# كبث (ك-ب-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A8%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - ب - ث
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والثاء والباء معهما
ك ث ب، ك ب ث مستعملان فقط كبث: كَثَبْتُ التراب ونحوه كثباً فانكثب، أي: نثرته. وسمي الكثيبُ لدقة ترابه، كأنه منثور بعضه فوق بعض رخاوة.
وكل طائفة من التمر والبر مصبوب فهو كُثْبَةٌ، وجمعه: كُثَبٌ.
والكَثَبُ: غاية قريبة، تقول: رماه من كَثَب.
والكاثِبةُ: ما ارتفع من منسج الفرس. والجميع: كواثبُ وأكثاب والكُثْبة: القليل من اللبن ونحوه من طعام وغيره.
وكَثَبْته، أكْثِبُه كَثْباً، أي: جمعته، فأنا كاثِبٌ من قوله:
ميلاء من معدن الصيران قاصية		أبعارهن على أهدافها كُـثَـبُ
والكاثِبُ: جبل حوله رواب، يقال لها النبي، الواحد: ناب، قال أوس ابن حجر:
لأصبح رتما دقاق الحصى		مكان النبي من الكاثـبِ
كثب: الكَباثُ: حمل الأراك المتفرق. ويقال: بل هو ما لم ينضج، ونضيجه: المرد. واسم ذلك كله: برير، قال:
كأدم الظباء ترف الكَباثا

##### Türkçe

**الكاف** ve **الثاء** ve **الباء** bunlarla birlikte

**ك ث ب**، **ك ب ث** yalnızca kullanılmıştır: **كبث**: Toprağı ve benzerini **كَثَبْتُ**; **كثباً** (olarak), böylece **فانكثب**; yani: onu saçtım. Ve **الكثيبُ**, toprağının inceliğinden dolayı adlandırıldı; sanki onun bir kısmı bir kısmının üstüne gevşeklik (hâlinde) serpilmiş gibidir.

Ve hurmadan ve buğdaydan her dökülmüş (yığılmış) topluluk, o **كُثْبَةٌ**’dir; onun çoğulu: **كُثَبٌ**.

Ve **والكَثَبُ**: yakın bir gaye; dersin ki: onu **كَثَب**’den attı.

Ve **والكاثِبةُ**: atın dokumasından (örgüsünden) yükselen şey. Ve hepsi: **كواثبُ** ve **أكثاب**. Ve **الكُثْبة**: sütün ve benzerinin, yiyecekten ve başkasından azı.

Ve onu **وكَثَبْته**; **أكْثِبُه كَثْباً**; yani: onu topladım; böylece ben **كاثِبٌ**’im; onun sözü(nden):
ميلاء من معدن الصيران قاصية		أبعارهن على أهدافها **كُـثَـبُ**

Ve **والكاثِبُ**: çevresinde tepeler olan bir dağ; onlara **النبي** denir; teki: **ناب**. **أوس ابن حجر** dedi:
لأصبح رتما دقاق الحصى		مكان **النبي** من **الكاثـبِ**

**كثب**: **الكَباثُ**: dağınık **الأراك**’ın yükü (meyvesi). Ve denilir: bilakis o, olgunlaşmamış olandır; onun olgunlaşması: **المرد**. Ve bunun hepsinin adı: **برير**. Dedi:
كأدم الظباء ترف **الكَباثا**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَباثُ بالفتح: النَضيجُ من ثمر الأراكِ. وكَبِثَ اللحمُ بالكسر، أي تَغَيَّرَ وأَرْوَحَ.

##### Türkçe

**الكَباثُ** (fetih ile): **الأراكِ** meyvesinden olgun olan. Ve et **كَبِثَ** (kesr ile), yani değişti ve kokuştu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ث ب
كثب ، كبث : ( مستعملان ) .
كبث : ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : البَرِيرُ : ثمَرُ الأراكِ ، والغَضُّ منه : المَرْدُ ، والنَّضيجُ : الكَبَاثُ .
وقال أبو عمرو : الكَبِيثُ : اللَّحْمُ الّذِي قد غُمّ ، وقد كَبَثْتُهُ فهوَ مَكْبُوثٌ وكَبيثٌ ، وأنشد :
أَصْبَحَ عمارٌ نشيطاً أَبِثَا
يَأَكلُ لحماً بَائتاً قد كَبِثَا
كثب : في حديث ماعزِ بنِ مالكٍ أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَمَرَ بِرَجْمِهِ ، حينَ اعْتَرَفَ بالزنا ثُمَّ قال : يَعْمِدُ أَحدُهمْ إلى المَرْأَةِ
المُغِيبَةِ فَيَخْدَعَهَا بالكُثْبَةِ ، لاَ أُوتي بأَحَدٍ مِنْكْم فعلَ ذلكَ إلاّ جَعَلْتُهُ نَكَالاً ) .
قال أبو عبيد : قال شُعبَةُ : سأَلْتُ سِمَاكاً عن الكُثْبةِ فقالَ : القليلُ من اللبن .
قال أبو عبيدٍ : وهوَ كذلكَ في غيرِ اللبنِ وكلُّ ما جمعتَهُ من طعامٍ أو غيرِه بعدَ أن يكونَ قليلاً فهوَ كُثْبَةٌ ، وجمعُهَا : كُثَبٌ .
وقال ذو الرُّمة يذكرُ أبعارَ البقَرِ :
مَيْلاَءَ منْ مَعْدِنِ الصّيرَانِ قاصيَةً
أَبْعَارُهُنَّ عَلَى أَهْدَافِهَا كُثَبُ
ويقال : كَثَبْتُ الشيءَ أكثِبُه كثْباً إذا جمعتَه .
وقال أوسُ بن حجرٍ :
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاق الحَصَى
مكانَ النَّبِيّ مِنَ الكَاثِبِ
قال يريدُ بالنَّبِّي : ما نَبَا من الحَصى إذا دُقّ فَنَدَرَ ، والكَاثِبُ : الجامعُ لمَا ندرَ منهُ ، ويقال : هما موضعانِ .
أبو حاتم : احْتَلَبُوا كُثَباً أي من كل شاةٍ شيئاً قليلاً ، وقد كثَبَ لبَنُها إذا قَلَّ ، إما عند غَزَارَةٍ ، وإمَّا عندَ قلّة كَلأ .
وقال الليثُ : يقالُ للتّمْرِ أو البُرِّ ونحوِه إذا كان مصبُوباً في مواضعَ ، فكلُّ صُوبةٍ منها : كُثْبَةٌ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : يقال للرَّجلِ إذا جاء يطلبُ القِرَى بِعِلّةِ الخِطبَةِ : إنهُ ليخْطُبُ كُثْبَةً ، وأَنشَد :
بَرَّحَ بالعيْنَيْنِ خَطَّابُ الكُثَبْ
يقولُ إني خَاطِبٌ وقدْ كذَبْ
وإنَّمَا يَخْطُبُ عُسًّا من حلبْ
وقال الفراءُ في قول الله عز وجل : ( وَالْجِبَالُ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيباً ) ( المزمل : 14 ) الكَثِيبُ : الرَّمل ، والمَهِيلُ : الذي يُحرَّكُ أَسفله فينهَالُ عليكَ منْ أَعلاهُ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الكَثِيبُ : القطعةُ من الرَّمْلِ تنقادُ مُحْدَوْدِبَةً .
وقال الليث : كثَبْتُ التُّرَابَ فَانكَثَبَ إذا نَثَرْتَ بعضهُ فوقَ بعضٍ .
وقال أبو زيد : كَثَبْتُ الطعامَ أَكْثُبُهُ كثْباً ونثَرْتُه نَثراً ، وهما واحدٌ .
وقال الليث : الكَاثِبَةُ : ما ارتفعَ من مَنْسِجِ الفرسِ ، والجميعُ : الكَوَاثِبُ ، والأكْثَابُ .
وقال الأصمعي : الكُثابُ : سهمٌ لا نصْلَ له ولا ريش يلعبُ به الصبيانُ .
وقال الراجزُ يصفُ حيةً :
كأنَّ قَرْصاً من طَحين مُعْتَلثْ
هامتُهُ في مِثْل كثَّابِ العَبِثْ
( ابن السكيت ) : أَكثَبَكَ الصيدُ فارمِهِ أي أَمكنكَ ودنا مِنْكَ ، وفلانٌ يرمِي من كثَبٍ ومن كثمٍ أي من قُرْبٍ وتمكُّنٍ .
وقال ابن شميلٍ . أَكثَب فلانٌ إلى القومِ أي دنا منهم ، وأكثبَ إلى الجبل أي دنا
منه ، وكَاثَبْتُ القومَ : أي دنوتُ منهم ، ويقال : كثَبَ القومُ إذا اجتمعُوا فهمْ كَاثِبُونَ .

##### Türkçe

ك ث ب
**كثب** , **كبث** : (ikisi de kullanılır).

**كبث** : (Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den): **البَرِيرُ**: **الأراكِ**’ın meyvesidir; ondan tazesi: **المَرْدُ**; olgunu: **الكَبَاثُ**.
Ebû Amr dedi: **الكَبِيثُ**: üstü örtülmüş olan ettir; ben onu **كَبَثْتُهُ**; o da **مَكْبُوثٌ** ve **كَبيثٌ** olur. Ve şu beyti okudu:
أَصْبَحَ عمارٌ نشيطاً أَبِثَا
يَأَكلُ لحماً بَائتاً قد كَبِثَا

**كثب** : Mâiz b. Mâlik hadîsinde: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) (zina itiraf edince onu recmetmeyi emrettiği, sonra da: “Onlardan biri, kocası yokken kalan kadına yönelir de onu **الكُثْبَةِ** ile aldatır; sizden bunu yapan birini bana getirirlerse mutlaka onu ibret kılarım” dediği) geçmiştir.
Ebû Ubeyd dedi: Şu‘be dedi ki: **الكُثْبةِ** hakkında Simâk’a sordum; dedi ki: sütten az miktar.
Ebû Ubeyd dedi: Sütün dışında da böyledir; yiyecekten veya başkasından az olduktan sonra topladığın her şey **كُثْبَةٌ**’dir; çoğulu: **كُثَبٌ**.
Zü’r-Rumme, sığır gübrelerini anarak dedi ki:
مَيْلاَءَ منْ مَعْدِنِ الصّيرَانِ قاصيَةً
أَبْعَارُهُنَّ عَلَى أَهْدَافِهَا كُثَبُ
Ve denir: Bir şeyi topladığında: onu **كَثَبْتُ**; **أكثِبُه** **كثْباً**.
Evs b. Hacer dedi ki:
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاق الحَصَى
مكانَ النَّبِيّ مِنَ الكَاثِبِ
Diyor ki: **النَّبِّي** ile, çakıl dövülünce sıçrayıp dağılanı kasteder; **الكَاثِبُ** ise ondan dağılanı toplayandır; ve denir ki: ikisi de iki yerdir.
Ebû Hâtim: **احْتَلَبُوا كُثَباً**; yani her koyundan az bir şey. Ve onun sütü azaldığında: **كثَبَ لبَنُها**; ya bolluk zamanında, ya da otun azlığı zamanında.
Leys dedi: Hurma veya buğday ve benzeri, yerlere dökülmüş olduğunda denir; ondan her bir döküntü: **كُثْبَةٌ**’dir.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): Bir adam, evlenme isteği bahanesiyle ikram istemeye geldiğinde ona denir ki: “O, **كُثْبَةً** istemeye geliyor.” Ve şu beyti okudu:
بَرَّحَ بالعيْنَيْنِ خَطَّابُ الكُثَبْ
يقولُ إني خَاطِبٌ وقدْ كذَبْ
وإنَّمَا يَخْطُبُ عُسًّا من حلبْ
Ferrâ, Aziz ve Celîl olan Allah’ın sözü hakkında: (**وَالْجِبَالُ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيباً**) (el-Müzzemmil: 14) dedi ki: **الكَثِيبُ**: kumdur; **المَهِيلُ**: altı hareket ettirilince üstünden üzerine dökülen şeydir.
(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den): **الكَثِيبُ**: kumdan, uzayıp giden, tümsekli bir parçadır.
Leys dedi: Toprağı üst üste serptiğinde: **كثَبْتُ التُّرَابَ**; o da **فَانكَثَبَ**.
Ebû Zeyd dedi: Yiyeceği **كثَبْتُ**; **أَكْثُبُهُ** **كثْباً**; ve onu **نثَرْتُه** **نَثراً**; ikisi birdir.
Leys dedi: **الكَاثِبَةُ**: atın omuz başından yükselen şeydir; hepsi: **الكَوَاثِبُ** ve **الأكْثَابُ**.
Asmaî dedi: **الكُثابُ**: ucu ve tüyü olmayan, çocukların oynadığı oktur.
Recez söyleyen, bir yılanı tasvir ederek dedi ki:
كأنَّ قَرْصاً من طَحين مُعْتَلثْ
هامتُهُ في مِثْل كثَّابِ العَبِثْ
(İbnü’s-Sikkît): Av sana imkân verip yaklaştığında: **أَكثَبَكَ الصيدُ**; “onu at” (yani vur). Ve falan, **كثَبٍ**’den ve **كثمٍ**’den atar; yani yakınlıktan ve imkân bulmaktan.
İbn Şümeyl dedi: Falan, kavme yaklaştığında: **أَكثَب**; dağa yaklaştığında: **أكثبَ**. Ve **كَاثَبْتُ القومَ**: yani onlara yaklaştım. Ve denir: Kavim toplandığında: **كثَبَ القومُ**; onlar da **كَاثِبُونَ**’dur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والباء وما يثلثهما)
(كبت)  الكاف والباء والتاء كلمة واحدة، وهي من الإذلال والصَّرفِ عن الشيء. يقال: كَبَتَ اللهُ العدُوَّ يَكْبِتُه، إذا صَرَفَهُ وأذلَّهُ. قال الله تعالى: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5].
(كبث)  الكاف والباء والثاء كلمةٌ، وهي الكَبَاث، يقال: إنَّه حَمْل الأراك. وحَكَوْا عن الشَّيباني: كَبِثَ اللَّحمُ: تغيَّرَ وأرْوَحَ. قال:
أصبَحَ عمّارٌ نَشِيطاً أَبِثَا *** يأكُلُ لحماً بائتاً قد كَبِثَا([1])(كبح)  الكاف والباء والحاء كلمة. يقال: كَبَحْت الفرس بلجامه أكْبَحُه.
(كبد)  الكاف والباء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّة في شيء وقُوّة. من ذلك الكَبَد، وهي المشقّة. يقال: لَقِيَ فلانٌ من هذا الأمر كَبَداً، أي مشَقة. قال تعالى: ﴿لَقَدْ خَلقْنَا الإنسانَ في كَبَدٍ﴾ [البلد 4]. وكابدتُ الأمر: قاسيتُه في مشقّة. ومن الباب الكَبِد، وهي معروفة، سمِّيت كَبِداً لتكبُّدِها. والأكبد: الذي نَهَدَ موضعُ كَبِده. وكَبَدْتُ الرّجُل: أصبتُ كَبِدَه. وكَبِدُ القوسِ: مستعارٌ من كَبِد الإنسان، وهو مَقْبِضُها. وقوسٌ كَبْداء: إذا مَلأ مَقْبِضُها الكفّ. ومن الاستعارة: كَبِد السَّماء: وسطها. ويقولون: كُبَيْدَاء السَّماء، كأنَّهُم صغّروها، وجمعوها على كُبَيدات([2]). ويقال: تكبَّدَتِ الشّمس، إذا صارت في كَبِد السماء. والكُبَادُ: وجَعُ الكَبِد. وتَكَبَّدَ اللَّبنُ: غَلُظَ وخَثُر.
(كبر)  الكاف والباء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِلاف الصِّغَر. يقال: هو كَبيرٌ، وكُبَار، وكُبَّار. قال الله تعالى: ﴿وَمَكَرُوا مَكْراً كُبَّاراً﴾ [نوح 22]. والكِبْرُ: مُعظَم الأمر، قولـه عزّ وعلاَ: ﴿والَّذِي تَوَلّى كِبْرَهُ﴾ [النور 11]، أي مُعظَم أمرِه. ويقولون: كِبْرُ سياسةِ القوم في المال. فأمَّا الكُبْر بضم الكاف فهو القُعدد. يقال: الوَلاء للكُبْر، يراد به أقْعَد القَوم في النَّسَب، وهو الأقربُ إلى الأب الأكبر.
ومن الباب الكِبَر، وهو الهَرَم. والكِبْر: العظَمة، وكذلك الكِبرياء. ويقال: وَرِثُوا المجدَ كابِراً عن كابر، أي كبيراً عن كبيرٍ في الشَّرفِ والعِزّ. وعلَتْ فلاناً كَبْرَةٌ، إذا كَبِر. ويقال: أكبَرْتُ الشّيءَ: استعظمتُه.
(كبس)  الكاف والباء والسين أصلٌ صحيح، وهو من الشَّيء يُعْلَى بالشَّيء الرَّزين، ثم يقاس على هذا ما يكونُ في معناه. من ذلك الكَبْس: طَمُّك الحُفَيرةَ بالتُّراب. والتُّراب كِبْسٌ. ثمَّ يتَّسعون فيقولون: كَبَس فلانٌ رأسَه في ثوبه، إذا أدخَلَه فيه. والأرنبةُ الكابسة، هي المقبلةُ على الجَبْهة في غِلَظٍ وارتفاع. يقال منه كَبَسَتْ. ومن الباب الكِباسَة: العِذْق التامُّ الحمل. [و] الكبيس: التمرُ يُكبَس. والكابوس: ما يَقَع على الإنسان باللَّيل. قال ابن دريد([3]): أحسبه مولَّداً. والكَبِيس: حَلْيٌ يُصاغ مجوَّفاً* ثمَ يُحشَى طيناً. والكُباس والأكبَس: العظيم الرَّأس.
(كبش)  الكاف والباء والشين كلمةٌ واحدة، وهي الكَبْش، وهو معروف. وكبْشُ الكتيبةِ: عظيمُها ورئيسُها. قال:

ثمَّ ما هابُوا ولكن قدّموا *** سكبشَ غاراتٍ إذا لاقى نَطَحْ([4])(كبع)  الكاف والباء والعين. قالوا - والله أعلم بصحَّته- إنَّ الكَبْع: نقد الدِّرهم والدِّينار. قال:
قالوا لِيَ اكْبَعْ قلتُ لَسْتُ كابِعاً *** وقُلتُ لا آتِي الأميرَ طائعا([5])(كبل)  الكاف والباء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حَبْسٍ ومنع. من ذلك الكَِبْل: القَيد الضَّخم. يقال: كَبَلْتُ الأسيرَ وكَبَّلتُه. ويقولون: إنَّ الكابول: حِبالةُ الصَّائد. فأمَّا المكابَلة فهو من هذا أيضاً، وهو التَّأخير في الدَّين، يقال: كَبَلتُك دينَك، وذلك من الحبس أيضاً. ومن الباب أيضاً المكابَلة: أن تُباعَ الدَّارُ إلى جنب دارِك وأنت محتاجٌ إليها فتؤخر شراءها ليشتريَها غيرُك ثم تأخذَها بالشُّفعة. وقد كُرِه ذلك.
(كبن)  الكاف والباء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على قَبْضٍ وتقبُّض. يقال للبخيل: الكُبُـنَّة: وقد اكبَأَنَّ، إذا تَقبَّض حين سئل. ويقال: كبَن الدَّلوَ، إذا ثَنَى فَمَها وخَرزَه ويقال له الكَبْن. ومن الباب كَبَن عن الشيء: عَدَل، وكَنَب أيضاً. والمكبون من الخيل: القصير القوائم.
ومما قيس على هذا قولُهم: تَكبَّن([6])، إذا سَمِن. ولا يكون ذلك إلاَّ في تجمُّع لحم. ويقولون: كَبَن كُبُوناً، إذا عَدا في لِينٍ واسترسالٍ.
(كبو)  الكاف والباء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على سُقوطٍ وتزيُّل. يقال: كبا لوجهه يَكبُو، وهو كابٍ، إذا سَقَط. قال:
فكَبَا كما يكبُو فنِيقٌ تَارِزٌ *** بالخَبْتِ إلاّ أنَّه هو أبْرَعُ([7])ويقال: كبا الزّندُ يكبُو، إذا لم يُخرِجْ نارَه. ويقال: كَبَوْتُ الكُوزَ وغيرَه، إذا صبَبْتَ ما فيه. والتُّراب الكابي: الذي لا يستقرُّ على وَجْه الأرض.
ويقال: هو كابِي الرَّماد، أي عظيمُه، ينهال. ومن الباب الكِبا([8]): الكُنَاسة؛ والجمع الأكباء.
ومما شذَّ من هذا الأصل الكِبَاء ممدود، وهو ضربٌ من العُود. يقال كَبُّوا ثيابَكم، أي بَخِّروها. قال:
* ورنداً ولُبْنَى والكِباءَ المُقَتَّرَا([9]) *
--------------ـــ
([1]) الرجز لأبي زرارة النصري، كما سبق في حواشي (أبث).
([2]) الحق أن هذه جمع "كبيدة" تصغير كبد.
([3]) الجمهرة (1: 287).
([4]) للأعشى في ديوانه 160 برواية: "ثم ما كاءوا".
([5]) الرجز في اللسان (كبع).
([6]) في الأصل "كمن"، وأثبت ما في المجمل على أن الكلمة لم ترد في اللسان أو القاموس.
([7]) لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 15) واللسان (كبا، ترز) والمفضليات (2: 227).
([8]) وكذا في اللسان. وفي اللسان أيضاً: "الكبا: الكناسة والزبل، يكون مكسوراً ومضموماً، فالمكسور: جمع كبة -أي بالكسر- والمضموم جمع كبة- أي بالضم".
([9]) لامرئ القيس في ديوانه 94 واللسان (كبا). وصدره:
* وبانا وألويا من الهند ذاكيا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الكاف** و**الباء** وما يثلثهما)

(**كبت**)  **الكاف** ve**الباء** ve**التاء** tek bir kelimedir; o, alçaltmadan ve bir şeyden çevirmektendir. Denir: Allah düşmanı **كَبَتَ** eder, onu **يَكْبِتُه**; onu çevirdiği ve alçalttığı zaman. Allah تعالى dedi: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ **كُبِتُوا** كَمَا **كُبِتَ** الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5].

(**كبث**)  **الكاف** ve**الباء** ve**الثاء** bir kelimedir; o, **الكَبَاث**’tır. Denir: O, **الأراك**’ın yüküdür (meyvesidir). Ve **الشَّيباني**’den hikâye ettiler: **كَبِثَ** et: et değişti ve koktu. Dedi:
أصبَحَ عمّارٌ نَشِيطاً أَبِثَا *** يأكُلُ لحماً بائتاً قد **كَبِثَا**([1])(**كبح**)  **الكاف** ve**الباء** ve**الحاء** bir kelimedir. Denir: Atı gemiyle **كَبَحْتُ**; onu **أكْبَحُه**.

(**كبد**)  **الكاف** ve**الباء** ve**الدال** sahih bir asıldır; bir şeyde şiddete ve kuvvete delâlet eder. Bundan: **الكَبَد**; o, meşakkattir. Denir: Falan kimse bu işten **كَبَداً** ile karşılaştı; yani meşakkat. تعالى dedi: ﴿لَقَدْ خَلقْنَا الإنسانَ في **كَبَدٍ**﴾ [البلد 4]. Ve işi **كابدتُ**: onu meşakkat içinde çektim. باب’dan: **الكَبِد**; o, bilinir; **لتكبُّدِها** sebebiyle **كَبِداً** diye adlandırıldı. Ve **الأكبد**: **كَبِده**’nin yeri kabarmış olan. Ve adamı **كَبَدْتُ**: onun **كَبِدَه**’sine isabet ettim. Ve yayın **كَبِدُ**’i: insanın **كَبِد**’inden ödünçtür; o, onun tutacağıdır. Ve **قوسٌ كَبْداء**: tutacağı avucu doldurduğu zaman. Ve istiâreden: göğün **كَبِد**’i: onun ortası. Ve derler: göğün **كُبَيْدَاء**’sı; sanki onu küçülttüler ve onu **كُبَيدات** üzerine cem ettiler([2]). Ve denir: Güneş **تكبَّدَتِ**; göğün **كَبِد**’inde olduğu zaman. Ve **الكُبَادُ**: **الكَبِد** ağrısıdır. Ve süt **تَكَبَّدَ**: kalınlaştı ve pıhtılaştı.

(**كبر**)  **الكاف** ve**الباء** ve**الراء** sahih bir asıldır; küçüklüğün zıddına delâlet eder. Denir: O **كَبيرٌ**’dir; ve **كُبَار**; ve **كُبَّار**. Allah تعالى dedi: ﴿وَمَكَرُوا مَكْراً **كُبَّاراً**﴾ [نوح 22]. Ve **الكِبْرُ**: işin büyüğü; عزّ وجلّ sözüdür: ﴿والَّذِي تَوَلّى **كِبْرَهُ**﴾ [النور 11]; yani onun işinin büyüğü. Ve derler: Malda kavmin siyasetinin **كِبْرُ**’ü. Amma **الكُبْر** (kâf’ın dammesiyle) o, **القُعدد**’dır. Denir: Velâ **للكُبْر**’dür; bununla kavmin nesepte en çok oturanı kastedilir; o, en büyük babaya en yakın olandır.
Ve باب’dan: **الكِبَر**; o, ihtiyarlıktır. Ve **الكِبْر**: azamettir; ve كذلك **الكِبرياء**. Ve denir: Şerefte ve izzette büyükten büyüğe olmak üzere, **كابِراً عن كابر** olarak şanı miras aldılar. Ve falana bir **كَبْرَةٌ** yükseldi; **كَبِر** olduğu zaman. Ve denir: Şeyi **أكبَرْتُ**: onu büyük saydım.

(**كبس**)  **الكاف** ve**الباء** ve**السين** sahih bir asıldır; o, ağır bir şeyle bir şeyin üstünün örtülmesindendir; sonra bunun mânâsında olan şeye kıyas edilir. Bundan: **الكَبْس**: çukuru toprakla doldurmandır. Ve toprak **كِبْسٌ**’tır. Sonra genişlerler de derler: Falan başını elbisesinin içine **كَبَس** etti; onu onun içine soktuğu zaman. Ve **الأرنبةُ الكابسة**: kalınlık ve yükseklik içinde alna doğru gelen (kısımdır). Ondan denir: **كَبَسَتْ**. Ve باب’dan: **الكِباسَة**: yükü tamam olan salkımdır. [Ve] **الكبيس**: hurmadır; **يُكبَس** edilir. Ve **الكابوس**: geceleyin insanın üzerine düşen şeydir. **ابن دريد**([3]) dedi: Onun müvelled olduğunu sanıyorum. Ve **الكَبِيس**: içi boş olarak dökülen, sonra çamurla doldurulan bir süstür. Ve **الكُباس** ve**الأكبَس**: büyük başlıdır.

(**كبش**)  **الكاف** ve**الباء** ve**الشين** tek bir kelimedir; o, **الكَبْش**’tır; o, bilinir. Ve ordunun **كبْشُ**’u: onun büyüğü ve reisidir. Dedi:

ثمَّ ما هابُوا ولكن قدّموا *** سكبشَ غاراتٍ إذا لاقى نَطَحْ([4])(**كبع**)  **الكاف** ve**الباء** ve**العين**. Dediler —Allah onun sıhhatini daha iyi bilir—: **الكَبْع**: dirhem ve dinarın nakdidir. Dedi:
قالوا لِيَ اكْبَعْ قلتُ لَسْتُ كابِعاً *** وقُلتُ لا آتِي الأميرَ طائعا([5])(**كبل**)  **الكاف** ve**الباء** ve**اللام** sahih bir asıldır; hapsetmeye ve men etmeye delâlet eder. Bundan: **الكَِبْل**: iri bağdır. Denir: Esiri **كَبَلْتُ** ve onu **كَبَّلتُ**. Ve derler: **الكابول**: avcının ağıdır. Amma **المكابَلة**: bu da bundandır; o, borçta geciktirmedir. Denir: Borcunu sana **كَبَلتُ**; bu da hapsetmedendir. Ve باب’dan da: **المكابَلة**: evin, senin evinin yanına satılması ve senin ona muhtaç olman; sonra başkası onu satın alsın diye onun satın alınmasını geciktirmen; sonra onu şuf‘a ile almandır. Ve bu kerih görülmüştür.

(**كبن**)  **الكاف** ve**الباء** ve**النون** sahih bir asıldır; kabzetmeye ve büzülmeye delâlet eder. Cimriye: **الكُبُـنَّة** denir; ve **اكبَأَنَّ** etmiştir; sorulduğu zaman büzüldüğünde. Ve denir: Kovayı **كبَن** etti; ağzını büktüğü ve onu diktiği zaman; ve ona **الكَبْن** denir. Ve باب’dan: bir şeyden **كَبَن** etti: saptı; ve **كَنَب** da. Ve atlardan **المكبون**: kısa bacaklıdır.
Ve bunun üzerine kıyas edilenlerden, onların şu sözüdür: **تَكبَّن**([6]); semirdiği zaman. Bu ancak etin toplanmasında olur. Ve derler: **كَبَن كُبُوناً**; yumuşaklık ve salıverilmişlik içinde koştuğu zaman.

(**كبو**)  **الكاف** ve**الباء** ve illetli harf sahih bir asıldır; düşmeye ve kaymaya delâlet eder. Denir: Yüzüstü **كبا** eder; **يَكبُو**; ve o **كابٍ**’dir; düştüğü zaman. Dedi:
فكَبَا كما يكبُو فنِيقٌ تَارِزٌ *** بالخَبْتِ إلاّ أنَّه هو أبْرَعُ([7])Ve denir: Çakmak taşı **كبا** eder; **يكبُو**; ateşini çıkarmadığı zaman. Ve denir: Testiyi ve başkasını **كَبَوْتُ**; içindekini döktüğün zaman. Ve **التُّراب الكابي**: yer yüzünde durmayan topraktır.
Ve denir: O, külün **كابِي**’sidir; yani onun büyüğüdür; dökülür. Ve باب’dan: **الكِبا**([8]): süprüntü; cem‘i **الأكباء**.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الكِبَاء** (medli); o, ağaçtan bir türdür. Denir: Elbiselerinizi **كَبُّوا**; yani onları tütsüleyin. Dedi:
* ورنداً ولُبْنَى و**الكِباءَ** المُقَتَّرَا([9]) *
--------------ـــ
([1]) Recez, daha önce (أبث) haşiyelerinde geçtiği üzere, Ebû Zurâre en-Nasrî’nindir.
([2]) Hakikat şu ki bu, **كبد**’in tasğîri olan “**كبيدة**”nin cem‘idir.
([3]) el-Cemhere (1: 287).
([4]) el-A‘şâ’nındır; divanında 160; “ثم ما كاءوا” rivayetiyle.
([5]) Recez, Lisân’da (كبع)’dadır.
([6]) Asılda “كمن”dir; kelimenin Lisân’da veya Kâmûs’ta vârid olmaması üzerine, el-Mücmel’de olan sabit kılındı.
([7]) Ebû Züeyb’indir; Dîvânü’l-Hüzeliyyîn (1: 15) ve Lisân (كبا، ترز) ve el-Mufaddaliyyât (2: 227).
([8]) Lisân’da da böyledir. Lisân’da ayrıca: “**الكبا**: süprüntü ve gübre; kesreli de dammeli de olur; kesreli olan: **كبة**’nin cem‘idir —yani kesre ile—; dammeli olan da **كبة**’nin cem‘idir —yani damme ile—.”
([9]) İmru’ül-Kays’ındır; divanında 94 ve Lisân (كبا)’dadır. Ve صدر’ü:
* وبانا وألويا من الهند ذاكيا *

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَصمعي: البَريرُ ثمر الأَراك، فالغَضُّ منه المَرْدُ،
والنَّضيجُ الكَباثُ. قال ابن سيده: الكَبَاثُ، بالفتح: نضيجُ ثمر الأَراك؛ وقيل: هو ما لم يَنْضَجْ منه؛ وقيل: هو حَمْلُه إِذا كان مُتَفَرِّقاً، واحدته: كَباثَةٌ؛ قال:
يُحَرِّكُ رأْساً كالكَباثَةِ، واثِقاً
بِوِرْدِ فَلاةٍ، غَلَّسَتْ وِرْدَ مَنْهَلِ
الجوهري: ما لم يَنْضَجْ من الكَباثِ، فهو بريرٌ. وفي حديث جابر: كُنَّا نَجْتَني الكَباثَ، هو النضيجُ من ثمر الأَراك. قال أَبو حنيفة: الكَباثُ فُوَيْقَ حَبِّ الكُسْبَرة في المِقْدار، وهو يَمْلأُ مع ذلك كَفَّي الرجُل، وإِذا الْتَقَمه البعيرُ فَضَل عن لُقْمته.
وكَبِثَ اللحمُ، بالكسر، أَي تَغَيَّر وأَرْوَحَ؛ وأَنشد: يَأْكُلُ لَحْماً بائِتاً، قد كَبِثا
أَبو عمرو: الكَبيثُ اللحم قد غَمِرَ. وقد كَبَثْتُه، فهو مَكْبُوثٌ، وكَبيثٌ؛ وأَنشد:
أَصْبَح عَمَّارٌ نَشيطاً أَبِثا،
يَأْكُلُ لَحْماً بائِثاً، قد كَبِثا
وكَبَثٌ: موضع، زَعَمُوا.

##### Türkçe

**الأَصمعي**: **البَريرُ** **الأَراك**’ın meyvesidir; ondan **الغَضُّ** olanı **المَرْدُ**’dur, olgun olanı **الكَباثُ**’tır. **ابن سيده** dedi: **الكَبَاثُ**—fetha ile—**الأَراك** meyvesinin olgunudur; ve denildi ki: ondan olgunlaşmamış olandır; ve denildi ki: dağınık olduğu zaman onun yüküdür, onun bir tanesi: **كَباثَةٌ**; dedi ki:
يُحَرِّكُ رأْساً كالكَباثَةِ، واثِقاً
بِوِرْدِ فَلاةٍ، غَلَّسَتْ وِرْدَ مَنْهَلِ

**الجوهري**: **الكَباثِ**’tan olgunlaşmamış olan, o **بريرٌ**’dir. **جابر** hadîsinde: Biz **الكَباثَ** toplardık; o, **الأَراك** meyvesinin olgunudur. **أَبو حنيفة** dedi: **الكَباثُ**, miktar bakımından **حَبِّ الكُسْبَرة**’den birazcık büyüktür; bununla beraber erkeğin iki avucunu doldurur; deve onu lokma edindiğinde, onun lokmasından artar.

Ve **كَبِثَ اللحمُ**—kesra ile—yani değişti ve kokuştu; ve inşad etti:
يَأْكُلُ لَحْماً بائِتاً، قد كَبِثا

**أَبو عمرو**: **الكَبيثُ** (olan) et, (üzerine) **غَمِرَ** (sinmiş) olandır. Ve ben onu **كَبَثْتُه**; o hâlde o **مَكْبُوثٌ**’tur, ve **كَبيثٌ**; ve inşad etti:
أَصْبَح عَمَّارٌ نَشيطاً أَبِثا،
يَأْكُلُ لَحْماً بائِثاً، قد كَبِثا

Ve **كَبَثٌ**: bir yer(ism)i, zannettiler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكباث، كسحاب: النضيج من ثمر الأراك  ، قاله ابن الأعرابي. وفي المحكم: وقيل: هو ما لم بنضج منه، وقيل: هو حمله إذا كان متفرقا، واحدته كباثة، قال:
  يحرك رأسا كالكباثة واثقـا                      بورد فلاة غلست ورد منهل وفي الصحاح: ما لم ينضج من الكباث فهو برير. وقال أبو حنيفة: الكباث فويق حب الكسبرة في المقدار، وهو يملأ مع ذلك كفى الرجل، وإذا التقمه البعير فضل عن لقمته.  وكبث اللحم، كفرح: تغير وأروح  . عن أبي عمرو: الكبيث: اللحم قد غم وقد  كبثته أنا: غممته  . هو  لحم كبيث، ومكبوث  وينشد لأبي زرارة النصرى:
  أصبح عمار نشيطا أبثا
  يأكل لحما بائتا قد كبثا  والكنبث بالضم: الصلب الشديد، والمنقبض البخيل، كالكنبوث والكنابث  ، بضم أولهما أيضا، والنون زائدة، وقيل بأصالتها، وسيأتي للمصنف بعد.  وتكبيث السفينة  هو  أن تجنح  أي تمال  إلى الأرض، ويحول ما فيها إلى  السفينة  الأخرى  . وكباثة بن أوس، بالفتح: أخو عرابة، له صحبة، ذكره الجماهير، استدركه شيخنا.

##### Türkçe

**الكباث**، كسحاب: **الأراك** meyvesinin olgunu; bunu İbnü’l-A‘râbî söylemiştir. **المحكم**’de: Ve denildi ki: ondan olgunlaşmamış olanıdır; ve denildi ki: dağınık olduğu zaman onun yemişidir; onun bir tanesi **كباثة**’dir, dedi ki:
  “Bir başı, güvenerek, **الكباثة** gibi hareket ettirir;
                      bir ıssızlığın gül suyuna (vardı), bir su başına varış karanlıkta oldu.”

**الصحاح**’ta: **الكباث**’tan olgunlaşmamış olan şey **برير**’dir. Ebû Hanîfe dedi ki: **الكباث** miktarca kişniş tanesinin üstündedir; bununla beraber erkeğin avucunu doldurur; deve onu lokma edinse, lokmasından artar.

Ve **كبث** et, كفرح: değişti ve koktu. Ebû Amr’dan: **الكبيث**: bozulmuş et; ve ben onu **كبثته**: onu bozdum. O, **لحم كبيث** ve **مكبوث** ettir. Ebû Zurâre en-Nasrî’ye ait olarak rivayet edilir:
  “Ammâr sabahleyin canlı, **أبثا** oldu;
  bozulmuş, gecelik et yer; gerçekten **كبثا** oldu.”

Ve **الكنبث** (ötre ile): katı, şiddetli; ve büzülen cimri; **الكنبوث** ve **الكنابث** gibi; ikisinin evveli de ötre ile; ve **النون** ziyadedir; ve denildi ki aslîdir; musannife sonra gelecektir.

Ve **تكبيث السفينة**: karaya oturmasıdır; yani yere meyletmesidir; ve içindekini öteki **السفينة**’ye aktarır.

Ve **كباثة بن أوس** (fetih ile): **عرابة**’nin kardeşidir; onun sohbeti vardır; cumhur onu zikretti; şeyhimiz onu istidrâk etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَبِثَ
1 كَبِثَ ذ , aor. كَبَثَ , It (flesh meat) became altered and stinking. (S, K,) ― -b2- كَبَثَ, (aor. كَبُثَ , inf. n. كَبْثٌ, TK,) He covered over (غَمّ) flesh-meat, (K,) so that it became altered and stinking. (TK.)

كبّث السَّفِينَةَ
2 كبّث السَّفِينَةَ ذ , inf. n. تَكْبِيثٌ, He inclined the ship towards the shore, and transferred what was in it to another ship. (K.)

كَبَاثٌ
كَبَاثٌ ذ [coll. gen. n.] What is ripe of the fruit of the أَرَاك; (IAar, S, K;) what is unripe thereof being called بَرِير: (S:) or what has become black thereof: (TA in art. برم: [see also مَرْدٌ:]) or what is unripe thereof: (M:) or, as some say, the fruit of that tree when scattered: n. un. with ة: (TA:) the كباث are, in quantity (مِقْدَار), a little above the grains of the coriander, and fill both the hands of a man; being more than a camel takes at once into his mouth. (AHn.)

لَحْمٌ كَبِيثٌ
لَحْمٌ كَبِيثٌ ذ , and ↓ مَكْبُوثٌ, Flesh-meat that has been covered, (K,) [and] become [in consequence] altered and stinking. (TK.) AA explains كَبِيثٌ by the words لَحْمٌ قَدْ غُمَّ. (TA.)

كُنْبُثٌ
كُنْبُثٌ ذ and كُنْبُوثٌ and كُنَابِثٌ Hard and strong. (K.) ― -b2- Also, all the three words, Contracted [in disposition], and niggardly, or stingy. (K.) Accord. to some, the ن is a radical letter. (TA.) [See also art. كنبث.]

مَكْبُوثٌ
مَكْبُوثٌ ذ : see كَبِيثٌ.

##### Türkçe

**كَبِثَ**
1 **كَبِثَ** ذ , muzâri‘ **كَبَثَ** , O (et, etlik) bozulmuş ve kokmuş oldu. (S, K,) ― -b2- **كَبَثَ**, (muzâri‘ **كَبُثَ** , mastar ismi **كَبْثٌ**, TK,) O, etliği (K,) bozulup kokması için örttü (غَمّ). (TK.)

**كبّث السَّفِينَةَ**
2 **كبّث السَّفِينَةَ** ذ , mastar ismi **تَكْبِيثٌ**, O, gemiyi kıyıya doğru eğdi ve içindekini başka bir gemiye aktardı. (K.)

**كَبَاثٌ**
**كَبَاثٌ** ذ [cins topluluk ismi] **أَرَاك** ağacının meyvesinden olgun olan şey; (IAar, S, K;) onun olgun olmayanına **بَرِير** denir: (S:) yahut onun kararmış olanı: (TA, برم maddesinde: [ayrıca **مَرْدٌ**’e de bak:]) yahut onun olgun olmayanı: (M:) yahut, bazılarının dediğine göre, o ağacın meyvesi saçıldığında: tekil ismi ة ile: (TA:) **كباث**lar, miktar (مِقْدَار) bakımından, kişniş tanelerinden biraz daha büyüktür ve bir adamın iki elini doldurur; bir devenin bir defada ağzına aldığı şeyden daha fazladır. (AHn.)

**لَحْمٌ كَبِيثٌ**
**لَحْمٌ كَبِيثٌ** ذ , ve ↓ **مَكْبُوثٌ**, örtülmüş (K,) [ve bunun sonucunda] bozulmuş ve kokmuş etlik. (TK.) AA, **كَبِيثٌ**’i **لَحْمٌ قَدْ غُمَّ** sözleriyle açıklar. (TA.)

**كُنْبُثٌ**
**كُنْبُثٌ** ذ ve **كُنْبُوثٌ** ve **كُنَابِثٌ** Sert ve güçlü. (K.) ― -b2- Ayrıca, bu üç kelimenin hepsi: tabiatça daralmış [huylu], ve cimri, yahut pinti. (K.) Bazılarına göre, **النون** kök harftir. (TA.) [Ayrıca **كنبث** maddesine de bak.]

**مَكْبُوثٌ**
**مَكْبُوثٌ** ذ : **كَبِيثٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَبَثَ
كَبَثَ U ( n. ac. كَبْث 1 ),
a.  Covered over, rendered stinking ( meat ).

كَبِثَ
كَبِثَ A ( n. ac. كَبَث 4 ),
a.  Stank, was putrid; putrefied ( meat ).

كَبَّثَ
كَبَّثَ II ,
a.  Unladed ( ship ).

كَبَاْث
كَبَاْث 22 ,
a.  Ripe fruit of the arāktree.

كَبِيْث
كَبِيْث 25 ,
a.  Putrid, stinking.

كَبڤثَ
N. P. كَبڤثَ I ,
a.  see 25 .

##### Türkçe

**كَبَثَ**
**كَبَثَ** U (mast. isim **كَبْث** 1),
f. Üstünü örttü, kokar hâle getirdi (et).

**كَبِثَ**
**كَبِثَ** A (mast. isim **كَبَث** 4),
f. Kötü koktu, çürük oldu; çürüdü (et).

**كَبَّثَ**
**كَبَّثَ** II,
f. Yükünü boşalttı (gemi).

**كَبَاْث**
**كَبَاْث** 22,
i. Arak ağacının olgun meyvesi.

**كَبِيْث**
**كَبِيْث** 25,
s. Çürük, kötü kokulu.

**كَبڤثَ**
Özel isim. **كَبڤثَ** I,
f. 25’e bak.
