa ve kılıç ve benzerleriyle vurmak; onu sopayla **بكّته** (vurdu) **تبكيتاً**; ve kılıçla ve benzeriyle.

**تبك**: **تَبُوك**: bir yerin adıdır; ve تبوك ile Medine arasında on iki merhale vardır.

**بتك**: **البَتْكُ**: bir şeye—saç veya tüy yahut bunun benzeri üzerine—avuçla tutuşun, sonra onu kendine çekersin de onu kökünden **فينبتكُ**; yani: kopar, yolunur. Ve bunun her bir tutamı avucunda: **بِتْكةٌ**. زهير dedi:
Nihayet o, onun için bir oğlanın avucu gibi olunca, uçtu; ve onun avucunda tüylerinden **بِتَكُ** vardı.
Ve **البَتْكُ**: kulağı kökünden kesmek. Allah تعالى dedi ki: "فليُبتِّكُنَّ أذان الأنعام".

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَبْتُ: الصرف والإذلال. يقال: كَبَتَ الله العدوَّ، أي صَرَفَهُ وأذلَّه. وكَبَتَه لوجهه، أي صرعه.

##### Türkçe

**الكَبْتُ**: geri çevirme ve alçaltma. Denir ki: **كَبَتَ الله العدوَّ**, yani onu geri çevirdi ve alçalttı. Ve **كَبَتَه لوجهه**, yani onu yüzüstü devirdi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ت ب
كتب ، كبت ، بتك ، بكت ، تبك : مُستعملةٌ .
كتب : قال الله جلّ وعزّ : ( وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمُتُمْ فِيهِمْ خَيْراً ) ( النور : 33 ) معنى الكتاب والمكاتبة أن يكاتب الرجل عبده أو أمته على مال ينجمه عليه ، ويكتبَ عليه أَنّه إِذا أدَّى نجومه وكل نجم كذا وكذا فهو حُرٌّ فإذا وَفَّرَ على مولاه جميع نجومه التي كاتبه عليه عَتَقَ وَولاؤُه لمولاهُ الذي كاتبه ، وذلك أنَّ مولاه سَوَّغَه كَسْبَه الذي هو في الأصْلِ لِسَيده ، فالسّيِّدُ : مُكاتِبٌ ، والْعبد : مُكاتَب ، إِذا تَفَرّقا عن تراضٍ بالكتابة التي اتَّفَقَا عليها ، سُمِّيت مُكاتبةً لما يُكتَبُ للعبد على السَّيد من العِتْق إذا أدَّى ما فُورقَ عليه ، ولما يُكتَبُ للسَّيِّد على العبْد من النجوم التي يؤدِّيها وَقتَ حلولها ، وأنَّ له تعجيزَه إذا عَجَزَ عن أَداءِ نَجْمٍ يحلُّ عليه .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : كَتَبْتُ السِّقاءَ أكْتُبُه كَتْباً إذا خرزتَه ، وكتبْتُ البَغلةَ أَكْتُبهَا كَتْباً إِذا خزمْتَ حَياءَهَا بحلقةٍ حديدٍ أَوْ صُفْرٍ تضمُّ شَفْريْ حيائِها ، وَكَتَّبْتُ النَّاقةَ تَكْتيباً إِذا صَرَرْت أَخْلافَها ، وكَتَّبْتُ الكَتائِبَ إِذا عَبّأْتَهَا .
وقال شمر : كلُّ ما ذكرَ أَبو زيدٍ في الكتْبِ : قريبٌ بعضُه من بَعْضٍ ، وإنما هو جمعُكَ بين الشيئيْنِ .
قال : اكْتُبْ بَغْلتَكَ وهو أَنْ يضمَّ شَفْريْها بحلقةٍ ، ومن ذلك سُمِّيت الكتيبَةُ لأنها تَكتّبتْ فاجتمعت ، ومنه قيل : كَتَبْتُ الكتابَ لأنه يُجمعُ حرفاً إلى حرْف .
( أبو عبيد عن الكسائي ) : أَكْتَبْتُ القِرْبةَ وكَمْتَرْتها إِذا شددْتها بالْوِكاء .
وقال أبو زيد في الإِكْتاب مثله .
( اللِّحْياني ) : كتَّبْتُ الغلامَ تَكتِيباً ، وأكْتَبْتهُ إِكْتاباً إذا علَّمتَهُ الكتابَ .
وقال الليث : الكُتّابُ : اسم المكتَبِ الذي يعلّمُ فيه الصِّبيان .
وقال المَبّردُ المكتَبُ : موضع التّعليم ،
والمُكْتِبُ : المعَلِّم ، والكُتَّاب : الصِّبيان .
قال : ومن جَعَلَ الموضعَ الكتابَ فقدْ أَخْطأَ .
وقال ابن الأعرابيّ : يقال لصبْيانِ المَكْتَبِ : الفُرقان أيضاً .
وسمعت أَعرابيّاً يقول أَكْتبْتُ فَمَ السِّقاء فلمْ يَسْتكْتِبْ أي لم يَستَوْكِ بجفَائهِ وَغلَظِه .
( الليث ) : الكُتْبةُ : الخُرْزَةُ المضمومَةُ بالسّير ، وجمعُها : كُتَبٌ ، والنَّاقة إذا ظُئِرَتْ على وَلَدِ غيرها كُتِبَ مَنْخِراهَا بخيطٍ قبلَ حلِّ الدُّرْجَةِ عنها ليَكون أَرْأَمَ لها .
وَكَتبْتُ الكتَابَ كَتْباً وكِتاباً ، فالكتابُ : اسمٌ لما كُتِبَ مجموعاً ، والكتابُ : مَصْدرٌ ، والكتَابَةُ لمنْ تكون له صناعَةً كالصِّياغةِ والخياطَةِ ، وَالكِتْبَةُ : اكْتتابُكَ كِتاباً تنْسَخُه ، والكتِيبَةُ : جماعةٌ مُستحِيزةٌ في حيِّزٍ على حدةٍ .
وَالكِتْبَةُ : الاكْتِتابُ في الفَرْضِ والرِّزقِ .
ويقال : اكْتتَبَ فلان أي كَتَبَ اسْمه في الفَرْضِ .
وقال ابن عمرَ : منِ اكْتَتَبَ ضَمِناً بعثهُ الله ضَمِناً يومَ القيامةِ وهوَ الرّجُلُ مِنْ أَهلِ الفَيْءِ فُرِضَ له في الديوانِ فرضٌ فلمَّا نُدبَ للجهَادِ ذَكَرَ أَنَّه من الضَّمْنَى ، وهم الزَّمْنىَ وهو غيرُ ضَمِنٍ .
ويقال : اكْتَتَبَ فلانٌ فلاناً إذا سَأَلهُ أَنْ يَكتُبَ له كتاباً في حاجةٍ .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( اكْتَتَبَهَا فَهِىَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلاً ) ( الفرقان : 5 ) ، أَي اسْتَكْتَبهَا .
وَالكِتَابُ يُوضَعُ مَوْضعَ الفَرْضِ .
قال الله جلَّ وعزَّ : ( كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى ) ( البقرة : 178 ) و ) كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ ) ( البقرة : 183 ) أي فُرضَ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَآ ( ، أي فرضنَا .
ومن هذا قول النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) لرجلينِ احتكمَا إِليه : ( لأَقْضِيَنَّ بَيْنكمَا بِكتَابِ الله ) ، أي بفرضِ الله تَنزيلاً أوْ أَمراً بيَّنهُ عَلَى لِسَانِ رسولهِ ( صلى الله عليه وسلم ) وجمعُ الكاتبِ : كُتَّابٌ وَكَتَبَةٌ ، وقولُ الله : ( كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ ) ( النساء : 24 ) ، مصدرٌ أريدَ بهِ الفعلُ أَي كَتَبَ الله عليكم ، وهوَ قولُ حذَّاقِ النَّحْويينَ .
كبت : قال الله جلَّ وعزّ : ( أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنقَلِبُواْ خَآئِبِينَ ) ( آل عمران : 127 ) .
وقال في موضع آخر : ( وَرَسُولَهُ كُبِتُواْ كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِن ) ( المجادلة : 5 ) .
وروى الأثرمُ عن أبي عُبيدة أنه قال : كَبَتَهُ الله لوجههِ أي صرعَه لوجههِ ، ونحو ذلك قال الليثُ .
وقال : الكَبْثُ : صَرْعُ الرّجُلِ لوَجْههِ .
وقال أبو إسحاقَ الزجاجُ في قوله : ( وَرَسُولَهُ كُبِتُواْ كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِن ) ( المجادلة : 5 ) معنى كُبِتُوا : أُذِلُّوا وأُخِذُوا بالعذَابِ بأنْ غُلبوا كما نزلَ بمنْ قبلهُمْ ممّنْ حادّ الله .
( سلمة عن الفرّاء ) : في قولهِ كُبِتوا أي غِيظُوا وأُحِزنوا يومَ الخَنْدَقِ كما كُبِتَ مَنْ قاتلَ الأنبياءَ قَبْلَهُمْ .
( قلت ) : وقال بعض من يحتجُّ لقولِ الفرّاءِ : أَصلُ الكَبْتُ : الكَبْدُ فقلبتِ الدّالُ تاءً ، أُخِذَ ذلك من الكَبِد وهوَ موضعُ الغَيْظِ والحقْدِ ، فكأنّ الغَيْظَ لما بلغَ منهمْ مبلغَ المَشَقة أَصابَ أكْبَادهم فأَحْرَقهَا . ولذلكَ يقالُ لِلأَعدَاء سُودُ الأكْبَادِ .
وقال الأصمعيّ فيما روى أبو عبيدٍ عنه : الكَبْتُ والوَقْمُ : كسْرُ الرجُلِ وإِخزَاؤُهُ .
بكت : ( أبو عبيد عن الأصمعيّ ) : التَّبْكيتُ والبَكْعُ : أن تستقبِلَ الرُّجلَ بما يكرَهُ .
وقال الليثُ : بكَّتَهُ بالعصا تبكيتاً ، وبالسيفِ ونحوهِ .
وقال غيرهُ : بَكَّتَهُ تبكيتاً إِذا قَرّعهُ بالعَذْلِ تقريعاً .
وقال بعضهم في تفسير قول الله جلّ وعزّ : ( وإذا الموءودة سئلت بأي ذنب قتلت ) ( التكوير : 8 ، 9 ) سُؤالُهَا تَبْكيتٌ لوائدِهَا .
بتك : البَتْكُ : القطعُ .
قال الله جلّ وعزّ : ( فَلَيُبَتِّكُنَّ ءَاذَانَ الاَنْعَامِ ) ( النساء : 119 ) .
قال أبو العبّاس : أيْ فَليقَطِّعُنَّ .
( قلتُ ) : كأنَّهُ أَراد والله أعلمُ تبحيرَ أهلِ الجاهليَّةِ آذانَ أَنعامهمْ وقطعهم إيّاها .
وقال الليثُ : البَتْكُ : قطعُ الأذنِ مِنْ أَصلهَا .
قال : والبَتْكُ : أن تقبضَ عَلَى شعرٍ أَوْ ريشٍ أو نحو ذلك ثم تجذبُهُ إِليك فينبِتكُ من أَصله أي ينتَتِفُ ، وكلُّ طاقةٍ من ذلك صارت في يدكَ فاسمُهَا بِتْكَةٌ .
ومنه قول زهيرٍ :
طارتْ وفي كفّهِ من ريشهَا بِتَكُ
وقال غيره : سيفٌ باتكٌ أي قاطعٌ ، وسيوفٌ بواتكُ .
( أبو عبيدٍ عن الأصمعيُّ ) : بَتَكْتُ الشيء أي قطعتهُ .
تبك : قال اللَّيثُ : تَبُوكُ : اسمُ أرضٍ .
( قلت ) : إن كانت التاء أَصليةً في تَبُوكَ فهي فعولٌ من تَبَكَ ولا أَعرفُهُ في كلامِ العربِ ، وإن كانَتِ التّاء تاءَ الاستقبَالِ فهي من بَاكَتْ تَبُوكُ ، وقد فُسِّرَ في بابه .

##### Türkçe

ك ت ب
**كتب** ، **كبت** ، **بتك** ، **بكت** ، **تبك** : kullanımdadır.

**كتب** : Allah (azze ve celle) dedi: ( وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمُتُمْ فِيهِمْ خَيْراً ) ( النور : 33 ) **الكتاب** ve **المكاتبة**’nin manası: adamın kölesini yahut cariyesini, üzerine taksit taksit ödeyeceği bir mal karşılığında yazışmasıdır; ve onun üzerine, yıldızlarını (taksitlerini) eda ettiğinde—her yıldız (taksit) şu kadar şu kadar—hür olduğuna dair yazmasıdır. Böylece, efendisine, onu üzerine yazıştığı bütün yıldızları (taksitleri) tam olarak verdiğinde âzat olur; ve onun velâsı, kendisiyle yazışan efendisine aittir. Bu, efendisinin, aslında efendisine ait olan kazancını ona mubah kılması sebebiyledir. O hâlde efendi: **مُكاتِب**; köle: **مُكاتَب**’dır. Yazıştıkları yazı üzerinde karşılıklı rıza ile ayrıldıklarında, **مُكاتبة** diye adlandırıldı; çünkü köle için efendi üzerine, kendisine farz kılınan şeyi eda ettiğinde âzatlık yazılır; ve efendi için köle üzerine, vakt-i hulûllerinde eda edeceği yıldızlar (taksitler) yazılır; ve üzerine hulûl eden bir yıldızı (taksiti) edadan aciz kalırsa onu acze düşürme (sözleşmeyi bozup köleliğe döndürme) hakkı olduğundan.

( أبو عبيد عن أبي زيد ) : **كَتَبْتُ السِّقاءَ** onu diktiğimde **أكْتُبُه كَتْباً**; ve **كتبْتُ البَغلةَ** onun hayâsını demir yahut sarı (pirinç) bir halka ile, hayâsının iki kenarını bir araya getiren (halka ile) deldiğinde **أَكْتُبهَا كَتْباً**; ve **وَكَتَّبْتُ النَّاقةَ تَكْتيباً** onun memelerini bağladığımda; ve **وكَتَّبْتُ الكَتائِبَ** onları tertip edip düzenlediğimde.

Şemmer dedi: Ebû Zeyd’in **الكتْب** hakkında zikrettiği her şey: bazısı bazısına yakındır; ancak o, iki şey arasında toplaman (birleştirmen)dir.

Dedi: **اكْتُبْ بَغْلتَكَ**; o, onun iki kenarını bir halka ile bir araya getirmendir. Bundan dolayı **الكتيبَة** adlandırıldı; çünkü o **تَكتّبتْ** de toplandı. Ve ondan: **كَتَبْتُ الكتابَ** denildi; çünkü o, harfi harfe toplar.

( أبو عبيد عن الكسائي ) : **أَكْتَبْتُ القِرْبةَ** ve **كَمْتَرْتها**; onu bağ ile sıkıca bağladığımda.

Ebû Zeyd **الإِكْتاب** hakkında bunun benzerini söyledi.

( اللِّحْياني ) : **كتَّبْتُ الغلامَ تَكتِيباً** ve **أكْتَبْتهُ إِكْتاباً**; ona yazıyı öğrettiğimde.

Leys dedi: **الكُتّابُ**: içinde çocukların öğretildiği **المكتَب**’in adıdır.

Müberred dedi: **المكتَبُ**: öğretim yeridir;
ve **المُكْتِبُ**: öğretmendir; ve **الكُتَّاب**: çocuklardır.

Dedi: Kim mekâna **الكتاب** derse, hata etmiştir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَكْتَب**’in çocuklarına: **الفُرقان** da denir.

Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: **أَكْتبْتُ فَمَ السِّقاء** fakat **فلمْ يَسْتكْتِبْ**; yani, kuruluğu ve kalınlığı sebebiyle bağ ile sıkıca bağlanmadı.

( الليث ) : **الكُتْبةُ**: kayışla sıkıca bağlanmış dikiştir; çoğulu: **كُتَبٌ**. Ve deve, kendi yavrudu dışında bir yavruya sütanne yapıldığında, ondan **الدُّرْجَة** çözülmeden önce, ona daha merhametli olsun diye, burun delikleri bir iplikle **كُتِبَ** (bağlanır).

Ve **وَكَتبْتُ الكتَابَ كَتْباً وكِتاباً**; böylece **الكتابُ**: toplu olarak yazılmış şeye isimdir; ve **الكتابُ**: mastardır. Ve **الكتَابَةُ**: kuyumculuk ve terzilik gibi, kendisi için bir sanat olan kimse içindir. Ve **وَالكِتْبَةُ**: senin, kopyalayacağın bir kitabı yazdırmandır. Ve **والكتِيبَةُ**: ayrı bir sınır içinde, müstakil bir topluluktur.

Ve **وَالكِتْبَةُ**: farz ve rızıkta yazılmadır.

Denir: **اكْتتَبَ فلان**; yani farzda adını yazdı.

İbn Ömer dedi: **منِ اكْتَتَبَ ضَمِناً بعثهُ الله ضَمِناً يومَ القيامةِ**; o, fey ehli bir adamdır; divanda ona bir farz (pay) farz kılınmıştır; sonra cihada çağrıldığında, kendisinin **الضَّمْنَى**’dan olduğunu zikretti; onlar **الزَّمْنىَ**dır; o ise **ضَمِن** değildir.

Denir: **اكْتَتَبَ فلانٌ فلاناً**; ona, bir ihtiyaç hakkında kendisi için bir mektup yazmasını sorduğunda.

Allah (azze ve celle) dedi: ( اكْتَتَبَهَا فَهِىَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلاً ) ( الفرقان : 5 ) yani **اسْتَكْتَبهَا**.

Ve **الكِتَابُ** farzın yerine konur.

Allah (azze ve celle) dedi: ( كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى ) ( البقرة : 178 ) ve ( كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ ) ( البقرة : 183 ) yani farz kılındı.

Allah (azze ve celle) dedi: ( وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَآ ) yani farz kıldık.

Bundan, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) kendisine muhakeme için gelen iki adama sözü: ( لأَقْضِيَنَّ بَيْنكمَا بِكتَابِ الله ) yani Allah’ın farzı ile; indirme olarak yahut Resulünün ( صلى الله عليه وسلم ) dili üzere açıkladığı bir emir olarak. Ve **الكاتب**’in çoğulu: **كُتَّابٌ** ve **كَتَبَةٌ**’dir. Ve Allah’ın sözü: ( كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ ) ( النساء : 24 ) bir mastardır; onunla fiil kastedilmiştir; yani Allah size yazdı (farz kıldı); bu, nahivcilerin mahirlerinin sözüdür.

**كبت** : Allah (azze ve celle) dedi: ( أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنقَلِبُواْ خَآئِبِينَ ) ( آل عمران : 127 ) .

Başka bir yerde dedi: ( وَرَسُولَهُ كُبِتُواْ كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِن ) ( المجادلة : 5 ) .

Eserem, Ebû Ubeyde’den rivayet etti; o dedi ki: **كَبَتَهُ الله لوجههِ**; yani onu yüzüstü devirdi. Leys de bunun benzerini söyledi.

Dedi: **الكَبْثُ**: adamı yüzüstü devirmektir.

Ebû İshak ez-Zeccâc, şu sözünde: ( وَرَسُولَهُ كُبِتُواْ كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِن ) ( المجادلة : 5 ) **كُبِتُوا**’nun manası: zelil kılındılar ve azap ile yakalandılar; yani, Allah’a muhalefet eden kendilerinden öncekilere inen gibi, mağlup edildiler.

( سلمة عن الفرّاء ) : onun sözünde **كُبِتوا**; yani Hendek günü öfkelendirildiler ve hüzünlendirildiler; kendilerinden önce peygamberlerle savaşan kimse nasıl **كُبِتَ** edildiyse öyle.

( قلت ) : Ferrâ’nın sözü için delil getirenlerden bazıları dedi ki: **الكَبْتُ**’ün aslı **الكَبْدُ**’dür; sonra **الدّالُ** **تاءً**ya çevrildi. Bu, **الكَبِد**’den alınmıştır; o, öfke ve kin yeridir. Sanki öfke, onlardan meşakkat derecesine ulaşınca, ciğerlerine isabet etti de onları yaktı. Bundan dolayı düşmanlara **سُودُ الأكْبَادِ** denir.

Asmaî, Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiğine göre dedi: **الكَبْتُ** ve **الوَقْمُ**: adamı kırmak ve onu rezil etmektir.

**بكت** : ( أبو عبيد عن الأصمعيّ ) : **التَّبْكيتُ** ve **البَكْعُ**: adamı, hoşlanmadığı şeyle karşılamandır.

Leys dedi: **بكَّتَهُ بالعصا تبكيتاً**; ve kılıçla ve benzeriyle.

Başkası dedi: **بَكَّتَهُ تبكيتاً**; onu ayıplama ile azarladığında, azarlama olarak.

Bazıları, Allah’ın (azze ve celle) sözünün tefsirinde: ( وإذا الموءودة سئلت بأي ذنب قتلت ) ( التكوير : 8 ، 9 ) dedi ki: onun sorulması, onu diri diri gömen için **تَبْكيتٌ**tir.

**بتك** : **البَتْكُ**: kesmedir.

Allah (azze ve celle) dedi: ( فَلَيُبَتِّكُنَّ ءَاذَانَ الاَنْعَامِ ) ( النساء : 119 ) .

Ebû’l-Abbâs dedi: yani mutlaka parçalayacaklar.

( قلتُ ) : sanki o—Allah daha iyi bilir—cahiliye ehlinin hayvanlarının kulaklarını yarmayı ve onları kesmeyi kastetti.

Leys dedi: **البَتْكُ**: kulağı kökünden kesmektir.

Dedi: ve **البَتْكُ**: bir saç yahut tüy yahut bunun benzeri üzerine elini kapatıp sonra onu kendine çekmendir; böylece kökünden **ينبِتكُ**; yani yolunur. Ve bunun her bir tutamı elinde olursa, onun adı **بِتْكَةٌ**’dir.

Züheyr’in sözü bundandır:
طارتْ وفي كفّهِ من ريشهَا بِتَكُ

Başkası dedi: **سيفٌ باتكٌ**; yani kesici; ve **سيوفٌ بواتكُ**.

( أبو عبيدٍ عن الأصمعيُّ ) : **بَتَكْتُ الشيء**; yani onu kestim.

**تبك** : Leys dedi: **تَبُوكُ**: bir yer adıdır.

( قلت ) : Eğer **تَبُوكَ**’taki **التاء** aslî ise, o **فعولٌ** veznindedir; **تَبَكَ**’dan; ben onu Arapların sözünde bilmem. Eğer **التّاء** istikbal **تاء**’sı ise, o **بَاكَتْ تَبُوكُ**’tandır; ve o, kendi babında tefsir edilmiştir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والباء وما يثلثهما)
(كبت)  الكاف والباء والتاء كلمة واحدة، وهي من الإذلال والصَّرفِ عن الشيء. يقال: كَبَتَ اللهُ العدُوَّ يَكْبِتُه، إذا صَرَفَهُ وأذلَّهُ. قال الله تعالى: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5].
(كبث)  الكاف والباء والثاء كلمةٌ، وهي الكَبَاث، يقال: إنَّه حَمْل الأراك. وحَكَوْا عن الشَّيباني: كَبِثَ اللَّحمُ: تغيَّرَ وأرْوَحَ. قال:
أصبَحَ عمّارٌ نَشِيطاً أَبِثَا *** يأكُلُ لحماً بائتاً قد كَبِثَا([1])(كبح)  الكاف والباء والحاء كلمة. يقال: كَبَحْت الفرس بلجامه أكْبَحُه.
(كبد)  الكاف والباء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّة في شيء وقُوّة. من ذلك الكَبَد، وهي المشقّة. يقال: لَقِيَ فلانٌ من هذا الأمر كَبَداً، أي مشَقة. قال تعالى: ﴿لَقَدْ خَلقْنَا الإنسانَ في كَبَدٍ﴾ [البلد 4]. وكابدتُ الأمر: قاسيتُه في مشقّة. ومن الباب الكَبِد، وهي معروفة، سمِّيت كَبِداً لتكبُّدِها. والأكبد: الذي نَهَدَ موضعُ كَبِده. وكَبَدْتُ الرّجُل: أصبتُ كَبِدَه. وكَبِدُ القوسِ: مستعارٌ من كَبِد الإنسان، وهو مَقْبِضُها. وقوسٌ كَبْداء: إذا مَلأ مَقْبِضُها الكفّ. ومن الاستعارة: كَبِد السَّماء: وسطها. ويقولون: كُبَيْدَاء السَّماء، كأنَّهُم صغّروها، وجمعوها على كُبَيدات([2]). ويقال: تكبَّدَتِ الشّمس، إذا صارت في كَبِد السماء. والكُبَادُ: وجَعُ الكَبِد. وتَكَبَّدَ اللَّبنُ: غَلُظَ وخَثُر.
(كبر)  الكاف والباء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِلاف الصِّغَر. يقال: هو كَبيرٌ، وكُبَار، وكُبَّار. قال الله تعالى: ﴿وَمَكَرُوا مَكْراً كُبَّاراً﴾ [نوح 22]. والكِبْرُ: مُعظَم الأمر، قولـه عزّ وعلاَ: ﴿والَّذِي تَوَلّى كِبْرَهُ﴾ [النور 11]، أي مُعظَم أمرِه. ويقولون: كِبْرُ سياسةِ القوم في المال. فأمَّا الكُبْر بضم الكاف فهو القُعدد. يقال: الوَلاء للكُبْر، يراد به أقْعَد القَوم في النَّسَب، وهو الأقربُ إلى الأب الأكبر.
ومن الباب الكِبَر، وهو الهَرَم. والكِبْر: العظَمة، وكذلك الكِبرياء. ويقال: وَرِثُوا المجدَ كابِراً عن كابر، أي كبيراً عن كبيرٍ في الشَّرفِ والعِزّ. وعلَتْ فلاناً كَبْرَةٌ، إذا كَبِر. ويقال: أكبَرْتُ الشّيءَ: استعظمتُه.
(كبس)  الكاف والباء والسين أصلٌ صحيح، وهو من الشَّيء يُعْلَى بالشَّيء الرَّزين، ثم يقاس على هذا ما يكونُ في معناه. من ذلك الكَبْس: طَمُّك الحُفَيرةَ بالتُّراب. والتُّراب كِبْسٌ. ثمَّ يتَّسعون فيقولون: كَبَس فلانٌ رأسَه في ثوبه، إذا أدخَلَه فيه. والأرنبةُ الكابسة، هي المقبلةُ على الجَبْهة في غِلَظٍ وارتفاع. يقال منه كَبَسَتْ. ومن الباب الكِباسَة: العِذْق التامُّ الحمل. [و] الكبيس: التمرُ يُكبَس. والكابوس: ما يَقَع على الإنسان باللَّيل. قال ابن دريد([3]): أحسبه مولَّداً. والكَبِيس: حَلْيٌ يُصاغ مجوَّفاً* ثمَ يُحشَى طيناً. والكُباس والأكبَس: العظيم الرَّأس.
(كبش)  الكاف والباء والشين كلمةٌ واحدة، وهي الكَبْش، وهو معروف. وكبْشُ الكتيبةِ: عظيمُها ورئيسُها. قال:

ثمَّ ما هابُوا ولكن قدّموا *** سكبشَ غاراتٍ إذا لاقى نَطَحْ([4])(كبع)  الكاف والباء والعين. قالوا - والله أعلم بصحَّته- إنَّ الكَبْع: نقد الدِّرهم والدِّينار. قال:
قالوا لِيَ اكْبَعْ قلتُ لَسْتُ كابِعاً *** وقُلتُ لا آتِي الأميرَ طائعا([5])(كبل)  الكاف والباء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حَبْسٍ ومنع. من ذلك الكَِبْل: القَيد الضَّخم. يقال: كَبَلْتُ الأسيرَ وكَبَّلتُه. ويقولون: إنَّ الكابول: حِبالةُ الصَّائد. فأمَّا المكابَلة فهو من هذا أيضاً، وهو التَّأخير في الدَّين، يقال: كَبَلتُك دينَك، وذلك من الحبس أيضاً. ومن الباب أيضاً المكابَلة: أن تُباعَ الدَّارُ إلى جنب دارِك وأنت محتاجٌ إليها فتؤخر شراءها ليشتريَها غيرُك ثم تأخذَها بالشُّفعة. وقد كُرِه ذلك.
(كبن)  الكاف والباء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على قَبْضٍ وتقبُّض. يقال للبخيل: الكُبُـنَّة: وقد اكبَأَنَّ، إذا تَقبَّض حين سئل. ويقال: كبَن الدَّلوَ، إذا ثَنَى فَمَها وخَرزَه ويقال له الكَبْن. ومن الباب كَبَن عن الشيء: عَدَل، وكَنَب أيضاً. والمكبون من الخيل: القصير القوائم.
ومما قيس على هذا قولُهم: تَكبَّن([6])، إذا سَمِن. ولا يكون ذلك إلاَّ في تجمُّع لحم. ويقولون: كَبَن كُبُوناً، إذا عَدا في لِينٍ واسترسالٍ.
(كبو)  الكاف والباء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على سُقوطٍ وتزيُّل. يقال: كبا لوجهه يَكبُو، وهو كابٍ، إذا سَقَط. قال:
فكَبَا كما يكبُو فنِيقٌ تَارِزٌ *** بالخَبْتِ إلاّ أنَّه هو أبْرَعُ([7])ويقال: كبا الزّندُ يكبُو، إذا لم يُخرِجْ نارَه. ويقال: كَبَوْتُ الكُوزَ وغيرَه، إذا صبَبْتَ ما فيه. والتُّراب الكابي: الذي لا يستقرُّ على وَجْه الأرض.
ويقال: هو كابِي الرَّماد، أي عظيمُه، ينهال. ومن الباب الكِبا([8]): الكُنَاسة؛ والجمع الأكباء.
ومما شذَّ من هذا الأصل الكِبَاء ممدود، وهو ضربٌ من العُود. يقال كَبُّوا ثيابَكم، أي بَخِّروها. قال:
* ورنداً ولُبْنَى والكِباءَ المُقَتَّرَا([9]) *
--------------ـــ
([1]) الرجز لأبي زرارة النصري، كما سبق في حواشي (أبث).
([2]) الحق أن هذه جمع "كبيدة" تصغير كبد.
([3]) الجمهرة (1: 287).
([4]) للأعشى في ديوانه 160 برواية: "ثم ما كاءوا".
([5]) الرجز في اللسان (كبع).
([6]) في الأصل "كمن"، وأثبت ما في المجمل على أن الكلمة لم ترد في اللسان أو القاموس.
([7]) لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 15) واللسان (كبا، ترز) والمفضليات (2: 227).
([8]) وكذا في اللسان. وفي اللسان أيضاً: "الكبا: الكناسة والزبل، يكون مكسوراً ومضموماً، فالمكسور: جمع كبة -أي بالكسر- والمضموم جمع كبة- أي بالضم".
([9]) لامرئ القيس في ديوانه 94 واللسان (كبا). وصدره:
* وبانا وألويا من الهند ذاكيا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الكاف** و**الباء** وما يثلثهما)
(**كبت**)  **الكاف** ve**الباء** ve**التاء** bir tek kelimedir; o, alçaltmadan ve bir şeyden çevirmekten (sarf etmekten)dir. Denir: Allah düşmanı **كَبَتَ** eder, **يَكْبِتُه**; onu çevirdiği ve alçalttığı zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿Şüphesiz Allah’a ve Resûlü’ne karşı gelenler, kendilerinden öncekilerin **كُبِتُوا** edildiği gibi **كُبِتُوا** edildiler﴾ [المجادلة 5].

(**كبث**)  **الكاف** ve**الباء** ve**الثاء** bir kelimedir; o da **الكَبَاث**’tır. Denir: Şüphesiz o, **الأراك**’ın yüküdür (meyvesidir). Ve **الشَّيباني**’den hikâye ettiler: **كَبِثَ** et: et değişti ve koktu. Dedi:
أصبَحَ عمّارٌ نَشِيطاً أَبِثَا *** يأكُلُ لحماً بائتاً قد **كَبِثَا**([1])(**كبح**)  **الكاف** ve**الباء** ve**الحاء** bir kelimedir. Denir: Atı gemiyle **كَبَحْتُ**; onu **أكْبَحُه**.

(**كبد**)  **الكاف** ve**الباء** ve**الدال** sahih bir asıldır; bir şeyde şiddete ve kuvvete delâlet eder. Bundan: **الكَبَد**; o, meşakkattir. Denir: Falan kimse bu işten **كَبَداً** ile karşılaştı; yani meşakkat. Allah Teâlâ dedi: ﴿Andolsun, insanı **كَبَدٍ** içinde yarattık﴾ [البلد 4]. Ve **كابدتُ** işi: onu meşakkat içinde çektim. باب’dan: **الكَبِد**; o, bilinen (organ)dır; **تكبُّدِها** sebebiyle **كَبِداً** diye adlandırıldı. Ve **الأكبد**: **كَبِده**’sinin yeri kabaran kimsedir. Ve adamı **كَبَدْتُ**: onun **كَبِدَه**’sine isabet ettirdim. Ve yayın **كَبِدُ**’i: insanın **كَبِد**’inden ödünçtür; o, onun tutacağıdır. Ve **قوسٌ كَبْداء**: tutacağı avucu doldurduğu zaman. Ve istiâreden: göğün **كَبِد**’i: onun ortasıdır. Ve derler: göğün **كُبَيْدَاء**’sı; sanki onu küçülttüler ve onu **كُبَيدات** üzerine cem ettiler([2]). Ve denir: Güneş **تكبَّدَتِ**; göğün **كَبِد**’inde olduğu zaman. Ve **الكُبَادُ**: **الكَبِد** ağrısıdır. Ve süt **تَكَبَّدَ**: kalınlaştı ve pıhtılaştı.

(**كبر**)  **الكاف** ve**الباء** ve**الراء** sahih bir asıldır; küçüklüğün zıddına delâlet eder. Denir: o **كَبيرٌ**’dir; ve **كُبَار**; ve **كُبَّار**. Allah Teâlâ dedi: ﴿Ve **كُبَّاراً** bir hile ile hile yaptılar﴾ [نوح 22]. Ve **الكِبْرُ**: işin büyüğü; Aziz ve Celîl’in sözü: ﴿Ve onun **كِبْرَهُ**’sini üstlenen﴾ [النور 11]; yani onun işinin büyüğü. Ve derler: malda kavmin siyasetinin **كِبْرُ**’ü. أما **الكُبْر** (kâf’ın dammesiyle) ise o, **القُعدد**’dır. Denir: velâ **للكُبْر**’dür; bununla kavmin nesepte en oturanı kastedilir; o, en büyük babaya en yakın olandır.
Ve باب’dan: **الكِبَر**; o, ihtiyarlıktır. Ve **الكِبْر**: azamet; ve كذلك **الكِبرياء**. Ve denir: Şerefte ve izzette büyükten büyüğe olmak üzere, yüceliği **كابِراً عن كابر** miras aldılar. Ve falana bir **كَبْرَةٌ** geldi; büyüdüğü zaman. Ve denir: Şeyi **أكبَرْتُ**: onu büyük saydım.

(**كبس**)  **الكاف** ve**الباء** ve**السين** sahih bir asıldır; o, bir şeyin ağır bir şeyle üstlenmesi (üzerine çıkarılması)ndandır; sonra bunun mânâsında olan şeye kıyas edilir. Bundan: **الكَبْس**: çukuru toprakla doldurmandır. Ve toprak **كِبْسٌ**’tir. Sonra genişletirler de derler: Falan başını elbisesinin içine **كَبَس** etti; onu onun içine soktuğu zaman. Ve **الأرنبةُ الكابسة**: kalınlık ve yükselme ile alın üzerine yönelen (kısım)dır. Ondan denir: **كَبَسَتْ**. Ve باب’dan: **الكِباسَة**: yükü tam salkımdır. [Ve] **الكبيس**: **يُكبَس** edilen hurmadır. Ve **الكابوس**: geceleyin insanın üzerine düşen (çöken) şeydir. İbn Düreyd dedi([3]): onu müvelled sanıyorum. Ve **الكَبِيس**: içi boş olarak dökülen, sonra çamurla doldurulan bir süstür. Ve **الكُباس** ve**الأكبَس**: büyük başlıdır.

(**كبش**)  **الكاف** ve**الباء** ve**الشين** bir tek kelimedir; o da **الكَبْش**’tır; o, bilinen (koç)tur. Ve birliğin **كبْشُ**’u: onun büyüğü ve reisidir. Dedi:
ثمَّ ما هابُوا ولكن قدّموا *** سكبشَ غاراتٍ إذا لاقى نَطَحْ([4])(**كبع**)  **الكاف** ve**الباء** ve**العين**. Dediler—Allah onun sıhhatini daha iyi bilir—: Şüphesiz **الكَبْع**: dirhem ve dinarın nakdidir (ayırt edilip değerlendirilmesidir). Dedi:
قالوا لِيَ اكْبَعْ قلتُ لَسْتُ كابِعاً *** وقُلتُ لا آتِي الأميرَ طائعا([5])(**كبل**)  **الكاف** ve**الباء** ve**اللام** sahih bir asıldır; hapsetmeye ve men etmeye delâlet eder. Bundan: **الكَِبْل**: iri bağdır (kalın pranga). Denir: Esiri **كَبَلْتُ** ve onu **كَبَّلتُ**. Ve derler: Şüphesiz **الكابول**: avcının ağıdır. أما **المكابَلة** ise bu da bundandır; o, borçta geciktirmedir. Denir: Borcunu sana **كَبَلتُ**; bu da hapsetmedendir. Ve باب’dan da: **المكابَلة**: ev, senin evinin yanına satılır da sen ona muhtaç iken, onu satın almayı geciktirmen; başkası onu satın alsın, sonra sen onu şuf‘a ile alırsın. Ve bu kerih görülmüştür.

(**كبن**)  **الكاف** ve**الباء** ve**النون** sahih bir asıldır; kabzetmeye ve büzülmeye delâlet eder. Cimriye denir: **الكُبُـنَّة**; ve **اكبَأَنَّ** etmiştir; sorulduğu zaman büzüldüğü vakit. Ve denir: kovayı **كبَن** etti; ağzını büktüğü ve onu diktiği zaman; ve ona **الكَبْن** denir. Ve باب’dan: bir şeyden **كَبَن** etti: saptı; ve **كَنَب** da. Ve atlardan **المكبون**: kısa bacaklıdır.
Ve buna kıyas edilenlerden, onların sözü: **تَكبَّن**([6]); semirdiği zaman. Bu ancak et toplanmasında olur. Ve derler: **كَبَن كُبُوناً**; yumuşaklık ve salıveriş içinde koştuğu zaman.

(**كبو**)  **الكاف** ve**الباء** ve illetli harf sahih bir asıldır; düşmeye ve kaymaya delâlet eder. Denir: yüzüstü **كبا** eder, **يَكبُو**; ve o **كابٍ**’dir; düştüğü zaman. Dedi:
فكَبَا كما يكبُو فنِيقٌ تَارِزٌ *** بالخَبْتِ إلاّ أنَّه هو أبْرَعُ([7])Ve denir: çakmak taşı **كبا** eder, **يكبُو**; ateşini çıkarmadığı zaman. Ve denir: testiyi ve başkasını **كَبَوْتُ**; içindekini döktüğün zaman. Ve **التُّراب الكابي**: yerin yüzü üzerinde durmayan (tutunmayan)dır.
Ve denir: o, külün **كابِي**’sidir; yani onun büyüğüdür; dökülür. Ve باب’dan **الكِبا**([8]): süprüntüdür; çoğulu **الأكباء**.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الكِبَاء** (medli); o, ağaçtan bir türdür. Denir: elbiselerinizi **كَبُّوا** edin; yani onları tütsüleyin. Dedi:
* ورنداً ولُبْنَى و**الكِباءَ** المُقَتَّرَا([9]) *
--------------ـــ
([1]) Recez, daha önce (أبث) haşiyelerinde geçtiği üzere, Ebû Zurâre en-Nasrî’nindir.
([2]) Gerçek şu ki bu, **كبد**’in tasğîri olan “**كبيدة**”nin cem‘idir.
([3]) **الجمهرة** (1: 287).
([4]) A‘şâ’nındır; divanında 160; “ثم ما كاءوا” rivayetiyle.
([5]) Recez, **اللسان**’da (كبع).
([6]) Asılda “كمن”dir; **المجمل**’de olanı sabit kıldım; kelimenin **اللسان** veya **القاموس**’ta vârid olmadığı üzere.
([7]) Ebû Züeyb’indir; **ديوان الهذليين** (1: 15) ve**اللسان** (كبا، ترز) ve**المفضليات** (2: 227).
([8]) **اللسان**’da da böyledir. Ve **اللسان**’da ayrıca: “**الكبا**: süprüntü ve gübredir; kesreli de olur, dammeli de; kesreli olan: **كبة**’nin cem‘idir—yani kesre ile—; dammeli olan da **كبة**’nin cem‘idir—yani damme ile.”
([9]) İmru’ul-Kays’ındır; divanında 94 ve**اللسان** (كبا). Ve صدرُه:
* وبانا وألويا من الهند ذاكيا *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الكبت: الرد بعنف وتذليل. قال تعالى: ﴿كبتوا كما كبت الذين من قبلهم﴾ [المجادلة/5]، وقال: ﴿ليقطع طرفا من الذين كفروا أو يكبتهم فينقلبوا خائبين﴾ [آل عمران/127].

##### Türkçe

- **الكبت**: şiddetle geri çevirme ve zelil kılma. Yüce Allah dedi ki: ﴿كبتوا كما كبت الذين من قبلهم﴾ [المجادلة/5], ve dedi ki: ﴿ليقطع طرفا من الذين كفروا أو يكبتهم فينقلبوا خائبين﴾ [آل عمران/127].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ب ت
كبت الله عدوّك‏:‏ كبّه وأهلكه وتوقل‏:‏ لازال خصمك مبكوتاً وعدوّك مكبوتاً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان يكبت غيظه في جوفه‏:‏ لا يخرجه‏.‏
وتقول‏:‏ من كبت غيظه في جوفه كبت الله عدوّه من خوفه‏.‏

##### Türkçe

ك ب ت
Allah senin düşmanını **كبت** etti: onu devirdi ve helâk etti. Ve denilir: Senin hasmın hâlâ **مبكوتاً**dur ve düşmanın **مكبوتاً**dur.

Mecazdan: Falan kimse öfkesini karnının içinde **يكبت** eder: onu dışarı çıkarmaz.

Ve dersin: Kim öfkesini karnının içinde **كبت** ederse, Allah onun düşmanını onun korkusundan **كبت** eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَبْتُ: الصَّرْعُ؛ كَبَتَه يَكْبِتُه كَبْتاً، فانْكَبَتَ؛ وقيل: الكَبْتُ صَرْعُ الشيء لوجهه. وفي الحديث: أَن الله كَبَتَ الكافرَ أَي صَرَعَه وخَيَّبَه. وكَبَتَه اللهُ لوجْهه كَبْتاً أَي صَرَعَه اللهُ لوجهه، فلم يَظْفَرْ.
وفي التنزيل العزيز: كُبِتُوا كما كُبِتَ الذين من قبلهم؛ وفيه: أَو يَكْبِتَهُمْ فيَنْقَلِبُوا خائبين؛ قال أَبو إِسحق: معنى كُبِتُوا أُذِلُّوا وأُخِذُوا بالعذاب بأَن غُلِبُوا، كما نزلَ بمن كان قبلَهم ممن حادَّ اللهَ؛ وقال الفراء: كُبِتُوا أَي غِيظُوا وأُحْزنُوا يوم الخَنْدَقِ، كما كُبِتَ مَن قاتَلَ الأَنبياءَ قبلهم؛ قال الأَزهري: وقال من احْتَجَّ للفراء: أَصلُ الكَبْتِ الكَبْدُ، فقلبت الدال تاء، أُخذ من الكَبِدِ، وهو مَعْدِنُ الغَيْظ والأَحْقادِ، فكأَن الغَيْظَ، لما بَلَغَ بهم مَبْلَغه، أَصابَ أَكبادَهم فأَحْرَقَها، ولهذا قيل للأَعداء: هم سُودُ الأَكْباد. وفي الحديث: أَنه رأَى كلحةً حَزيناً مَكْبُوتاً أَي شديدَ الحُزْن؛ قيل: الأَصل فيه مَكْبُودٌ، بالدال، أَي أَصابَ الحُزْنُ كَبِدَه، فقلب الدال تاء.
الجوهري: الكَبْتُ الصَرْفُ والإِذْلال، يقال: كَبَتَ اللهُ العدُوَّ أَي صَرَفَه وأَذَلَّه، وكَبَتَه: أَي صَرَعَه لوجهه. والكَبْتُ: كَسْرُ الرجُلِ وإِخزاؤُه. وكَبَتَ اللهُ العَدُوَّ كَبْتاً: رَدَّه بغيظِه.

##### Türkçe

**الكَبْتُ**: sara (epilepsi); **كَبَتَه** **يَكْبِتُه** **كَبْتاً**, böylece **فانْكَبَتَ**;
ve denildi: **الكَبْتُ** bir şeyi yüzü üzere yere sermektir. Ve hadiste: “Allah kâfiri **كَبَتَ** etti” yani
onu yere serdi ve onu hüsrana uğrattı. Ve “Allah onu yüzü üzere **كَبَتَه** **كَبْتاً**” yani Allah onu
yüzü üzere yere serdi; böylece o, zafere erişmedi.
Ve aziz tenzilde: “**كُبِتُوا** tıpkı kendilerinden öncekilerin **كُبِتَ** edildiği gibi”; ve onda: “yahut
onları **يَكْبِتَهُمْ** de onlar hüsrana uğramış olarak geri dönerler”; Ebû İshak dedi: **كُبِتُوا**’nun manası:
aşağılandılar ve azap ile yakalandılar; şu sebeple ki mağlup edildiler; tıpkı Allah’a karşı gelen
kimselerden kendilerinden önce olanlara inen gibi; Ferrâ dedi: **كُبِتُوا** yani Hendek günü
öfkelendirildiler ve hüzünlendirildiler; tıpkı kendilerinden önce peygamberlerle savaşan kimsenin
**كُبِتَ** edildiği gibi; Ezherî dedi: Ferrâ için delil getiren kimse dedi ki: **الكَبْتِ**’in aslı **الكَبْدُ**’dur;
böylece **الدال** **تاء**’ya çevrildi; **الكَبِدِ**’den alınmıştır; o ise öfkenin ve kinlerin madenidir; sanki öfke,
onlarda ulaştığı mertebeye ulaşınca, onların ciğerlerine isabet etti de onları yaktı; bunun için
düşmanlar hakkında şöyle denildi: “Onlar kara ciğerlilerdir.”
Ve hadiste: “O, hüzünlü, **مَكْبُوتاً** (bir) somurtkan gördü” yani şiddetli hüzünlü;
denildi: bunun aslı **مَكْبُودٌ**’dur, **بالدال**; yani hüzün onun ciğerine isabet etti; böylece
**الدال** **تاء**’ya çevrildi.
Cevherî: **الكَبْتُ** geri çevirme ve aşağılamadır; denilir: “Allah düşmanı **كَبَتَ** etti”
yani onu geri çevirdi ve onu aşağıladı; ve **كَبَتَه**: yani onu yüzü üzere yere serdi. Ve **الكَبْتُ**:
adamın kırılması ve rezil edilmesidir. Ve “Allah düşmanı **كَبْتاً** **كَبَتَ** etti”: onu öfkesiyle geri çevirdi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ب ت * * الكَبْتث * الصرف والإذلال يقال * كَبَتَ * الله العدو أي صرفه وأذله من باب ضرب وكبته لوجهه أي صرعه

##### Türkçe

* ك ب ت * * **الكَبْتث** * geri çevirme ve alçaltmadır; denir ki: * **كَبَتَ** * Allah düşmanı; yani onu geri çevirdi ve alçalttı; **ضرب** babındandır. Ve “onu yüzü üzerine **كبته**” yani onu yere serdi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

كبته يكبته  كبتا من حد ضرب  : صرعه  فانكبت، وقيل: كبت الشيء: صرعه لوجهه، وأصل الكبت: الكب، وهو الإلقاء على الوجه، وقد استعملوه في غير ذلك على الإبدال، قال شيخنا: وفي الحديث  إن الله كبت الكافر  أي صرعه وخيبه. وكبته الله لوجهه، أي صرعه فلم يظفر كبته:  أخزاه  كبته:  صرفه  كبته:  كسره  . كبت:  رد العدو بغيظه  . في الصحاح: الكبت: الصرف والإذلال، يقال: كبت الله العدو، أي صرفه و  أذله  . وفي التنزيل  كبتوا كما كبت الذين من قبلهم  وفيه  أو يكبتهم فينقلبوا خائبين  قال أبو إسحاق: معنى كبتوا: أذلوا وأخذوا بالعذاب بأن غلبوا، كما نزل بمن كان قبلهم ممن حاد الله. وقال الفراء: كبتوا، أي غيظوا وأحزنوا يوم الخندق، كما كبت من قاتل الأنبياء قبلهم، قال الأزهري: وقال من احتج للفراء: أصل الكبت الكبد، فقلبت الدال تاء، أخذ من الكبد وهو معدن الغيظ والأحقاد، فكأن الغيظ لما بلغ بهم مبلغه أصاب أكبادهم فأحرقها؛ ولهذا قيل للأعداء: هم سود الأكباد، كذا في التكملة، وفي الحديث:  أنه رأى طلحة حزينا مكبوتا  أي شديد الحزن، قيل: الأصل فيه مكبود، بالدال، أي أصاب الحزن كبده، فقلب الدال تاء، قال المتنبي:
  لأكبت حاسدي وأرى عدوى                      كأنهما وداعك والرحـيل وقالوا: كبته بمعنى كبده إذا أصاب كبده، كما قالوا: رآه إذا قطع رئته، وفي العناية في  المدثر  : الكبت: الغيظ والغم، وبرد كبته بمعنى كبده.  والمكتبت  هو  الممتلىء غما  أو غيظا. وتقول: لا زال خصمك مكبوتا، وعدوك مبكوتا. ومن المجاز: فلان يكبت غيظه في جوفه: لا يخرجه، وتقول: من كبت غيظه في جوفه كبت الله عدوه من خوفه، كذا في الأساس. وفي شرح المقامة الصنعانية لأبي العباس الشريشي ما نصه: قال الأصمعي: كنا بطريق مكة في بعض المنازل إذ وقفت علينا أعرابية فقالت: أطعمونا مما أطعمكم الله. فناولها بعض القوم شيئا فقالت: كبت الله كل عدو لك إلا نفسك. انتهى.

##### Türkçe

Onu, **كبته يكبته كبتا** (şeklinde) şiddetli bir vurma ile (kaptı): onu yere serdi; böylece o da yüzüstü kapandı. Ve denildi ki: **كبت الشيء**: onu yüzü üzerine yere serdi. **الكبت**’in aslı **الكب**’dır; o da yüz üzerine atmadır. Sonra bunu, ibdâl yoluyla bunun dışında (manalarda da) kullanmışlardır. Şeyhimiz dedi ki: Hadiste: “Şüphesiz Allah kâfiri **كبت** etti” yani onu yere serdi ve onu hüsrana uğrattı. “Allah onu yüzü üzerine **كبته** etti” yani onu yere serdi de o (muradına) erişemedi. **كبته**: onu rezil etti. **كبته**: onu çevirdi. **كبته**: onu kırdı. **كبت**: düşmanı öfkesiyle geri çevirdi.

**الصحاح**’ta: **الكبت**: çevirme ve alçaltmadır; “Allah düşmanı **كبت** etti” denir; yani onu çevirdi ve onu alçalttı. Ve tenzilde: **كبتوا كما كبت الذين من قبلهم**; ve onda: **أو يكبتهم فينقلبوا خائبين**. Ebû İshâk dedi ki: **كبتوا**’nun manası: alçaltıldılar ve galip gelinmeleri sebebiyle azapla yakalandılar; Allah’a karşı gelenlerden, kendilerinden öncekilere inen (azap) gibi. Ferrâ dedi ki: **كبتوا** yani Hendek günü öfkelendirildiler ve hüzünlendirildiler; kendilerinden önce peygamberlerle savaşanı **كبت** ettiği gibi. Ezherî dedi ki: Ferrâ için delil getiren kimse dedi ki: **الكبت**’in aslı **الكبد**’dir; böylece **الدال** **تاء**’ya çevrildi; **الكبد**’den alınmıştır; o, öfke ve kinlerin madenidir. Sanki öfke onlarda nihayetine varınca ciğerlerine isabet etti de onları yaktı; bunun için düşmanlara: “Onlar kara ciğerlilerdir” denildi; **التكملة**’de böyledir. Ve hadiste: “Onun Talha’yı hüzünlü, **مكبوتا** gördüğü” (vardır); yani şiddetli hüzünlü. Denildi ki: Aslı **مكبود**’dur, **الدال** ile; yani hüzün onun ciğerine isabet etti; böylece **الدال** **تاء**’ya çevrildi. Mütenebbî dedi ki:

لأكبت حاسدي وأرى عدوى                      كأنهما وداعك والرحـيل

Ve dediler ki: **كبته** manasıyla **كبده** (dır); ciğerine isabet ettiği zaman; nitekim “Onu **رآه**” dediler; yani onun akciğerini kestiği zaman. **المدثر**’deki **العناية**’de: **الكبت**: öfke ve gamdır; ve “**برد كبته**” manasıyla “**كبده**” (dir). **المكتبت** ise gamla yahut öfkeyle dolu olandır. Ve dersin ki: “Hasmın **مكبوتا** olmaya devam etsin, düşmanın **مبكوتا** (olsun).” Mecazdan: “Falan, öfkesini karnında **يكبت** eder”: onu dışarı çıkarmaz. Ve dersin ki: “Kim öfkesini karnında **كبت** ederse Allah onun düşmanını onun korkusundan **كبت** eder”; **الأساس**’ta böyledir. Ebû’l-Abbâs eş-Şerîşî’nin **شرح المقامة الصنعانية**’sinde lafzı şudur: Asmaî dedi ki: Mekke yolunda bazı menzillerde idik; derken bir bedevî kadın yanımızda durdu ve dedi ki: “Allah’ın sizi yedirdiğinden bize de yedirin.” Bunun üzerine kavimden bazısı ona bir şey verdi; o da dedi ki: “Allah sana karşı her düşmanı **كبت** etsin; nefsin müstesna.” Bitti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَبَتَهُ
1 كَبَتَهُ ذ , aor. كَبِتَ , (inf. n. كَبْتٌ, TA,) He threw him down prostrate; (K;) as also كَبَتَهُ لِوَجْهِهِ: (S:) he threw him, or it, down upon his, or its face; like كَبَّهُ: this is the primary signification. (TA.) ― -b2- كَبَتَهُ اللّٰهُ لِوَجْهِهِ May God prostrate him, so that he may not succeed in his enterprise, or may not gain the victory! (TA.) ― -b3- كَبَتَ الكَافِرَ He (God) prostrated the unbeliever, and denied him what he desired, or disappointed him, or caused him to fail of attaining his desire. (TA, from a trad.) ― -b4- كَبَتَهُ He repelled him (i. e. an enemy) in his rage, or wrath. (K.) ― -b5- I. q. كَسَرَهُ [here app. signifying He routed him; or put him to flight.] (K.) ― -b6- كَبَتَهُ, (inf. n. كَبْتٌ, S,) He turned away, or averted, him: (S, K:) and abased him; debased him; rendered him vile, despicable, or ignominious. (S, K.) Syn. أَذَلَّهُ and أَخْزَاهُ (K) Ex. كَبَتَ اللّٰهُ العَدُوَّ God averted and abased the enemy. (S.) ― -b7- كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ, in the Kur, [lviii, 6,] signifies, They [who oppose God and his Apostle] have been abased, and punished, by their being overcome, like as those who were before them, of such as opposed God, were abased, &c.: (Zj:) or they have been enraged, and grieved, on the occasion of the war of the Moat, like as those who were before them, who fought with the prophets, were enraged and grieved: (Fr:) in favour of which latter interpretation it has been argued, that الكبت is formed from الكبد, the liver, by the substitution of ت for د, and that the liver is the source of rage and malevolence. (Az.) -A2- كَبَتَهُ i. q. كَبَدَهُ, He smote, or hurt, his liver. (TA.) ― -b2- كَبَتَ غَيْظَهُ فِى جَوْفِهِ (tropical:) He restrained his rage in his inside [or bosom]. You say, مَنْ كَبَتَ غَيْظَهُ فِى جَوْفِهِ كَبَتَ اللّٰهُ عَدُوَّهُ مِنْ خَوْفِهِ [Whoso restraineth his rage in his bosom, God will avert and abase his enemy, through fear of him]. (A.)

انكبت
7 انكبت ذ He was thrown down, or fell down, prostrate; or, upon his face. (TA.)

كبت
كبت ذ [app. كَبْتٌ or كِبْتٌ or كَبِتٌ] i. q. كَبِدٌ The liver. Ex. بَرُدَ كبتُهُ [His liver became cool: i. e., his rage became assuaged]. ('Ináyeh.)

كَبْتٌ
كَبْتٌ ذ Rage or wrath; and grief, or sorrow. ('Ináyeh.)

مَكْبُوتٌ
مَكْبُوتٌ ذ pass. part. n. of 1, q. v. ― -b2- Also, Affected with violent grief, or sorrow: originally مَكْبُودٌ: i. e., having his liver affected by grief, or sorrow. (TA, from a trad.)

مُكْتَبِتٌ
مُكْتَبِتٌ ذ Filled with grief, or sorrow; (K;) or with rage, or wrath. (TA.)

##### Türkçe

**كَبَتَهُ**
1 **كَبَتَهُ** ذ , muzâri‘ı **كَبِتَ** , (mastarı **كَبْتٌ**, TA,) Onu yüzüstü yere serdi; (K;) yine **كَبَتَهُ لِوَجْهِهِ**: (S:) onu, yahut onu (şeyi), yüzü üzerine yere serdi; **كَبَّهُ** gibi: bu, aslî anlamdır. (TA.) ― -b2- **كَبَتَهُ اللّٰهُ لِوَجْهِهِ** Allah onu yüzüstü yere sersin; böylece işinde başarılı olamasın, yahut zafere erişemesin! (TA.) ― -b3- **كَبَتَ الكَافِرَ** O (Allah) kâfiri yüzüstü yere serdi ve ona arzuladığını vermedi; yahut onu umduğundan mahrum bıraktı; yahut onu arzusuna erişmekten alıkoydu. (TA, bir rivayetten.) ― -b4- **كَبَتَهُ** Onu (yani bir düşmanı) öfkesinde yahut hiddetinde geri püskürttü. (K.) ― -b5- **كَسَرَهُ** ile aynı (I. q.). [burada görünüşe göre “Onu bozguna uğrattı; yahut kaçırttı” anlamındadır.] (K.) ― -b6- **كَبَتَهُ**, (mastarı **كَبْتٌ**, S,) Onu çevirdi, yahut ondan yüz çevirdi: (S, K:) ve onu alçalttı; aşağı düşürdü; onu zelil, hakir yahut rezil kıldı. (S, K.) Eşanlamlısı: **أَذَلَّهُ** ve **أَخْزَاهُ** (K) Ör. **كَبَتَ اللّٰهُ العَدُوَّ** Allah düşmanı çevirdi ve alçalttı. (S.) ― -b7- **كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ**, Kur’ân’da [lviii, 6,] şu anlama gelir: Onlar [Allah’a ve Resûlü’ne karşı gelenler] yenilgiye uğratılmaları sebebiyle alçaltılmış ve cezalandırılmışlardır; tıpkı kendilerinden önce Allah’a karşı gelenlerden olanların alçaltıldığı vb. gibi: (Zj:) yahut Hendek Savaşı münasebetiyle öfkelendirilmiş ve kederlendirilmişlerdir; tıpkı kendilerinden önce peygamberlerle savaşanların öfkelendirilip kederlendirildiği gibi: (Fr:) bu ikinci yorumu desteklemek üzere, **الكبت**’in **الكبد**’den, **د** yerine **ت** ikamesiyle türetildiği ve karaciğerin öfke ve kötücüllüğün kaynağı olduğu ileri sürülmüştür. (Az.) -A2- **كَبَتَهُ** **كَبَدَهُ** ile aynı (i. q.); onun karaciğerine vurdu, yahut karaciğerini incitti. (TA.) ― -b2- **كَبَتَ غَيْظَهُ فِى جَوْفِهِ** (mecaz:) Öfkesini içinin [yahut bağrının] içinde tuttu. Şöyle dersin: **مَنْ كَبَتَ غَيْظَهُ فِى جَوْفِهِ كَبَتَ اللّٰهُ عَدُوَّهُ مِنْ خَوْفِهِ** [Kim öfkesini bağrında tutarsa, Allah onun düşmanını, ondan korkması sebebiyle, çevirir ve alçaltır]. (A.)

**انكبت**
7 **انكبت** ذ Yüzüstü yere serildi; yahut yüzüstü düştü; yahut yüzü üzerine. (TA.)

**كبت**
**كبت** ذ [görünüşe göre **كَبْتٌ** veya **كِبْتٌ** veya **كَبِتٌ**] **كَبِدٌ** ile aynı (i. q.). Karaciğer. Ör. **بَرُدَ كبتُهُ** [Onun karaciğeri serinledi: yani öfkesi yatıştı]. ('Ináyeh.)

**كَبْتٌ**
**كَبْتٌ** ذ Öfke yahut hiddet; ve keder yahut üzüntü. ('Ináyeh.)

**مَكْبُوتٌ**
**مَكْبُوتٌ** ذ 1’in mef‘ûl ismidir, bk. ― -b2- Ayrıca, şiddetli keder yahut üzüntüye tutulmuş: aslında **مَكْبُودٌ**: yani keder yahut üzüntü sebebiyle karaciğeri etkilenmiş olan. (TA, bir rivayetten.)

**مُكْتَبِتٌ**
**مُكْتَبِتٌ** ذ Keder yahut üzüntü ile dolu; (K;) yahut öfke yahut hiddet ile. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَبَتَ
كَبَتَ I ( n. ac. كَبْت 1 ),
a.  Overthrew, prostrated; humbled.

b.  [ acc. &  La ], Cast down upon ( his face ).

c.  Repelled; routed.

d.  [ acc. &  Fī ],   Restrained in ( his bosom : rage ).

e.  Smote, hurt the liver of.

f.  Broke.

اِنْكَبَتَ
اِنْكَبَتَ VII ,
a.  Was thrown down, fell prone.

كَبْت
كَبْت 1 ,
a.  Liver.

b.  Rage, wrath; grief, sorrow.

كِبْت
كِبْت 2 ,  كَبِت 5 ,
a.  see 1 (a) .

كَبُّوْت
كَبُّوْت 31 , ( pl. كَبَاْبِيْتُ 70 )
a.  [ coll. ], Hooded cloak, woollen mantle.

كَبڤتَ
N. P. كَبڤتَ I ,
a.  Angry; grieved.

اِكْتَبَتَ
N. Ag. اِكْتَبَتَ VIII ,
a.  see N. P. كَبڤتَ I .

##### Türkçe

**كَبَتَ**
**كَبَتَ** I (mastar-ı aslî **كَبْت** 1),
a. Devirip yere serdi; alçalttı.

b. [mef‘ûl ile ve **ل** ile], (yüzü üzerine) yere çaldı.

c. Geri püskürttü; bozguna uğrattı.

d. [mef‘ûl ile ve **فِي** ile], (öfkeyi) bağrında dizginledi.

e. Karaciğerine vurdu, karaciğerini incitti.

f. Kırdı.

**اِنْكَبَتَ**
**اِنْكَبَتَ** VII,
a. Yere atıldı, yüzüstü düştü.

**كَبْت**
**كَبْت** 1,
a. Karaciğer.

b. Öfke, hiddet; keder, üzüntü.

**كِبْت**
**كِبْت** 2, **كَبِت** 5,
a. 1 (a)’ya bak.

**كَبُّوْت**
**كَبُّوْت** 31, (çoğulu **كَبَاْبِيْتُ** 70)
a. [cins isim], başlıklı pelerin, yünlü manto.

**كَبڤتَ**
N. P. **كَبڤتَ** I,
a. Öfkeli; kederli.

**اِكْتَبَتَ**
N. Ag. **اِكْتَبَتَ** VIII,
a. N. P. **كَبڤتَ** I’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كبت
كَبَتَ - يَكْبِتُ

كَبَتَ - يَكْبِتُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمرً: يوقفه عن الحركة والفعل ويجعله يهمد ويسكن مرغماً بالقوة والقهر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الغلبة وقهر إرادة آخر وتطويعه وتسييره حسب أمر الغالب"، وهي:
هَزَمَ - يَهْزِمُ، ظَفِرَ - يَظْفَرُ، غَلَبَ - يَغْلِبُ، كَبَتَ - يَكْبِتُ، دَرَسَ - يَدْرُسُ، رَاضَ - يَروْضُ
كبت - يكبت
 	﴿ليقطع طرفا من الذين كفروا أو يكبتهم فينقلبوا خائبين(127)﴾ آل عمران ﴿إن الذين يحادون الله ورسوله كبتوا كما كبت الذين من قبلهم وقد أنزلنا آيات بينات وللكافرين عذاب مهين(5)﴾ المجادلة
جاء في التفسير: يَكْبِتُهم:  يخزيهم بالهزيمة أي بالقتل، كبتوا: أهلكوا ولعنوا - أخزوا وعذبوا - غيظوا
مختار الصحاح
● [كبت] ك ب ت: الكَبْتث الصرف والإذلال يقال كَبَتَ الله العدو أي صرفه وأذله من باب ضرب وكبته لوجهه أي صرعه
الراغب
كبت
- الكبت: الرد بعنف وتذليل. قال تعالى: }كبتوا كما كبت الذين من قبلهم﴿[المجادلة/5]، وقال:﴾ليقطع طرفا من الذين كفروا أو يكبتهم فينقلبوا خائبين{ [آل عمران/127].
ملخص اللسان:
1. الكَبْتُ: الصَّرْعُ؛ كَبَتَه يَكْبِتُه كَبْتاً، فانْكَبَتَ؛  صَرَعَه وخَيَّبَه.
2. وكَبَتَه اللهُ لوجْهه كَبْتاً أَي صَرَعَه اللهُ  لوجهه، فلم يَظْفَرْ.
3. وقال الفراء: كُبِتُوا أَي غِيظُوا وأُحْزنُوا يوم الخَنْدَقِ، كما  كُبِتَ مَن قاتَلَ الأَنبياءَ قبلهم؛ فكأَن الغَيْظَ، لما بَلَغَ بهم مَبْلَغه،  أَصابَ أَكبادَهم فأَحْرَقَها، مَكْبُودٌ، بالدال، أَي أَصابَ الحُزْنُ كَبِدَه، فقلب  الدال تاء.
4. الجوهري: الكَبْتُ الصَرْفُ والإِذْلال،
5. والكَبْتُ: كَسْرُ  الرجُلِ وإِخزاؤُه.
6. وكَبَتَ اللهُ العَدُوَّ كَبْتاً: رَدَّه بغيظِه
لسان العرب
● -   كبت: الكَبْتُ: الصَّرْعُ؛ كَبَتَه يَكْبِتُه كَبْتاً، فانْكَبَتَ؛  وقيل: الكَبْتُ صَرْعُ الشيء لوجهه. وفي الحديث: أَن الله كَبَتَ الكافرَ أَي  صَرَعَه وخَيَّبَه. وكَبَتَه اللهُ لوجْهه كَبْتاً أَي صَرَعَه اللهُ  لوجهه، فلم يَظْفَرْ.  وفي التنزيل العزيز: كُبِتُوا كما كُبِتَ الذين من قبلهم؛ وفيه: أَو  يَكْبِتَهُمْ فيَنْقَلِبُوا خائبين؛ قال أَبو إِسحق: معنى كُبِتُوا  أُذِلُّوا وأُخِذُوا بالعذاب بأَن غُلِبُوا، كما نزلَ بمن كان قبلَهم ممن حادَّ  اللهَ؛ وقال الفراء: كُبِتُوا أَي غِيظُوا وأُحْزنُوا يوم الخَنْدَقِ، كما  كُبِتَ مَن قاتَلَ الأَنبياءَ قبلهم؛ قال الأَزهري: وقال من احْتَجَّ  للفراء: أَصلُ الكَبْتِ الكَبْدُ، فقلبت الدال تاء، أُخذ من الكَبِدِ، وهو  مَعْدِنُ الغَيْظ والأَحْقادِ، فكأَن الغَيْظَ، لما بَلَغَ بهم مَبْلَغه،  أَصابَ أَكبادَهم فأَحْرَقَها، ولهذا قيل للأَعداء: هم سُودُ الأَكْباد.  وفي الحديث: أَنه رأَى كلحةً حَزيناً مَكْبُوتاً أَي شديدَ الحُزْن؛  قيل: الأَصل فيه مَكْبُودٌ، بالدال، أَي أَصابَ الحُزْنُ كَبِدَه، فقلب  الدال تاء.  الجوهري: الكَبْتُ الصَرْفُ والإِذْلال، يقال: كَبَتَ اللهُ العدُوَّ  أَي صَرَفَه وأَذَلَّه، وكَبَتَه: أَي صَرَعَه لوجهه. والكَبْتُ: كَسْرُ  الرجُلِ وإِخزاؤُه. وكَبَتَ اللهُ العَدُوَّ كَبْتاً: رَدَّه بغيظِه.
مقاييس اللغة:
(كبت) الكاف والباء والتاء كلمة واحدة، وهي من الإذلال والصَّرفِ عن الشيء. يقال: كَبَتَ اللهُ العدُوَّ يَكْبِتُه، إذا صَرَفَهُ وأذلَّهُ. قال الله تعالى: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5].
القاموس المحيط:
كبَتَهُ، يَكْبِتُهُ صَرَعَهُ، وأخْزاهُ، وصَرَفَهُ، وكَسَرَهُ، ورَدَّ العَدُوَّ بِغَيْظِهِ، وأذَلَّهُ. والمُكْتَبِتُ المُمْتَلِئ غَمًّا.
تاج العروس:
ك - ب - ت
" كَبَتَهُ يَكْبِتُهُ " كَبْتاً من حد ضَرَبَ " : صَرَعَه " فانْكَبَتَ وقيل : كَبَتَ الشَّيْءَ : صَرَعَهُ لوَجْهِه وأَصلُ الكَبْتِ : الكَبُّ وهو الإِلْقَاءُ على الوَجْهِ وقد اسْتَعْمَلُوه في غيرِ ذلك على الإِبْدَال قال شيخُنَا : وفي الحديث " إِنَّ اللهَ كَبَتَ الكَافِرَ " أَي صَرَعَهُ وخَيَّبَه . وكَبَتَه اللهُ لوَجْهِهِ أَي صَرَعَه فلم يَظْفَرْ كَبَتَهُ : " أَخْزَاهُ " كبَتَهُ : " صَرَفَه " كَبَتَهُ : " كَسَرَه " . كَبَتَ : " رَدَّ العَدُوَّ بِغَيْظه " . في الصّحاح : الكَبْتُ : الصَّرْفُ والإِذْلالُ يقال : كَبَتَ اللهُ العَدُوَّ أَي صَرَفَهُ و " أَذَلّهُ " . وفي التَّنْزِيلِ " كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ من قَبْلِهِمْ " وفيه " أَوْ يَكْبِتَهُمْ فيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ " قال أَبو إِسْحَاقَ : معنى كُبِتُوا : أُذِلُّوا وأُخِذُوا بالعَذَابِ بَأَنْ غُلِبُوا كما نزل بمن كانَ قَبْلَهم مِمّن حَادَّ الله . وقال الفَرَّاءُ : كُبِتُوا أَي غِيظُوا وأُحْزِنُوا يوم الخَنْدَق كما كُبِتَ من قاتَلَ الأَنبياءَ قبلَهم قال الأَزهريّ : وقالَ مَن احتجَّ للفَرَّاءِ : أَصلُ الكَبْتِ الكَبْدُ فقلبت الدالُ تاءً أُخِذَ من الكَبِدِ وهو مَعْدِنُ الغَيْظِ والأَحقادِ فكأَنّ الغَيْظَ لمَّا بَلَغ بهم مَبْلَغَه أَصابَ أَكبادَهُم فأَحْرَقَها ؛ ولهذا قيل للأَعْدَاءِ : هُمْ سُودُ الأَكْبادِ كذا في التكملة وفي الحديث : " أَنَّهُ رَأَى طَلْحَةَ حَزيناً مَكْبُوتاً " أَي شديدَ الحُزْنِ قيل : الأَصلُ فيه مَكْبُودٌ بالدال أَي أَصابَ الحُزْنُ كَبِدَهُ فقلبَ الدالَ تاءً قال المُتَنَبِّي :
لأَكْبِتَ حَاسِدِي وأَرَى عَدُوِّى ... كأَنَّهُمَا ودَاعُكَ والرَّحِيلُ وقالُوا : كَبَتَهُ بمعنى كَبَدَهُ إِذا أَصابَ كَبِدَهُ كما قالُوا : رَآهُ إِذا قَطَع رِئَتَهُ وفي العناية في " المُدَّثِّر " : الكَبْتُ : الغَيْظُ والغَمُّ وبرّد كبته بمعنى كبده . " والمُكْتَبِتُ " هو " المُمْتَلِىءُ غَمّاً " أَو غَيْظاً . وتقول : لا زالَ خَصْمُك مَكْبُوتاً وَعَدُوُّك مَبْكُوتاً . ومن المجاز : فلانٌ يَكْبِتُ غَيظَهُ في جَوْفه : لا يُخْرِجُه وتقول : من كَبَتَ غَيْظَهُ في جَوْفِه كَبَتَ الله عَدُوَّه من خَوْفه كذا في الأَساس . وفي شرح المقامَة الصَّنْعانِيّة لأَبِي العبّاس الشَّريشيّ ما نَصُّه : قال الأَصمعيّ : كنا بِطَرِيق مكَّةَ في بعضِ المنازلِ إِذ وقَفْت علينا أَعْرَابِيّة فقالت : أَطْعِمُونَا مما أَطْعَمَكُم اللهُ . فناوَلَها بعضُ القومِ شَيْئاً فقالت : كَبَتَ اللهُ كُلَّ عَدُوٍّ لكَ إِلاّ نَفْسَكَ . انتهى

##### Türkçe

كبت
**كَبَتَ - يَكْبِتُ**

**كَبَتَ - يَكْبِتُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi veya bir işi: onu hareketten ve fiilden alıkoyar ve onu zorla, kuvvet ve kahır ile mecbur bırakılmış olarak sönükleşip durgunlaşır kılar.
Ve lafız, “galebe ve bir başkasının iradesini kahretme ve onu boyun eğdirme ve onu galibin emrine göre sevk etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**هَزَمَ - يَهْزِمُ**، **ظَفِرَ - يَظْفَرُ**، **غَلَبَ - يَغْلِبُ**، **كَبَتَ - يَكْبِتُ**، **دَرَسَ - يَدْرُسُ**، **رَاضَ - يَروْضُ**

kbt - ykbt
	﴿Kâfir olanlardan bir tarafı kessin yahut onları **يكبتهم** de onlar hüsrana dönsünler (127)﴾ Âl-i İmrân
	﴿Şüphesiz Allah’a ve Resûlü’ne karşı gelenler **كبتوا**; kendilerinden öncekiler **كبت** edildiği gibi; ve biz apaçık âyetler indirdik; kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır (5)﴾ el-Mücâdele

Tefsirde geldi: **يَكْبِتُهم**: onları yenilgi ile, yani öldürme ile rezil eder; **كبتوا**: helâk edildiler ve lânetlendiler – rezil edildiler ve azap edildiler – öfkelendirildiler.

Muhtârü’s-sıhâh
● [**كبت**] ك ب ت: **الكَبْت** sarf (geri çevirme) ve zelil kılmadır; “Allah düşmanı **كَبَتَ** etti” denir; yani onu geri çevirdi ve zelil kıldı; **ضرب** bâbından; “onu yüzüstü **كبته** etti” yani onu yere serdi.

er-Râgıb
kbt
- **الكبت**: şiddetle geri çevirme ve alçaltma. Yüce Allah dedi ki: }Kendilerinden öncekiler **كبت** edildiği gibi **كبتوا** edildiler﴿[el-Mücâdele/5]; ve dedi ki:﴾Kâfir olanlardan bir tarafı kessin yahut onları **يكبتهم** de onlar hüsrana dönsünler{ [Âl-i İmrân/127].

Lisân’ın özeti:
1. **الكَبْتُ**: yere serme; onu **كَبَتَه** **يَكْبِتُه** **كَبْتاً**; böylece **فانْكَبَتَ**; onu yere serdi ve onu ümitsiz bıraktı.
2. Ve Allah onu yüzüstü **كَبَتَه** **كَبْتاً**; yani Allah onu yüzüstü yere serdi; böylece o muvaffak olmadı.
3. Ve el-Ferrâ dedi: **كُبِتُوا** yani Hendek günü öfkelendirildiler ve hüzünlendirildiler; kendilerinden önce peygamberlerle savaşan kimse **كُبِتَ** edildiği gibi; sanki öfke, onlarda ulaştığı mertebeye ulaşınca, onların ciğerlerine isabet etti de onları yaktı; **مَكْبُودٌ** ( **الدال** ile), yani hüzün onun ciğerine isabet etti; sonra **الدال**’ı **تاء**’ya çevirdi.
4. el-Cevherî: **الكَبْتُ** sarf (geri çevirme) ve zelil kılmadır.
5. Ve **الكَبْتُ**: adamın kırılması ve rezil edilmesidir.
6. Ve Allah düşmanı **كَبَتَ** etti **كَبْتاً**: onu öfkesiyle geri çevirdi.

Lisânü’l-ʿArab
● - **كبت**: **الكَبْتُ**: yere serme; onu **كَبَتَه** **يَكْبِتُه** **كَبْتاً**; böylece **فانْكَبَتَ**; ve denildi ki: **الكَبْتُ** bir şeyi yüzüstü yere sermektir. Hadiste: “Allah kâfiri **كَبَتَ** etti” yani onu yere serdi ve onu ümitsiz bıraktı. Ve Allah onu yüzüstü **كَبَتَه** **كَبْتاً**; yani Allah onu yüzüstü yere serdi; böylece o muvaffak olmadı. Aziz tenzilde: “**كُبِتُوا** kendilerinden öncekiler **كُبِتَ** edildiği gibi”; ve onda: “yahut onları **يَكْبِتَهُمْ** de hüsrana dönsünler”; Ebû İshâk dedi: **كُبِتُوا**’nun manası: zelil kılındılar ve azap ile yakalandılar; şu sebeple ki mağlup edildiler; Allah’a karşı gelen kendilerinden öncekilere inen gibi. el-Ferrâ dedi: **كُبِتُوا** yani Hendek günü öfkelendirildiler ve hüzünlendirildiler; kendilerinden önce peygamberlerle savaşan kimse **كُبِتَ** edildiği gibi. el-Ezherî dedi: el-Ferrâ için delil getiren kimse dedi ki: **الكَبْت**’in aslı **الكَبْد**’dir; sonra **الدال** **تاء**’ya çevrildi; **الكَبِد**’den alınmıştır; o, öfkenin ve kinlerin madenidir; sanki öfke, onlarda ulaştığı mertebeye ulaşınca, onların ciğerlerine isabet etti de onları yaktı; bunun için düşmanlara “onlar kara ciğerlilerdir” denildi. Hadiste: “O, Talha’yı hüzünlü, **مَكْبُوتاً** gördü” yani şiddetli hüzünlü; denildi ki: bunun aslı **مَكْبُودٌ**’dur, **الدال** ile; yani hüzün onun ciğerine isabet etti; sonra **الدال**’ı **تاء**’ya çevirdi. el-Cevherî: **الكَبْتُ** sarf (geri çevirme) ve zelil kılmadır; “Allah düşmanı **كَبَتَ** etti” denir; yani onu geri çevirdi ve zelil kıldı; ve onu **كَبَتَه**: yani onu yüzüstü yere serdi. Ve **الكَبْتُ**: adamın kırılması ve rezil edilmesidir. Ve Allah düşmanı **كَبَتَ** etti **كَبْتاً**: onu öfkesiyle geri çevirdi.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**كبت**) **الكاف** ve **الباء** ve **التاء** tek bir kelimedir; o, zelil kılmadan ve bir şeyden geri çevirmedendir. “Allah düşmanı **كَبَتَ** eder, **يَكْبِتُه**” denir; onu geri çevirdiği ve zelil kıldığı zaman. Yüce Allah dedi ki: ﴿Şüphesiz Allah’a ve Resûlü’ne karşı gelenler **كُبِتُوا**; kendilerinden öncekiler **كُبِتَ** edildiği gibi﴾ [el-Mücâdele 5].

el-Kâmûsü’l-muhît:
Onu **كبَتَهُ**; onu **يَكْبِتُهُ**: onu yere serdi, onu rezil etti, onu geri çevirdi, onu kırdı; ve düşmanı öfkesiyle geri çevirdi; ve onu zelil kıldı. Ve **المُكْتَبِتُ**: kederle dolu olan.

Tâcü’l-ʿarûs:
ك - ب - ت
“**كَبَتَهُ يَكْبِتُهُ**” **كَبْتاً**; **ضَرَبَ** sınırından: “onu yere serdi”; böylece **فانْكَبَتَ**; ve denildi ki: **كَبَتَ** şeyi: onu yüzüstü yere serdi; ve **الكَبْت**’in aslı: **الكَبُّ**’dur; o da yüzüstü atmadır; ve onu ibdâl üzere bunun dışında da kullanmışlardır. Şeyhimiz dedi: Hadiste: “Şüphesiz Allah kâfiri **كَبَتَ** etti” yani onu yere serdi ve onu ümitsiz bıraktı. Ve Allah onu yüzüstü **كَبَتَه**; yani onu yere serdi; böylece o muvaffak olmadı. **كَبَتَهُ**: “onu rezil etti”. **كبَتَهُ**: “onu geri çevirdi”. **كَبَتَهُ**: “onu kırdı”. **كَبَتَ**: “düşmanı öfkesiyle geri çevirdi”. Sıhâh’ta: **الكَبْتُ**: sarf (geri çevirme) ve zelil kılmadır; “Allah düşmanı **كَبَتَ** etti” denir; yani onu geri çevirdi ve “onu zelil kıldı”. Tenzilde: “**كُبِتُوا** kendilerinden öncekiler **كُبِتَ** edildiği gibi”; ve onda: “yahut onları **يَكْبِتَهُمْ** de hüsrana dönsünler”. Ebû İshâk dedi: **كُبِتُوا**’nun manası: zelil kılındılar ve azap ile yakalandılar; şu sebeple ki mağlup edildiler; Allah’a karşı gelen kendilerinden öncekilere inen gibi. el-Ferrâ dedi: **كُبِتُوا** yani Hendek günü öfkelendirildiler ve hüzünlendirildiler; kendilerinden önce peygamberlerle savaşan kimse **كُبِتَ** edildiği gibi. el-Ezherî dedi: el-Ferrâ için delil getiren kimse dedi ki: **الكَبْت**’in aslı **الكَبْد**’dir; sonra **الدال** **تاء**’ya çevrildi; **الكَبِد**’den alınmıştır; o, öfkenin ve kinlerin madenidir; sanki öfke, onlarda ulaştığı mertebeye ulaşınca, onların ciğerlerine isabet etti de onları yaktı; bunun için düşmanlara “onlar kara ciğerlilerdir” denildi; tekmilde böyledir. Hadiste: “O, Talha’yı hüzünlü, **مَكْبُوتاً** gördü” yani şiddetli hüzünlü; denildi ki: bunun aslı **مَكْبُودٌ**’dur, **الدال** ile; yani hüzün onun ciğerine isabet etti; sonra **الدال**’ı **تاء**’ya çevirdi. el-Mütenebbî dedi:
لأَكْبِتَ حَاسِدِي وأَرَى عَدُوِّى ... كأَنَّهُمَا ودَاعُكَ والرَّحِيلُ
Ve dediler: **كَبَتَهُ** “**كَبَدَهُ**” manasındadır; ciğerine isabet ettiği zaman; “**رَآهُ**” dedikleri gibi; ciğerini kestiği zaman. “**المُدَّثِّر**”deki el-ʿinâye’de: **الكَبْتُ**: öfke ve kederdir; ve “soğuttu **كبته**” “soğuttu **كبده**” manasındadır. Ve “**المُكْتَبِتُ**” o, “kederle dolu olan”dır; yahut öfkeyle. Ve dersin ki: hasmın **مَكْبُوتاً** ve düşmanın **مَبْكُوتاً** olmaya devam etsin. Mecazdan: falan, öfkesini içinin içinde **يَكْبِتُ** eder: onu dışarı çıkarmaz. Ve dersin ki: kim öfkesini içinin içinde **كَبَتَ** ederse, Allah onun düşmanını onun korkusundan **كَبَتَ** eder; **الأَساس**’ta böyledir. Ebû’l-ʿAbbâs eş-Şerîşî’nin Şerhu’l-Makâme es-Sanʿâniyye’sinde lafzen şudur: el-Asmaʿî dedi: Mekke yolu üzerinde bazı menzillerde idik; derken bir bedevî kadın üzerimize durdu da dedi: “Allah’ın size yedirdiğinden bize yedirin.” Bunun üzerine kavmin bazısı ona bir şey uzattı; o da dedi: “Allah sana karşı her düşmanı **كَبَتَ** etsin; nefsin hariç.” Bitti.
