# كبد (ك-ب-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A8%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kumluğun veya geniş bir sahanın orta yerine veya merkezine kebed denir

- Harfler: ك - ب - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَبَدٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Orta yer (Tuba uterina) | 1 | 1 | [90:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/ayet/90:4.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
2. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كبد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md), [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md), [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismin, göğün veya arazinin tam ortası, ağırlık merkezi ve ciğer gibi iç organ yoğunlaşması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın varoluşsal merkezinde yer alan kaçınılmaz ontolojik ve fiilî ağırlık, meşakkat ve zorlu göğüsleme süreci |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık yapısının merkezindeki sıkışma ve direncin aşılması gereken fıtrî imtihan zemini olması |
| Kritik Hata Riski | Anlamın yalnızca tali bir yorgunluk veya fiziki cefa zannedilerek varoluşsal ve fıtrî merkezilik boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كب | Bir kütlenin toplanması, yığılması, ağırlıkla çökmesi veya baş aşağı kapanması; nitekim [كبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%A8.md) kütlece yığılmayı, [كبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AA.md) şiddetle yere çarpmayı, [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) hacimce büyüyüp ağırlaşmayı, [كبكب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D9%83%D8%A8.md) ise üst üste devrilmeyi ifade eder. | د | Kapı, sınır ve süreklilik bildiren son harf, toplanan bu kütlevi ağırlığı dağılmayan, merkeze sabitlenen, yoğunlaşan ve göğüslenmesi gereken kalıcı bir iç direnç ve mihver haline getirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bir nesneyi veya durumu kavrayarak kendi içine doğru bükme, sınırlama ve kuşatma hareketi |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kuşatılan gücün dışarıda kalmayıp mahfaza içine, merkeze ve gövdenin en derin yerine yerleşmesi |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bu içsel yoğunlaşmanın önünde duran eşik, aşılması gereken sınır ve sürekli geçiş baskısı |
| كبد | Kütlenin içe doğru bükülüp merkezde yoğunlaşması ve varlığın önünde aşılması gereken bir sınır-eşik oluşturması | Varlığın tam merkezine yerleşen, bedenin ciğerinde, göğün tam ortasında veya hayatın mihverinde duran, kaçınılamaz ve göğüslenmek zorunda olunan yapısal direnç ve ağırlık |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının gövdesindeki en yoğun, kan toplayan ve ortada bulunan organ olan karaciğer; ayrıca bir çölün, arazinin veya gök kubbenin tam orta noktası, ağırlık merkezi ve yayın en sert tutma yeri (kabza). Sütün kıvam alıp pıhtılaşarak yoğunlaşması da bu kökle karşılanır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Şemmâh b. Dırâr, yay yapımını ve yayın orta yerindeki sert kabzayı nitelerken bu kökü kullanır: وفي الشمال من الشريان مطعمة / كَبْداءُ في عودها عطف وتقويم |
| Erken Arapça kullanım | Ru’be b. el-Accâc’ın bir deveyi betimlerken böğrü geniş, ciğer kısmı şişkin anlamında kullandığı dize: أَكْبَدَ زَفَّاراً يَمُدُّ الأَنْسُعا |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesi genelinde kök, biyolojik olarak gövdenin en ağır ve kan toplayan organı olan karaciğeri ve buna bağlı olarak gelişen ağırlık, merkezilik, kıymet ve kütlevi yoğunluk semantiğini temsil eder. İbranicede k-b-d kökü ağır olmak, kıymetli olmak, ağırlık ve şeref taşımak anlamlarını üstlenirken (kābēd: ciğer ve ağır olmak; kāḇōd: ağırlık, onur, ihtişam), Akadcada kabātu / kabtu kütlevi ağırlık, önem ve zorluk bildirir; kabattu ise ciğer, iç organlar ve duygu merkezidir. Süryanicede kbad benzer biçimde ciğer ve içsel ağırlık anlamını sürdürür. Arapçada kökün somut organ adı olan ciğerden hareketle göğün ve sahranın merkezine, oradan da insanın varoluşsal merkezindeki kaçınılmaz sıkıntı, zahmet ve dirençle göğüsleme hâline intikal ettiği görülür. Kökün ağırlık ve meşakkat boyutu doğrudan doğruya Sami ortak mirasındaki kütlevi yoğunluk ve ağırlık tabanından beslenmektedir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Payne Smith.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ciğer, orta yer, ağırlık, meşakkat, katılaşma | Biyolojik organ olan ciğerin ağırlığı ve merkezi konumundan hareketle cisimlerin ortasına ve insanın varoluşsal zorlukları göğüsleme cehdine aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice kāḇēd / kāḇōd, Akadca kabātu, Süryanice kbad | Ortak Sami katmanında kök doğrudan ağırlık, kütlevilik, ciğer ve buna bağlı olarak kıymet ve yük anlamlarını taşır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dillerde ciğer ve ağırlık kökleri | Doğu ve Güney Çad dillerinde ciğer ve iç organ bildiren fonetik olarak yakın formlar bulunmakla birlikte tam süreklilik tartışmalıdır. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كبد | Anlamlı | Merkez, ciğer, meşakkat, yoğunluk | Varlığın merkezindeki ağırlık, ciğer organı, zahmetle göğüsleme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [كدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A8.md) | Anlamlı | Taze kan | Henüz pıhtılaşmamış, sıcak ve taze çıkan kan | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki ciğer-kan ilişkisiyle bağlantılıdır |
| بكد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| بدك | Anlamlı | Kesmek, yarmak | Bir şeyi kesip ayırmak, kılıçla doğramak | Kur'an'da geçmez; hedef kökle doğrudan anlam bağı zayıftır |
| [دكب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%83%D8%A8.md) | Anlamlı | Yığılmak, toplanmak | Deve sürüsünün veya eşyanın birbirine yığılması | Kur'an'da geçmez; ikili çekirdekteki kütlevi toplanma anlamını korur |
| [دبك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%83.md) | Anlamlı | Yapışmak, kenetlenmek | Kuş yakalama ökçesinin veya yapışkan maddenin tutunması | Kur'an'da geçmez; merkeze yapışıp kalma anlamıyla ilintilidir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كبد | Merkez | Merkezî ağırlık ve varoluşsal meşakkat | Varlığın merkezinden doğan, içsel, fıtrî ve göğüslenmesi kaçınılmaz olan yapısal ağırlık ve zorluk | İnsanın yaratılış zeminindeki ontolojik baskı |
| [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) | Komşu | İradi gayret ve çaba | Dış bir engeli aşmak veya amaca ulaşmak için iradi olarak bütün gücün sarf edilmesi | İçsel bir durumdan ziyade failin bilinçli cehdini ifade eder |
| [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) | Komşu | Bedensel yorgunluk ve dikilme | Sürekli bir iş ve çaba sonucunda bedenin bitkin düşmesi, yorulup ayakta kalması | Zahmetin fıtrî zemininden ziyade sonradan hâsıl olan fiziki neticesidir |
| [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Darlık ve zorluk hali | Şartların tıkanması, imkânların daralması ve işin kolay yürümemesi | Yapısal varoluştan ziyade dönemsel ve arızi bir sıkışıklığı anlatır |
| [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) | Zıt | Kolaylık ve akıcılık | İşlerin zahmetsizce, engele takılmadan, tabii bir hafiflik ve yumuşaklıkla cereyan etmesi | Merkezî baskı ve meşakkatin tam karşıtı olan akış hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كبد | Merkez, ciğer, meşakkat | Hem fiziki ciğer ve orta yeri hem de insanın içine gömülü olduğu varoluşsal ağırlığı kapsar. | Kesin |
| Latince | Gravitas, labor, viscera | Ağırlık, meşakkatli emek, iç organlar | Gravitas kökün ağırlık ve merkezilik yönünü, labor dışsal çile ve meşakkati, viscera ise ciğer ve dâhilî organ boyutunu karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Toil, hardship, core, liver | Zahmet, meşakkat, merkez, ciğer | Toil ve hardship kelimeleri yorucu varoluşsal çileyi karşılar; ancak tek başlarına kökün merkez ve ciğer anlamını içermez. | Güçlü |
| Almanca | Mühsal, Beschwerde, Kern, Leber | Zahmet, ağırlık, çekirdek/öz, karaciğer | Mühsal insanın varoluşundaki kaçınılmaz çileyi çok iyi yansıtır; kökün anatomik ve uzamsal merkez anlamı Leber ve Kern ile tamamlanır. | Güçlü |
| Fransızca | Labeur, épreuve, centre, foie | Ağır emek, çetin imtihan, merkez, karaciğer | Labeur ve épreuve insanın sınandığı yapısal meşakkati anlatır; fiziki merkezilik foie ve centre ile ifade edilir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فِي كَبَدٍ | İnsanın yaratılıştan itibaren meşakkat, mihnet, çetin imtihan şartları ve dik durma zorunluluğu içinde bulunması | İnsanın ontolojik durumu ve dünya hayatındaki fıtrî zorlukları; Beled [90:4](https://lisan.digital/tr/ayet/90:4.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnsan fıtratı ve imtihanın hikmeti | İnsanın meşakkat içinde yaratılmasının ilahi adalet ve hikmetle ilişkisi; meşakkatin bir ceza değil tekâmül zemini oluşu | Varlığın ontolojik eksikliği ve mükellefiyetin getirdiği varoluşsal yük |
| Fıkıh | Mükellefiyet ve meşakkat kaideleri | İbadetlerde ve tasarruflarda fıtrî meşakkatin teklifin ayrılmaz parçası olması ile giderilmesi gereken arızi meşakkat ayrımı | Mükellefiyetin tabiatında bulunan zorunlu ağırlık |
| Tefsir | İnsanın yaratılış keyfiyeti | Ayetteki ifadenin ana rahminden ölüme kadar süren meşakkat mi, yoksa insanın dik ve dengeli yaratılışı mı olduğu tartışması | İmtihan, varoluşsal ağırlık ve dik duruş mefhumu |
| Hadis | Beden, ciğer ve canlıya merhamet | Karaciğerin hayatiyetin merkezi sayılması; her canlı ciğer taşıyan varlığa yapılan iyiliğin ecri olduğu ilkesi | Canlılığın, duyarlılığın ve iç organ merkezinin korunması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İmtihan ve tekâmül nizamı | Varoluşsal meşakkat | Ruhun olgunlaşması için gereken fıtrî direnç | İnsanın dünyaya konfor için değil, zorlukları göğüsleyerek yücelmesi için gönderildiğini temellendirir. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve biyolojik denge | Ağırlık merkezi ve çekirdek | Sistemin dağılmasını önleyen içsel direnç | Bir yapının ayakta kalabilmesi için merkezindeki kritik basınca ve taşıyıcı kuvvete dayanması gerekliliğidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otorite inşası | Sorumluluğun merkezî ağırlığı | İktidarın ve adaletin zorlu icrası | Kamu düzenini sağlamanın kaçınılmaz bedeller ve çetin mücadeleler göğüslenerek yürütülmesi görevidir. | Güçlü |
| İktisadi | Emek ve üretim süreci | Zahmetli üretim maliyeti | Değerin ortaya çıkması için harcanan fıtrî külfet | Hiçbir iktisadi refahın emeksiz ve meşakkatsiz elde edilemeyeceği, çilenin değerin kurucu unsuru olduğu ilkesidir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kütle merkezi ve mekanik gerilim (Stress/Center of mass) | Bir cismin bütün kütlesinin toplandığı ve dış kuvvetlere karşı en büyük iç gerilimin oluştuğu orta nokta; sistemin kararlılığı bu merkezdeki gerilimin taşınmasına bağlıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Varoluşsal kriz ve direnç (Existential resistance/Resilience) | İnsan tekinin hayatın merkezindeki kaçınılmaz çelişki, acı ve sorumluluk yüküyle yüzleşerek benliğini inşa etmesi ve psikolojik mukavemet göstermesi süreci. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca sıradan bir fakirlik, basit bir beden yorgunluğu veya psikolojik bir bunalım düzeyine indirgenerek anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın kozmik ve ontolojik olarak rahatlık ve rehavet mekânında değil; tam aksine merkezinde ağırlık, sorumluluk, dik duruş ve aşılması gereken sarp yokuşlar bulunan bir varoluş zemininde kurulduğu hakikati |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın dünyadaki sıkıntılarını yersiz bir talihsizlik veya anlamsız bir ceza olarak görüp, Beled suresinin devamında gelen sarp yokuşu aşma mükellefiyetini ve varoluşsal tekâmül bilincini bütünüyle ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurunun temel taşlarından birini koyar; insanın fıtratındaki ağırlık ve meşakkatin kaçınılması gereken bir kaza değil, aksine aşılması gereken ilahi bir tasarım zemini olduğunu bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılış gayesini, yeryüzündeki sınanmasını ve sarp yokuşları aşma yükümlülüğünü anlatan ayetlerde, bilhassa Beled suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın dünyaya salt haz, konfor ve zahmetsiz bir tüketim için geldiği vehmini çürütür; acı ve zorluğun varoluşun merkezî bir yasası olduğunu göstererek sahte ütopya beklentilerini tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir gövdenin, gök kubbenin veya çölün tam orta yeri, ağırlık merkezi, iç organlardan ciğer ve sütün koyulaşarak pıhtılaşması.
- Soyut anlam: İnsanın varoluşsal yapısına içkin olan, kaçınılamaz fıtrî zorluk, mihnet, ağırlık ve bu ağırlığı dik durarak göğüsleme süreci.
- Sistematik karşılık: Varlığın kararlılık kazanması ve tekâmül edebilmesi için merkezinde taşımak zorunda olduğu kurucu direnç ve gerilim mihveri.
- LaTeX modeli: $$E_0 \in \Omega \implies \sigma(E_0) \ge \tau_c > 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $E_0$ varoluşsal merkezdeki insan fıtratını, $\Omega$ dünya ve imtihan uzamını, $\sigma(E_0)$ bu merkeze etki eden içsel ve varoluşsal gerilim ile meşakkat yoğunluğunu, $\tau_c$ ise insanın tekâmülü ve dik duruşu için aşılması gereken kritik direnç eşiğini temsil eder. Formül, insanın varoluş alanına girdiği andan itibaren merkezî gerilimin sıfırdan büyük ve aşılması zorunlu bir kritik eşikte bulunduğunu simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A8%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Beled 90:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/ayet/90:4.md) — كَبَدٍ

لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي كَبَدٍ

Meal (IK): Biz, insanı gerçekten meşakkat içinde yarattık.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kumluğun veya geniş bir sahanın orta yerine veya merkezine kebed denir. İnsanın ciğerine kebed denir. Türkçe’deki göbek kelimesi bu anlamdadır. Kubad ciğerdeki hastalığa denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والدال والباء معهما
ك د ب، ك ب د مستعملان فقط كدب: الكدب: الدم الطري، وقرئ: "بدم كَدِبٍ".
والكَدَبُ: البياض في أظفار الأحداث.
كبد: الأكبادُ جمع كِبَد، وهي اللحمة السوداء في البطن. والكبد، يذكر ويؤنث، قال:
لها كبد ملساء ذات أسرة		... ... ... ... ... ...
وموضعه من ظاهر يسمى كبداً، وفي الحديث: "وضع يده على كَبِدي".
والأكْبَدُ: الناهد موضع الكَبِدِ، وقد كَبِدَ كَبَداً.
والكَبِدُ: كبد القوس، وهو مقبضها حيث يقع السهم على كبد القوس. وقوس كَبْداءُ: غليظة الكَبِد.
قال:
وفي الشمال من الشريان مطعمة		كَبْداءُ في عودها عطف وتقويم
والكبَدُ: شدة العيش، قال:
لم تعالج عيش سوء في كَبَدُ
وكَبِدُ الأرض، وجمعه: أكباد: ما فيها من معادن المال، قال: "وترمي الأرض أفلاذ كَبِدها".
ورجل مكْبودٌ: أصاب كَبِدَه داء، أو رمية.
والكُبادُ: داء يأخذ في الكَبِد. وإذا أضر الماء بالكَبِدِ، قيل: كَبَده.
وكَبِدُ كل شيء: وسطه، يقال: انتزع سهماً فوضعه في كَبِدِ القرطاس.
وكَبِدُ السماء: ما استقبلك من وسطها، يقال: حلق الطائر في كَبِدِ السماء، وكُبَيْداء السماء، إذا صغروا جعلوها كالنعت، وكذلك سويداء القلب، وهما نادرتان رويتا هكذا، وقال بعضهم: كُبَيْدات السماء.
والكَبَدُ: المشقة، تقول: إنهم لفي كَبَدٍ من أمرهم. قال لبيد:
يا عين هلا بكيت أربـد إذ		قمنا وقام الخصوم في كَبَدٍ
وبعضهم يُكابِدُ بعضاً، أي: يشاقه في الخصومة.
وكابَدَ ظلمة هذه الليلة بكابدٍ شديدٍ. أي: ركب هوله وصعوبته، قال:
وليلة من الليالي مرت
بكابدٍ كابَدتْهُا وجرت
كلكلها لولا الإله ضرت
ولبن مُتَكَبِّدٌ، أي: يترجرج كأنه كبِدٌ.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الدال** ve **الباء** onlarla birlikte

**ك د ب**، **ك ب د** yalnızca ikisi de kullanılmıştır. Yalnız **كدب**: **الكدب**: taze kandır; ve okundu: "بدم **كَدِبٍ**".
Ve **الكَدَبُ**: gençlerin tırnaklarında beyazlıktır.

**كبد**: **الأكبادُ** **كِبَد**’in çoğuludur; o da karında (bulunan) siyah ettir. Ve **الكبد** müzekker de gelir müennes de; dedi ki:
لها **كبد** ملساء ذات أسرة		... ... ... ... ... ...

Ve onun yeri dış taraftan **كبداً** diye adlandırılır; ve hadiste: "وضع يده على **كَبِدي**".
Ve **الأكْبَدُ**: **الكَبِدِ** yerinin kabarık (çıkık) olanıdır; ve **كَبِدَ** **كَبَداً**.

Ve **الكَبِدُ**: yayın **كبد**’i; o da onun kabzasıdır; ok (yayın) **كبد**’i üzerine düştüğü yerdir. Ve **كَبْداءُ** yay: **الكَبِد**’i kalın olan (yay).
Dedi ki:
وفي الشمال من الشريان مطعمة		**كَبْداءُ** في عودها عطف وتقويم

Ve **الكبَدُ**: geçimin şiddetidir; dedi ki:
لم تعالج عيش سوء في **كَبَدُ**

Ve **كَبِدُ** yer, çoğulu: **أكباد**: onda mal madenlerinden olan şeydir; dedi ki: "وترمي الأرض أفلاذ **كَبِدها**".
Ve **مكْبودٌ** adam: **كَبِد**’ine hastalık isabet etmiş, yahut bir atış (yarası).

Ve **الكُبادُ**: **الكَبِد**’de tutan bir hastalıktır. Su **الكَبِدِ**’e zarar verdiğinde, denir: **كَبَده**.

Ve her şeyin **كَبِدُ**’i: onun ortasıdır; denir: bir ok çekip çıkardı da onu kâğıdın **كَبِدِ**’ine koydu.

Ve göğün **كَبِدُ**’i: onun ortasından sana karşı gelen şeydir; denir: kuş göğün **كَبِدِ**’inde halka çizdi. Ve göğün **كُبَيْداء**’ı: küçülttüklerinde onu sıfat gibi yaparlar; aynı şekilde kalbin **سويداء**’ı; ve ikisi nadirdir, böyle rivayet olundu; ve bazısı dedi: göğün **كُبَيْدات**’ı.

Ve **الكَبَدُ**: meşakkattir; dersin: onlar işlerinden bir **كَبَدٍ** içindedir. Lebîd dedi ki:
يا عين هلا بكيت أربـد إذ		قمنا وقام الخصوم في **كَبَدٍ**

Ve bazısı bazısına **يُكابِدُ**; yani: husumette ona meşakkat verir (çekişir).

Ve bu gecenin karanlığını şiddetli bir **كابدٍ** ile **كابَدَ**; yani: onun dehşetini ve zorluğunu bindi. Dedi ki:
وليلة من الليالي مرت
بكابدٍ **كابَدتْهُا** وجرت
كلكلها لولا الإله ضرت

Ve **مُتَكَبِّدٌ** süt: yani, **كبِدٌ** gibi sarsılıp durur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَبِدُ والكِبْدُ: واحدة الأكْبادِ، ويقال أيضاً: كَبْدٌ للتخفيف. وكَبِدُ السماء: وسطها يقال: كَبَّدَ النجمُ السماءَ، أي توسَّطها. وتَكَبَّدَتِ الشمسُ، أي صارت في كَبِدِ السماءِ. وتَكَبَّدَ اللبنُ: غَلُظَ وخَثُرَ. وكُبَيْداتُ السماءِ، كأنَّهم صغَّروا كُبيدَةً ثم جمعوا. وكَبِدُ القوسِ: مَقبِضها. يقال: ضَع السهمَ على كَبِدِ القوسِ، وهي مل بين مقبِضها ومجرى السهم منها. وكَبَدْتُ الرجلَ: أصبْت كَبِدَهُ؛ فهو مَكْبودٌ. والأكْبَدُ: الضخمُ الوسطِ، ولا يكون إلا بطيءَ السيرِ. وامرأةٌ كَبْداءُ بيِّنة الكَبَدِ، بالتحريك. وقوسٌ كَبْداءُ، إذا ملأ مَقبِضُها الكفَّ. والكَبَدُ: الشِدَّةُ. قال تعالى: "لقد خَلَقْنا الإنسانَ في كَبَدٍ". وكابَدْتُ الأمرَ، إذا قاسيتَ شدَّته. والكُبادُ: وجعُ الكَبِدِ. الأصمعيّ: يقال للأعداء: سودُ الأكبادِ، كما يقال لهم: صُهْبُ السِبالِ، وإن لم يكونوا كذلك. قال الأعشى:
فما أُجْشِمَتْ من إتْيانِ قومٍهُمُ الأعداءُ والأكبادُ سودُ
وقولهم: فلان تُضْرَبُ إليه أكْبادُ الإبل، أي يُرْحَلُ إليه في طلب العِلم وغيره.

##### Türkçe

**الكَبِدُ** ve **الكِبْدُ**: **الأكْبادِ**’ın bir tanesi; ayrıca hafifletme için **كَبْدٌ** da denir. Ve göğün **كَبِدُ**’i: onun ortasıdır; **كَبَّدَ النجمُ السماءَ** denir, yani onu ortaladı. Ve **تَكَبَّدَتِ الشمسُ**: yani göğün **كَبِدِ**’inde oldu. Ve **تَكَبَّدَ اللبنُ**: kalınlaştı ve pıhtılaştı. Ve göğün **كُبَيْداتُ**’ı: sanki **كُبيدَةً**’yi küçültmüşler, sonra toplamışlar. Ve yayın **كَبِدُ**’i: onun kabzasıdır. Denir ki: oku yayın **كَبِدِ**’i üzerine koy; o, kabzası ile ondan okun oluğu arasındaki eğimdir. Ve **كَبَدْتُ الرجلَ**: onun **كَبِدَهُ**’ini vurdum; o hâlde o **مَكْبودٌ**’dur. Ve **الأكْبَدُ**: orta kısmı iri olan; ve ancak yavaş yürüyen olur. Ve bir kadın **كَبْداءُ**: **الكَبَدِ**’i (harekeli olarak) apaçık olan. Ve bir yay **كَبْداءُ**: eğer onun kabzası avucu doldurursa. Ve **الكَبَدُ**: şiddettir. Yüce Allah dedi ki: "Andolsun, insanı **كَبَدٍ** içinde yarattık." Ve **كابَدْتُ الأمرَ**: onun şiddetine katlandığın zaman. Ve **الكُبادُ**: **الكَبِدِ** ağrısıdır. el-Asma‘î: düşmanlara **سودُ الأكبادِ** denir; onlara **صُهْبُ السِبالِ** denildiği gibi; böyle olmasalar da. el-A‘şâ dedi ki:
فما أُجْشِمَتْ من إتْيانِ قومٍهُمُ الأعداءُ والأكبادُ سودُ

Ve onların sözü: falana doğru **أكْبادُ الإبل** vurulur; yani ilim ve başkası talebinde ona doğru yola çıkılır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك د ب
كدب ، كبد ، دكب : مستعملة .
كدب : أهمله الليث .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : المَكْدُوبة من النساء : النقيّة البياضِ .
وسئل أبو العباس عن قراءةِ من قرأَ : ( بدم كدب ) ( يوسف : 18 ) بالدَّال فقال : إن قرأ به قارىء فله مَخْرجٌ ، قيل له فما هو فله إمام فقال : الدَّمُ الكَدِبُ : الذي يضرِب إلى البياض مأخوذٌ منْ كَدَبِ الظُّفْرِ وهو وبَشُ بياضِه .
دكب : والمَدْكُوبةُ : المعضوضة مِن القِتال .
كبد : قال الليث : الكبِدُ : معروفةٌ ، وموضِعها من ظاهر يسمّى كَبِداً ، وفي الحديث : ( وضَعَ يدَه على كبِدِي ) وإنما وضعَها على جنبه مِن الظاهر .
قال : والأكْبَدُ : الناهدُ موضعِ الكبِدِ .
قال رؤبة :
أَكْبَدَ زَفَّاراً يَمُدُّ الأنسُعَا
يصفُ جَمَلاً مُنتَفِخَ الخواصِرِ .
قال : وكبِدُ القوْس : فوَيقَ مَقْبِضِها حيث يقعُ السهم ، يقال : ضَعِ السهمَ على كبدِ القوْس .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : في القوس : كَبِدُها ، وهو ما بينَ طرَفي العلاقة ، ثم الكُلية تَلِي ذلك ، ثم الأبهرُ يلي ذلك ، ثمّ الطائف ، ثم السِّيَةُ وهو ما عُطِفَ من طرَفيها .
وفي حديث مرفوع : ( وتُلْقِي الأرضُ أَفلاذَ كبِدِها ) أي تُلقِي ما دُفِنَ في بطنها مِن الكنوز ، وقيلَ إنها ترمي ما في بطنها مِن معادن الذهبِ والفِضَّة .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : كبَدْتُه أَكْبِدُه ، وكلَيتُهُ أَكْلِيه إِذا أَصَبتَ كبِدَه وكُليته .
وقال الليث : إِذا أضَرَّ الماءُ بالكبد ، قيل : كَبَدَه ، والكُبَاد : داءٌ يأخذ في الكَبِدِ ، والعرب تؤنِّث الكبدَ وتُذَكِّرُه ، قال ذلك الفراء وغيره .
اللِّحيانيُّ : هو الهواء واللُّوحُ والسُّكَاك والكَبِدُ .
وقال الليث : كَبِدُ السماء : ما استقبلك مِن وسَطها .
يقال : حَلَّقَ الطائر حتى صار في كبدِ السماء وكُبَيْداء السماء ، إذا صَغَّرُوا جعلوها كالنَّعْتِ ، وكذلك يقولون في سُويداء القلب ، وهما نادِرتان حُفِظتا عن العرب هكذا قال : وكبدُ كل شيء : وسَطُه .
يقال : انتزعَ سهماً فوضعه في كبدِ القِرْطاس ، وقوْسٌ كَبْدَاءُ : غليظة الكبِد شديدتُها .
وقال الله تعالى : ( ) وَلَدَ لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ ) ( البلد : 4 ) .
قال الفرَّاء يقول : خَلَقْناهُ مُنْتَصباً معتدلاً ، ويقال في كَبَدٍ : أنّه خُلِقَ يُعَالِجُ ويُكابِدُ أمرَ الدُّنْيا وأمر الآخرةِ .
وقال المنذِري : سمعتُ أَبا طالبٍ يقول : الكَبَدُ : الاسْتواءُ والاستقامة ، والكَبَدُ أيضاً : الشِّدَّةُ .
وقال الزّجاج في قوله : تعالى : ( ) وَلَدَ لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ ( : هذا جواب القَسَم ، المعنى : أُقْسِمُ بهذه الأشْياءِ : ( لَقَدْ خَلقْنَا الإنسانَ في كَبَدٍ : يُكَابِدُ أَمرهُ في الدُّنيا والآخرَةِ .
قال وقيل : كَبَدٍ أي خُلق الإنسانُ في بَطْنِ أُمهِ ورَأْسه قِبَلَ رأسها فإِذا أَرَادتْ أمُّهُ الولادة انقلب الرأسُ إلى أَسفلَ .
( قلت ) : ومُكابَدَةُ الأمر : مُعاناته ومشقته .
وقال الليث : الرجل يُكابِدُ الليلَ إِذا ركبَ هَوْلهُ وصُعوبته .
ويقال : كابَدْتُ ظُلْمة هذه الليْلةِ بكابِدٍ شديدٍ أي بمكابَدَةٍ شديدةٍ . وأنشد :
وَليْلَةٍ مِنَ اللَّيَالي مَرَّتِ
بِكابِدٍ كابَدْتُها فجرَّتِ
أي طالت . وقال لبيد :
عَيْنُ هَلاَّ بَكَيْتِ أَرْبَدَ إِذ قُمْ
نَا وقامَ الخُصومُ في كَبَدِ
أَي في شدَّةٍ وَعَنَاءٍ ، واللَّبنُ المُتَكَبِّدُ : الذي يخثُرُ حتى يصير كأنه كَبِدٌ يَترجْرَجٌ .
( أبو عبيد ) : يقال للأعداءِ : همْ سودُ الأَكْبَادِ ، كأنَّ العَداوةَ أَحْرقَتْ أَكْبادَهُمْ فاسْودَّتْ ، والكَبِدُ : معدِنُ العَدَاوةِ ، ورمْلة كَبْدَاءُ : عظيمةٌ الوَسطِ ، وَنَاقَةٌ كَبْدَاءُ : كذلِكَ . قال ذو الرُّمَّةِ :
سِوى وَطْأَةٍ دهْماءَ من غيرِ جَعْدةٍ
ثَنى أخْتَها في غَرْزِ كَبْدَاءَ ضَامرِ
ويقال : تَكَبَّدْتُ الأمرَ أي قَصَدْته وأنشد :
يرومُ البلاَدَ أَيُّها يَتَكَبَّدُ
وتَكَبَّدَ الفلاةَ إذا قصد وسطَها ومُعْظَمها . والكَبْدَاءُ : الرَّحَا التي تُداَرُ باليدِ ، سُمِّيتْ كَبْدَاءَ لما في إِدارَتِها من المشقَّة ، وأنشد :
بُدِّلْتُ من وَصْلِ الحِسانِ البيضِ
كَبْدَاءَ مِلْحاحاً عَلَى الرَّضِيضِ
تخلأُ إلاَ في يَدِ القبيضِ
أي في يدِ رجلٍ قبيضِ اليدِ أيْ خفِيفها وقال :
بِئْسَ طعامُ الصِّبْيةِ السَّوَاغِبِ
كَبْدَاءُ جاءَت من ذُرَى كُواكِبِ
وكواكِبُ : جبَلٌ معروفٌ بالبَادِيةِ .

##### Türkçe

ك د ب
**كدب** ، **كبد** ، **دكب** : kullanımdadır.
**كدب** : onu Leys ihmal etti.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; onun şöyle dediğini: kadınlardan **المَكْدُوبة**: beyazlığı saf olan.
Ebû’l-‘Abbâs’a, **الدَّال** ile “( **بدم كدب** ) (Yûsuf: 18)” diye okuyan kimsenin kıraati soruldu; dedi ki: eğer bir kârî onunla okursa onun için bir çıkış yolu vardır. Ona “peki o nedir?” denildi; “onun için bir imam vardır” dedi. Dedi ki: **الدَّمُ الكَدِبُ**: beyazlığa çalan kandır; **كَدَبِ الظُّفْرِ**’den alınmıştır; o da onun beyazlığının beneklenmesidir.

**دكب** : ve **المَدْكُوبةُ**: savaşta ısırılmış olan.

**كبد** : Leys dedi ki: **الكبِدُ**: bilinir; ve onun dıştan yeri **كَبِداً** diye adlandırılır. Hadiste: “( **وضَعَ يدَه على كبِدِي** )”; onu ancak dıştan yanına koymuştur.
Dedi ki: **الأكْبَدُ**: karaciğer yerinin kabarık olanı.
Rü’be dedi ki:
أَكْبَدَ زَفَّاراً يَمُدُّ الأنسُعَا
Yanları şişkin bir deveyi vasfeder.
Dedi ki: ve **كبِدُ القوْس**: onun kabzasının üst tarafıdır; okun düştüğü yer; “oku yayın **كبدِ**’i üzerine koy” denir.
( Ebû Ubeyd, Asma‘î’den ): yayda: onun **كَبِدُ**’i vardır; o, iki bağ ucunun arasıdır; sonra **الكُلية** onu izler; sonra **الأبهرُ** onu izler; sonra **الطائف**; sonra **السِّيَةُ**; o da iki ucundan bükülmüş olandır.
Merfû bir hadiste: “( **وتُلْقِي الأرضُ أَفلاذَ كبِدِها** )”; yani karnında gömülü olan hazineleri dışarı atar; ve denildi ki: karnında olan altın ve gümüş madenlerini fırlatır.
( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): **كبَدْتُه أَكْبِدُه** ve **كلَيتُهُ أَكْلِيه**; karaciğerine ve böbreğine isabet ettiğin zaman.
Leys dedi ki: su karaciğere zarar verdiği zaman “**كَبَدَه**” denir; **الكُبَاد**: karaciğerde olan bir hastalıktır. Araplar **الكبد**’i dişil de yaparlar, eril de yaparlar; bunu Ferrâ ve başkaları söyledi.
Lihyânî: o, hava, **اللُّوحُ**, **السُّكَاك** ve **الكَبِدُ**’dür.
Leys dedi ki: **كَبِدُ السماء**: onun ortasından sana karşı gelen şeydir.
“Kuş yükseldi, ta ki göğün **كبدِ**’inde ve göğün **كُبَيْداء**’sında oldu” denir; küçülttükleri zaman onu sıfat gibi yaparlar; aynı şekilde **سُويداء القلب** hakkında da söylerler; ikisi de nadirdir; Araplardan böylece korunmuştur; dedi ki: ve her şeyin **كبدُ**’i: onun ortasıdır.
“Bir ok çekti de onu kâğıdın **كبدِ**’ine koydu” denir; ve **قوْسٌ كَبْدَاءُ**: karaciğeri kalın, sertliği şiddetli olan.
Allah Teâlâ dedi ki: “( **لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ** ) (el-Beled: 4)”.
Ferrâ dedi ki: “Onu dik, mutedil olarak yarattık” der; ve **كَبَدٍ** hakkında “insan, dünya işini ve âhiret işini uğraşır ve **يُكابِدُ** eder halde yaratıldı” denir.
Münzirî dedi ki: Ebû Tâlib’i şöyle derken işittim: **الكَبَدُ**: eşitlik ve doğruluktur; **الكَبَدُ** ayrıca: şiddettir.
Zeccâc, Allah Teâlâ’nın “( **لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ** )” sözü hakkında dedi ki: bu, kasemin cevabıdır; mânâ: “bu şeylere yemin ederim: ( **لَقَدْ خَلقْنَا الإنسانَ في كَبَدٍ** ): dünyada ve âhirette işini **يُكَابِدُ** eder.”
Dedi ki: ve denildi ki: **كَبَدٍ**; yani insan annesinin karnında yaratıldı; başı onun başı tarafında iken; annesi doğum istediği zaman baş aşağı döner.
( Dedim ): ve işin **مُكابَدَةُ**’si: ona katlanmak ve onun meşakkatidir.
Leys dedi ki: adam geceyi **يُكابِدُ** eder; onun dehşetine ve zorluğuna bindiği zaman.
Ve “bu gecenin karanlığını şiddetli bir **كابِدٍ** ile **كابَدْتُ**” denir; yani şiddetli bir **مكابَدَةٍ** ile. Şu beyit okundu:
وَليْلَةٍ مِنَ اللَّيَالي مَرَّتِ
بِكابِدٍ كابَدْتُها فجرَّتِ
Yani uzadı. Lebîd dedi ki:
عَيْنُ هَلاَّ بَكَيْتِ أَرْبَدَ إِذ قُمْ
نَا وقامَ الخُصومُ في كَبَدِ
Yani şiddet ve yorgunluk içinde; ve **اللَّبنُ المُتَكَبِّدُ**: pıhtılaşıp sanki titreyen bir **كَبِدٌ** oluncaya kadar koyulaşan.
( Ebû Ubeyd ): düşmanlar için “onlar **سودُ الأَكْبَادِ**’dır” denir; sanki düşmanlık karaciğerlerini yakmış da kararmıştır; ve **الكَبِدُ**: düşmanlığın madenidir. **ورمْلة كَبْدَاءُ**: ortası büyük olan; ve **وَنَاقَةٌ كَبْدَاءُ**: aynı şekilde. Zü’r-Rumme dedi ki:
سِوى وَطْأَةٍ دهْماءَ من غيرِ جَعْدةٍ
ثَنى أخْتَها في غَرْزِ كَبْدَاءَ ضَامرِ
Ve “**تَكَبَّدْتُ الأمرَ**” denir; yani ona yöneldim. Şu beyit okundu:
يرومُ البلاَدَ أَيُّها يَتَكَبَّدُ
Ve “**تَكَبَّدَ الفلاةَ**” denir; onun ortasını ve çoğunu kastettiği zaman. **الكَبْدَاءُ**: elle döndürülen değirmendir; onu döndürmede meşakkat bulunduğu için **كَبْدَاءَ** diye adlandırıldı. Şu beyit okundu:
بُدِّلْتُ من وَصْلِ الحِسانِ البيضِ
كَبْدَاءَ مِلْحاحاً عَلَى الرَّضِيضِ
تخلأُ إلاَ في يَدِ القبيضِ
Yani eli **قبيض** olan bir adamın elinde; yani hafif olan. Ve dedi ki:
بِئْسَ طعامُ الصِّبْيةِ السَّوَاغِبِ
كَبْدَاءُ جاءَت من ذُرَى كُواكِبِ
Ve **كواكِبُ**: bâdiyede bilinen bir dağdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والباء وما يثلثهما)
(كبت)  الكاف والباء والتاء كلمة واحدة، وهي من الإذلال والصَّرفِ عن الشيء. يقال: كَبَتَ اللهُ العدُوَّ يَكْبِتُه، إذا صَرَفَهُ وأذلَّهُ. قال الله تعالى: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5].
(كبث)  الكاف والباء والثاء كلمةٌ، وهي الكَبَاث، يقال: إنَّه حَمْل الأراك. وحَكَوْا عن الشَّيباني: كَبِثَ اللَّحمُ: تغيَّرَ وأرْوَحَ. قال:
أصبَحَ عمّارٌ نَشِيطاً أَبِثَا *** يأكُلُ لحماً بائتاً قد كَبِثَا([1])(كبح)  الكاف والباء والحاء كلمة. يقال: كَبَحْت الفرس بلجامه أكْبَحُه.
(كبد)  الكاف والباء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّة في شيء وقُوّة. من ذلك الكَبَد، وهي المشقّة. يقال: لَقِيَ فلانٌ من هذا الأمر كَبَداً، أي مشَقة. قال تعالى: ﴿لَقَدْ خَلقْنَا الإنسانَ في كَبَدٍ﴾ [البلد 4]. وكابدتُ الأمر: قاسيتُه في مشقّة. ومن الباب الكَبِد، وهي معروفة، سمِّيت كَبِداً لتكبُّدِها. والأكبد: الذي نَهَدَ موضعُ كَبِده. وكَبَدْتُ الرّجُل: أصبتُ كَبِدَه. وكَبِدُ القوسِ: مستعارٌ من كَبِد الإنسان، وهو مَقْبِضُها. وقوسٌ كَبْداء: إذا مَلأ مَقْبِضُها الكفّ. ومن الاستعارة: كَبِد السَّماء: وسطها. ويقولون: كُبَيْدَاء السَّماء، كأنَّهُم صغّروها، وجمعوها على كُبَيدات([2]). ويقال: تكبَّدَتِ الشّمس، إذا صارت في كَبِد السماء. والكُبَادُ: وجَعُ الكَبِد. وتَكَبَّدَ اللَّبنُ: غَلُظَ وخَثُر.
(كبر)  الكاف والباء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِلاف الصِّغَر. يقال: هو كَبيرٌ، وكُبَار، وكُبَّار. قال الله تعالى: ﴿وَمَكَرُوا مَكْراً كُبَّاراً﴾ [نوح 22]. والكِبْرُ: مُعظَم الأمر، قولـه عزّ وعلاَ: ﴿والَّذِي تَوَلّى كِبْرَهُ﴾ [النور 11]، أي مُعظَم أمرِه. ويقولون: كِبْرُ سياسةِ القوم في المال. فأمَّا الكُبْر بضم الكاف فهو القُعدد. يقال: الوَلاء للكُبْر، يراد به أقْعَد القَوم في النَّسَب، وهو الأقربُ إلى الأب الأكبر.
ومن الباب الكِبَر، وهو الهَرَم. والكِبْر: العظَمة، وكذلك الكِبرياء. ويقال: وَرِثُوا المجدَ كابِراً عن كابر، أي كبيراً عن كبيرٍ في الشَّرفِ والعِزّ. وعلَتْ فلاناً كَبْرَةٌ، إذا كَبِر. ويقال: أكبَرْتُ الشّيءَ: استعظمتُه.
(كبس)  الكاف والباء والسين أصلٌ صحيح، وهو من الشَّيء يُعْلَى بالشَّيء الرَّزين، ثم يقاس على هذا ما يكونُ في معناه. من ذلك الكَبْس: طَمُّك الحُفَيرةَ بالتُّراب. والتُّراب كِبْسٌ. ثمَّ يتَّسعون فيقولون: كَبَس فلانٌ رأسَه في ثوبه، إذا أدخَلَه فيه. والأرنبةُ الكابسة، هي المقبلةُ على الجَبْهة في غِلَظٍ وارتفاع. يقال منه كَبَسَتْ. ومن الباب الكِباسَة: العِذْق التامُّ الحمل. [و] الكبيس: التمرُ يُكبَس. والكابوس: ما يَقَع على الإنسان باللَّيل. قال ابن دريد([3]): أحسبه مولَّداً. والكَبِيس: حَلْيٌ يُصاغ مجوَّفاً* ثمَ يُحشَى طيناً. والكُباس والأكبَس: العظيم الرَّأس.
(كبش)  الكاف والباء والشين كلمةٌ واحدة، وهي الكَبْش، وهو معروف. وكبْشُ الكتيبةِ: عظيمُها ورئيسُها. قال:

ثمَّ ما هابُوا ولكن قدّموا *** سكبشَ غاراتٍ إذا لاقى نَطَحْ([4])(كبع)  الكاف والباء والعين. قالوا - والله أعلم بصحَّته- إنَّ الكَبْع: نقد الدِّرهم والدِّينار. قال:
قالوا لِيَ اكْبَعْ قلتُ لَسْتُ كابِعاً *** وقُلتُ لا آتِي الأميرَ طائعا([5])(كبل)  الكاف والباء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حَبْسٍ ومنع. من ذلك الكَِبْل: القَيد الضَّخم. يقال: كَبَلْتُ الأسيرَ وكَبَّلتُه. ويقولون: إنَّ الكابول: حِبالةُ الصَّائد. فأمَّا المكابَلة فهو من هذا أيضاً، وهو التَّأخير في الدَّين، يقال: كَبَلتُك دينَك، وذلك من الحبس أيضاً. ومن الباب أيضاً المكابَلة: أن تُباعَ الدَّارُ إلى جنب دارِك وأنت محتاجٌ إليها فتؤخر شراءها ليشتريَها غيرُك ثم تأخذَها بالشُّفعة. وقد كُرِه ذلك.
(كبن)  الكاف والباء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على قَبْضٍ وتقبُّض. يقال للبخيل: الكُبُـنَّة: وقد اكبَأَنَّ، إذا تَقبَّض حين سئل. ويقال: كبَن الدَّلوَ، إذا ثَنَى فَمَها وخَرزَه ويقال له الكَبْن. ومن الباب كَبَن عن الشيء: عَدَل، وكَنَب أيضاً. والمكبون من الخيل: القصير القوائم.
ومما قيس على هذا قولُهم: تَكبَّن([6])، إذا سَمِن. ولا يكون ذلك إلاَّ في تجمُّع لحم. ويقولون: كَبَن كُبُوناً، إذا عَدا في لِينٍ واسترسالٍ.
(كبو)  الكاف والباء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على سُقوطٍ وتزيُّل. يقال: كبا لوجهه يَكبُو، وهو كابٍ، إذا سَقَط. قال:
فكَبَا كما يكبُو فنِيقٌ تَارِزٌ *** بالخَبْتِ إلاّ أنَّه هو أبْرَعُ([7])ويقال: كبا الزّندُ يكبُو، إذا لم يُخرِجْ نارَه. ويقال: كَبَوْتُ الكُوزَ وغيرَه، إذا صبَبْتَ ما فيه. والتُّراب الكابي: الذي لا يستقرُّ على وَجْه الأرض.
ويقال: هو كابِي الرَّماد، أي عظيمُه، ينهال. ومن الباب الكِبا([8]): الكُنَاسة؛ والجمع الأكباء.
ومما شذَّ من هذا الأصل الكِبَاء ممدود، وهو ضربٌ من العُود. يقال كَبُّوا ثيابَكم، أي بَخِّروها. قال:
* ورنداً ولُبْنَى والكِباءَ المُقَتَّرَا([9]) *
--------------ـــ
([1]) الرجز لأبي زرارة النصري، كما سبق في حواشي (أبث).
([2]) الحق أن هذه جمع "كبيدة" تصغير كبد.
([3]) الجمهرة (1: 287).
([4]) للأعشى في ديوانه 160 برواية: "ثم ما كاءوا".
([5]) الرجز في اللسان (كبع).
([6]) في الأصل "كمن"، وأثبت ما في المجمل على أن الكلمة لم ترد في اللسان أو القاموس.
([7]) لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 15) واللسان (كبا، ترز) والمفضليات (2: 227).
([8]) وكذا في اللسان. وفي اللسان أيضاً: "الكبا: الكناسة والزبل، يكون مكسوراً ومضموماً، فالمكسور: جمع كبة -أي بالكسر- والمضموم جمع كبة- أي بالضم".
([9]) لامرئ القيس في ديوانه 94 واللسان (كبا). وصدره:
* وبانا وألويا من الهند ذاكيا *

ـ

##### Türkçe

(كaf ve **باء** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)

(**كبت**)  **الكاف** ve **الباء** ve **التاء** bir tek kelimedir; o, alçaltmadan ve şeyden çevirmektendir. Denir: Allah düşmanı **كَبَتَ** eder, onu **يَكْبِتُه**; onu çevirdiği ve alçalttığı zaman. Allah تعالى dedi: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5].

(**كبث**)  **الكاف** ve **الباء** ve **الثاء** bir kelimedir; o da **الكَبَاث**’tır. Denir: O, **الأراك**’ın yüküdür. **الشَّيباني**’den naklettiler: **كَبِثَ** et: et değişti ve koktu. Dedi:
أصبَحَ عمّارٌ نَشِيطاً أَبِثَا *** يأكُلُ لحماً بائتاً قد كَبِثَا([1])(**كبح**)  **الكاف** ve **الباء** ve **الحاء** bir kelimedir. Denir: Atı gemiyle **كَبَحْتُ**, onu **أكْبَحُه**.

(**كبد**)  **الكاف** ve **الباء** ve **الدال** sahih bir asıldır; bir şeyde şiddete ve kuvvete delâlet eder. Bundan: **الكَبَد**; o, meşakkattir. Denir: Falan kimse bu işten **كَبَداً** ile karşılaştı; yani meşakkat. تعالى dedi: ﴿لَقَدْ خَلقْنَا الإنسانَ في كَبَدٍ﴾ [البلد 4]. Ve işi **كابدتُ**: onu meşakkat içinde çektim. Bâbdan: **الكَبِد**; o bilinir; **لتكبُّدِها** sebebiyle **كَبِداً** diye adlandırıldı. Ve **الأكبد**: **كَبِده**’sinin yeri kabaran kimsedir. Ve adamı **كَبَدْتُ**: onun **كَبِدَه**’sini vurdum. Ve yayın **كَبِدُ**’i: insanın **كَبِد**’inden ödünçtür; o, onun **مَقْبِضُها**’sıdır. Ve **قوسٌ كَبْداء**: onun **مَقْبِضُها**’sı avucu doldurduğu zaman. İstiâreden: göğün **كَبِد**’i: onun ortası. Ve derler: göğün **كُبَيْدَاء**’sı; sanki onu küçültmüşler ve onu **كُبَيدات** üzerine cem etmişler([2]). Ve denir: Güneş **تكبَّدَتِ**; göğün **كَبِد**’inde olduğu zaman. Ve **الكُبَادُ**: **الكَبِد** ağrısıdır. Ve süt **تَكَبَّدَ**: kalınlaştı ve pıhtılaştı.

(**كبر**)  **الكاف** ve **الباء** ve **الراء** sahih bir asıldır; küçüklüğün zıddına delâlet eder. Denir: o **كَبيرٌ**’dir; ve **كُبَار**; ve **كُبَّار**. Allah تعالى dedi: ﴿وَمَكَرُوا مَكْراً كُبَّاراً﴾ [نوح 22]. Ve **الكِبْرُ**: işin büyüğü; عزّ وعلاَ sözüdür: ﴿والَّذِي تَوَلّى كِبْرَهُ﴾ [النور 11]; yani onun işinin büyüğü. Ve derler: malda kavmin siyasetinin **كِبْرُ**’ü. Amma **الكُبْر** (kâfın dammesiyle) o, **القُعدد**’dır. Denir: velâ **للكُبْر**’dür; bununla kavmin nesepte en oturanı kastedilir; o, en büyük babaya en yakın olandır.
Bâbdan: **الكِبَر**; o, ihtiyarlıktır. Ve **الكِبْر**: azamet; ve aynı şekilde **الكِبرياء**. Ve denir: şerefte ve izzette büyükten büyüğe olmak üzere, **كابِراً عن كابر** olarak şanı miras aldılar. Ve falana bir **كَبْرَةٌ** geldi; büyüdüğü zaman. Ve denir: şeyi **أكبَرْتُ**: onu büyük gördüm.

(**كبس**)  **الكاف** ve **الباء** ve **السين** sahih bir asıldır; o, ağır bir şeyle şeyin üstünün örtülmesindendir; sonra bunun mânâsında olan şeye kıyas edilir. Bundan: **الكَبْس**: çukuru toprakla doldurmandır. Ve toprak **كِبْسٌ**’tur. Sonra genişletirler de derler: Falan başını elbisesinin içine **كَبَس** etti; onu onun içine soktuğu zaman. Ve **الأرنبةُ الكابسة**: kalınlık ve yükselme ile alna yönelen (kısım)dır. Ondan denir: **كَبَسَتْ**. Bâbdan: **الكِباسَة**: yükü tam salkım. [Ve] **الكبيس**: bastırılan hurmadır. Ve **الكابوس**: geceleyin insana vâki olan şeydir. İbn Düreyd([3]) dedi: Onu müvelled sanıyorum. Ve **الكَبِيس**: içi boş olarak dökülen, sonra çamurla doldurulan bir süstür. Ve **الكُباس** ve **الأكبَس**: büyük başlıdır.

(**كبش**)  **الكاف** ve **الباء** ve **الشين** bir tek kelimedir; o da **الكَبْش**’tur; o bilinir. Ve birliğin **كبْشُ**’u: onun büyüğü ve reisidir. Dedi:

ثمَّ ما هابُوا ولكن قدّموا *** سكبشَ غاراتٍ إذا لاقى نَطَحْ([4])(**كبع**)  **الكاف** ve **الباء** ve **العين**. Dediler —Allah onun sıhhatini daha iyi bilir—: **الكَبْع**: dirhem ve dinarın nakdidir. Dedi:
قالوا لِيَ اكْبَعْ قلتُ لَسْتُ كابِعاً *** وقُلتُ لا آتِي الأميرَ طائعا([5])(**كبل**)  **الكاف** ve **الباء** ve **اللام** sahih bir asıldır; hapsetmeye ve men etmeye delâlet eder. Bundan: **الكَِبْل**: iri bağdır. Denir: esiri **كَبَلْتُ** ve onu **كَبَّلتُ**. Ve derler: **الكابول** avcının tuzağıdır. Amma **المكابَلة** bu (asıl)dan dadır; o, borçta geciktirmedir. Denir: borcunu sana **كَبَلتُ**; bu da hapsetmedendir. Bâbdan da: **المكابَلة**: ev, senin evinin yanına satılır da sen ona muhtaç iken, onu satın almayı geciktirmen; başkası onu satın alsın, sonra onu şuf‘a ile alman. Bu mekruh görülmüştür.

(**كبن**)  **الكاف** ve **الباء** ve **النون** sahih bir asıldır; kabzetmeye ve büzülmeye delâlet eder. Cimriye denir: **الكُبُـنَّة**; ve **اكبَأَنَّ** etmiştir; sorulduğunda büzüldüğü zaman. Ve denir: kovayı **كبَن** etti; ağzını büktüğü ve onu diktiği zaman; buna **الكَبْن** denir. Bâbdan: şeyden **كَبَن** etti: saptı; ve **كَنَب** de. Ve atlardan **المكبون**: kısa bacaklıdır.
Buna kıyas edilenlerden: onların sözü **تَكبَّن**([6]); semirdiği zaman. Bu ancak et toplanmasında olur. Ve derler: yumuşaklık ve salıverilmişlik içinde koştuğu zaman, **كَبَن كُبُوناً**.

(**كبو**)  **الكاف** ve **الباء** ve illetli harf sahih bir asıldır; düşmeye ve kaymaya delâlet eder. Denir: yüzüstü **كبا** eder, **يَكبُو**; o **كابٍ**’dir; düştüğü zaman. Dedi:
فكَبَا كما يكبُو فنِيقٌ تَارِزٌ *** بالخَبْتِ إلاّ أنَّه هو أبْرَعُ([7])Ve denir: çakmak taşı **كبا** eder, **يكبُو**; ateşini çıkarmadığı zaman. Ve denir: testiyi ve başkasını **كَبَوْتُ**; içindekini döktüğün zaman. Ve **التُّراب الكابي**: yerin yüzü üzerinde durmayan (toprak)tır.
Ve denir: o, külün **كابِي**’sidir; yani onun büyüğüdür; dökülür. Bâbdan: **الكِبا**([8]): süprüntü; cem‘i **الأكباء**.
Bu asıldan şâz olanlardan: **الكِبَاء** (medli); o, ağaçtan bir türdür. Denir: elbiselerinizi **كَبُّوا** edin; yani onları tütsüleyin. Dedi:
* ورنداً ولُبْنَى والكِباءَ المُقَتَّرَا([9]) *
--------------ـــ
([1]) Recez, Ebû Zurâre en-Nasrî’nindir; daha önce (**أبث**) haşiyelerinde geçti.
([2]) Gerçek şu ki bu, **كبد**’in tasğîri olan “**كبيدة**”nin cem‘idir.
([3]) **الجمهرة** (1: 287).
([4]) A‘şâ’nındır; divanında 160; “ثم ما كاءوا” rivayetiyle.
([5]) Recez, **اللسان**’da (**كبع**).
([6]) Asılda “**كمن**”; **المجمل**’de olanı sabit kıldım; kelimenin **اللسان** veya **القاموس**’ta vârid olmadığı üzere.
([7]) Ebû Züeyb’indir; **ديوان الهذليين** (1: 15) ve **اللسان** (**كبا**، **ترز**) ve **المفضليات** (2: 227).
([8]) **اللسان**’da da böyledir. **اللسان**’da ayrıca: “**الكبا**: süprüntü ve gübre; kesreli de dammeli de olur; kesreli olan: **كبة**’nin cem‘i —yani kesre ile—; dammeli olan: **كبة**’nin cem‘i —yani damme ile—.”
([9]) İmru’ul-Kays’ındır; divanında 94 ve **اللسان** (**كبا**). Ve onun صدر’ı:
* وبانا وألويا من الهند ذاكيا *

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الكبد معروفة، والكبد والكباد توجعها، والكبد إصابتها، ويقال: كبدت الرجل: إذا أصبت كبده، وكبد السماء: وسطها تشبيها بكبد الإنسان لكونها في وسط البدن. وقيل: تكبدت الشمس: صارت في كبد السماء، والكبد: المشقة. قال تعالى: ﴿لقد خلقنا الإنسان في كبد﴾ [البلد/4] تنبيها أن الإنسان خلقه الله تعالى على حالة لا ينفك من المشاق ما لم يقتحم العقبة ويستقر به القرار، كما قال: ﴿لتركبن طبقا عن طبق﴾ [الانشقاق/19].

##### Türkçe

- **الكبد** bilinir; **الكبد** ve **الكباد** onun ağrısıdır; **الكبد** onun isabet almasıdır. Ve denilir: **كبدت الرجل**: onun **كبده**’sine isabet ettiğin zaman. Ve **كبد السماء**: onun ortasıdır; insanın **كبد**’ine benzetme olarak, onun bedenin ortasında olmasından dolayı. Ve denildi: **تكبدت الشمس**: **كبد السماء**’da oldu. Ve **الكبد**: meşakkattir. Yüce Allah dedi ki: ﴿لقد خلقنا الإنسان في كبد﴾ [البلد/4]; insanın, Yüce Allah’ın onu, **العقبة**’yi aşmadıkça ve onunla karar yerleşmedikçe meşakkatlerden ayrılmayan bir hâl üzere yarattığına dikkat çekme olarak; nitekim dedi: ﴿لتركبن طبقا عن طبق﴾ [الانشقاق/19].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ب د
هو يأكل كبود الدجاج وأكبادها وبكدته‏:‏ أصبت كبده وكبد فلان فهو مكبود وكبده الماء‏.‏
وكبد كبداً‏:‏ اشتكى كبده ورجل أكبد وأصابه الكباد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ بلغ كبد السماء وكبيداء السماء وكبيدات الماء‏.‏
وتكبّدت الشمس‏:‏ توسطتالسماء‏.‏
وتكبّدت الفلاة‏:‏ توسطتها‏.‏
وتكبد اللبن‏:‏ خثر‏.‏
وفرس وجمل أكبد‏:‏ واسع الجوف ناهد موضع الكبد‏.‏
قال يصف جملاً‏:‏ أكبد زفّاراً بقد الأنسعا وقوس كبداء‏:‏ يملأ عجسها الكفّ‏.‏
ووضع يده على كبده‏:‏ على ما يقابل الكبد من جنبه الأيسر‏.‏
ووضع السهم على كبد القوس‏:‏ على مقبضها‏.‏
وهو يبحث عن كبد الأرض وأكبادها وهي معادنها‏.‏
ورمت إليه الأرض بأفلاذ كبدها‏:‏ بكنوزها وذخائرها‏.‏
وانتزع سهمه فوضعه ف كبد القرطاس‏.‏
وداره كبد نجد‏:‏ وسطه وكذلك وسط كل شيء‏.‏
ووقع في كبدٍ‏:‏ في مشقةٍ‏.‏
وتقول للخصماء‏:‏ إنهم لفي كبد من أمرهم‏.‏
وبعضهم يكابد بعضاً‏.‏
والمسافر يكابد الليل إذا ركب هوله وصعوبته‏.‏

##### Türkçe

ك ب د
O, tavukların **كبود**larını ve **أكبادها**sını yer; ve “**وبكدته**”: onun **كبده**sine isabet ettirdim; ve “**كبد فلان**” (yani) o **مكبود**dur; ve “**وكبده الماء**”.

Ve “**وكبد كبداً**”: **كبده**nden şikâyet etti; ve **رجل أكبد**; ve ona **الكباد** isabet etti.

Mecazdan: **بلغ كبد السماء** ve **وكبيداء السماء** ve **وكبيدات الماء**.

Ve “**وتكبّدت الشمس**”: göğün ortasına geldi.

Ve “**وتكبّدت الفلاة**”: onun ortasına geldi.

Ve “**وتكبد اللبن**”: pıhtılaştı.

Ve **فرس وجمل أكبد**: karın boşluğu geniş, **الكبد** yerinin mevkii kabarık.

Bir deveyi vasfederek dedi: **أكبد زفّاراً بقد الأنسعا**; ve **قوس كبداء**: onun **عجس**ini avuç doldurur.

Ve “**ووضع يده على كبده**”: sol yanından **الكبد**e karşılık gelen şeyin üzerine.

Ve “**ووضع السهم على كبد القوس**”: onun kabzası üzerine.

Ve o, yerin **كبد**ini ve **أكبادها**sını araştırır; ve onlar onun madenleridir.

Ve yer ona **بأفلاذ كبدها** fırlattı: hazineleri ve biriktirdikleriyle.

Ve okunu çekip çıkardı; sonra onu **ف كبد القرطاس**a koydu.

Ve onun evi **كبد نجد**dir: onun ortası; ve bunun gibi her şeyin ortası.

Ve “**ووقع في كبدٍ**”: bir meşakkat içine.

Ve hasımlara dersin ki: “Onlar, işlerinden bir **كبد** içindedirler.”

Ve onların bazısı bazısına **يكابد**.

Ve yolcu, onun dehşetine ve zorluğuna bindiği vakit geceyi **يكابد**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَبِدُ والكِبْدُ، مثل الكَذِب والكِذْب، واحدة الأَكْباد: اللحمة السوْداءُ في البطن، ويقال أَيضاً كَبْد، للتخفيف، كما قالوا للفَخِذ فَخْذ، وهي من السَّحْر في الجانب الأَيمن، أُنْثى وقد تذكر؛ قال ذلك الفرّاء وغيره. وقال اللحياني: هو الهواءُ واللُّوحُ والسُّكاكُ والكَبَدُ. قال ابن سيده: وقال اللحياني هي مؤنثة فقط، والجمع أَكبادٌ وكُبُودٌ. وكَبَدَه يَكْبِدُهُ ويَكْبُدُه كَبْداً: ضرَب كَبِدَه. أَبو زيد: كَبَدْتُه أَكْبِدُه وكَلَيْتُه أَكْلِيهِ إِذا أَصَبْت كَبِدَه وكُلْيَتَه. وإِذا أَضرَّ الماء بالكبد قيل: كَبَدَه، فهو مَكْبود. قال الأَزهريّ: الكبد معروف وموضِعُها من ظاهر يسمى كبداً. وفي الحديث: فوضع يده على كَبِدي وإِنما وضعها على جنبه من الظاهر؛ وقيل أَي ظاهر جَنْبي مما يلي الكَبِد.والأَكْبَدُ الزائدُ: مَوْضِع الكبِد؛ قال رؤْبة: أَكْبَدَ زَفَّاراً يَمُدُّ الأَنْسُعا
(* قوله «يمدّ» في الأَساس يقدّ).
يصف جملاً مُنْتَفِخَ الأَقراب.
والكُبادُ: وجع الكَبِدِ أَو داء؛ كَبِدَ كَبَداً، وهو أَكْبَدُ. قال كراع: ولا يعرف داء اشتق من اسم العُضْو إِلا الكُباد من الكَبِدَ، والنُّكاف من النَّكَف، وهو داء يأْخذ في النَّكَفَتَيْنِ وهما الغُدَّتانِ اللتان تَكْتَنِفانِ الحُلْقُومَ في أَصل اللّحْي، والقُلاب من القَلْبِ. وفي الحديث: الكُبادُ من العَبِّ؛ هو بالضم، وجع الكَبِدِ. والعبُّ: شُرْب الماءِ من غير مَصٍّ.
وكُبِدَ: شكا كَبِدَه، وربما سمي الجوف بكماله كَبِداً؛ حكاه ابن سيده عن كراع أَنه ذكره في المُنَجَّد، وأَنشد:
إِذا شاءَ منهم ناشئٌ مَدّ كَفَّه
إِلى كَبِدٍ مَلْساءَ، أَو كَفَلٍ نَهْدِ
وَأُمُّ وَجَعِ الكَبِد: بَقْلة من دِقِّ البَقْل يحبها الضأْن، لها زهرة غبراء في بُرْعُومَة مُدَوَّرة ولها ورق صغير جدّاً أَغبر؛ سميت أُم وجع الكبد لأَنها شفاء من وجع الكبد؛ قال ابن سيده: هذا عن أَبي حنيفة. ويقال للأَعداءِ: سُودُ الأَكْباد؛ قال الأَعشى:
فما أُجْشِمْت مِن إِتْيانِ قَوْمٍ،
هُمُ الأَعداءُ، فالأَكْبادُ سُودُ
يذهبون إِلى أَن آثار الحِقْد أَحْرَقَتْ أَكبادهم حتى اسودّت، كما يقال لهم صُهْبُ السِّبالِ وإِن لم يكونوا كذلك. والكَبِدُ: مَعْدِنُ العداوةِ. وكَبِدُ الأَرض: ما في مَعادِنها من الذهب والفضة ونحو ذلك؛ قال ابن سيده: أُراه على التشبيه، والجمع كالجمع. وفي حديث مرفوع: وتُلْقي الأَرضُ أَفْلاذَ كَبِدِها أَي تُلْقي ما خُبِئَ في بطنِها من الكُنوز والمعادن فاستعار لها الكبد؛ وقيل: إِنما ترمي ما في باطنها من معادن الذهب والفضة. وفي الحديث: في كَبِدِ جَبَلٍ أَي في جَوْفِه من كَهْفٍ أَو شِعْبٍ. وفي حديث موسى والخضر، سلام الله على نبينا وعليهما: فوجدْتُه على كَبِدِ البحر أَي على أَوْسَطِ موضع من شاطئه. وكَبِدُ كلِّ شيء: وسَطُه ومعظمه. يقال: انتزع سهماً فوضعه في كَبِدِ القِرْطاس. وَكَبِدُ الرمْلِ والسماء وكُبَيْداتُهما وكُبَيْداؤُهما: وسطُهما ومُعْظَمُهما. الجوهري: وكُبَيْداتُ السماء، كأَنَّهم صَغَّرُوها كُبَيْدَة ثم جمعوا. وتَكَبَّدتِ الشمسُ السماءَ: صارت في كَبَِدِها. وكَبَِدُ السماءِ: وسطُها الذي تقوم فيه الشمس عند الزوال، فيقال عند انحطاطها: زالت ومالت. الليث: كَبَِدُ السماءِ ما استقبلك من وسَطها. يقال: حَلَّقَ الطائرُ حتى صار في كَبَِدِ السماء وكُبَيْداءِ السماء إِذا صَغَّرُوا حَمَلُوها كالنعْت؛ وكذلك يقولون في سُوَيْداءِ القلب، قال: وهما نادرانِ حُفِظَتا عن العرب، هكذا قال. وكَبَّدَ النجمُ السماءَ أَي توسَّطها. وكبِدُ القوس: ما بين طَرَفَيِ العِلاقة، وقيل: قَدْرُ ذِراعٍ من مَقْبِضِها، وقيل: كَبِداها مَعْقِدا سَيْرِ عِلاقتِها. التهذيب: وكَبِدُ القوس فُوَيْق مَقْبِضِها حيث يقع السهم. يقال: ضع السهم على كبد القوس، وهي ما بين طرَفي مقبضها ومَجْرى السهم منها. الأَصمعي: في القوس كبدها، وهو ما بين طرفي العِلاقة ثم الكُلْيَة تلي ذلك ثم الأَبْهَر يلي ذلك ثم الطائفُ ثم السِّيَةُ، وهو ما عطف من طَرَفَيْها. وقَوْسٌ كَبْداءُ: غليظة الكبد شديدتها، وقيل: قوس كبداء إِذا مَلأَ مَقْبِضُها الكَفَّ. والكَبِدُ: اسم جبل؛ قال الراعي:غَدَا ومِنْ عالِجٍ خَدٌّ يُعارِضُه
عن الشِّمالِ، وعنْ شَرْقِيِّهِ كَبِدُ
والكَبَدُ: عِظَمُ البطن من أَعلاه. وكَبَد كل شيءٍ: عِظَمُ وسَطِه وغِلَظُه؛ كَبِدَ كَبَداً، وهو أَكْبَدُ. ورملة كَبْداء: عظيمة الوسط؛ وناقة كَبْداء: كذلك؛ قال ذو الرمة:
سِوى وَطْأَةٍ دَهْماءَ من غيرِ جَعْدَةٍ،
تَني أُخْتُها عن غَرْزِ كَبْداءَ ضامِرِ
والأَكبد: الضخم الوسط ولا يكون إِلا بَطِيءَ السير. وامرأَةٌ كَبْداءُ: بَيِّنَة الكَبَدِ، بالتحريك؛ وقوله:
بِئْسَ الغِذاءُ للغُلامِ الشاَّحِبِ،
كَبْداءُ حُطَّتْ مِنْ صَفا الكواكِبِ،
أَدارَها النَّقَّاشُ كلَّ جانِبِ
يعني رَحًى. والكواكِبُ: جِبالٌ طِوالٌ. التهذيب: كواكِبُ جبَل معروف بعينه؛ وقول الآخر:
بُدِّلْتُ من وَصْلِ الغَواني البِيضِ،
كَبْداءَ مِلْحاحاً على الرَّمِيضِ،
تَخْلأُ إِلاَّ بِيَدِ القَبِيضِ
يعني رَحى اليَدِ أَي في يد رجل قبيض اليد خفيفها. قال: والكَبْداءُ الرحى التي تدار باليد، سميت كَبْداء لما في إِدارتِها من المشَقَّة. وفي حديث الخَنْدق: فَعَرَضَتْ كَبْدَةٌ شديدة؛ هي القِطْعة الصُّلْبة من الأَرض. وأَرضٌ كَبْداءُ وقَوْسٌ كَبْداءُ أَي شديدة؛ قال ابن الأَثير: والمحفوظ في هذا الحديث كُدْيَةٌ، بالياء، وسيجيءُ. وتَكَبَّد اللبنُ وغيرُه من الشراب: غَلُظ وخَثُر. واللبن المُتَكَبِّدُ: الذي يَخْثُر حتى يصير كأَنه كَبِدٌ يَتَرَجْرَجُ. والكَبْداء: الهواء. والكَبَدُ: الشدَّة والمشَقَّة. وفي التنزيل العزيز: لقد خلقنا الإِنسان في كَبَد؛ قال الفراء: يقول خلقناه منتصباً معتدلاً، ويقال: في كبد أَي أَنه خُلِقَ يُعالِجُ وَيُكابِدُ أَمرَ الدنيا وأَمرَ الآخرة، وقيل: في شدّة ومشقة، وقيل: في كَبَد أَي خُلق منتصباً يمشي على رجليه وغيرُه من سائر الحيوان غير منتصب، وقيل: في كبد خلق في بطن أُمه ورأْسُه قِبَل رأْسها فإِذا أَرادت الولادة انقلب الولد إِلى أَسفل. قال المنذري: سمعت أَبا طالب يقول: الكَبَدُ الاستواء والاستقامة؛ وقال الزجاج: هذا جواب القسم، المعنى: أَقسم بهذه الأَشياء لقد خلقنا الإِنسان في كبد يكابد أَمر الدنيا والآخرة. قال أَبو منصور: ومكابَدَةُ الأَمر معاناة مشقته. وكابَدْت الأَمر إِذا قاسيت شدته. وفي حديث بلال: أَذَّنْتُ في ليلة باردة فلم يأْت أَحد، فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: أَكَبَدَهُم البَرْدُ؟ أَي شَقَّ عليهم وضَيَّق، من الكَبَد، بالفتح، وهي الشدّة والضيق، أَو أَصاب أَكبادَهم، وذلك أَشد ما يكون من البرد، لأَن الكَبِدَ مَعْدِنُ الحرارة والدم ولا يَخْلُص إِليها إِلا أَشدّ البرد. الليث: الرجل يُكابِدُ الليلَ إِذا رَكِبَ هَوْلَه وصُعُوبَتَه. ويقال: كابَدْتُ ظلمة هذه الليلة مُكابدة شديدة؛ وقال لبيد:عَيْنُِ هَلاَّ بَكَيْتِ أَرْبَدَ، إِذْ قُمْـ
ـنا، وقامَ الخُصُومُ في كَبَدِ؟
أَي في شدة وعناء. ويقال: تَكَبَّدْتُ الأَمرَ قصدته؛ ومنه قوله: يَرُومُ البِلادَ أَيُّها يَتَكَبَّدُ
وتَكَبَّدَ الفلاةَ إِذا قصدَ وسَطَها ومعظمها. وقولهم: فلان تُضْرَبُ إِليه أَكبادُ الإِبل أَي يُرْحَلُ إِليه في طلبِ العِلْم وغيره. وكابَدَ الأَمرَ مُكابَدَة وكِباداً: قاساه، والاسم الكابِدُ كالكاهِلِ والغارِب؛ قال ابن سيده: أَعني به أَنه غير جار على الفعل؛ قال العجاج: ولَيْلَةٍ مِنَ اللَّيالي مَرَّتْ
بِكابِدٍ، كابَدْتُها وجَرَّتْ
أَي طالت. وقيل: كابِدٌ في قول العجاج موضع بشق بني تميم. وأَكْباد: اسم أَرض؛ قال أَبو حية النميري:
لَعَلَّ الهَوى، إِنْ أَنتَ حَيَّيْتَ مَنْزِلاً
بِأَكْبادَ، مُرْتَدٌّ عليكَ عَقابِلُه

##### Türkçe

**الكَبِدُ** ve **الكِبْدُ**, **الكَذِب** ve **الكِذْب** gibi; **الأَكْباد**’ın bir tanesi:
karındaki siyah et; ayrıca hafifletme için **كَبْد** de denir; tıpkı **الفَخِذ** için **فَخْذ** dedikleri gibi. O, sağ tarafta **السَّحْر**’dandır; dişildir ve bazen erkek de yapılır; bunu **الفرّاء** ve başkaları söyledi. **اللحياني** dedi ki: o **الهواءُ** ve **اللُّوحُ** ve **السُّكاكُ** ve **الكَبَدُ**’dür. İbn Sîde dedi ki: **اللحياني** dedi ki: o yalnızca müennestir; cem‘i **أَكبادٌ** ve **كُبُودٌ**’dur.

Ve **كَبَدَه يَكْبِدُهُ ويَكْبُدُه كَبْداً**: onun **كَبِد**’ini vurdu. Ebû Zeyd: **كَبَدْتُه أَكْبِدُه** ve **كَلَيْتُه أَكْلِيهِ**: onun **كَبِد**’ine ve **كُلْيَة**’sine isabet ettiğim zaman. Su **الكَبِد**’e zarar verdiğinde: **كَبَدَه** denir; o hâlde o **مَكْبود**’dur. Ezherî dedi ki: **الكبد** bilinen (şey)dir; dış tarafından onun yeri **كبداً** diye adlandırılır. Hadiste: “elini benim **كَبِدي**’min üzerine koydu”; hâlbuki onu dıştan yanının üzerine koydu; ve denildi ki: yani yanımın dışı, **الكَبِد**’e bitişik olan taraf.

Ve **الأَكْبَدُ الزائدُ**: **الكبِد**’in yeri; Rü’be dedi ki:
أَكْبَدَ زَفَّاراً يَمُدُّ الأَنْسُعا
(* “**يمدّ**” sözü **الأَساس**’ta “**يقدّ**”dür.)
Şişkin **الأَقراب**lı bir deveyi vasfeder.

Ve **الكُبادُ**: **الكَبِد** ağrısı yahut hastalık; **كَبِدَ كَبَداً**; o **أَكْبَدُ**’dur. Kurâ‘ dedi ki: uzuv adından türetilmiş bir hastalık, **الكَبِدَ**’den **الكُباد** dışında bilinmez; ve **النَّكَف**’ten **النُّكاف**; o, **النَّكَفَتَيْنِ**’de tutan bir hastalıktır; onlar, çenenin kökünde **الحُلْقُومَ**’u kuşatan iki bezdir; ve **القَلْبِ**’den **القُلاب**. Hadiste: **الكُبادُ** **العَبِّ**’dendir; o, zamme iledir; **الكَبِد** ağrısıdır. Ve **العبُّ**: emme olmaksızın su içmektir.

Ve **كُبِدَ**: **كَبِد**’inden şikâyet etti; bazen boşluğun tamamına **كَبِداً** adı verildi; bunu İbn Sîde, Kurâ‘dan nakletti: onun bunu **المُنَجَّد**’de zikrettiğini; ve şu beyti okudu:
إِذا شاءَ منهم ناشئٌ مَدّ كَفَّه
إِلى كَبِدٍ مَلْساءَ، أَو كَفَلٍ نَهْدِ

Ve **أُمُّ وَجَعِ الكَبِد**: **دِقِّ البَقْل**’den bir ottur; koyun onu sever; onun, yuvarlak bir tomurcuk içinde tozlu (renkli) bir çiçeği vardır; ve onun çok küçük, çok tozlu yaprağı vardır; **أُم وجع الكبد** diye adlandırıldı; çünkü o **وجع الكبد**’den şifadır; İbn Sîde dedi ki: bu, Ebû Hanîfe’dendir.

Ve düşmanlara: **سُودُ الأَكْباد** denir; A‘şâ dedi ki:
فما أُجْشِمْت مِن إِتْيانِ قَوْمٍ،
هُمُ الأَعداءُ، فالأَكْبادُ سُودُ
Şuna giderler: kin izleri onların **أَكباد**’ını yakmıştır da kararmıştır; tıpkı, öyle olmasalar da, onlara **صُهْبُ السِّبالِ** denildiği gibi. Ve **الكَبِدُ**: düşmanlığın madeni. Ve **كَبِدُ الأَرض**: madenlerinde bulunan altın, gümüş ve bunun benzeri; İbn Sîde dedi ki: onu benzetme üzere görüyorum; cem‘i, cem‘ gibidir. Merfû bir hadiste: “yer, **كَبِد**’inin parçalarını atar”; yani karnında gizlenmiş hazineleri ve madenleri atar; ona **الكبد**’i ödünç aldı; ve denildi ki: ancak iç tarafında bulunan altın ve gümüş madenlerini fırlatır. Hadiste: “**كَبِدِ جَبَلٍ**’de”; yani onun iç boşluğunda, bir mağaradan yahut bir yarıktan. Mûsâ ve Hızır hadîsinde, Allah’ın selâmı nebîmize ve ikisine olsun: “onu **كَبِدِ البحر** üzerinde buldum”; yani kıyısının yerinin ortası üzerinde. Ve her şeyin **كَبِدُ**’i: onun ortası ve çoğu. Denir: bir ok çıkardı da onu **كَبِدِ القِرْطاس**’a koydu. Ve **كَبِدُ الرمْلِ** ve göğün; ve ikisinin **كُبَيْداتُهما**’sı ve **كُبَيْداؤُهما**’sı: ikisinin ortası ve çoğu. Cevherî: **وكُبَيْداتُ السماء**; sanki onu önce **كُبَيْدَة** diye küçültmüşler, sonra cem‘ etmişler.

Ve **تَكَبَّدتِ الشمسُ السماءَ**: onun **كَبِد**’inde oldu. Ve **كَبِدُ السماءِ**: zevalde güneşin durduğu ortası; onun alçalmasında: “zeval etti ve meyletti” denir. Leys: **كَبِدُ السماءِ** onun ortasından sana karşı gelen şeydir. Denir: kuş yükseldi, ta ki **كَبِدِ السماء**’da ve **كُبَيْداءِ السماء**’da oldu; küçülttüklerinde onu sıfat gibi taşırlar; aynı şekilde **سُوَيْداءِ القلب** hakkında da söylerler. Dedi ki: ikisi nadirdir; Araplardan korunarak rivayet edilmiştir; böyle dedi. Ve **كَبَّدَ النجمُ السماءَ**: yani onu ortaladı.

Ve **كبِدُ القوس**: **العِلاقة**’nın iki ucu arasındaki (yer); ve denildi ki: onun **مَقْبِض**’inden bir zira‘ miktarı; ve denildi ki: onun iki **كَبِد**’i, **عِلاقة**’sının kayışının bağlandığı iki yerdir. **التهذيب**: **وكَبِدُ القوس** onun **مَقْبِض**’inin biraz üstüdür; okun düştüğü yer. Denir: oku yayın **كبد**’i üzerine koy; o, onun **مقبض**’ının iki ucu ile ondan okun geçtiği yol arasındaki (yerdir). Asma‘î: yayda onun **كبد**’i vardır; o, **العِلاقة**’nın iki ucu arasındaki (yerdir); sonra **الكُلْيَة** onu takip eder; sonra **الأَبْهَر** onu takip eder; sonra **الطائفُ**; sonra **السِّيَةُ**; o, iki ucundan bükülen kısımdır. Ve **قَوْسٌ كَبْداءُ**: **كبد**’i kalın, sert olanı; ve denildi ki: **قوس كبداء**: onun **مَقْبِض**’ı avucu doldurduğu zaman. Ve **الكَبِدُ**: bir dağın adıdır; Râ‘î dedi ki:
غَدَا ومِنْ عالِجٍ خَدٌّ يُعارِضُه
عن الشِّمالِ، وعنْ شَرْقِيِّهِ كَبِدُ

Ve **الكَبَدُ**: karnın üst tarafından büyüklüğü. Ve her şeyin **كَبَد**’i: onun ortasının büyüklüğü ve kalınlığı; **كَبِدَ كَبَداً**; o **أَكْبَدُ**’dur. Ve **رملة كَبْداء**: ortası büyük; ve **ناقة كَبْداء**: öyle; Zû’r-Rumme dedi ki:
سِوى وَطْأَةٍ دَهْماءَ من غيرِ جَعْدَةٍ،
تَني أُخْتُها عن غَرْزِ كَبْداءَ ضامِرِ
Ve **الأَكبد**: ortası iri olan; ancak yavaş yürüyen olur. Ve **امرأَةٌ كَبْداءُ**: **الكَبَد**’i (hareke ile) açık olan; ve onun sözü:
بِئْسَ الغِذاءُ للغُلامِ الشاَّحِبِ،
كَبْداءُ حُطَّتْ مِنْ صَفا الكواكِبِ،
أَدارَها النَّقَّاشُ كلَّ جانِبِ
Bir değirmen taşını kasteder. Ve **الكواكِبُ**: uzun dağlardır. **التهذيب**: **كواكِبُ** gözle bilinen belirli bir dağdır. Ve başkasının sözü:
بُدِّلْتُ من وَصْلِ الغَواني البِيضِ،
كَبْداءَ مِلْحاحاً على الرَّمِيضِ،
تَخْلأُ إِلاَّ بِيَدِ القَبِيضِ
El değirmenini kasteder; yani eli **قبيض** olan, hafif (eli) bir adamın elinde. Dedi ki: **الكَبْداءُ** elle döndürülen değirmendir; onu döndürmede bulunan meşakkat sebebiyle **كَبْداء** diye adlandırıldı.

Ve **الخَنْدق** hadîsinde: “şiddetli bir **كَبْدَةٌ** ortaya çıktı”; o, yerden sert parçadır. Ve **أَرضٌ كَبْداءُ** ve **قَوْسٌ كَبْداءُ**: yani sert; İbnü’l-Esîr dedi ki: bu hadiste mahfuz olan **كُدْيَةٌ**’dir, **الياء** ile; ileride gelecektir.

Ve **تَكَبَّد اللبنُ** ve içecekten başkası: kalınlaştı ve pıhtılaştı. Ve **اللبن المُتَكَبِّدُ**: pıhtılaşıp sanki sallanan bir **كَبِد** gibi oluncaya kadar pıhtılaşan (süt). Ve **الكَبْداء**: hava. Ve **الكَبَدُ**: şiddet ve meşakkat. Aziz tenzilde: “Andolsun, insanı **كَبَد** içinde yarattık”; Ferrâ dedi ki: “onu dik, mutedil yarattık” der; ve denir: **في كبد**: yani o, dünya işini ve âhiret işini işlemeye ve **يُكابِدُ** etmeye yaratılmıştır; ve denildi ki: şiddet ve meşakkat içinde; ve denildi ki: **في كبد**: yani dik yaratıldı, iki ayağı üzerinde yürür; diğer hayvanların geri kalanı dik değildir; ve denildi ki: **في كبد**: annesinin karnında yaratıldı; başı onun başı tarafındadır; doğum istediğinde çocuk aşağıya döner. Münzirî dedi ki: Ebû Tâlib’i işittim, derdi ki: **الكَبَدُ** düzgünlük ve doğruluktur. Zeccâc dedi ki: bu, kasemin cevabıdır; mânâ: bu şeylere yemin ederim ki insanı **كبد** içinde yarattık; dünya ve âhiret işini **يكابد** eder. Ebû Mansûr dedi ki: bir işin **مكابَدَةُ**’si, onun meşakkatini çekmektir. Ve **كابَدْت الأَمر**: onun şiddetine katlandığın zaman.

Bilâl hadîsinde: “soğuk bir gecede ezan okudum, kimse gelmedi; Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: ‘Soğuk onları **أَكَبَدَهُم** mi?’”; yani onlara ağır geldi ve daralttı; **الكَبَد**’den, fetha ile; o, şiddet ve darlıktır; yahut onların **أَكباد**’ına isabet etti; bu, soğuğun en şiddetli olanıdır; çünkü **الكَبِدَ** hararetin ve kanın madenidir; ona ancak en şiddetli soğuk ulaşır. Leys: adam, gecenin dehşetine ve zorluğuna bindiği zaman geceyi **يُكابِدُ** eder. Ve denir: bu gecenin karanlığını şiddetli bir **مُكابدة** ile **كابَدْتُ**; Lebîd dedi ki:
عَيْنُِ هَلاَّ بَكَيْتِ أَرْبَدَ، إِذْ قُمْـ
ـنا، وقامَ الخُصُومُ في كَبَدِ؟
Yani şiddet ve yorgunluk içinde.

Ve denir: **تَكَبَّدْتُ الأَمرَ**: ona yöneldim; ondan onun sözü:
يَرُومُ البِلادَ أَيُّها يَتَكَبَّدُ
Ve **تَكَبَّدَ الفلاةَ**: onun ortasını ve çoğunu kastettiği zaman. Ve onların sözü: “falana, develerin **أَكباد**’ı vurulur”; yani ilim ve başkası talebiyle ona yolculuk edilir.

Ve **كابَدَ الأَمرَ مُكابَدَة وكِباداً**: ona katlandı; isim **الكابِدُ**, **الكاهِلِ** ve **الغارِب** gibi; İbn Sîde dedi ki: bununla kastım, fiil üzere cereyan etmeyen (bir isim) olmasıdır; A‘câc dedi ki:
ولَيْلَةٍ مِنَ اللَّيالي مَرَّتْ
بِكابِدٍ، كابَدْتُها وجَرَّتْ
Yani uzadı. Ve denildi ki: A‘câc’ın sözündeki **كابِدٌ**, Benî Temîm’in yarığında bir yerdir.

Ve **أَكْباد**: bir yer adıdır; Ebû Hayye en-Nümeyrî dedi ki:
لَعَلَّ الهَوى، إِنْ أَنتَ حَيَّيْتَ مَنْزِلاً
بِأَكْبادَ، مُرْتَدٌّ عليكَ عَقابِلُه

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ب د * * الكَبِدُ * و * الكِبْدُ * بوزن الكذب والكذب واحد * الأكْبادِ * ويقال * كَبْدُ * بوزن فلس للتخفيف كما يقال للفخذ و * كَبِدُ * السماء وسطها و * الكَبَدُ * بفتحتين الشدة ومنه قوله تعالى ﴿لقد خلقنا اٌنسان في كبد﴾ و * كابَدَ * الأمر قاسى شدته و * الكُبَادُ * بالضم وجع الكبد وفي الحديث ﴿الكباد من العب﴾ وقولهم تضرب إليه * أكْبَادُ * الإبل أي يرحل إليه في طلب العلم وغيره

##### Türkçe

* ك ب د * * **الكَبِدُ** * ve * **الكِبْدُ** * **الكذب** vezninde ve **الكذب** (ile) birdir; (çoğulu) * **الأكْبادِ** *; ve denilir: * **كَبْدُ** * hafifletme için * **فلس** * vezninde; tıpkı uyluk için denildiği gibi; ve * **كَبِدُ** * göğün ortasıdır; ve * **الكَبَدُ** * iki fetha ile şiddettir; ondan (olarak) Yüce Allah’ın sözü: ﴿Andolsun, insanı **كبد** içinde yarattık﴾; ve * **كابَدَ** * işi, şiddetini çekti; ve * **الكُبَادُ** * damme ile karaciğer ağrısıdır; ve hadiste: ﴿**الكباد** **من** **العب**﴾; ve onların sözü: ona doğru * **أكْبَادُ** * develer vurulur; yani ilim ve başkası talebinde ona doğru yolculuk edilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكبد بالفتح مع السكون مخفف من الكبد كالفخذ والفخذ. والكسر مع السكون، وهو أيضا مخفف من الذي بعده، كالكذب والكذب، اللغة المستعملة المشهورة الكبد، ككتف، وبه صدر الجوهري والفيومي وسائر أئمة اللغة. بل أغفلا اللغة الأولى، وإنما ذكره صاحب اللسان، فكان ينبغي للمصنف أن يقدم اللغة الفصحى المشهورة على غيرها، أي معروفة، وهي من السحر في الجانب الأيمن لحمة سوداء، أنثى وقد تذكر، قال ذلك الفراء وغيره. قال ابن سيده: وقال اللحياني: هي مؤنثة فقط. أكباد، وكبود قليلا، تقول: هو يأكل كبود الدجاج وأكبادها. وكبده يكبده، من حد: ضرب كبده يكبده من حد نصر ضرب، وفي الأفعال لابن القطاع: أصاب كبده. وقال أبو زيد: كبدته أكبده، وكليته أكليه، إذا أصبت كبده وكليته. كبده يكبده كبدا: قصده، كتكبده. كبد البرد القوم: شق عليهم وضيق، وفي حديث بلال: أذنت في ليلة باردة فلم يأت أحد، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: مالهم يا بلال? قلت: كبدهم البرد أي شق عليهم وضيق، من الكبد وهي الشدة والضيق، أو أصاب أكبادهم، وذلك أشد ما يكون من البرد، لأن الكبد معدن الحرارة والدم، ولا يخلص إليها إلا أشد البرد. قلت: وتمام الحديث في البصائر فلقد رأيتهم يتروحون في الضحى يريد أنه دعا لهم حتى احتاجوا إلى التروح. والكباد، كغراب: وجع الكبد أو داء، قال كراع: ولا يعرف داء اشتق من اسم العضو إلا الكباد من الكبد والنكاف من النكف والقلاب من القلب. وفي الحديث الكباد من العب وهو شرب الماء من غير مص. كبد، كفرح، كبدا: ألم من وجعها. كبد، كعني، كبادا: شكاها أي كبده فهو مكبود. ربما سمي الجوف بكماله كبدا، حكاه ابن سيده عن كراع أنه ذكره في المنجد، وأنشد:
  إذا شاء منهم ناشىء مد كفه                      إلى كبد ملساء أو كفل نهد

  وإذا علمت ذلك فقول شيخنا: قلت هو مستدرك، لأنه المعروف أول المادة، فهو غفلة ظاهرة وسبق قلم واضح، ليس بسديد، وليت شعري كيف لم ير فرقا بين اللحمة السوداء وبين الجوف بكماله، ولكنها عصبية ظاهرة، والله يسامح الجميع بمنه وكرمه. الكبد: وسط الشيء ومعظمه، وفي الحديث في كبد جبل أي في جوفه من كهف أو شعب. وفي حديث موسى والخضر عليهما وعلى نبينا الصلاة والسلام: فوجدته على كبد البحر، أي على أوسط موضع من شاطئه. وانتزع سهما فوضعه في كبد القرطاس. وداره كبد نجد: وسطها، كل ذلك مجاز من المجاز: الكبد من القوس: ما بين طرفي علاقتها. وفي التهذيب: هو فويق مقبضها حيث يقع السهم يقال ضع السهم على كبد القوس، وهي ما بين طرفي مقبضها ومجرى السهم منها. قال الأصمعي: في القوس كبدها، وهو ما بين طرفي العلاقة، ثم الكلية تلي ذلك، ثم الأبهر يلي ذلك، ثم الطائف، ثم السية، وهو ما عطف من طرفيها، أو قدر ذراع من مقبضها، وقيل: كبداها: معقدا سير علاقتها. كبد جبل أحمر لبني كلاب، قال الراعي:
  غدا ومن عالج خد يعالجـه                      عن الشمال وعن شرقية كبد وفي معجم البكري أنه هضبة حمراء بالمضجع من ديار كلاب من المجاز: الكبد: الجنب، وفي الحديث فوضع يده على كبدي، وإنما وضعها على جنبه من الظاهر، وقيل: أي ظاهر جنبي مما يلي الكبد. وفي الأساس: ووضع يده على كبده: على ما يقابل الكبد، من جنبه الأيسر. الكبد لقب أبي زيد عبد الحميد بن الوليد بن المغيرة مولى أشجع المحدث، روى عن مالك والهيثم بن عدي. وكان أخباريا علامة، قال ابن يونس: سمي كبدا لثقله.

  ودارة كبد لبني كلاب لأبي بكر ابن كلاب، وهي الهضبة الحمراء المذكورة. وكبد الوهاد: بسماوة كلب، وضبطه الصاغاني بكسر الكاف وسكون الباء. وكبد قنة موضع لغني بن أعصر. وكبد الحصاة لقب شاعر. الكبد، بالتحريك: عظم البطن من أعلاه. كبد كل شيء: عظم وسطه وغلظه، كبد كبدا وهو أكبد. الكبد: الهواء، وقال اللحياني: هوالهواء واللوح والسكاك والكبد. الكبد: الشدة والمشقة، وهو مجاز، وبه فسر قوله تعالى:  لقد خلقنا الإنسان في كبد  وقال الفراء: يقول: خلقناه منتصبا معتدلا. ويقال: في كبد أي أنه خلق يعالج ويكابد أمر الدنيا وأمر الآخرة وقيل: خلق منتصبا يمشي على رجليه، وغيره من سائر الحيوان غير منتصب، وقيل: في كبد: خلق في بطن أمه ورأسه قبل رأسها، فإذا أرادت الولادة انقلب الولد إلى أسفل، قال المنذري: سمعت أبا طالب يقول الكبد الاستواء والاستقامة. وقال الزجاج: هذا جواب القسم، المعنى أقسم بهذه الأشياء لقد خلقنا الإنسان في كبد يكابد أمر الدنيا والآخرة. الكبد: وسط الرمل ووسط السماء ومعظمها، كالكبيداء والكبيداة، هكذا بالهاء المدورة، كما في سائر النسخ، والصواب بالمطولة كما في الصحاح وغيره والكبداء والكبد بفتح فسكون فيهما، كذا هو مضبوط، والصواب والكبد ككتف، وفي الصحاح وكبيدات السماء كأنهم صغروها كبيدة ثم جمعوا. وكبد السماء: وسطها الذي تقوم فيه الشمس عند الزوال، فيقال عند انحطاطها: زالت ومالت. قلت: وقولهم: بلغت كبد السماء وكبيدات السماء مجاز، كما في الأساس. وقال الليث: كبد السماء: ما استقبلك من وسطها، يقال: حلق الطائر حتى صار في كبد السماء وكبيداء السماء، إذا صغروا جعلوها كالنعت، وكذلك يقولون في سويداء القلب، قال: وهما نادرتان حفظتا عن العرب هكذا. قلت: وكلام الأئمة، صريح في أن كبد الرمل وكبد السماء ككتف، وهذا خلاف ما مشى عليه المصنف، فلينظر ذلك مع تأمل، وأشار إليه شيخنا كذلك في شرحه، وذهب إلى ما أشرت إليه، وتوقف في كون كبد السماء محركة اللهم إلا أن يجعل قوله فيما بعد: والكبد بفتح فكسر، كما لا يخفى، والله أعلم، ثم رأيت الصاغاني ذكر في تكملته أن كبد السماء، بالتحريك، لغة في كسر الباء. وتكبدت الشمس: صارت في كبيدائها. وفي الصحاح: في كبدها ككبدت تكبيدا. في التهذيب: كبد النجم السماء، أي توسطها. تكبد الأمر: قصده، ومنه قوله:
  يروم البلاد أيها يتكبد من المجاز تكبد اللبن وغيره من الشراب: غلظ وخثر، اللبن المتكبد: الذي يخثر حتى يصير كأنه كبد يترجرج. وسود الأكباد: الأعداء، قال الأعشى:
  فما أجشمت من إتيان قوم                      هم الأعداء فالأكباد سود يذهبون حتى اسودت، كما يقال لهم صهب السبال وإن لم يكونوا كذلك، والكبد معدن العداوة. والكبداء: رحى اليد، وهي التي تدار باليد، سميت كبداء لما في إدارتها من المشقة، قال:
  بدلت من وصل الغواني البيض                      كبداء ملحاحا على الرمـيض
  تخلأ إلا بـيد الـقـبـيض يعني رحى اليد، أي في يد رجل قبيض اليد خفيفها. وقال الآخر، وهو راجز بني قيس:
  بئس الغذاء للغلام الشاحـب
  كبداء حطت من ذرا كواكب
  أدارها النقاش كل جـانـب

  يعني رحى. والكواكب: جبال طوال. الكبداء: القوس يملأ الكف مقبضها، وهو مجاز، وقيل: قوس كبداء: غليظة الكبد شديدتها. وفي الأساس: قوس كبداء: يملأ عجسها الكف الكبداء: المرأة الضخمة الوسط البطيئة السير، وقيل: امرأة كبداء بينة الكبد، بالتحريك. والرجل اكبد، وهو الضخم الوسط، ولا يكون إلا بطيء السير. الكبداء: الرملة العظيمة الوسط، وناقة كبداء، كذلك، قال ذو الرمة:
  سوى وطأة دهماء من غير جعدةثنى أختها عن غرز كبداء ضامر من المجاز كابده مكابدة وكبادا، الأخير بالكسر: قاساه، والاسم الكابد كالكاهل والغارب، قال ابن سيده: أعني به أنه غير جار على الفعل، قال العجاج:
  وليلة من الليالي مرة                      بكابد كابدتها وجرت أي طالت. وقال الليث: الرجل يكابد الليل، إذا ركب هوله وصعوبته. ويقالن كابدت ظلمة هذه الليلة مكابدة شديدة، وهو مجاز. والأكبد: طائر. الأكبد: من نهض موضع كبده، وفي اللسان: هو الزائد موضع الكبد، قال رؤبة يصف جملا منتفخ الأقراب:
  أكبد زفارا يمد الأنسعا والكبدة، بالفتح فالسكون قولهم: فلان تضرب إليه أكباد الإبل، أي يرحل إليه في طلب العلم وغيره. ومما يستدرك عليه: أم وجع الكبد: بقلة من دق البقل يحبها الضان، لها زهرة غبراء في برعومة مدورة، لها ورق صغير جدا أغبر، سميت أم وجع الكبد لأنها شفاء من وجع الكبد. نقله ابن سيده عن أبي حنيفة. وكبد الأرض: ما في معادنها من الذهب والفضة ونحو ذلك، قال ابن سيده: أراه على التشبيه، والجمع كالجمع. وفي حديث مرفوع وتلقي الأرض أفلاذ كبدها أي تلقي ماخبىء في بطنها من الكنوز والمعادن، فاستعار لها الكبد. وفي حديث الخندق فعرضت كبدة شديدة هي القطعة الصلبة من الأرض، والمعروف كدية بالياء، قاله ابن الأثير. والكبد: الاستواء والاستقامة. وتكبد الفلاة، إذا قصد وسطها ومعظمها. وكابد، في قول العجاج، موضع بشق بني تميم. وأكباد اسم أرض، قال أبو حية النميري:
  لعل الهوى إن أنت حييت منزلابأكباد مرتدا عليك عقابله والكباج، ككتان: نوع من الليمون. الكبود، كصبور: قبيلة باليمن. وكبندة، بفتح الكاف وكسر الموحدة وسكون النون: من قرى نسف، منها أبو إسحاق إبراهيم بن الأشرس الضبي، عن أبي عبيد القاسم بن سلام وغيره.

##### Türkçe

**الكبد** fetha ile, sükûn ile birlikte: **الكبد**’den hafifletilmiş (tahfîf edilmiş)tir; **الفخذ** ve **الفخذ** gibi. Kesra ile sükûn ile birlikte; o da kendisinden sonrakinden hafifletilmiş (tahfîf edilmiş)tir; **الكذب** ve **الكذب** gibi. Kullanılan meşhur dil: **الكبد**’dir; **كتف** gibi. Bununla Cevherî, Feyyûmî ve dil imamlarının geri kalanı söze başladı. Bilakis birinci dili ihmal ettiler; onu ancak Lisân sahibi zikretti. Musannifin, diğerine değil, meşhur fasih dili öne alması gerekirdi; yani bilinen: o, sağ tarafta (yan)da, sihirden (kaburga altından) olan siyah bir et parçasıdır; dişidir ve bazen erkek de gelir. Bunu Ferrâ ve başkası söyledi. İbn Sîde dedi: Lihyânî dedi: O yalnızca müennestir. **أكباد**; ve az olarak **كبود**. Dersin ki: O, tavuğun **كبود**unu ve **أكباد**ını yer. Ve **كبده يكبده**: **حد**’den; “**ضرب كبده يكبده**” **حد**’den, **نصر** bâbından “**ضرب**” gibi. İbnü’l-Kattâ‘ın **الأفعال**’ında: **أصاب كبده**. Ebû Zeyd dedi: **كبدته أكبده** ve **كليته أكليه**; **كبده**sine ve **كليته**sine isabet ettiğin zaman. **كبده يكبده كبدا**: onu kastetti; **تكبده** gibi. **كبد البرد القوم**: onlara ağır geldi ve daralttı. Bilâl hadîsinde: Soğuk bir gecede ezan okudum da kimse gelmedi; Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: “Onlara ne oldu ey Bilâl?” Dedim: **كبدهم البرد**; yani onlara ağır geldi ve daralttı; **الكبد**’den, o da şiddet ve darlıktır; yahut onların **أكباد**ına isabet etti; bu, soğuğun en şiddetlisi olduğu zamandır; çünkü **الكبد** hararetin ve kanın madenidir; ona ancak en şiddetli soğuk ulaşır. Dedim: Hadîsin tamamı **البصائر**’dadır: “Onları kuşluk vaktinde esintilenir hâlde gördüm”; yani onlara dua etti de esintilenmeye muhtaç oldular. **الكباد**, **غراب** gibi: **الكبد** ağrısı yahut hastalık. Kurâ‘ dedi: Uzuv adından türetilmiş bir hastalık bilinmez; yalnız **الكباد** **الكبد**’den, **النكاف** **النكف**’ten ve **القلاب** **القلب**’ten. Hadîste: **الكباد** **العب**’dendir; o da emmeden su içmektir. **كبد**, **فرح** gibi, **كبدا**: onun ağrısından bir acı duydu. **كبد**, **عني** gibi, **كبادا**: onu şikâyet etti; yani **كبده**; o hâlde o **مكبود**dur. Bazen karın boşluğu bütünüyle **كبدا** diye adlandırıldı; İbn Sîde bunu Kurâ‘dan nakletti: onun bunu **المنجد**’de zikrettiğini; ve şu beyti okudu:
  إذا شاء منهم ناشىء مد كفه                      إلى كبد ملساء أو كفل نهد

Bunu bildiğinde, şeyhimizin sözü: “Dedim: o müstedrektir; çünkü bilinen, maddenin başıdır; bu, açık bir gaflet ve apaçık bir kalem sürçmesidir; isabetli değildir. Keşke bilseydim: siyah et parçası ile karın boşluğu bütünü arasında nasıl fark görmedi; fakat bu, açık bir asabiyettir. Allah hepsini lütfu ve keremiyle bağışlasın.” **الكبد**: şeyin ortası ve çoğu. Hadîste: “**في كبد جبل**”; yani bir mağara yahut yarık içinden onun iç boşluğunda. Mûsâ ve Hızır hadîsinde, ikisine ve nebîmize salât ve selâm olsun: “Onu **على كبد البحر** üzerinde buldu”; yani kıyısının en orta yerinde. Bir ok çekti de onu **في كبد القرطاس** içine koydu. “Onun evi **كبد نجد**’dir”: onun ortası. Bunların hepsi mecazdır. Mecazdan: yayın **الكبد**i: askısının iki ucu arasındaki yer. **التهذيب**’de: o, kabzasının biraz üstündedir; okun düştüğü yerdir. Denir: oku yayın **كبد**i üzerine koy. O, kabzasının iki ucu ile okun akış yeri arasındadır. Asma‘î dedi: Yayda onun **كبد**i vardır; o, askının iki ucu arasındadır. Sonra **الكلية** onu takip eder; sonra **الأبهر** onu takip eder; sonra **الطائف**; sonra **السية**; o, iki ucundan bükülen kısımdır; yahut kabzasından bir zira‘ kadar. Ve denildi: **كبداها**: askısının kayışının bağlandığı iki düğüm yeri. **كبد**: Benî Kilâb’a ait kırmızı bir dağdır. Râ‘î dedi:
  غدا ومن عالج خد يعالجـه                      عن الشمال وعن شرقية كبد

Bekrî’nin mu‘ceminde: o, Kilâb diyarından **المضجع**’da kırmızı bir tepedir. Mecazdan: **الكبد**: yan (böğür). Hadîste: “Elini **على كبدي** üzerine koydu”; hâlbuki onu, görünen (zâhir)den yanına koydu. Ve denildi: yani **الكبد**e bitişik olan yanımın dış tarafı. **الأساس**’ta: “Elini **على كبده** üzerine koydu”: **الكبد**in karşısına gelen yere; onun sol yanından. **الكبد**: Eşca‘ mevlâsı muhaddis Ebû Zeyd Abdülhamîd b. el-Velîd b. el-Muğîre’nin lakabıdır; Mâlik’ten ve Heysem b. ‘Adî’den rivayet etti. Haberciydi, allâme idi. İbn Yûnus dedi: Ağırlığından dolayı **كبدا** diye adlandırıldı.

Ve **دارة كبد**: Benî Kilâb’dan Ebû Bekr b. Kilâb’a aittir; o, zikredilen kırmızı tepedir. Ve **كبد الوهاد**: Kelb’in **سماوة**’sindedir; Sâğânî onu **الكاف**’ın kesrası ve **الباء**’ın sükûnu ile ضبط etti. Ve **كبد قنة**: Ganî b. A‘sar’a ait bir yerdir. Ve **كبد الحصاة**: bir şairin lakabıdır. **الكبد**, hareke ile: karnın üst tarafından olan büyük kemik. Her şeyin **كبد**i: onun ortasının büyüğü ve kalını; **كبد** **كبدا** oldu; o **أكبد**dir. **الكبد**: hava. Lihyânî dedi: O, hava, levha, **السكاك** ve **الكبد**dir. **الكبد**: şiddet ve meşakkat; o mecazdır. Bununla şu âyet tefsir edildi: **لقد خلقنا الإنسان في كبد**. Ferrâ dedi: der ki: onu dik, mutedil yarattık. Ve denir: **في كبد**; yani o, dünya işini ve âhiret işini işler ve **يكابد** eder hâlde yaratıldı. Ve denildi: dik yaratıldı; iki ayağı üzerinde yürür; hayvanların geri kalanı dik değildir. Ve denildi: **في كبد**: annesinin karnında yaratıldı; başı, onun başından önce (yukarıda) idi; doğum istediğinde çocuk aşağıya döner. Münzirî dedi: Ebû Tâlib’i “**الكبد**: eşitlik ve doğruluk” derken işittim. Zeccâc dedi: Bu, kasemin cevabıdır; mânâ: bu şeylere yemin ederim ki insanı **في كبد** içinde yarattık; dünya ve âhiret işini **يكابد** eder. **الكبد**: kumun ortası ve göğün ortası ve çoğu; **الكبيداء** ve **الكبيداة** gibi. İşte böyle, yuvarlak **الهاء** ile; diğer nüshalarda olduğu gibi. Doğrusu ise, **الصحاح** ve başkasında olduğu gibi uzun **التاء** iledir: **الكبداء** ve **الكبد**; ikisinde de fetha ile sonra sükûn ile; böylece ضبط edilmiştir. Doğrusu ise **الكبد** **كتف** gibi (olmasıdır). **الصحاح**’ta: **كبيدات السماء**; sanki onu **كبيدة** diye küçültmüşler, sonra cem‘ etmişler. **كبد السماء**: onun ortasıdır; güneşin zevâl vaktinde durduğu yer. Onun alçalması sırasında denir: “**زالت** ve **مالت**.” Dedim: “**بلغت كبد السماء**” ve “**كبيدات السماء**” sözleri mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Leys dedi: **كبد السماء**: onun ortasından sana karşı gelen şeydir. Denir: kuş uçtu, ta ki **في كبد السماء** ve **كبيداء السماء** içinde oldu; küçülttüklerinde onu sıfat gibi yaparlar. Aynı şekilde **سويداء القلب** hakkında da söylerler. Dedi: İkisi de nadirdir; Araplardan böylece korunmuştur. Dedim: İmamların sözü, **كبد الرمل** ve **كبد السماء**’ın **كتف** gibi olduğuna açıkça delâlet eder; bu, musannifin gittiği şeye aykırıdır; buna dikkatle bakılsın. Şeyhimiz de şerhinde buna işaret etti ve benim işaret ettiğime gitti; **كبد السماء**’ın harekeli oluşunda durdu; meğer ki daha sonra söylediği “**والكبد بفتح فكسر**” sözünü (buna) yapsın; gizli değildir. Allah daha iyi bilir. Sonra Sâğânî’nin **تكملته**’sinde: **كبد السماء**’ın hareke ile, **الباء**’ın kesrası için bir dil olduğunu zikrettiğini gördüm. **تكبدت الشمس**: onun **كبيداء**sında oldu. **الصحاح**’ta: “**في كبدها**” **ككبدت تكبيدا** gibi. **التهذيب**’de: **كبد النجم السماء**; yani onun ortasına geldi. **تكبد الأمر**: onu kastetti. Ondandır şu söz:
  يروم البلاد أيها يتكبد

Mecazdan: sütün ve içeceğin başkasının **تكبد**i: kalınlaştı ve pıhtılaştı. **اللبن المتكبد**: pıhtılaşıp sanki titreyen bir **كبد** gibi oluncaya kadar pıhtılaşan (süt). **سود الأكباد**: düşmanlar. A‘şâ dedi:
  فما أجشمت من إتيان قوم                      هم الأعداء فالأكباد سود

Giderler de karardı; tıpkı “**صهب السبال**” denildiği gibi, öyle olmadıkları hâlde. Ve **الكبد** düşmanlığın madenidir. **الكبداء**: el değirmenidir; o, elle döndürülen (değirmen)dir. Onu döndürmede bulunan meşakkatten dolayı **كبداء** diye adlandırıldı. Dedi:
  بدلت من وصل الغواني البيض                      كبداء ملحاحا على الرمـيض
  تخلأ إلا بـيد الـقـبـيض

Yani el değirmeni; yani eli hafif olan, eli küçük bir adamın elinde. Diğeri dedi; o, Benî Kays’ın râcizidir:
  بئس الغذاء للغلام الشاحـب
  كبداء حطت من ذرا كواكب
  أدارها النقاش كل جـانـب

Yani değirmen taşı. Ve **الكواكب**: uzun dağlar. **الكبداء**: kabzası avucu dolduran yay; bu mecazdır. Ve denildi ki: **قوس كبداء**: ciğeri kalın olan, serti. Ve **الأساس**’ta: **قوس كبداء**: avuç, onun **عجس**’ını doldurur. **الكبداء**: orta kısmı iri, yürüyüşü yavaş kadın; ve denildi ki: hareketle (yani harekeli olarak) **امرأة كبداء**: **الكبد**’i apaçık olan kadın. Ve erkek **اكبد**’dir; o, orta kısmı iri olandır; ve ancak yavaş yürüyen olur. **الكبداء**: ortası büyük kumluk; ve **ناقة كبداء** da böyledir. ذو الرمة dedi ki:
  Kıvırcık olmayan kara bir basıştan başka,
  zayıf bir **كبداء**’nın eğer kayışından kızkardeşini ikiye katlayıp çevirdi.

Mecazdan: **كابده**’yi **مكابدة** ve **كبادا** olarak (kullanırlar); sonuncusu kesre iledir: ona katlandı/ona göğüs gerdi. Ve isim **الكابد**’dir; **الكاهل** ve **الغارب** gibi. İbn Sîde dedi ki: Bununla kastım, onun fiil üzere cereyan etmeyen (bir isim) olmasıdır. العجاج dedi ki:
  Ve gecelerden bir gece, acı,
  bir **كابد** ile; onu **كابدتها** ve o aktı

Yani uzadı. Ve Leys dedi ki: Adam geceyi **يكابد** eder; onun dehşetini ve zorluğunu binerse (yani üstlenirse). Ve denilir: Bu gecenin karanlığını **كابدت** ettim; şiddetli bir **مكابدة** (ile); bu mecazdır. Ve **الأكبد**: bir kuş. **الأكبد**: **كبده**’sinin yeri kalkmış olan kimse. Ve **اللسان**’da: o, **الكبد** yerinde fazla olandır. رؤبة, eğer kayışları şişkin bir deveyi vasfederek dedi ki:
  **أكبد**; çokça soluyan; kayışları uzatır

Ve **الكبدة**; fetha sonra sükûn ile: onların sözü: “Falan kimseye develerin ciğerleri vurulur”; yani ilim ve başkası talebinde ona yolculuk edilir. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **أم وجع الكبد**: bakladan bir ot; koyun onu sever; onun yuvarlak bir tomurcuk içinde tozlu renkli bir çiçeği vardır; onun çok küçük, tozlu yaprağı vardır; **أم وجع الكبد** diye adlandırıldı; çünkü o, **وجع الكبد**’den şifadır. Bunu İbn Sîde, Ebû Hanîfe’den nakletti. Ve **كبد الأرض**: onun madenlerinde bulunan altın, gümüş ve bunun benzeri şeylerdir. İbn Sîde dedi ki: Onu benzetme üzere görüyorum; ve çoğulu, çoğul gibidir. Ve merfû bir hadiste: “Yer, **كبد**’inin parçalarını atar”; yani karnında gizlediği hazineler ve madenleri atar; ona **الكبد**’i ödünç aldı (mecazen kullandı). Ve hendek hadîsinde: şiddetli bir **كبدة** arz olundu; o, yerin sert parçasıdır. Ve bilinen **كدية**’dir, yâ ile; bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Ve **الكبد**: eşitlik ve doğruluk. Ve **تكبد الفلاة**: onun ortasını ve çoğunu kastettiği zaman. Ve **كابد**; العجاج’ın sözünde; Benî Temîm’in bir yarığında bir yerdir. Ve **أكباد** bir yer adıdır. Ebû Hayye en-Nümeyrî dedi ki:
  Belki heva, eğer bir menzilde yaşarsan,
  **أكباد**’da; onun dönüşü sana, onun ardıllarıdır

Ve **الكباج**; **كتان** gibi: limonun bir türü. Ve **الكبود**; **صبور** gibi: Yemen’de bir kabile. Ve **كبندة**; kâfın fethası, **الموحدة**’nin kesresi ve nûn’un sükûnu ile: Nesef köylerindendir; ondan Ebû İshâk İbrâhîm b. el-Eşres ed-Dabbî (vardır); Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Selâm’dan ve başkasından (rivayet eder).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَبَدَهُ
1 كَبَدَهُ ذ , (aor. كَبِدَ , AZ, L, K, and كَبُدَ , L, K, inf. n. كَبْدٌ, L,) He, or it, hit, or smote, or hurt, his كَبِد [or liver]: (AZ, S, IKtt, L:) or struck it. (L, K.) ― -b2- كَبَدَهُمُ البَرْدُ, (aor. كَبِدَ and كَبُدَ , K,) (assumed tropical:) The cold affected them severely; distressed them; straitened them: (L, K:) or, smote their livers; which only the most intense cold does. (L, from a trad.) ― -b3- كَبِدَ, aor. كَبَدَ , (L, K,) inf. n. كَبَدٌ, (L,) He had a pain in his liver: (L, K) and (A, L:) or كُبِدَ, (K,) inf. n. كُبَادٌ, (TA,) he had a complaint of his liver. (L, K.) -A2- كَبِدَ, aor. كَبَدَ , (L,) inf. n. كَبَدٌ, (S, L, K,) He was big in the belly, (L, K,) in its upper part: (L:) he (a man) was bulky in the middle, and therefore slow in his pace. (S, L.) ― -b2- It (anything) was big, or large, and thick, in the middle. (L.) -A3- See 5.

2 كَبَّدَ See 5.

كابد الأَمْرَ
3 كابد الأَمْرَ ذ , (inf. n. مُكَابَدَةٌ and كِبَادٌ, L, K,) (tropical:) He endured the thing; struggled, or contended, with, or against, it; struggled or contended with, or against, its difficulty, or severity; syn. قَاسَاهُ, (L, K,) or قَاسَى شِدَّتهُ; (S;) he endured, or struggled, or contended, with or against, its difficulty, trouble, or inconvenience; syn. عَانَى مَشَقَّتَهُ: (L:) he underwent difficulties, troubles, or inconveniences, in doing it. (Msb.) ― -b2- كابد اللَّيْلَ (tropical:) He (a man) braved (رَكِبَ) the terribleness and difficulty of the night. And كَابَدْتُ ظُلْمَةَ هٰذِهِ اللَّيْلَةِ مُكَابَدَةً شَدِيدَةً I braved the darkness of this night with a mighty braving. (Lth, L.) ― -b3- بَعْضُهُمْ يُكَابِدُ بَعْضًا (tropical:) [One party of them struggles, contends, or strives, against the opposition of the other]: said of adversaries in a contest, litigation, or the like. (A.)

تكبّدهُ
5 تكبّدهُ ذ (tropical:) He tended, or betook himself, or directed himself or his course, to, or towards, it, namely, an affair, (L, K,) and a town or country; syn. قَصَدَهُ; (L, K;) as also ↓ كَبَدَهُ, aor. كَبِدَ and كَبُدَ . (K, TA.) -A2- تكبّد (tropical:) It (milk) became thick; (S, A, L, K;) as also any other beverage; (L;) and (the former) became thick like liver, so as to quiver. (L.) -A3- تكبّدت الشَّمْسُ, (S, A,) or تكبّدت الشمسُ السَّمَآءَ, (L, K,) (tropical:) The sun became in the كَبِد, (S, L,) or كُبَيْدَآء, (K,) of the sky; (S, L, K;) became in the middle of the sky; culminated; (A;) as also ↓ كبّدت, inf. n. تَكْبِيدٌ: (K:) and النَّجْمُ السَّمَآءَ ↓ كبّد the star, or asterism, [or the Pleiades,] culminated. (S, L.) [See an ex. in a verse cited voce خَشَفَ.] ― -b2- تكّبد الفَلَاةَ (tropical:) He directed his course to, or towards, the middle and main part of the desert. (L.)

كَبْدٌ
كَبْدٌ ذ and كِبْدٌ: see كَبِدٌ.

كَبَدٌ
كَبَدٌ ذ (tropical:) Difficulty; distress; affliction; trouble. (S, A, L, Msb, K.) Ex. وَقَعَ فِى كَبَدٍ He fell into difficulty, &c. (A.) So in the words of the Kur, [xc, 4,] لَقَدْ خَلَقْنَا الْاـِنْسَانَ فِى كَبَدٍ Verily we have created man in difficulty, &c., (S, L, Jel,) in a state in which he has to contend with the afflictions of the present life and the difficulties pertaining to the life to come: (Zj, * Jel:) or فى كبد here signifies, in a right and just state: (Aboo-Tálib, L:) or in an erect state, and in just proportion: (Fr; L:) or in an erect state, and walking upon his two legs; whereas other animals are not erect: or in the belly of his mother, with his head towards her head; in which state the child remains until near the birth, when it becomes inverted. (L.) ― -b2- And see كَابِدٌ and كَبِدٌ.

كَبِدٌ
كَبِدٌ ذ , (S, L, Msb, K, &c.,) the most chaste and best known form of the word, (TA,) and ↓ كِبْدٌ, (S, L, Msb, K,) a contraction of the former, (Msb,) and ↓ كَبْدٌ, (S, L, K,) also a contraction of the first, (S,) [The liver;] a certain black piece of flesh on the right of the lungs: (L:) fem., and sometimes masc.; (Fr, L, Msb, K;) or fem. only: (Lh, ISd, L, Msb:) pl. أَكْبَادٌ (S, L, Msb, K) and كُبُودٌ; (L, Msb, K;) the latter seldom used. (Msb) ― -b2- Also, [the first,] (tropical:) The place of the liver, outside: (L;) the side. (K) It is said in a trad., فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى كَبِدِى, meaning, And he put his hand upon my side externally; or, upon the external part of my side, next the liver. (L.) ― -b3- (assumed tropical:) The inside of an animal, altogether. (Kr, ISd, K.) Sometimes used in this sense. (Kr, ISd.) ― -b4- (tropical:) The inside, meaning a cave, or ravine, of a mountain. (L.) ― -b5- كَبِدُ الأَرْضِ (tropical:) The interior of the earth: (Msb:) or the minerals (مَعَادِن) of the earth: (A:) or the gold and silver and the like that are in the mines of the earth: (L:) pl. أَكْبَادٌ (A, L) and كُبُودٌ. (L.) It is said in a trad. وَتَلْقِى الأَرْضُ أَفْلَاذَ كَبِدِهَا (tropical:) And the earth shall cast forth what is hidden in her belly, of treasures and minerals. (L.) ― -b6- (tropical:) The middle of anything, (A, L, Msb, K, *) and its main part. (L, K.) ― -b7- (tropical:) The middle of the sea. (L.) ― -b8- (tropical:) The middle of a butt for archers. (A, L.) ― -b9- دَارُهُ كَبِدَ نَجْدٍ (tropical:) His house is in the middle of Nejd. (A.) ― -b10- كَبِدٌ; (L;) in the K, ↓ كَبَدٌ; but none [except F] says so; (MF;) The middle of a tract of sand, (L, K,) and its main part. (L.) ― -b11- كَبِدٌ; (S, A, L, Msb;) in the K, ↓ كَبَدٌ; but none [except F] says so; (MF;) and ↓ كَبْدٌ, and ↓ كَبْدَآءُ, (K,) and ↓ كُبَيْدَاتٌ, (S, A, L,) as though they had formed the dim. كُبَيْدَةٌ from كَبِدٌ, and then formed the pl.; (S, L;) in the K, كُبَيْدَاةٌ; but this is wrong; (TA;) and ↓ كُبَيْدَآءُ, (L, Msb, K,) dim. of كَبِدٌ, contr. to rule, like سُوَيْدَآءُ; (Msb;) [or dim. of كَبْدَآءُ;] (tropical:) The middle of the sky, (S, A, L, K,) and its main part: (L;) or [the meridian of the sky;] the middle of the sky, wherein is the sun at the time of its declining from the meridian: (L:) or the part of the middle of the sky which faces the spectator. (Lth, L, Msb.) ― -b12- كَبِدٌ (Lh, L; in the K, كَبَدٌ;) (assumed tropical:) The air; (Lh, L, K;) as also ↓ كَبْدَآءُ. (L.) ― -b13- كَبِدٌ (tropical:) of a bow, The handle: (S, A, Msb:) or the part a little above the handle, (Az, L, Msb,) against which the arrow goes: (Az, L:) or the part between the two extremities of the handle, and that along which the arrow runs: (S, L:) or the part [midway] between the two extremities of its suspensory string or cord or the like: (As, L, K:) [see رِجْلٌ:] or the space of a cubit from its handle: (L, K:) or each part where the thong of its suspensory string or the like is tied: (L:) in the bow is its كَبِد, which is the part [midway] between the two extremities of its suspensory string or the like; then, next to this, the كُلْيَة; then, next to this, the أَبْهَر; then, next to this, the طَائِف; then, the سِئَة, which is the curved part of each extremity. (As, L.) ― -b14- فُلَانٌ تُضْرَبٌ اـِلَيْه أَكْبَادُ الاـِبِلِ Such a one is a person to whom men journey seeking knowledge &c. (S, L, K.) [See an ex. in the first paragraph of art. ضرب.] ― -b15- سُودٌ الأَكْبَادِ [Black-livered men;] a designation of enemies, (As, S, L, K,) similar to صُهْبُ السِّبَالِ [q. v.]: (As, S, L:) they are so called because the effects of rancour, or malevolence, have [as it were] burnt their livers so that they have become black; the liver being the source of enmity. (L.)

كبْدَاءُ
كبْدَاءُ ذ : see كَبِدٌ, and أَكْبَدُ.

كُبَادٌ
كُبَادٌ ذ Pain of the liver: (S, L, K:) or a disease, or complaint, of the liver. (L.) The only known word, signifying a disease, derived from the name of the member affected, except نُكَافٌ and قُلَابٌ. (Kr.) It is said in a trad. الكُبَادُ مِنَ العَبِّ, (S, L,) i. e., The pain, or disease, of the liver is from drinking water without sipping. (L.)

كُبَيْدَاءُ
كُبَيْدَاءُ ذ and كُبَيْدَاتٌ: see كَبِدٌ.

كَبَّادٌ
كَبَّادٌ ذ A certain species of the لَيْمُون; [citrus limon sponginus Ferrari: (Delile, Flor. Aeg. Illustr., no. 748:) a coll. gen. n.: n. un. with ة]. (TA.)

كَابِدٌ
كَابِدٌ ذ (tropical:) a subst. from كَابَدَ, (ISd, L, K,) [in the sense of مُكَابَدَةٌ: see 3:] as also ↓ كَبَدٌ. (MF.) Ex. of the former,
وَلَيْلَةٍ مِنَ اللَّيَالِى مَرَّتْ
بِكَابِدٍ كَابَدْتُهَا وَجَرَّتْ
[Many a night of nights has passed with a struggling against its severity: I have struggled against its severity; and it was long]. Said by El-'Ajjáj. جرّت signifies طالت. (L.) ― -b2- You also say, of adversaries in a contest, litigation, or the like, مِنْ أَمْرِهِمْ ↓ اـِنَّهُمْ فِى كَبَدٍ (tropical:) [Verily they are in a state of struggling, contention, or strife, against mutual opposition with respect to their affair]. (A.)

أَكْبَدُ
أَكْبَدُ ذ Anything big, or large, and thick, in the middle. (L.) ― -b2- كَبْدَآءُ A she-camel large in the middle: (L:) and in like manner, a tract of sand, رَمْلَةٌ. (L, K.) ― -b3- أَكْبَدُ Big in the upper part of the belly: (L:) a man bulky in the middle, and therefore slow in his pace: fem. كَبْدَآءُ. (S, L, K. *) ― -b4- Having the place of his liver rising, or prominent. (K.) ― -b5- قَوْسٌ كَبْدَآءُ (tropical:) A bow of which the handle fills the hand: (S, A, L, K:) or, of which the part called the كَبِد is thick and strong. (L.) ― -b6- كَبْدَآءُ (assumed tropical:) A mill that is turned with the hand: (L, K:) so called because of the difficulty, or trouble, with which it is turned. (L.) -A2- See مَكْبُودٌ. -A3- أَكْبَدُ A certain bird. (K.)

مَكْبُودٌ
مَكْبُودٌ ذ Hit, or hurt, in his liver. (S.) See مَكْبُوتٌ ― -b2- Having a complaint of his liver: (TA:) and ↓ أَكْبَدُ signifies the same: (A, L:) or this latter, having a pain in his liver. (L.)

##### Türkçe

**كَبَدَهُ**
1 **كَبَدَهُ** ذ , (muzâri‘ı **كَبِدَ** , AZ, L, K, ve **كَبُدَ** , L, K, mastar ismi **كَبْدٌ**, L,) O, yahut o (şey), onun **كَبِد**’ine [yahut karaciğerine] vurdu, yahut çarptı, yahut incitti: (AZ, S, IKtt, L:) yahut ona vurdu. (L, K.) ― -b2- **كَبَدَهُمُ البَرْدُ**, (muzâri‘ı **كَبِدَ** ve **كَبُدَ** , K,) (mecazen:) Soğuk onları şiddetle etkiledi; onları sıkıntıya soktu; onları daralttı: (L, K:) yahut, onların karaciğerlerine vurdu; ki bunu ancak en şiddetli soğuk yapar. (L, bir rivayetten.) ― -b3- **كَبِدَ**, muzâri‘ı **كَبَدَ** , (L, K,) mastar ismi **كَبَدٌ**, (L,) Onun karaciğerinde ağrı oldu: (L, K) ve (A, L:) yahut **كُبِدَ**, (K,) mastar ismi **كُبَادٌ**, (TA,) onun karaciğerinde bir hastalık oldu. (L, K.) -A2- **كَبِدَ**, muzâri‘ı **كَبَدَ** , (L,) mastar ismi **كَبَدٌ**, (S, L, K,) Karnı büyük oldu, (L, K,) onun üst kısmında: (L:) o (adam) orta kısmı iri oldu ve bu yüzden yürüyüşünde yavaş oldu. (S, L.) ― -b2- O (herhangi bir şey) orta kısmında büyük, yahut iri ve kalın oldu. (L.) -A3- 5’e bak.

2 **كَبَّدَ** 5’e bak.

**كابد الأَمْرَ**
3 **كابد الأَمْرَ** ذ , (mastar ismi **مُكَابَدَةٌ** ve **كِبَادٌ**, L, K,) (mecazen:) O, şeyi tahammül etti; onunla, yahut ona karşı, mücadele etti, yahut çekişti; onun güçlüğüyle, yahut şiddetiyle, mücadele etti yahut çekişti; eş anlamlısı **قَاسَاهُ**, (L, K,) yahut **قَاسَى شِدَّتهُ**; (S;) onun güçlüğüne, sıkıntısına, yahut rahatsızlığına tahammül etti, yahut onunla yahut ona karşı mücadele etti yahut çekişti; eş anlamlısı **عَانَى مَشَقَّتَهُ**: (L:) onu yapmada güçlükler, sıkıntılar, yahut rahatsızlıklar yaşadı. (Msb.) ― -b2- **كابد اللَّيْلَ** (mecazen:) O (adam) gecenin dehşetini ve güçlüğünü göğüsledi (**رَكِبَ**). Ve **كَابَدْتُ ظُلْمَةَ هٰذِهِ اللَّيْلَةِ مُكَابَدَةً شَدِيدَةً** Bu gecenin karanlığını şiddetli bir göğüsleme ile göğüsledim. (Lth, L.) ― -b3- **بَعْضُهُمْ يُكَابِدُ بَعْضًا** (mecazen:) [Onların bir kısmı, diğer kısmın karşı koymasına karşı mücadele eder, çekişir, yahut çabalar]: bir müsabakada, davada, yahut benzerinde hasımlar hakkında söylenir. (A.)

**تكبّدهُ**
5 **تكبّدهُ** ذ (mecazen:) O, ona yöneldi, yahut ona yönelip gitti, yahut yönünü ona çevirdi; yani bir işe, (L, K,) ve bir şehre yahut ülkeye; eş anlamlısı **قَصَدَهُ**; (L, K;) bunun gibi ↓ **كَبَدَهُ**, muzâri‘ı **كَبِدَ** ve **كَبُدَ**. (K, TA.) -A2- **تكبّد** (mecazen:) O (süt) koyulaştı; (S, A, L, K;) ve bunun gibi başka herhangi bir içecek de; (L;) ve (birincisi) karaciğer gibi koyulaştı, titreyecek şekilde. (L.) -A3- **تكبّدت الشَّمْسُ**, (S, A,) yahut **تكبّدت الشمسُ السَّمَآءَ**, (L, K,) (mecazen:) Güneş göğün **كَبِد**’inde, (S, L,) yahut **كُبَيْدَآء**’ında, (K,) oldu; (S, L, K;) göğün ortasında oldu; tepe noktasına ulaştı; (A;) bunun gibi ↓ **كبّدت**, mastar ismi **تَكْبِيدٌ**: (K:) ve **النَّجْمُ السَّمَآءَ** ↓ **كبّد** yıldız, yahut yıldız kümesi, [yahut Ülker,] tepe noktasına ulaştı. (S, L.) [**خَشَفَ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak.] ― -b2- **تكّبد الفَلَاةَ** (mecazen:) O, çölün orta ve ana kısmına doğru yöneldi. (L.)

**كَبْدٌ**
**كَبْدٌ** ذ ve **كِبْدٌ**: **كَبِدٌ**’e bak.

**كَبَدٌ**
**كَبَدٌ** ذ (mecazen:) Zorluk; sıkıntı; musibet; dert. (S, A, L, Msb, K.) Ör. **وَقَعَ فِى كَبَدٍ** O, zorluğa, vb. düştü. (A.) Kur’ân’ın [xc, 4] sözünde de böyledir: **لَقَدْ خَلَقْنَا الْاـِنْسَانَ فِى كَبَدٍ** Şüphesiz biz insanı zorluk içinde yarattık, vb., (S, L, Jel,) içinde bulunduğu dünya hayatının musibetleriyle ve âhiret hayatına ait güçlüklerle mücadele etmek zorunda olduğu bir hâlde: (Zj, * Jel:) yahut burada **فى كبد** şu mânaya gelir: doğru ve adil bir hâlde: (Aboo-Tálib, L:) yahut dik bir hâlde ve adil ölçüde: (Fr; L:) yahut dik bir hâlde ve iki ayağı üzerinde yürürken; hâlbuki diğer hayvanlar dik değildir: yahut annesinin karnında, başı onun başına doğru iken; çocuk bu hâlde doğuma yakın zamana kadar kalır; sonra ters döner. (L.) ― -b2- Ve **كَابِدٌ** ve **كَبِدٌ**’e de bak.

**كَبِدٌ**
**كَبِدٌ** ذ , (S, L, Msb, K, vb.,) kelimenin en fasih ve en bilinen şekli, (TA,) ve ↓ **كِبْدٌ**, (S, L, Msb, K,) birincinin kısaltması, (Msb,) ve ↓ **كَبْدٌ**, (S, L, K,) yine ilkinin bir kısaltması, (S,) [Karaciğer;] akciğerlerin sağında bulunan belirli siyah bir et parçası: (L:) müennes, bazen müzekker; (Fr, L, Msb, K;) yahut yalnız müennes: (Lh, ISd, L, Msb:) çoğulu **أَكْبَادٌ** (S, L, Msb, K) ve **كُبُودٌ**; (L, Msb, K;) ikincisi seyrek kullanılır. (Msb) ― -b2- Ayrıca, [birincisi,] (mecazen:) karaciğerin yeri, dıştan: (L;) yan taraf. (K) Bir rivayette şöyle denir: **فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى كَبِدِى**, mânası: Ve elini benim yan tarafımın dışına koydu; yahut, karaciğere yakın olan yan tarafımın dış kısmına. (L.) ― -b3- (mecazen sayılır:) Bir hayvanın içi, bütünüyle. (Kr, ISd, K.) Bazen bu mânada kullanılır. (Kr, ISd.) ― -b4- (mecazen:) İç kısım; yani bir dağın mağarası, yahut yarığı. (L.) ― -b5- **كَبِدُ الأَرْضِ** (mecazen:) Yerin içi: (Msb:) yahut yerin madenleri (**مَعَادِن**): (A:) yahut yerin madenlerinde bulunan altın ve gümüş ve benzerleri: (L:) çoğulu **أَكْبَادٌ** (A, L) ve **كُبُودٌ**. (L.) Bir rivayette şöyle denir: **وَتَلْقِى الأَرْضُ أَفْلَاذَ كَبِدِهَا** (mecazen:) Ve yer, karnında gizli olanı; hazineler ve madenlerden olanı dışarı atar. (L.) ― -b6- (mecazen:) Herhangi bir şeyin ortası, (A, L, Msb, K, *) ve onun ana kısmı. (L, K.) ― -b7- (mecazen:) Denizin ortası. (L.) ― -b8- (mecazen:) Okçular için bir hedefin ortası. (A, L.) ― -b9- **دَارُهُ كَبِدَ نَجْدٍ** (mecazen:) Onun evi Necd’in ortasındadır. (A.) ― -b10- **كَبِدٌ**; (L;) K’da ↓ **كَبَدٌ**; fakat hiç kimse [F hariç] böyle söylemez; (MF;) kumluk bir arazinin ortası, (L, K,) ve onun ana kısmı. (L.) ― -b11- **كَبِدٌ**; (S, A, L, Msb;) K’da ↓ **كَبَدٌ**; fakat hiç kimse [F hariç] böyle söylemez; (MF;) ve ↓ **كَبْدٌ**, ve ↓ **كَبْدَآءُ**, (K,) ve ↓ **كُبَيْدَاتٌ**, (S, A, L,) sanki **كَبِدٌ**’den tasgîr **كُبَيْدَةٌ** yapmışlar, sonra çoğulu yapmışlar gibi; (S, L;) K’da **كُبَيْدَاةٌ**; fakat bu yanlıştır; (TA;) ve ↓ **كُبَيْدَآءُ**, (L, Msb, K,) **كَبِدٌ**’ün tasgîri; kaideye aykırı olarak, **سُوَيْدَآءُ** gibi; (Msb;) [yahut **كَبْدَآءُ**’un tasgîri;] (mecazen:) göğün ortası, (S, A, L, K,) ve onun ana kısmı: (L;) yahut [göğün meridyeni;] göğün ortası; güneşin zevâlden meyletme vaktinde bulunduğu yer: (L:) yahut göğün orta kısmından seyirciye bakan taraf. (Lth, L, Msb.) ― -b12- **كَبِدٌ** (Lh, L; K’da **كَبَدٌ**;) (mecazen sayılır:) hava; (Lh, L, K;) bunun gibi ↓ **كَبْدَآءُ**. (L.) ― -b13- (mecazen:) bir yay hakkında **كَبِدٌ**: sap: (S, A, Msb:) yahut sapın biraz üstündeki kısım, (Az, L, Msb,) okun dayandığı yer: (Az, L:) yahut sapın iki ucunun arasındaki ve okun üzerinde yürüdüğü kısım: (S, L:) yahut asma kayışının yahut ipin yahut benzerinin iki ucunun arasındaki kısım: (As, L, K:) [**رِجْلٌ**’e bak:] yahut sapından bir arşınlık mesafe: (L, K:) yahut asma kayışının yahut benzerinin bağlandığı her bir kısım: (L:) yayda onun **كَبِد**’i vardır; o, asma kayışının yahut benzerinin iki ucunun arasındaki kısımdır; sonra bunun yanında **كُلْيَة**; sonra bunun yanında **أَبْهَر**; sonra bunun yanında **طَائِف**; sonra **سِئَة**; ki o, her bir ucun eğri kısmıdır. (As, L.) ― -b14- **فُلَانٌ تُضْرَبٌ اـِلَيْه أَكْبَادُ الاـِبِلِ** Böyle biri, insanların ilim vb. arayarak kendisine yolculuk ettiği kimsedir. (S, L, K.) [**ضرب** maddesinin birinci paragrafında bir örneğe bak.] ― -b15- **سُودٌ الأَكْبَادِ** [Kara-karaciğerli adamlar;] düşmanların bir adlandırması, (As, S, L, K,) **صُهْبُ السِّبَالِ**’e benzer [bkz.]: (As, S, L:) kin yahut kötücüllüğün etkileri onların karaciğerlerini (sanki) yakmış da kararmış olduğu için böyle adlandırılırlar; karaciğer düşmanlığın kaynağıdır. (L.)

**كبْدَاءُ**
**كبْدَاءُ** ذ : **كَبِدٌ**’e ve **أَكْبَدُ**’e bak.

**كُبَادٌ**
**كُبَادٌ** ذ Karaciğer ağrısı: (S, L, K:) yahut karaciğerin bir hastalığı, yahut rahatsızlığı. (L.) Etkilenen uzvun adından türetilmiş, hastalık mânasına gelen, bilinen tek kelime; **نُكَافٌ** ve **قُلَابٌ** hariç. (Kr.) Bir rivayette şöyle denir: **الكُبَادُ مِنَ العَبِّ**, (S, L,) yani: Karaciğer ağrısı, yahut hastalığı, yudumlamadan su içmekten olur. (L.)

**كُبَيْدَاءُ**
**كُبَيْدَاءُ** ذ ve **كُبَيْدَاتٌ**: **كَبِدٌ**’e bak.

**كَبَّادٌ**
**كَبَّادٌ** ذ **لَيْمُون**’un belirli bir türü; [citrus limon sponginus Ferrari: (Delile, Flor. Aeg. Illustr., no. 748:) bir topluluk cins ismi: tekili ة ile]. (TA.)

**كَابِدٌ**
**كَابِدٌ** ذ (mecazen:) **كَابَدَ**’den bir isim, (ISd, L, K,) [**مُكَابَدَةٌ** mânasında: 3’e bak:] bunun gibi ↓ **كَبَدٌ**. (MF.) Birincinin örneği:
وَلَيْلَةٍ مِنَ اللَّيَالِى مَرَّتْ
بِكَابِدٍ كَابَدْتُهَا وَجَرَّتْ
[Gecelerden nice bir gece, onun şiddetine karşı bir mücadele ile geçti: onun şiddetine karşı mücadele ettim; ve o uzun oldu]. El-‘Ajjáj söylemiştir. **جرّت** **طالت** mânasınadır. (L.) ― -b2- Ayrıca, bir müsabakada, davada, yahut benzerinde hasımlar hakkında şöyle dersin: **مِنْ أَمْرِهِمْ ↓ اـِنَّهُمْ فِى كَبَدٍ** (mecazen:) [Şüphesiz onlar, işleri hakkında, karşılıklı muhalefete karşı bir mücadele, çekişme, yahut çatışma hâlindedirler]. (A.)

**أَكْبَدُ**
**أَكْبَدُ** ذ Orta kısmında büyük, yahut iri ve kalın olan herhangi bir şey. (L.) ― -b2- **كَبْدَآءُ** Orta kısmı iri bir dişi deve: (L:) ve aynı şekilde, bir kumluk arazi, **رَمْلَةٌ**. (L, K.) ― -b3- **أَكْبَدُ** Karnın üst kısmında iri: (L:) orta kısmı iri bir adam ve bu yüzden yürüyüşünde yavaş: müennesi **كَبْدَآءُ**. (S, L, K. *) ― -b4- Karaciğerinin yerinin kabarık, yahut çıkıntılı olması. (K.) ― -b5- **قَوْسٌ كَبْدَآءُ** (mecazen:) sapı eli dolduran bir yay: (S, A, L, K:) yahut, **كَبِد** denilen kısmı kalın ve güçlü olan. (L.) ― -b6- **كَبْدَآءُ** (mecazen sayılır:) elle çevrilen bir değirmen: (L, K:) çevrilmesindeki zorluk yahut sıkıntı sebebiyle böyle adlandırılmıştır. (L.) -A2- **مَكْبُودٌ**’a bak. -A3- **أَكْبَدُ** Belirli bir kuş. (K.)

**مَكْبُودٌ**
**مَكْبُودٌ** ذ Karaciğerinden vurulmuş, yahut incitilmiş. (S.) **مَكْبُوتٌ**’a bak ― -b2- Karaciğerinde bir rahatsızlığı olan: (TA:) ve ↓ **أَكْبَدُ** aynı mânaya gelir: (A, L:) yahut bu ikincisi, karaciğerinde ağrısı olan. (L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَبَدَ
كَبَدَ I ,  U ( n. ac. كَبْد 1 ),
a.  Hit, hurt the liver of.

b.  Affected, distressed ( cold ).

c.  see V (a) .

كَبِدَ
كَبِدَ A ( n. ac. كَبَد 4 ) [&  pass. ],
a.  Had a pain in the liver; had a liver-complaint.

b.  Was bigbellied; was big, bulky.

كَبَّدَ
كَبَّدَ II ,
a.  Culminated, was at its zenith ( sun ).

كَاْبَدَ
كَاْبَدَ III ,
a.  Bore, endured; struggled against; braved.

تَكَبَّدَ
تَكَبَّدَ V ,
a.  Repaired to; aimed at, attempted; purposed.

b.  Curdled, became thick ( milk ).

c.  see II .

كَبْد
كَبْد 1 ,
a.  see 5 (a) . ( e ).

كِبْد
كِبْد 2 ,
a.  see 5 (a) .

كَبَد
كَبَد 4 ,
a.  Difficulty, distress, trouble.

b.  see 5 (b) , ( e ) &  كَاْبِد 21 ( a ).

كَبِد
كَبِد 5 , ( pl. كُبُوْد 27 ,  أَكْبَاْد 38 ),
a.  Liver.

b.  Interior, inside; middle; main part.

c.  Minerals, treasures ( of the earth ).

d.  Cave, cavern, cavity.

e.  Mid-sky, meridian, zenith.

f.  Mid-air; air, atmosphere.

g.  Handle ( of a bow ).

أَكْبَدُ
أَكْبَدُ 14 ,
a.  Big-bellied, paunchy; big, bulky.

b.  Slow in gait.

c.  A certain bird.

d.  see

كَبڤدَ
N. P. كَبڤدَ I .

كَاْبِد
كَاْبِد 21 ,
a.  Struggling; suffering; strife.

b.  Enduring; suffering.

كُبَاْد
كُبَاْد 24 ,
a.  Pain in the liver; liver-complaint.

كَبَّاْد
كَبَّاْد 28 ,
a.  Citron.

كُبَّاْد
كُبَّاْد 29
a.  [ coll. ],  see 28 .

كَبْدَآءُ
كَبْدَآءُ 42 ,
a.  fem. of أَكْبَدُ 14 .

b.  see 5 (e) .

c.  Hand-mill.

كَبڤدَ
N. P. كَبڤدَ I ,
a.  Hurt in the liver; suffering from a liver-complaint.

كَاْبَدَ
N. Ag. كَاْبَدَ III ,
a.  see 21 (b) .

كُبَيْدَآء
كُبَيْدَآء ,  كُبَيْدَاة
a.  see 5 (e) .

سَوْدُ الْأُكْنَاد
سَوْدُ الْأُكْنَاد
a.  Enemies.

##### Türkçe

**كَبَدَ**
**كَبَدَ** I , U ( n. ac. **كَبْد** 1 ),
a. Karaciğerine vurdu, karaciğerini incitti.

b. Etkilendi, sıkıntıya düştü (soğuk).

c. V (a)’ya bak.

**كَبِدَ**
**كَبِدَ** A ( n. ac. **كَبَد** 4 ) [& pass. ],
a. Karaciğerinde ağrı oldu; karaciğer rahatsızlığı oldu.

b. Büyük karınlı oldu; büyük, iri oldu.

**كَبَّدَ**
**كَبَّدَ** II ,
a. Doruk noktasına ulaştı, zenitinde oldu (güneş).

**كَاْبَدَ**
**كَاْبَدَ** III ,
a. Katlandı, dayandı; karşı mücadele etti; göğüsledi.

**تَكَبَّدَ**
**تَكَبَّدَ** V ,
a. Gitti; yöneldi, teşebbüs etti; kastetti.

b. Pıhtılaştı, koyulaştı (süt).

c. II’ye bak.

**كَبْد**
**كَبْد** 1 ,
a. 5 (a)’ya bak. (e).

**كِبْد**
**كِبْد** 2 ,
a. 5 (a)’ya bak.

**كَبَد**
**كَبَد** 4 ,
a. Zorluk, sıkıntı, meşakkat.

b. 5 (b), (e)’ye ve **كَاْبِد** 21 (a)’ya bak.

**كَبِد**
**كَبِد** 5 , ( pl. **كُبُوْد** 27 , **أَكْبَاْد** 38 ),
a. Karaciğer.

b. İç, iç taraf; orta; ana kısım.

c. Madenler, hazineler (yerin).

d. Mağara, kovuk, oyuk.

e. Göğün ortası, meridyen, zenit.

f. Havada orta; hava, atmosfer.

g. Sap (yayın).

**أَكْبَدُ**
**أَكْبَدُ** 14 ,
a. Büyük karınlı, göbekli; büyük, iri.

b. Yürüyüşte ağır.

c. Belli bir kuş.

d. bak

**كَبڤدَ**
N. P. **كَبڤدَ** I .

**كَاْبِد**
**كَاْبِد** 21 ,
a. Mücadele eden; acı çeken; çekişme.

b. Dayanan; acı çeken.

**كُبَاْد**
**كُبَاْد** 24 ,
a. Karaciğerde ağrı; karaciğer rahatsızlığı.

**كَبَّاْد**
**كَبَّاْد** 28 ,
a. Ağaç kavunu.

**كُبَّاْد**
**كُبَّاْد** 29
a. [topl.], 28’e bak.

**كَبْدَآءُ**
**كَبْدَآءُ** 42 ,
a. **أَكْبَدُ** 14’ün müennesi.

b. 5 (e)’ye bak.

c. El değirmeni.

**كَبڤدَ**
N. P. **كَبڤدَ** I ,
a. Karaciğerinden incinmiş; karaciğer rahatsızlığından muzdarip.

**كَاْبَدَ**
N. Ag. **كَاْبَدَ** III ,
a. 21 (b)’ye bak.

**كُبَيْدَآء**
**كُبَيْدَآء** , **كُبَيْدَاة**
a. 5 (e)’ye bak.

**سَوْدُ الْأُكْنَاد**
**سَوْدُ الْأُكْنَاد**
a. Düşmanlar.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كبد
كَبَدَ - يَكْبِدُ - كَبَد
كَبَدَ - يَكْبِدُ + الكائن + من أمر: يشق عليه فيجعله يصاب بالضيق والجهد والتعب والمشقة
كَبَد: اسم فعل " كَبَدَ - يَكْبِدُ ": معاناة التعب والجهد والمشقة
ملاحظة: يقتبس من لفظ  " كَبَدَ - يَكْبِدُ " الألفاظ التالية : أكبد - يُكْبِد، كابد - يكابد، كَبِدٌ، وجمعها " أكباد "
والكَبِد: اسم العضو المعروف من جسم الإنسان، وهو العضو الذي يقوم بتحضير وإعداد مكونات الجسم ومحروقاته التي يستخدمها في الجهد والتعب والمكابدة: فهو عضو " الكَبَد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إنفاذ الإرادة وإنجاز العمل ببذل التعب والمشقة والجهد"، وهي:
كَبَدَ - يَكْبِدُ، جَهَدَ - يَجْهَدُ، نَصِبَ - يَنْصَبُ، كَدَحَ - يَكْدَحُ، لَغَبَ - يَلْغُب، مَعِزَ - يَمْعَزُ
كبد
 	﴿لقد خلقنا الإنسان في كبد(4)﴾ البلد
كدح
 ﴿ياأيها الإنسان إنك كادح إلى ربك كدحا فملاقيه(6)﴾ الإنشقاق
مختار الصحاح
● [كبد] ك ب د: الكَبِدُ و الكِبْدُ بوزن الكذب والكذب واحد الأكْبادِ ويقال كَبْدُ بوزن فلس للتخفيف كما يقال للفخذ و كَبِدُ السماء وسطها و الكَبَدُ بفتحتين الشدة ومنه قوله تعالى ﴿لقد خلقنا اٌنسان في كبد﴾ و كابَدَ الأمر قاسى شدته و الكُبَادُ بالضم وجع الكبد وفي الحديث ﴿الكباد من العب﴾ وقولهم تضرب إليه أكْبَادُ الإبل أي يرحل إليه في طلب العلم وغيره
معجم الفرائد القرآنية:
ك ب د
"كَبَدٍ" في قوله تعالى :" لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسَانَ فِي كَبَدٍ"(4) البلد .
الكَبَد : المشقة الشديدة، وأصل ذلك من قولهم كبدته: أي أصبت كبده .
الراغب
كبد
- الكبد معروفة، والكبد والكباد توجعها، والكبد إصابتها، ويقال: كبدت الرجل: إذا أصبت كبده، وكبد السماء: وسطها تشبيها بكبد الإنسان لكونها في وسط البدن. وقيل: تكبدت الشمس: صارت في كبد السماء، والكبد: المشقة. قال تعالى: }لقد خلقنا الإنسان في كبد﴿[البلد/4] تنبيها أن الإنسان خلقه الله تعالى على حالة لا ينفك من المشاق ما لم يقتحم العقبة ويستقر به القرار، كما قال:﴾لتركبن طبقا عن طبق{ [الانشقاق/19].
ملخص اللسان
1.     كبد: الكَبِدُ والكِبْدُ، مثل الكَذِب والكِذْب، واحدة الأَكْباد:  اللحمة السوْداءُ في البطن، ويقال أَيضاً كَبْد
2.      كَبَدَه يَكْبِدُهُ ويَكْبُدُه كَبْداً: ضرَب كَبِدَه.
3.   والكُبادُ: وجع الكَبِدِ أَو داء؛ كَبِدَ كَبَداً، وهو أَكْبَدُ. قال  كراع: ولا يعرف داء اشتق من اسم العُضْو إِلا الكُباد من الكَبِدَ - وكُبِدَ: شكا كَبِدَه، وربما سمي الجوف بكماله كَبِداً؛
4.     والكَبِدُ: مَعْدِنُ  العداوةِ. وكَبِدُ الأَرض: ما في مَعادِنها من الذهب والفضة ونحو ذلك
5.     في كَبِدِ جَبَلٍ أَي في جَوْفِه من كَهْفٍ أَو شِعْبٍ - وَكَبِدُ الرمْلِ والسماء  وكُبَيْداتُهما وكُبَيْداؤُهما: وسطُهما ومُعْظَمُهما
6.     والكَبَدُ: عِظَمُ البطن من أَعلاه. وكَبَد كل شيءٍ: عِظَمُ وسَطِه  وغِلَظُه؛ كَبِدَ كَبَداً، وهو أَكْبَدُ
7.     والكَبْداءُ  الرحى التي تدار باليد، سميت كَبْداء لما في إِدارتِها من المشَقَّة.
8.      كَبْدَةٌ شديدة؛ هي القِطْعة الصُّلْبة  من الأَرض. وأَرضٌ كَبْداءُ وقَوْسٌ كَبْداءُ أَي شديدة؛
9.     وتَكَبَّد اللبنُ  وغيرُه من الشراب: غَلُظ وخَثُر. واللبن المُتَكَبِّدُ: الذي يَخْثُر حتى  يصير كأَنه كَبِدٌ يَتَرَجْرَجُ
10.                         والكَبْداء: الهواء
11.           والكَبَدُ: الشدَّة  والمشَقَّة. وفي التنزيل العزيز: لقد خلقنا الإِنسان في كَبَد؛ قال  الفراء: يقول خلقناه منتصباً معتدلاً، ويقال: في كبد أَي أَنه خُلِقَ يُعالِجُ  وَيُكابِدُ أَمرَ الدنيا وأَمرَ الآخرة، وقيل: في شدّة ومشقة - أَكَبَدَهُم البَرْدُ؟ أَي شَقَّ عليهم وضَيَّق،  من الكَبَد، بالفتح، وهي الشدّة والضيق، أَو أَصاب أَكبادَهم، وذلك أَشد  ما يكون من البرد، لأَن الكَبِدَ مَعْدِنُ الحرارة والدم ولا يَخْلُص  إِليها إِلا أَشدّ البرد. الليث: الرجل يُكابِدُ الليلَ إِذا رَكِبَ هَوْلَه  وصُعُوبَتَه. ويقال: كابَدْتُ ظلمة هذه الليلة مُكابدة شديدة؛
12.                         ويقال: تَكَبَّدْتُ الأَمرَ قصدته؛ ومنه قوله:  يَرُومُ البِلادَ أَيُّها يَتَكَبَّدُ  وتَكَبَّدَ الفلاةَ إِذا قصدَ وسَطَها ومعظمها.
لسان العرب
● - كبد: الكَبِدُ والكِبْدُ، مثل الكَذِب والكِذْب، واحدة الأَكْباد:  اللحمة السوْداءُ في البطن، ويقال أَيضاً كَبْد، للتخفيف، كما قالوا للفَخِذ  فَخْذ، وهي من السَّحْر في الجانب الأَيمن، أُنْثى وقد تذكر؛ قال ذلك  الفرّاء وغيره. وقال اللحياني: هو الهواءُ واللُّوحُ والسُّكاكُ والكَبَدُ.  قال ابن سيده: وقال اللحياني هي مؤنثة فقط، والجمع أَكبادٌ وكُبُودٌ.  وكَبَدَه يَكْبِدُهُ ويَكْبُدُه كَبْداً: ضرَب كَبِدَه. أَبو زيد: كَبَدْتُه  أَكْبِدُه وكَلَيْتُه أَكْلِيهِ إِذا أَصَبْت كَبِدَه وكُلْيَتَه. وإِذا  أَضرَّ الماء بالكبد قيل: كَبَدَه، فهو مَكْبود. قال الأَزهريّ: الكبد  معروف وموضِعُها من ظاهر يسمى كبداً. وفي الحديث: فوضع يده على كَبِدي  وإِنما وضعها على جنبه من الظاهر؛ وقيل أَي ظاهر جَنْبي مما يلي  الكَبِد.والأَكْبَدُ الزائدُ: مَوْضِع الكبِد؛ قال رؤْبة:  أَكْبَدَ زَفَّاراً يَمُدُّ الأَنْسُعا  (* قوله «يمدّ» في الأَساس يقدّ).  يصف جملاً مُنْتَفِخَ الأَقراب.  والكُبادُ: وجع الكَبِدِ أَو داء؛ كَبِدَ كَبَداً، وهو أَكْبَدُ. قال  كراع: ولا يعرف داء اشتق من اسم العُضْو إِلا الكُباد من الكَبِدَ،  والنُّكاف من النَّكَف، وهو داء يأْخذ في النَّكَفَتَيْنِ وهما الغُدَّتانِ  اللتان تَكْتَنِفانِ الحُلْقُومَ في أَصل اللّحْي، والقُلاب من القَلْبِ. وفي  الحديث: الكُبادُ من العَبِّ؛ هو بالضم، وجع الكَبِدِ. والعبُّ: شُرْب  الماءِ من غير مَصٍّ.  وكُبِدَ: شكا كَبِدَه، وربما سمي الجوف بكماله كَبِداً؛ حكاه ابن سيده  عن كراع أَنه ذكره في المُنَجَّد، وأَنشد:  إِذا شاءَ منهم ناشئٌ مَدّ كَفَّه  إِلى كَبِدٍ مَلْساءَ، أَو كَفَلٍ نَهْدِ  وَأُمُّ وَجَعِ الكَبِد: بَقْلة من دِقِّ البَقْل يحبها الضأْن، لها  زهرة غبراء في بُرْعُومَة مُدَوَّرة ولها ورق صغير جدّاً أَغبر؛ سميت أُم  وجع الكبد لأَنها شفاء من وجع الكبد؛ قال ابن سيده: هذا عن أَبي حنيفة.  ويقال للأَعداءِ: سُودُ الأَكْباد؛ قال الأَعشى:  فما أُجْشِمْت مِن إِتْيانِ قَوْمٍ،  هُمُ الأَعداءُ، فالأَكْبادُ سُودُ  يذهبون إِلى أَن آثار الحِقْد أَحْرَقَتْ أَكبادهم حتى اسودّت، كما يقال  لهم صُهْبُ السِّبالِ وإِن لم يكونوا كذلك. والكَبِدُ: مَعْدِنُ  العداوةِ. وكَبِدُ الأَرض: ما في مَعادِنها من الذهب والفضة ونحو ذلك؛ قال ابن  سيده: أُراه على التشبيه، والجمع كالجمع. وفي حديث مرفوع: وتُلْقي الأَرضُ  أَفْلاذَ كَبِدِها أَي تُلْقي ما خُبِئَ في بطنِها من الكُنوز والمعادن  فاستعار لها الكبد؛ وقيل: إِنما ترمي ما في باطنها من معادن الذهب  والفضة. وفي الحديث: في كَبِدِ جَبَلٍ أَي في جَوْفِه من كَهْفٍ أَو شِعْبٍ.  وفي حديث موسى والخضر، سلام الله على نبينا وعليهما: فوجدْتُه على كَبِدِ  البحر أَي على أَوْسَطِ موضع من شاطئه. وكَبِدُ كلِّ شيء: وسَطُه ومعظمه.  يقال: انتزع سهماً فوضعه في كَبِدِ القِرْطاس. وَكَبِدُ الرمْلِ والسماء  وكُبَيْداتُهما وكُبَيْداؤُهما: وسطُهما ومُعْظَمُهما. الجوهري:  وكُبَيْداتُ السماء، كأَنَّهم صَغَّرُوها كُبَيْدَة ثم جمعوا.  وتَكَبَّدتِ الشمسُ السماءَ: صارت في كَبَِدِها. وكَبَِدُ السماءِ:  وسطُها الذي تقوم فيه الشمس عند الزوال، فيقال عند انحطاطها: زالت ومالت.  الليث: كَبَِدُ السماءِ ما استقبلك من وسَطها. يقال: حَلَّقَ الطائرُ حتى  صار في كَبَِدِ السماء وكُبَيْداءِ السماء إِذا صَغَّرُوا حَمَلُوها  كالنعْت؛ وكذلك يقولون في سُوَيْداءِ القلب، قال: وهما نادرانِ حُفِظَتا عن  العرب، هكذا قال. وكَبَّدَ النجمُ السماءَ أَي توسَّطها. وكبِدُ القوس: ما  بين طَرَفَيِ العِلاقة، وقيل: قَدْرُ ذِراعٍ من مَقْبِضِها، وقيل:  كَبِداها مَعْقِدا سَيْرِ عِلاقتِها. التهذيب: وكَبِدُ القوس فُوَيْق مَقْبِضِها  حيث يقع السهم. يقال: ضع السهم على كبد القوس، وهي ما بين طرَفي مقبضها  ومَجْرى السهم منها. الأَصمعي: في القوس كبدها، وهو ما بين طرفي العِلاقة  ثم الكُلْيَة تلي ذلك ثم الأَبْهَر يلي ذلك ثم الطائفُ ثم السِّيَةُ،  وهو ما عطف من طَرَفَيْها. وقَوْسٌ كَبْداءُ: غليظة الكبد شديدتها، وقيل:  قوس كبداء إِذا مَلأَ مَقْبِضُها الكَفَّ. والكَبِدُ: اسم جبل؛ قال  الراعي:غَدَا ومِنْ عالِجٍ خَدٌّ يُعارِضُه  عن الشِّمالِ، وعنْ شَرْقِيِّهِ كَبِدُ  والكَبَدُ: عِظَمُ البطن من أَعلاه. وكَبَد كل شيءٍ: عِظَمُ وسَطِه  وغِلَظُه؛ كَبِدَ كَبَداً، وهو أَكْبَدُ. ورملة كَبْداء: عظيمة الوسط؛ وناقة  كَبْداء: كذلك؛ قال ذو الرمة:  سِوى وَطْأَةٍ دَهْماءَ من غيرِ جَعْدَةٍ،  تَني أُخْتُها عن غَرْزِ كَبْداءَ ضامِرِ  والأَكبد: الضخم الوسط ولا يكون إِلا بَطِيءَ السير. وامرأَةٌ كَبْداءُ:  بَيِّنَة الكَبَدِ، بالتحريك؛ وقوله:  بِئْسَ الغِذاءُ للغُلامِ الشاَّحِبِ،  كَبْداءُ حُطَّتْ مِنْ صَفا الكواكِبِ،  أَدارَها النَّقَّاشُ كلَّ جانِبِ  يعني رَحًى. والكواكِبُ: جِبالٌ طِوالٌ. التهذيب: كواكِبُ جبَل معروف  بعينه؛ وقول الآخر:  بُدِّلْتُ من وَصْلِ الغَواني البِيضِ،  كَبْداءَ مِلْحاحاً على الرَّمِيضِ،  تَخْلأُ إِلاَّ بِيَدِ القَبِيضِ  يعني رَحى اليَدِ أَي في يد رجل قبيض اليد خفيفها. قال: والكَبْداءُ  الرحى التي تدار باليد، سميت كَبْداء لما في إِدارتِها من المشَقَّة.  وفي حديث الخَنْدق: فَعَرَضَتْ كَبْدَةٌ شديدة؛ هي القِطْعة الصُّلْبة  من الأَرض. وأَرضٌ كَبْداءُ وقَوْسٌ كَبْداءُ أَي شديدة؛ قال ابن الأَثير:  والمحفوظ في هذا الحديث كُدْيَةٌ، بالياء، وسيجيءُ. وتَكَبَّد اللبنُ  وغيرُه من الشراب: غَلُظ وخَثُر. واللبن المُتَكَبِّدُ: الذي يَخْثُر حتى  يصير كأَنه كَبِدٌ يَتَرَجْرَجُ. والكَبْداء: الهواء. والكَبَدُ: الشدَّة  والمشَقَّة. وفي التنزيل العزيز: لقد خلقنا الإِنسان في كَبَد؛ قال  الفراء: يقول خلقناه منتصباً معتدلاً، ويقال: في كبد أَي أَنه خُلِقَ يُعالِجُ  وَيُكابِدُ أَمرَ الدنيا وأَمرَ الآخرة، وقيل: في شدّة ومشقة، وقيل: في  كَبَد أَي خُلق منتصباً يمشي على رجليه وغيرُه من سائر الحيوان غير  منتصب، وقيل: في كبد خلق في بطن أُمه ورأْسُه قِبَل رأْسها فإِذا أَرادت  الولادة انقلب الولد إِلى أَسفل. قال المنذري: سمعت أَبا طالب يقول: الكَبَدُ  الاستواء والاستقامة؛ وقال الزجاج: هذا جواب القسم، المعنى: أَقسم بهذه  الأَشياء لقد خلقنا الإِنسان في كبد يكابد أَمر الدنيا والآخرة. قال أَبو  منصور: ومكابَدَةُ الأَمر معاناة مشقته. وكابَدْت الأَمر إِذا قاسيت  شدته. وفي حديث بلال: أَذَّنْتُ في ليلة باردة فلم يأْت أَحد، فقال رسول  الله، صلى الله عليه وسلم: أَكَبَدَهُم البَرْدُ؟ أَي شَقَّ عليهم وضَيَّق،  من الكَبَد، بالفتح، وهي الشدّة والضيق، أَو أَصاب أَكبادَهم، وذلك أَشد  ما يكون من البرد، لأَن الكَبِدَ مَعْدِنُ الحرارة والدم ولا يَخْلُص  إِليها إِلا أَشدّ البرد. الليث: الرجل يُكابِدُ الليلَ إِذا رَكِبَ هَوْلَه  وصُعُوبَتَه. ويقال: كابَدْتُ ظلمة هذه الليلة مُكابدة شديدة؛ وقال  لبيد:عَيْنُِ هَلاَّ بَكَيْتِ أَرْبَدَ، إِذْ قُمْـ  ـنا، وقامَ الخُصُومُ في كَبَدِ؟  أَي في شدة وعناء.
ويقال: تَكَبَّدْتُ الأَمرَ قصدته؛ ومنه قوله:  يَرُومُ البِلادَ أَيُّها يَتَكَبَّدُ  وتَكَبَّدَ الفلاةَ إِذا قصدَ وسَطَها ومعظمها. وقولهم: فلان تُضْرَبُ  إِليه أَكبادُ الإِبل أَي يُرْحَلُ إِليه في طلبِ العِلْم وغيره. وكابَدَ  الأَمرَ مُكابَدَة وكِباداً: قاساه، والاسم الكابِدُ كالكاهِلِ والغارِب؛  قال ابن سيده: أَعني به أَنه غير جار على الفعل؛ قال العجاج:  ولَيْلَةٍ مِنَ اللَّيالي مَرَّتْ  بِكابِدٍ، كابَدْتُها وجَرَّتْ  أَي طالت. وقيل: كابِدٌ في قول العجاج موضع بشق بني تميم. وأَكْباد: اسم  أَرض؛ قال أَبو حية النميري:  لَعَلَّ الهَوى، إِنْ أَنتَ حَيَّيْتَ مَنْزِلاً  بِأَكْبادَ، مُرْتَدٌّ عليكَ عَقابِلُه
مقاييس اللغة:
(كبد) الكاف والباء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّة في شيء وقُوّة. من ذلك الكَبَد، وهي المشقّة. يقال: لَقِيَ فلانٌ من هذا الأمر كَبَداً، أي مشَقة. قال تعالى: ﴿لَقَدْ خَلقْنَا الإنسانَ في كَبَدٍ﴾ [البلد 4]. وكابدتُ الأمر: قاسيتُه في مشقّة. ومن الباب الكَبِد، وهي معروفة، سمِّيت كَبِداً لتكبُّدِها. والأكبد: الذي نَهَدَ موضعُ كَبِده. وكَبَدْتُ الرّجُل: أصبتُ كَبِدَه. وكَبِدُ القوسِ: مستعارٌ من كَبِد الإنسان، وهو مَقْبِضُها. وقوسٌ كَبْداء: إذا مَلأ مَقْبِضُها الكفّ. ومن الاستعارة: كَبِد السَّماء: وسطها. ويقولون: كُبَيْدَاء السَّماء، كأنَّهُم صغّروها، وجمعوها على كُبَيدات([2]). ويقال: تكبَّدَتِ الشّمس، إذا صارت في كَبِد السماء. والكُبَادُ: وجَعُ الكَبِد. وتَكَبَّدَ اللَّبنُ: غَلُظَ وخَثُر.
القاموس المحيط:
الكَبِدُ، بالفتح والكسر، وككَتِفٍ م، وقد يُذَكَّرُ، ج أكْبادٌ وكُبودٌ. كَبَدَهُ يَكْبِدُهُ ويَكْبُدُهُ ضَرَبَ كَبِدَهُ، وقَصَدَهُ، والبَرْدُ القومَ شَقَّ عليهم وضَيَّقَ. وكغُرابٍ وجَعُ الكَبِدِ. وكفَرِحَ أَلِمَ. وكعُنِيَ شَكاها. والكَبِدُ، ككَتِفٍ الجَوْفُ بِكمالِهِ، ووسَطُ الشيءِ، ومُعْظَمُهُ، ومن القَوْسِ ما بينَ طَرَفَيْ عِلاقَتِها، أو قَدْرُ ذِراعٍ منْ مَقْبِضِها، وجبلٌ أحْمَرُ لِبَنِي كِلابٍ، والجَنْبُ، ولَقَبُ عبدِ الحَميدِ بنِ الوَليدِ المُحَدِّثِ لِثِقَلِه. ودارَةُ كَبِدٍ لِبَنِي كِلابٍ. وكَبِدُ الوِهادِ ع بسَماوةَ. وكَبِدُ قُنَّةَ لِغَنِيٍّ. وكَبِدُ الحَصاةِ شاعِرٌ، وبالتحريكِ عِظَمُ البَطْنِ، والهواءُ، والشِّدَّةُ، والمَشَقَّةُ، ووسَطُ الرَّمْلِ، ووسَطُ السماءِ، كالكُبَيْداءِ والكُبَيْداةِ والكَبْداءِ والكَبْدِ. وتَكَبَّدَتِ الشمسُ السماءَ صارَتْ في كُبَيْدائِها،
ككَبَّدَتْ تكْبيداً، والْأَمْرَ: قَصَدَهُ، واللَّبَنُ: خَثُرَ. وسُودُ الْأَكْبادِ: الْأَعْداءُ. والكَبْداءُ: رَحَى اليَدِ، والقَوْسُ يَمْلأَ الكَفَّ مَقْبِضُها، والمرأةُ الضَّخْمَةُ الوَسَطِ البَطيئَةُ السَّيرِ. والرَّجُلُ أكْبَدُ والرَّمْلَةُ العَظيمَةُ الوَسَطِ. وكابَدَهُ مُكابَدَةً وكِباداً: قاساهُ، والاسمُ: الكابِدُ. والْأَكْبَدُ: طائرٌ ومَنْ نَهَضَ موضِعُ كبِدِهِ. والكَبْدَةُ، بالفتح: خَرَزَةُ الحُبِّ. وتُضْرَبُ إليه أكْبادُ الْإِبِلِ، أي: يُرْحَلُ إليه في طَلبِ العلمِ وغيرِهِ.
تاج العروس:
ك ب د
الكَبْدُ بالفتح مع السكون مُخَفّف من الكَبِد كالفَخْذِ والفَخِذ . والكسر مع السكون وهو أَيضاً مُخَفَّف من الذي بَعْدَه كالكِذْبِ والكَذِب اللُّغَة المستعملة المشهورةُ الكَبِدُ كَكَتف وبه صَدَّرَ الجوهَريُّ والفَيُّوميُّ وسائرُ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ . بل أَغْفَلاَ اللُّغَةَ الأُولَى وإِنما ذكَرَه صاحبُ الِّلسَانِ فكان ينبغِي للمصنّف أَن يُقَدِّم الُّلغَةَ الفُصْحَى المَشْهُورةَ على غَيْرِهَا أَي مَعْرُوفَة وهي من السَّحْر في الجانب الأَيْمَن لَحْمَةٌ سَودَاءُ أُنْثَى وقد تُذَكَّر قال ذلك الفرّاءُ وغيرُهُ . قال ابنُ سيده : وقال اللِّحْيَانيُّ : هي مُؤَنَّثَةٌ فقط . أَكبَادٌ وكُبُودٌ قَلِيلاً تقول : هو يأْكُلُ كُبُودَ الدَّجَاج وأَكْبَادَهَا . وكَبَدَهَ يَكْبُدُهُ من حَدِّ : ضَرَبَ كبده يكبده من حد نصر ضرب وفي الأَفعال لابن القطّاع : أَصابَ كَبِدَه . وقال أَبو زيد : كَبَدْتُه أَكْبِدُهُ وكَلَيْتُه أَكْليه إِذا أَصَبْتَ كَبِدَه وكُلْيَتَه . كَبَدَه يَكْبِدُهُ كَبْداً : قَصَدَه كَتَكَبَّدَه . كَبَدَ البَرْدُ القَوْمَ : شَقَّ عليهم وَضيَّقَ وفي حديث بِلالٍ : أَذَّنْتُ في ليلة باردةٍ فلمْ يأْتِ أَحَدٌ فقال رسولُ الله صلَّى اللهُ عَلَيْهِ وسلَّمَ : مَالَهمْ يا بِلاَلُ ؟ قلت : كَبَدَهم البَرْدُ أَي شَقَّ عليهم وضَيَّقَ من الكَبَدِ وهي الشّدَّة والضِّيقُ أَو أَصابَ أَكْبَادَهم وذلك أَشَّدُ مَا يَكُون مِن البَرْدِ لأَن الكَبِدَ مَعْدِنُ الحَرَارَةِ والدَّمِ ولا يَخْلُص إِليها إِلاَّ أَشَدُّ البَرْدِ . قلت : وتَمَام الحَدِيث في البصائر فَلَقَد رَأَيْتُهم يَتَرَوَّحُون في الضُّحَى يريد أَنه دَعَا لَهُم حَتَّى احْتَاجُوا إِلى التَّرَوُّحِ . والكُبَاد كغُرَابٍ : وَجَعُ الكَبِدِ أَو داءٌ قال كُرَاع : ولا يُعْرَف دَاءٌ اشْتُقَ من اسْمِ العُضْوِ إِلاَّ الكُبَادُ من الكَبِدِ والنُّكَافُ مِن النَّكَفِ والقُلاَبُ مِنَ القَلْبِ . وفي الحديث الكُبَادُ مِنَ العَبِّ وهو شُرْبُ الماءِ من غير مَصٍّ . كَبِدَ كَفَرِحَ كَبَداً : أَلِمَ من وَجَعِها . كُبِدَ كعُنِيَ كُبَاداً : شَكَاهَا أَي كَبِدَه فهو مَكْبُودٌ . ربّمَا سُمِّيَ الجَوْفُ بِكَمَالِه كَبِداً حكاه ابن سِيده عن كُراع أنه ذَكرَه في المُنَجَّد وأَنشد :
إِذَا شَاءَ مِنْهُمْ نَاشِىءٌ مَدَّ كَفَّهُ ... إِلَى كَبِدٍ مَلْسَاءِ أَوْ كَفَلٍ نَهْدِ
وإِذَا عَلِمْتَ ذلك فقولُ شيخِنَا : قلتُ هو مستدرك لأَنه المَعْرُوف أَوَّلَ المادَّةَ فهو غَفْلَةٌ ظاهِرَةٌ وسَبْقٌ قلَمٍ واضِحٌ ليسَ بِسَدِيدٍ ولَيتَ شِعْرِي كيف لمْ يَر فَرْقاً بين الَّلحْمَةِ السوداءِ وبين الجَوْفِ بِكمالِه ولكنَّها عَصَبِيَّةٌ ظاهِرَةٌ والله يُسَامِح الجَمِيعَ بِمَنِّه وكَرَمِه . الكَبِدُ : وَسَطُ الشَّيْءِ ومُعْظَمُه وفي الحديث في كَبِدِ جَبَلٍ أَي في جَوْفِه مِنْ كَهْفٍ أَو شِعْب . وفي حديث موسى والخَضِرِ عليهما وعلى نَبِيِّنا الصلاة والسلامُ : فوَجَدْتُه عَلَى كَبِدِ البَحْرِ أَي على أَوْسَطِ مَوْضِعٍ مِنْ شاطِئهِ . وانْتَزَعَ سَهْماً فوضَعَه في كَبِدِ القِرْطَاسِ . ودَارُه كَبِدُ نَجْدٍ : وَسَطُها كُلُّ ذلك مَجازٌ من المَجاز : الكَبِدُ مِنَ القَوْسِ : ما بَيْنَ طَرَفَيْ عِلاَقَتِهَا . وفي التهذيب : هو فُوَيْقَ مَقْبِضِها حيثُ يَقَع السهم يقال ضع السهم على كبد القَوْسِ وهي ما بَيْنَ طَرَفَيْ مَقْبِضِها ومَجْرَى السَّهْمِ منها . قال الأَصْمعيُّ : في القَوْسِ كَبِدُهَا وهو ما بين طَرَفَيِ العِلاَقَةِ ثمّ الكَلْيَةُ تَلِي ذلك ثم الأَبْهَرُ يَلِي ذلك ثمّ الطَّائِفُ ثمّ السِّيَةُ وهو ما عُطِفَ مِن طَرَفَيْهَا أَو قَدْرُ ذِرَاعٍ من مَقْبِضِهَا وقيل : كَبِدَاهَا : مَعْقِدَا سَيْرِ عِلاَقَتِهَا . كَبِدٌ جَبَلٌ أَحْمَرُ لِبَني كِلاَبٍ قال الراعي :
غَدَا وَمِنْ عَالِجٍ خَدٌّ يُعَالِجُهُ ... عَنِ الشِّمَالِ وعَنْ شَرْقِيِّة كَبِدُ وفي مُعْجَم البَكْرِيّ أَنَّه هَضْبَةٌ حَمْرَاءُ بالمَضْجَع مِن دِيَارِ كِلاَبٍ من المجاز : الكَبِدُ : الجَنْبُ وفي الحديث فوَضَع يَدَه عَلَى كَبِدِي وإِنما وضَعَها على جَنْبِه مِنَ الظَّاهِر وقيل : أَي ظاهِر جَنْبِي مّما يَلِي الكَبِدَ . وفي الأَساس : ووَضَع يَدَه عَلَى كَبِده : على ما يُقَابِلُ الكَبِدَ مِن جَنْبِه الأَيْسَرِ . الكَبِدُ لَقَبُ أَبي زيد عَبْدِ الحَمِيد بن الوَلِيد بن المُغِيرة مَوْلَى أَشْجَع المُحَدِّث روَى عن مَالِكِ والهَيْثَمِ بنِ عَدِيٍّ . وكان أَخْبَارِيًّا عَلاَّمةً قال ابن يُونس : سُمِّيَ كَبِداً لِثِقَلِهِ
ودَارَةُ كَبِدٍ لبني كِلاَبٍ لأَبي بَكْرِ ابن كِلابٍ وهي الهَضْبَة الحَمْرَاءُ المذكورة . وكَبِدُ الوِهَاد : بِسَمَاوَة كَلْبِ وضبطه الصاغانِيُّ بكسر الكافِ وسكون الباءِ . وكَبِدُ قُنَّةَ موضع لِغَنِيِّ بن أَعْصُرٍ . وكَبِدُ الحَصَاةِ لَقُب شاعِر . الكَبَدُ بالتحريك : عِظَمُ البَطْنِ من أَعْلاَه . كَبَدُ كُلِّ شَيْءٍ : عِظَمُ وَسَطِه وغِلَظُه كَبِدَ كَبَداً وهو أَكْبَدُ . الكَبَدُ : الهَوَاءُ وقال اللِّحْيَانيُّ : هوالهَوَاءُ واللُّوحُ والسُّكَاكُ والكَبَدُ . الكَبَدُ : الشِّدَّةُ والمَشَقَّةُ وهو مَجازٌ وبه فُسِّر قولُه تعالى : " لَقَد خَلَقْنَا الإِنْسَانَ فِي كَبَدِ " وقال الفّرَاءُ : يقول : خَلَقْنَاه مُنْتَصِباً مُعْتَدِلاً . ويقال : في كَبَدٍ أَي أَنه خُلِقَ يُعَالِجُ ويكابِدُ أَمْرَ الدُّنْيا وأَمْرَ الآخِرَةِ وقيل : خُلق مُنْتَصِباً يَمْشِي على رِجْلَيْه وغيرُه مِن سائرِ الحَيَوَانِ غيرُ مُنتصِبٍ وقيل : في كَبَدٍ : خُلِقَ في بَطْنِ أُمِّه ورَأْسُه قِبَلَ رَأْسِها فإِذا أَرَادَتِ الوِلاَدَةَ انْقَلَبَ الوَلَدُ إِلى أَسْفَل قال المُنْذِرِيّ : سمعت أبا طالب يقول الكبد الاستواءُ والاستِقَامَةُ . وقال الزَّجَّاجُ : هذا جَوابُ القَسَمِ المَعْنَى أُقْسِمُ بهذه الأَشياءِ لقَدْ خَلَقْنَا الإِنسانَ فِي كَبَد يُكَابِدُ أَمْرَ الدُّنْيَا والآخِرَةِ . الكَبَدُ : وَسَطُ الرَّمْلِ وَوَسَطُ السَّمَاءِ ومُعْظَمُهَا كالكُبَيْدَاءِ والكُبَيْدَاةِ هكذا بالهاءِ المُدَوَّرَة كما في سائر النُّسخ والصواب بالمُطَوَّلَة كما في الصحاح وغيره والكَبْدَاءِ والكَبْدِ بفتح فسكون فيهما كذا هو مضبوط والصواب والكَبِد ككَتِف وفي الصحاح وكُبَيْدَاتُ السماءِ كأَنَّهم صَغَّرُوها كُبَيْدَة ثم جَمَعوا . وكَبِدُ السماءِ : وسَطها الذي تقوم فيه الشمسُ عند الزّوالِ فيقال عند انْحِطاطها : زالَتْ ومَالَتْ . قلت : وقولهم : بَلَغَتْ كَبِدَ السَّمَاءِ وكُبَيْدَاتِ السماءِ مَجَازٌ كما في الأَساس . وقال الليث : كَبِدُ السماءِ : ما استقْبَلكَ مِن وَسَطِها يقال : حَلَّق الطائرُ حتى صار في كَبِدِ السماءِ وكُبَيْدَاءِ السماءِ إِذا صَغَّرُوا جعَلوها كالنَّعْتِ وكذلك يقولون في سُوَيْدَاءِ القَلْبِ قال : وهما نادِرَتانِ حُفِظَتا عن العرب هكذا . قلت : وكلام الأَئمَّة صَريحٌ في أَنّ كَبِد الرّمل وكَبِد السماءِ ككَتِفٍ وهذا خلافُ ما مشَى عليه المُصنّف فلينظر ذلك مع تأّمُّلٍ وأَشار إِليه شيخنا كذلك في شرحه وذَهبَ إِلى ما أَشَرْتُ إِليه وتَوقَّف في كونِ كَبدِ السماءِ مُحَرَّكة اللّهم إِلاّ أَن يجعل قوله فيما بعِد : والكَبِد بفتح فكسر كما لا يخفَى والله أَعلم ثم رأَيتُ الصاغَانيَّ ذكَرَ في تكملته أَن كَبَدَ السماءِ بالتحريك لغةٌ في كسْرِ الباءِ . وتَكَبَّدَتِ الشَّمْسُ : صَارَتْ في كُبَيْدَائِها . وفي الصحاح : في كَبِدِهَا كَكَبَّدَتْ تَكْبِيداً . في التهذيب : كَبَّدَ النَّجْمُ السَّمَاءَ أَي تَوسَّطَها . تَكَبَّدَ الأَمْرَ : قَصَدَهُ ومنه قولُه :
" يَرُومُ البِلادَ أَيَّهَا يَتَكَبَّدُ من المَجاز تَكبَّدَ اللَّبْنُ وغيرُه من الشَّراب : غَلُظَ وخَثُرَ اللَّبَنُ المُتَكَبِّدُ : الذي يَخْثُر حتَّى يَصيرَ كأَنَّه كَبِدٌ يَترَجْرَجُ . وسُودُ الأَكبادِ : الأَعْدَاءُ قال الأَعشى :
فَمَا أُجْشِمْتُ مِنْ إِتْيَانِ قَوْمٍ ... هُمُ الأَعْدَاءُ فالأَكْبَادُ سُودُ يَذِهبون حتى اسْوَدَّت كما يُقَال لهم صُهْبُ السِّبَالِ وإِن لم يَكُونوا كذلك والكَبِدُ مَعْدِنُ العَدَاوَةِ . والكَبْدَاءُ : رَحَى اليَدِ وهي التي تُدَارُ باليَدِ سُمِّيَت كَبْدَاءَ لما في إِدَارَتِها مِن المَشَقَّةِ قال :
بُدِّلْتُ مِنْ وَصْلِ الغَوَانِي البِيضِ ... كَبْدَاءِ مِلْحَاحاً عَلَى الرَّمِيضِ
" تَخْلأُ إِلاَّ بِيَدِ القَبِيضِ يَعْنِي رَحَى اليَدِ أَي في يَدِ رَجُلٍ قَبِيضِ اليَدِ خَفِيفِها . وقال الآخر وهو راجزُ بني قَيْسٍ :
" بِئْسَ الغِذَاءُ لِلْغُلامِ الشَّاحِبِ
" كَبْدَاءُ حُطَّتْ مِنْ ذُرَا كَوَاكِبِ
" أَدَارَهَا النَّقَّاشُ كُلَّ جَانِبِ
يَعْنِي رَحَّى . والكَوَاكِبُ : جِبَالٌ طِوَالٌ . الكَبْدَاءُ : القَوْسُ يَمْلأُ الكَفَّ مَقْبِضُها وهو مَجاز وقيل : قَوْسٌ كَبْدَاءُ : غَلِيظَةُ الكَبِدِ شَدِيدَتُها . وفي الأَساس : قَوْسٌ كَبْدَاءُ : يَملأُ عِجْسُها الكَفَّ الكَبْدَاءُ : المَرْأَةُ الضَّخْمَةُ الوَسَطِ البَطِيئةُ السَّيْر وقيل : امرأَةٌ كَبْدَاءُ بَيِّنةُ الكَبَدِ بالتحريك . والرَّجُلُ اَكْبَدُ وهو الضَّخْمُ الوَسَطِ ولا يكون إِلاَّ بَطِيءَ السَّيْرِ . الكَبْدَاءُ : الرَّمْلَةُ العَظيمةُ الوَسَطِ وناقَةٌ كَبْدَاءُ كذلك قال ذو الرُّمَّة :
" سِوَى وَطْأَةٍ دَهْمَاءَ مِنْ غَيْرِ جَعْدَةٍثَنَى أُخْتَهَا عَنْ غَرْزِ كَبْدَاءَ ضَامِرِ من المَجاز كابَدَهُ مُكَابَدَةً وكِبَاداً الأَخير بالكسر : قَاسَاهُ والاسم الكابِدُ كالكاهِل والغارِب قال ابنُ سِيده : أَعْنِي به أَنَّه غيرُ جارٍ على الفِعْلِ قال العَجَّاج :
وَلَيْلَةٍ مِنَ الليالِي مَرَّةِ ... بِكَابِدٍ كَابَدْتُها وَجَرَّتِ أَي طَالَتْ . وقال الليثُ : الرجُلُ يُكَابِد اللَّيلَ إِذا رَكِبَ هَوْلَه وصُعُوبَتَه . ويقالن كابَدْتُ ظُلْمَةَ هذه اللَّيْلَةِ مُكَابَدَةً شَدِيدةً وهو مَجاز . والأَكْبَدُ : طائرٌ . الأَكْبَدُ : مَنْ نَهَضَ مَوْضِعُ كَبِدِهِ وفي اللسان : هو الزائدُ مَوْضِعِ الكَبِدِ قال رُؤبةُ يَصِف جَمَلاً مُنْتَفِخَ الأَقْرَابِ :
" أَكْبَدَ زَفَّاراً يَمُدُّ الأَنْسُعا والكَبْدَةُ بالفتح فالسكون قولهم : فُلانٌ تُضْرَبُ إِليه أَكبادُ الإِبلِ أَي يُرْحَلُ إِليه في طَلَبِ العِلْمِ وغَيْرِه . ومما يستدرك عليه : أُمُّ وَجَعِ الكَبِدِ : بَقْلَةٌ مِن دِقِّ البَقْلِ يُحِبُّها الضَّاْنُ لها زَهْرَةٌ غَبْراءُ في بُرْعُومَةٍ مُدَوَّرةٍ لها وَرَقٌ صغيرٌ جِدًّا أَغبَرُ سُمِّيَتْ أُمَّ وَجَعِ الكَبدِ لأَنها شِفاءٌ من وَجَعِ الكَبِدِ . نقله ابنُ سيده عن أَبي حنيفة . وكَبِدُ الأَرْضِ : ما في مَعادنِها من الذَهَبِ والفِضَّةِ ونحوِ ذلك قال ابنُ سيده : أُرَاه على التَّشبِيه والجَمْعُ كالجَمْعِ . وفي حديثِ مَرفوعٍ وتُلْقِي الأَرْضُ أَفْلاذَ كَبِدها أَي تُلْقِي ماخُبِىءَ في بَطْنها من الكُنُوزِ والمَعَادنِ فَاسْتَعَارَ لها الكَبِدَ . وفي حديث الخَنْدَق فَعَرَضَتْ كَبْدَةٌ شَدِيدَةٌ هي القِطَعَة الصُّلْبَةُ من الأَرض والمعروف كَدْيَةٌ باليَاءِ قاله ابنُ الأَثير . والكَبَدُ : الاسْتواءُ والاستقامةُ . وتَكَبَّد الفَلاةَ إِذا قَصَدَ وَسَطَها ومُعْظَمَها . وكَابِدٌ في قولِ العجاج مَوْضِعٌ بِشِقِّ بَنِي تَميم . وأَكْبَادُ اسمُ أَرْضٍ قال أَبو حَيَّةَ النُّمَيْرِيَ :
" لَعَلَّ الهَوَى إِنْ أَنْتَ حَيَّيْتَ مَنْزِلاًبأَكْبَادَ مُرْتَدًّا عَلَيْكَ عَقَابِلُهْ والكَبَّاجُ ككَتَّانٍ : نوعٌ من اللَّيْمُونِ . الكَبُود كصَبُورٍ : قَبِيلَةٌ باليمن . وكَبِنْدَةُ بفتح الكاف وكسر الموحّدة وسكون النون : من قُرَى نَسَفَ منها أَبو إِسحاق إِبراهيمُ بن الأَشْرسِ الضَّبِّيُّ عن أَبي عُبَيْدٍ القاسِمِ بن سَلاَّمٍ وغيرِه

##### Türkçe

كبد
**كَبَدَ** - **يَكْبِدُ** - **كَبَد**
**كَبَدَ** - **يَكْبِدُ** + varlık + bir işten: ona ağır gelir; böylece onu darlık, çaba, yorgunluk ve meşakkatle isabetli kılar.
**كَبَد**: fiil adı “ **كَبَدَ** - **يَكْبِدُ** ”: yorgunluk, çaba ve meşakkatin çekilmesi.
Not: “ **كَبَدَ** - **يَكْبِدُ** ” lafzından şu lafızlar iktibas edilir: **أكبد** - **يُكْبِد**، **كابد** - **يكابد**، **كَبِدٌ**; ve bunların çoğulu “ **أكباد** ”.
Ve **الكَبِد**: insan bedeninden bilinen organın adıdır; o, bedenin bileşenlerini ve onun çaba, yorgunluk ve katlanmada kullandığı yakıtlarını hazırlama ve düzenleme işini yapan organdır: o, “ **الكَبَد** ” organıdır.
Ve lafız, “yorgunluk, meşakkat ve çaba sarf ederek iradeyi yürütme ve işi başarma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كَبَدَ** - **يَكْبِدُ**، **جَهَدَ** - **يَجْهَدُ**، **نَصِبَ** - **يَنْصَبُ**، **كَدَحَ** - **يَكْدَحُ**، **لَغَبَ** - **يَلْغُب**، **مَعِزَ** - **يَمْعَزُ**

كبد
﴿Andolsun, insanı **كبد** içinde yarattık (4)﴾ البلد

كدح
﴿Ey insan, şüphesiz sen Rabbine doğru **كدحا** ile didinip durmaktasın; sonunda O’na kavuşacaksın (6)﴾ الإنشقاق

مختار الصحاح
● [كبد] ك ب د: **الكَبِدُ** ve **الكِبْدُ**, **الكذب** ve **الكذب** vezninde; **الأكْبادِ**’ın bir tanesidir. Ve **كَبْدُ** denir, hafifletmek için **فلس** vezninde; tıpkı uyluk için denildiği gibi. Ve **كَبِدُ** göğün ortasıdır. Ve **الكَبَدُ**, iki fetha ile, şiddettir; ondan da Yüce’nin sözü: ﴿Andolsun insanı **كبد** içinde yarattık﴾. Ve **كابَدَ** işi: onun şiddetini çekti. Ve **الكُبَادُ**, damme ile: karaciğer ağrısıdır. Ve hadiste: ﴿**الكباد** **من العب**﴾. Ve onların sözü: **أكْبَادُ الإبل** ona vurur; yani ilim ve başkası talebinde ona doğru yolculuk edilir.

معجم الفرائد القرآنية:
ك ب د
“**كَبَدٍ**” Yüce’nin sözü: “Andolsun insanı **كَبَدٍ** içinde yarattık”(4) البلد.
**الكَبَد**: şiddetli meşakkat; bunun aslı, onların “**كبدته**” sözündendir: yani onun karaciğerine isabet ettirdim.

الراغب
كبد
- **الكبد** bilinir; ve **الكبد** ve **الكباد**: onun ağrımasıdır; ve **الكبد**: ona isabet etmektir. Ve denir: **كبدت الرجل**: onun karaciğerine isabet ettiğim zaman. Ve **كبد السماء**: onun ortasıdır; insanın karaciğerine benzetme olarak, bedenin ortasında olması sebebiyle. Ve denildi: **تكبدت الشمس**: göğün **كبد**’inde oldu. Ve **الكبد**: meşakkattir. Yüce dedi: }Andolsun insanı **كبد** içinde yarattık﴿[البلد/4]; insanı, engeli aşmadıkça ve karar ile yerleşmedikçe meşakkatlerden ayrılmayan bir hâl üzere Allah’ın onu yarattığına dikkat çekmek için; nitekim dedi:﴾Elbette tabakadan tabakaya bineceksiniz{ [الانشقاق/19].

ملخص اللسان
1.     كبد: **الكَبِدُ** ve **الكِبْدُ**, **الكَذِب** ve **الكِذْب** gibi; **الأَكْباد**’ın bir tanesi: karında siyah et; ve ayrıca **كَبْد** de denir.
2.      **كَبَدَه** **يَكْبِدُهُ** ve **يَكْبُدُه** **كَبْداً**: onun karaciğerine vurdu.
3.   Ve **الكُبادُ**: **الكَبِد**’in ağrısı yahut hastalık; **كَبِدَ** **كَبَداً**, ve o **أَكْبَدُ**’dur. **كراع** dedi: organ adından türetilmiş bir hastalık bilinmez; yalnız **الكُباد** **الكَبِدَ**’den. - Ve **كُبِدَ**: karaciğerinden şikâyet etti; bazen iç boşluk bütünüyle **كَبِداً** diye adlandırıldı;
4.     Ve **الكَبِدُ**: düşmanlığın madeni. Ve **كَبِدُ الأَرض**: madenlerinde bulunan altın, gümüş ve bunun benzeri şeyler.
5.     **في كَبِدِ جَبَلٍ**: yani onun iç boşluğunda, bir mağaradan yahut bir yarıktan. - Ve **كَبِدُ الرمْلِ** ve göğün **كَبِدُ**’i ve onların **كُبَيْداتُهما**’sı ve **كُبَيْداؤُهما**’sı: ikisinin ortası ve en büyüğü.
6.     Ve **الكَبَدُ**: karnın üst tarafından büyüklüğüdür. Ve her şeyin **كَبَد**’i: ortasının büyüklüğü ve kalınlığıdır; **كَبِدَ** **كَبَداً**, ve o **أَكْبَدُ**’dur.
7.     Ve **الكَبْداءُ**: elle döndürülen değirmen; onu döndürmede bulunan meşakkat sebebiyle **كَبْداء** diye adlandırıldı.
8.      **كَبْدَةٌ** şiddetli; o, yerin sert parçasıdır. Ve **أَرضٌ كَبْداءُ** ve **قَوْسٌ كَبْداءُ**: yani şiddetli;
9.     Ve **تَكَبَّد** süt ve içecekten başkası: kalınlaştı ve pıhtılaştı. Ve **اللبن المُتَكَبِّدُ**: pıhtılaşıp sanki sallanan bir **كَبِد** oluncaya kadar pıhtılaşan.
10.                         Ve **الكَبْداء**: hava.
11.           Ve **الكَبَدُ**: şiddet ve meşakkat. Ve aziz tenzilde: Andolsun insanı **كَبَد** içinde yarattık; **الفراء** dedi: “Onu dik, düzgün yarattık” der. Ve denir: **في كبد**: yani o, dünya işini ve âhiret işini tedavi eder ve **يُكابِدُ** hâlinde yaratıldı. Ve denildi: şiddet ve meşakkat içinde. - **أَكَبَدَهُم البَرْدُ؟**: yani onlara ağır geldi ve daralttı; **الكَبَد**’den, fetha ile; o da şiddet ve darlıktır. Yahut onların **أَكباد**’ına isabet etti; bu, soğuğun en şiddetli olduğu hâldir; çünkü **الكَبِد** hararetin ve kanın madenidir; ona ancak en şiddetli soğuk ulaşır. **الليث**: adam, gecenin dehşetine ve zorluğuna bindiği zaman geceyi **يُكابِدُ**. Ve denir: Bu gecenin karanlığını şiddetli bir **مُكابدة** ile **كابَدْتُ**;
12.                         Ve denir: **تَكَبَّدْتُ** işi: ona yöneldim; ondan da onun sözü: **يَرُومُ البِلادَ أَيُّها يَتَكَبَّدُ**. Ve **تَكَبَّدَ** ıssızlığı: onun ortasını ve en büyüğünü kastettiği zaman.

لسان العرب

● - **كبد**: **الكَبِدُ** ve **الكِبْدُ**; **الكَذِب** ve **الكِذْب** gibi; **الأَكْباد**’ın bir teki: karında siyah et; ve hafifletme için, **فَخِذ** için **فَخْذ** dedikleri gibi, ayrıca **كَبْد** de denir; ve o, sağ tarafta **السَّحْر**’dandır; dişildir ve bazen erkek de yapılır; bunu **الفرّاء** ve başkası söyledi. **اللحياني** dedi: o, **الهواءُ** ve **اللُّوحُ** ve **السُّكاكُ** ve **الكَبَدُ**’dür. İbn Sîde dedi: **اللحياني** dedi: o yalnız dişildir; cem‘i **أَكبادٌ** ve **كُبُودٌ**’dur.

Ve **كَبَدَه يَكْبِدُهُ ويَكْبُدُه كَبْداً**: onun **كَبِد**’ini vurdu. Ebû Zeyd: **كَبَدْتُه أَكْبِدُه** ve **كَلَيْتُه أَكْلِيهِ**; **كَبِد**’ine ve **كُلْيَة**’sine isabet ettiğim zaman. Ve su **الكبد**’e zarar verdiğinde: **كَبَدَه** denir; o da **مَكْبود**’dur. Ezherî dedi: **الكبد** bilinen(şey)dir; dıştan onun yeri **كبداً** diye adlandırılır. Hadiste: “elini **كَبِدي**’min üzerine koydu”; ancak onu dıştan yanına koydu; ve denildi: yani yanımın dışı, **الكَبِد**’e bitişik olan taraf.

Ve **الأَكْبَدُ الزائدُ**: **الكبِد**’in yeri; Rü’be dedi:

أَكْبَدَ زَفَّاراً يَمُدُّ الأَنْسُعا

(* “**يمدّ**” sözü: **الأَساس**’ta “**يقدّ**”.)

Şişmiş **الأَقراب**’lı bir deveyi vasfeder.

Ve **الكُبادُ**: **الكَبِد** ağrısı yahut hastalık; **كَبِدَ كَبَداً**; o da **أَكْبَدُ**’dur. Kırâ‘ dedi: uzuv adından türetilmiş bir hastalık adı, **الكَبِدَ**’den **الكُباد** dışında bilinmez; ve **النَّكَف**’ten **النُّكاف**; o, **النَّكَفَتَيْنِ**’de tutan bir hastalıktır; onlar, çenenin kökünde **الحُلْقُومَ**’u kuşatan iki bezdir; ve **القَلْبِ**’den **القُلاب**. Hadiste: **الكُبادُ** **العَبِّ**’dendir; o, damma iledir; **الكَبِد** ağrısıdır. Ve **العبُّ**: emmesiz su içmektir.

Ve **كُبِدَ**: **كَبِد**’inden şikâyet etti; bazen karın boşluğu bütünüyle **كَبِداً** diye adlandırıldı; bunu İbn Sîde, Kırâ‘dan nakletti; onun bunu **المُنَجَّد**’de zikrettiğini; ve inşad etti:

إِذا شاءَ منهم ناشئٌ مَدّ كَفَّه
إِلى كَبِدٍ مَلْساءَ، أَو كَفَلٍ نَهْدِ

Ve **أُمُّ وَجَعِ الكَبِد**: **دِقِّ البَقْل**’den bir ottur; koyun onu sever; yuvarlak bir tomurcukta tozlu renkli bir çiçeği vardır; ve çok küçük, çok tozlu yaprağı vardır; **أُمُّ وجع الكبد** diye adlandırıldı; çünkü o, **وجع الكبد**’den şifadır; İbn Sîde dedi: bu, Ebû Hanîfe’dendir.

Ve düşmanlara: **سُودُ الأَكْباد** denir; A‘şâ dedi:

فما أُجْشِمْت مِن إِتْيانِ قَوْمٍ،
هُمُ الأَعداءُ، فالأَكْبادُ سُودُ

Giderler ki: kin izleri onların **أَكباد**’ını yakmıştır da kararmıştır; tıpkı, öyle olmadıkları hâlde, onlara **صُهْبُ السِّبالِ** denildiği gibi. Ve **الكَبِدُ**: düşmanlığın madeni. Ve **كَبِدُ الأَرض**: madenlerinde bulunan altın, gümüş ve bunun benzeri; İbn Sîde dedi: onu benzetme üzere görüyorum; cem‘i, cem‘ gibidir. Merfû bir hadiste: “yer, **أَفْلاذَ كَبِدِها**’yı atar”; yani karnında gizlenmiş hazineleri ve madenleri atar; ona **الكبد**’i ödünç aldı; ve denildi: ancak içindeki altın ve gümüş madenlerini fırlatır. Hadiste: “**في كَبِدِ جَبَلٍ**”; yani onun iç boşluğunda, bir mağaradan yahut bir yarıktan. Ve Mûsâ ile Hızır hadîsinde, Nebîmize ve ikisine Allah’ın selâmı olsun: “onu **كَبِدِ البحر** üzerinde buldum”; yani kıyısının yerinin ortasında.

Ve **كَبِدُ** her şeyin: onun ortası ve çoğu. Denir: bir ok çıkardı da onu **كَبِدِ القِرْطاس**’a koydu. Ve **كَبِدُ الرمْلِ** ve **السماء** ve onların **كُبَيْداتُهما**’sı ve **كُبَيْداؤُهما**’sı: onların ortası ve çoğu. Cevherî: ve **كُبَيْداتُ السماء**; sanki onu **كُبَيْدَة** diye küçültmüşler, sonra cem‘ etmişler.

Ve **تَكَبَّدتِ الشمسُ السماءَ**: onun **كَبَِد**’inde oldu. Ve **كَبَِدُ السماءِ**: zevalde güneşin durduğu ortasıdır; onun alçalmasında: “**زالت** ve **مالت**” denir. Leys: **كَبَِدُ السماءِ** onun ortasından sana karşı gelen şeydir. Denir: kuş yükseldi, ta ki **كَبَِدِ السماء**’da ve **كُبَيْداءِ السماء**’da oldu; küçülttüklerinde onu sıfat gibi taşırlar; aynı şekilde **سُوَيْداءِ القلب** hakkında da söylerler; dedi: ve ikisi nadirdir; Araplardan korunarak nakledilmiştir; böyle dedi. Ve **كَبَّدَ النجمُ السماءَ**: yani onu ortaladı.

Ve **كبِدُ القوس**: **العِلاقة**’nın iki ucu arasındaki şey; ve denildi: onun **مَقْبِض**’inden bir zira‘ miktarı; ve denildi: onun iki **كَبِد**’i, **عِلاقة**’sının kayışının bağlandığı iki yerdir. **التهذيب**: ve **كَبِدُ القوس**, onun **مَقْبِض**’inin biraz üstüdür; okun düştüğü yer. Denir: oku yayın **كبد**’i üzerine koy; o, onun **مقبض**’ının iki ucu ile, ondan okun geçtiği yer arasındaki şeydir. Asma‘î: yayda onun **كبد**’i vardır; o, **العِلاقة**’nın iki ucu arasındaki şeydir; sonra **الكُلْيَة** onu izler; sonra **الأَبْهَر** onu izler; sonra **الطائفُ**; sonra **السِّيَةُ**; o, iki ucundan bükülmüş olandır.

Ve **قَوْسٌ كَبْداءُ**: **الكبد**’i kalın, sert olanı; ve denildi: **قوس كبداء**; onun **مَقْبِض**’i avucu doldurduğu zaman.

Ve **الكَبِدُ**: bir dağın adıdır; Râ‘î dedi:

غَدَا ومِنْ عالِجٍ خَدٌّ يُعارِضُه
عن الشِّمالِ، وعنْ شَرْقِيِّهِ كَبِدُ

Ve **الكَبَدُ**: karnın üst tarafından büyüklüğüdür. Ve her şeyin **كَبَد**’i: onun ortasının büyüklüğü ve kalınlığıdır; **كَبِدَ كَبَداً**; o da **أَكْبَدُ**’dur. Ve **رملة كَبْداء**: ortası büyük; ve **ناقة كَبْداء**: öyle; Zü’r-Rumme dedi:

سِوى وَطْأَةٍ دَهْماءَ من غيرِ جَعْدَةٍ،
تَني أُخْتُها عن غَرْزِ كَبْداءَ ضامِرِ

Ve **الأَكبد**: ortası iri olan; ancak yavaş yürüyen olur. Ve **امرأَةٌ كَبْداءُ**: **الكَبَد**’i (harekeli) açık olan; ve sözü:

بِئْسَ الغِذاءُ للغُلامِ الشاَّحِبِ،
كَبْداءُ حُطَّتْ مِنْ صَفا الكواكِبِ،
أَدارَها النَّقَّاشُ كلَّ جانِبِ

Bir değirmen taşını kasteder. Ve **الكواكِبُ**: uzun dağlardır. **التهذيب**: **كواكِبُ** gözle bilinen bir dağdır. Ve başkasının sözü:

بُدِّلْتُ من وَصْلِ الغَواني البِيضِ،
كَبْداءَ مِلْحاحاً على الرَّمِيضِ،
تَخْلأُ إِلاَّ بِيَدِ القَبِيضِ

El değirmenini kasteder; yani eli **قَبِيض** olan, hafif eli olan bir adamın elinde. Dedi: ve **الكَبْداءُ**, elle döndürülen değirmen taşıdır; döndürülmesindeki meşakkatten dolayı **كَبْداء** diye adlandırıldı.

Ve **الخَنْدق** hadîsinde: “şiddetli bir **كَبْدَةٌ** çıktı”; o, yerin sert parçasıdır. Ve **أَرضٌ كَبْداءُ** ve **قَوْسٌ كَبْداءُ**: yani şiddetli; İbnü’l-Esîr dedi: bu hadiste mahfuz olan **كُدْيَةٌ**’dir, **الياء** ile; ve gelecektir.

Ve **تَكَبَّد اللبنُ** ve içecekten başkası: kalınlaştı ve pıhtılaştı. Ve **اللبن المُتَكَبِّدُ**: pıhtılaşıp sanki sallanan bir **كَبِد** oluncaya kadar pıhtılaşan.

Ve **الكَبْداء**: havadır. Ve **الكَبَدُ**: şiddet ve meşakkattir. Aziz tenzilde: “insanı **كَبَد** içinde yarattık”; Ferrâ dedi: “onu dik, mutedil yarattık” der; ve denir: **في كبد**; yani o, dünya işini ve âhiret işini uğraşır ve **يُكابِدُ** olarak yaratıldı; ve denildi: şiddet ve meşakkat içinde; ve denildi: **في كبد**; yani dik yaratıldı, iki ayağı üzerinde yürür; hayvanların geri kalanı dik değildir; ve denildi: **في كبد**; annesinin karnında yaratıldı, başı onun başı tarafındadır; doğum istediğinde çocuk aşağıya döner.

Münzirî dedi: Ebû Tâlib’i işittim, derdi ki: **الكَبَدُ** eşitlik ve doğruluktur. Zeccâc dedi: bu, kasemin cevabıdır; mânâ: bu şeylerle yemin ederim, andolsun insanı **كبد** içinde yarattık; dünya ve âhiret işini **يكابد** eder. Ebû Mansûr dedi: işin **مكابَدَة**’si, onun meşakkatini çekmektir. Ve **كابَدْت** işi: onun şiddetine katlandığın zaman.

Bilâl hadîsinde: “soğuk bir gecede ezan okudum, kimse gelmedi”; Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “**أَكَبَدَهُم البَرْدُ**?”; yani onlara zor geldi ve daralttı; fetha ile **الكَبَد**’den; o, şiddet ve darlıktır; yahut onların **أَكباد**’ına isabet etti; bu, soğuğun en şiddetli olanıdır; çünkü **الكَبِدُ** hararetin ve kanın madenidir; ona ancak en şiddetli soğuk ulaşır.

Leys: adam, gecenin dehşetine ve zorluğuna bindiği zaman geceyi **يُكابِدُ** eder. Ve denir: bu gecenin karanlığına şiddetli bir **مُكابدة** ile **كابَدْتُ**; Lebîd dedi:

عَيْنُِ هَلاَّ بَكَيْتِ أَرْبَدَ، إِذْ قُمْـ
ـنا، وقامَ الخُصُومُ في كَبَدِ؟

Yani şiddet ve yorgunluk içinde.

Ve denilir: **تَكَبَّدْتُ الأَمرَ**: onu kastettim; ve ondan onun sözü:
“Ülkeleri ister; hanginiz **يَتَكَبَّدُ**?”
Ve **تَكَبَّدَ الفلاةَ**: onun ortasını ve çoğunu kastettiği zaman. Ve onların sözü: “Falan kimseye **تُضْرَبُ إِليه أَكبادُ الإِبل**”, yani ilim ve başkası talebinde ona doğru yolculuk edilir. Ve **كابَدَ الأَمرَ** **مُكابَدَة** ve **كِباداً**: ona katlandı; isim **الكابِدُ**, **الكاهِلِ** ve **الغارِب** gibi; İbn Sîde dedi: Bununla, onun fiil üzere cereyan etmeyen (türetilmeyen) olduğunu kastediyorum; el-Acçâc dedi:
“Ve gecelerden bir gece geçti
**بِكابِدٍ**; ona **كابَدْتُها** ve uzadı”
yani uzadı. Ve denildi: el-Acçâc’ın sözünde **كابِدٌ**, Benî Temîm’in yarığında bir yerdir. Ve **أَكْباد**: bir yer adıdır; Ebû Hiyye en-Nümeyrî dedi:
“Belki heva, eğer sen bir menzili selamlarsan
**بِأَكْبادَ**, onun sonuçları sana geri dönecektir.”

مقاييس اللغة:
(**كبد**) **الكاف** ve **الباء** ve **الدال**, bir şeyde şiddete ve kuvvete delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan **الكَبَد** vardır; o, meşakkattir. Denilir: Falan kimse bu işten **كَبَداً** ile karşılaştı; yani meşakkat. Yüce Allah dedi: ﴿لَقَدْ خَلقْنَا الإنسانَ في **كَبَدٍ**﴾ [البلد 4]. Ve **كابدتُ الأمر**: onu meşakkat içinde çektim. Babdan **الكَبِد** de vardır; o bilinir; **لتكبُّدِها** sebebiyle **كَبِداً** diye adlandırıldı. Ve **الأكبد**: **كَبِده**’nin yeri kabaran kimsedir. Ve **كَبَدْتُ الرّجُل**: onun **كَبِدَه**’sini vurdum. Ve **كَبِدُ القوسِ**: insanın **كَبِد**’inden ödünçtür; o, onun kabzasıdır. Ve **قوسٌ كَبْداء**: kabzası avucu doldurduğu zaman. Ve ödünçlemeden: **كَبِد السَّماء**: onun ortası. Ve derler: **كُبَيْدَاء السَّماء**; sanki onu küçültmüşler ve onu **كُبَيدات** üzerine cem etmişlerdir([2]). Ve denilir: **تكبَّدَتِ الشّمس**: **كَبِد السماء**’da olduğu zaman. Ve **الكُبَادُ**: **الكَبِد** ağrısıdır. Ve **تَكَبَّدَ اللَّبنُ**: kalınlaştı ve pıhtılaştı.

القاموس المحيط:
**الكَبِدُ**, fetha ve kesre ile, ve **كَكَتِفٍ** (vezninde) müennes; bazen müzekker yapılır; cem‘i **أكْبادٌ** ve **كُبودٌ**. **كَبَدَهُ يَكْبِدُهُ** ve **يَكْبُدُهُ**: onun **كَبِدَه**’sini vurdu; ve onu kastetti. Ve **البَرْدُ القومَ**: onlara ağır geldi ve daralttı. Ve **كغُرابٍ**: **الكَبِدِ** ağrısı. Ve **كفَرِحَ**: acıdı. Ve **كعُنِيَ**: ondan şikâyet etti. Ve **الكَبِدُ**, **كَكَتِفٍ** (vezninde): boşluğun tamamı; ve şeyin ortası; ve onun çoğu; ve yaydan, onun bağının iki ucu arasındaki şey; yahut kabzasından bir zira’ miktarı; ve Benî Kilâb’a ait kızıl bir dağ; ve yan; ve ağırlığından dolayı muhaddis Abdülhamîd b. el-Velîd’in lakabı. Ve **دارَةُ كَبِدٍ** Benî Kilâb’ındır. Ve **كَبِدُ الوِهادِ**: Semâve’de bir yer. Ve **كَبِدُ قُنَّةَ**: Ganî’ye ait bir yer. Ve **كَبِدُ الحَصاةِ**: bir şair. Ve hareke ile: karnın büyüklüğü; ve hava; ve şiddet; ve meşakkat; ve kumun ortası; ve göğün ortası; **كالكُبَيْداءِ** ve **الكُبَيْداةِ** ve **الكَبْداءِ** ve **الكَبْدِ** gibi. Ve **تَكَبَّدَتِ الشمسُ السماءَ**: onun **كُبَيْدائِها**’sında oldu;
**ككَبَّدَتْ تكْبيداً**; ve **الْأَمْرَ**: onu kastetti; ve süt: pıhtılaştı. Ve **سُودُ الْأَكْبادِ**: düşmanlardır. Ve **الكَبْداءُ**: el değirmeni; ve kabzası avucu dolduran yay; ve ortası iri, yürüyüşü yavaş kadın. Ve erkek **أكْبَدُ**; ve ortası büyük kumluk. Ve **كابَدَهُ مُكابَدَةً** ve **كِباداً**: ona katlandı; isim: **الكابِدُ**. Ve **الْأَكْبَدُ**: bir kuş; ve **كبِدِهِ**’nin yeri kabaran kimse. Ve **الكَبْدَةُ**, fetha ile: sevgi boncuğu. Ve “Ona doğru **أكْبادُ الْإِبِلِ** vurulur”, yani ilim ve başkasını talep için ona doğru yolculuk edilir.

تاج العروس:
ك ب د
**الكَبْدُ** fetha ile sükûnla, **الكَبِد**’den hafifletilmiştir; **الفَخْذِ** ve **الفَخِذ** gibi. Ve kesre sükûnla; o da kendisinden sonrakinden hafifletilmiştir; **الكِذْبِ** ve **الكَذِب** gibi. Kullanılan meşhur lugat **الكَبِدُ**’dür, **كَكَتف** (vezninde); Cevherî, Feyyûmî ve dil imamlarının geri kalanı onunla başlattı. Bilakis, ilk lugatı ihmal ettiler; onu ancak **الِّلسَانِ** sahibi zikretti; bu sebeple müellife, meşhur fasih lugatı başkasına takdim etmesi gerekirdi; yani bilinen: sağ tarafta, ciğerin altında, siyah bir et parçası, dişidir; bazen müzekker yapılır; bunu Ferrâ ve başkası söyledi. İbn Sîde dedi: Lihyânî dedi: O yalnızca müennestir. **أَكبَادٌ** ve **كُبُودٌ** az olarak; dersin: “O, tavuğun **كُبُودَ**’unu ve **أَكْبَادَهَا**’sını yer.” Ve **كَبَدَهَ يَكْبُدُهُ** “**حَدِّ : ضَرَبَ**”dan: “Onun ciğerini vurdu, vurur”; “**حد نصر**”dan “vurdu” (gibi). Ve İbn el-Kattâ‘ın **الأَفعال**’ında: “Onun **كَبِدَه**’sine isabet etti.” Ebû Zeyd dedi: **كَبَدْتُه أَكْبِدُهُ** ve **كَلَيْتُه أَكْليه**: onun **كَبِدَه**’sine ve böbreğine isabet ettiğin zaman. **كَبَدَه يَكْبِدُهُ كَبْداً**: onu kastetti; **كَتَكَبَّدَه** gibi. **كَبَدَ البَرْدُ القَوْمَ**: onlara ağır geldi ve daralttı. Bilâl hadîsinde: “Soğuk bir gecede ezan okudum, kimse gelmedi; Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem dedi: ‘Onlara ne oldu ey Bilâl?’ Dedim: **كَبَدَهم البَرْدُ**; yani onlara ağır geldi ve daralttı; **الكَبَدِ**’den, o şiddet ve darlıktır; yahut onların **أَكْبَادَهم**’sine isabet etti; bu, soğuğun en şiddetli olduğu zamandır; çünkü **الكَبِدَ** hararetin ve kanın madenidir; ona ancak en şiddetli soğuk ulaşır.” Dedim: Hadîsin tamamı **البصائر**’dedir: “Gerçekten onları kuşluk vaktinde esintilenir hâlde gördüm”; yani onlara dua etti de esintilenmeye muhtaç oldular. Ve **الكُبَاد** **كغُرَابٍ**: **الكَبِدِ** ağrısı yahut bir hastalık. Kurâ‘ dedi: Uzuv adından türetilmiş bir hastalık bilinmez; ancak **الكُبَادُ** **الكَبِدِ**’den, ve **النُّكَافُ** **النَّكَفِ**’ten, ve **القُلاَبُ** **القَلْبِ**’ten. Ve hadîste: **الكُبَادُ** **مِنَ العَبِّ**’dendir; o, emmesiz su içmektir. **كَبِدَ كَفَرِحَ كَبَداً**: onun ağrısından acıdı. **كُبِدَ كعُنِيَ كُبَاداً**: ondan şikâyet etti; yani **كَبِدَه**’sinden; o hâlde o **مَكْبُودٌ**’dur. Bazen boşluğun tamamına **كَبِداً** adı verilmiştir; bunu İbn Sîde, Kurâ‘dan nakletti: onun **المُنَجَّد**’de zikrettiğini; ve şu beyti okudu:
“Onlardan bir genç dilerse elini uzattı …
Düz bir **كَبِدٍ**’e yahut kabarık bir sağrıya.”

Ve eğer bunu bildinse, şeyhimizin sözü: “Dedim ki: o, maddenin evvelinde ma‘rûf olanı istidrâk edicidir; o hâlde bu, açık bir gaflettir ve kalemin açık bir sürçmesidir; isabetli değildir. Keşke bilseydim, **اللَّحْمَةِ السُّودَاءِ** ile **الجَوْفِ**’un tamamı arasında nasıl bir fark görmedi; fakat bu, açık bir asabiyettir. Allah, lütfu ve keremiyle hepsini bağışlasın.”

**الكَبِدُ**: şeyin ortası ve onun çoğu (en büyük kısmı). Hadiste: “bir dağın **كَبِدِ**’inde” yani bir mağaradan yahut bir yarıktan onun iç boşluğunda.

Mûsâ ve Hızır hadîsinde—ikisine ve nebîmize salât ve selâm olsun—: “Onu denizin **كَبِدِ**’i üzerinde buldum” yani onun kıyısından bir yerin ortası üzerinde.

Bir ok çekip onu kâğıdın **كَبِدِ**’ine koydu.

Onun evi Necd’in **كَبِدُ**’idir: onun ortası. Bütün bunlar mecazdır.

Mecazdan: yaydan **الكَبِدُ**: onun askısının iki ucu arasındaki şey.

Tehzîb’de: o, kabzasının biraz üstündedir; okun düştüğü yerdir. “Oku yayın **كَبِدِ**’i üzerine koy” denir; o, kabzasının iki ucu ile ondan okun akış yeri arasındaki şeydir.

Asma‘î dedi ki: yayda onun **كَبِدُ**’i vardır; o, askının iki ucu arasındadır; sonra **الكَلْيَةُ** onu takip eder; sonra **الأَبْهَرُ** onu takip eder; sonra **الطَّائِفُ**; sonra **السِّيَةُ**; o, iki ucundan bükülen şeydir; yahut kabzasından bir arşın miktarıdır. Ve denildi ki: onun **كَبِدَاهَا**’sı: askısının kayışının bağlandığı iki düğüm yeridir.

**كَبِدٌ**: Benî Kilâb’a ait kırmızı bir dağdır. Râ‘î dedi ki:
غَدَا وَمِنْ عَالِجٍ خَدٌّ يُعَالِجُهُ ... عَنِ الشِّمَالِ وعَنْ شَرْقِيِّة كَبِدُ

Bekrî’nin Mu‘cem’inde: o, Kilâb diyarından **المَضْجَع**’da kırmızı bir tepedir.

Mecazdan: **الكَبِدُ**: yan. Hadiste: “Elini benim **كَبِدِي**’min üzerine koydu”; ancak onu dış taraftan onun yanına koydu. Ve denildi ki: yani **الكَبِدَ**’e bitişik olan taraftan, yanımın dışı.

Esâs’ta: “Elini onun **كَبِدِه**’i üzerine koydu”: onun sol yanından **الكَبِدَ**’e karşılık gelen yer üzerine.

**الكَبِدُ**: Eşca‘’ın mevlâsı, muhaddis Ebû Zeyd Abdülhamîd b. Velîd b. Muğîre’nin lakabıdır; Mâlik’ten ve Heysem b. Adî’den rivayet etti. Haberci, allâme idi. İbn Yûnus dedi ki: ağırlığından dolayı **كَبِداً** diye adlandırıldı.

Benî Kilâb’a ait **دَارَةُ كَبِدٍ**: Ebû Bekr b. Kilâb’ındır; o, zikredilen kırmızı tepedir.

**كَبِدُ الوِهَاد**: Semâvet-i Kelb’dedir; Sâgânî onu kâfın kesri ve bâ’nın sükûnu ile ضبط etti.

**كَبِدُ قُنَّةَ**: Ganî b. A‘sur’a ait bir yerdir.

**كَبِدُ الحَصَاةِ**: bir şairin lakabıdır.

**الكَبَدُ** (hareke ile): karnın üst tarafından büyüklüğü.

Her şeyin **كَبَدُ**’i: onun ortasının büyüklüğü ve kalınlığıdır. **كَبِدَ** **كَبَداً**; o **أَكْبَدُ**’dur.

**الكَبَدُ**: hava. Lihyânî dedi ki: o, hava, levha, **السُّكَاكُ** ve **الكَبَدُ**’dür.

**الكَبَدُ**: şiddet ve meşakkat; o mecazdır. Bununla şu yüce söz tefsir edilmiştir: “**لَقَد خَلَقْنَا الإِنْسَانَ فِي كَبَدِ**”. Ferrâ dedi ki: “Diyor ki: onu dikilmiş, düzgün yaratmışız.”

Ve denilir: “**في كَبَدٍ**” yani o, dünya işini ve âhiret işini uğraşır ve katlanır hâlde yaratılmıştır. Ve denildi ki: dik yaratıldı; iki ayağı üzerinde yürür; diğer hayvanların geri kalanı dik değildir. Ve denildi ki: “**في كَبَدٍ**”: annesinin karnında yaratıldı; başı onun başı tarafındadır; doğum istediğinde çocuk aşağıya döner. Münzirî dedi ki: Ebû Tâlib’i “**الكبد** istivâ ve istikâmettir” derken işittim.

Zeccâc dedi ki: bu, kasemin cevabıdır; mânâ: “Bu şeylere yemin ederim ki, insanı **في كَبَد** yarattık; dünya ve âhiret işini çeker.”

**الكَبَدُ**: kumun ortası ve göğün ortası ve onun çoğu; **الكُبَيْدَاءِ** ve **الكُبَيْدَاةِ** gibi. Böylece **الهاءِ المُدَوَّرَة** ile (diğer nüshalarda olduğu gibi); doğrusu **المُطَوَّلَة** iledir (Sıhâh ve başkalarında olduğu gibi). Ve **الكَبْدَاءِ** ve **الكَبْدِ** (ikisi de fetha sonra sükûn ile); böylece ضبط edilmiştir; doğrusu **الكَبِد**’dir, **كَتِف** gibi. Sıhâh’ta: “**كُبَيْدَاتُ السماءِ**”; sanki onu **كُبَيْدَة** diye küçültmüşler, sonra cem‘ etmişler.

**كَبِدُ السماءِ**: onun ortasıdır; güneşin zevâl vaktinde durduğu yer; onun alçalması sırasında “zevâl etti ve meyletti” denir.

Dedim ki: onların “Göğün **كَبِدَ**’ine ve göğün **كُبَيْدَاتِ**’ına ulaştı” sözleri mecazdır; Esâs’ta olduğu gibi.

Leys dedi ki: **كَبِدُ السماءِ**: onun ortasından sana karşı gelen şeydir. “Kuş uçtu, nihayet göğün **كَبِدِ**’inde oldu” denir. Ve göğün **كُبَيْدَاءِ**’ı: küçülttüklerinde onu sıfat gibi yaparlar; kalbin **سُوَيْدَاءِ**’ında da böyle derler. Dedi ki: ikisi de nadirdir; Araplardan böylece korunmuştur.

Dedim ki: imamların sözü, kumun **كَبِد**’i ve göğün **كَبِد**’inin **كَتِف** gibi olduğunda sarihtir; bu, musannifin üzerinde yürüdüğü şeye aykırıdır; bunun, teemmülle birlikte görülmesi gerekir. Şeyhimiz de şerhinde buna işaret etti; benim işaret ettiğime gitti; göğün **كَبد**’inin harekeli oluşunda durakladı; meğer ki ilerideki “**والكَبِد** fetha sonra kesra ile” sözünü—gizli olmadığı üzere—böyle kılsın. Allah daha iyi bilir. Sonra Sâgânî’nin Tekmile’sinde, göğün **كَبَدَ**’inin (hareke ile) bâ’nın kesrinde bir lügat olduğunu zikrettiğini gördüm.

“Güneş **تَكَبَّدَتِ**”: onun **كُبَيْدَائِ**’ında oldu.

Sıhâh’ta: “onun **كَبِدِهَا**’sında”; “**كَبَّدَتْ**” gibi; “**تَكْبِيداً**”.

Tehzîb’de: “Yıldız göğü **كَبَّدَ**” yani onu ortaladı.

“İşi **تَكَبَّدَ**”: ona yöneldi. Ondan onun sözü:
" يَرُومُ البِلادَ أَيَّهَا يَتَكَبَّدُ

Mecazdan: süt ve içecekten başkası **تَكبَّدَ**: kalınlaştı; süt koyulaştı. **اللَّبَنُ المُتَكَبِّدُ**: koyulaşıp sanki bir **كَبِدٌ** gibi titreyen hâle gelinceye kadar pıhtılaşan.

**سُودُ الأَكبادِ**: düşmanlar. A‘şâ dedi ki:
فَمَا أُجْشِمْتُ مِنْ إِتْيَانِ قَوْمٍ ... هُمُ الأَعْدَاءُ فالأَكْبَادُ سُودُ

Giderler; nihayet karardı; onlara “**صُهْبُ السِّبَالِ**” denildiği gibi; öyle olmasalar bile. Ve **الكَبِدُ** düşmanlığın madenidir.

**الكَبْدَاءُ**: el değirmenidir; elle döndürülen odur. Onu döndürmede meşakkat bulunduğu için **كَبْدَاءَ** diye adlandırıldı. Dedi ki:
بُدِّلْتُ مِنْ وَصْلِ الغَوَانِي البِيضِ ... كَبْدَاءِ مِلْحَاحاً عَلَى الرَّمِيضِ
" تَخْلأُ إِلاَّ بِيَدِ القَبِيضِ

Yani el değirmeni; yani eli sıkı tutan, hafif bir adamın elinde.

Başka biri—Benî Kays’ın râcizi—dedi ki:
" بِئْسَ الغِذَاءُ لِلْغُلامِ الشَّاحِبِ
" كَبْدَاءُ حُطَّتْ مِنْ ذُرَا كَوَاكِبِ
" أَدَارَهَا النَّقَّاشُ كُلَّ جَانِبِ

**يَعْنِي**: **رَحَّى** demektir.
**والكَوَاكِبُ**: uzun dağlardır.
**الكَبْدَاءُ**: kabzası avucu dolduran yaydır; bu mecazdır. Ve denildi ki: **قَوْسٌ كَبْدَاءُ**: ciğeri kalın, sert olan (yay).
Ve **الأَساس**’ta: **قَوْسٌ كَبْدَاءُ**: onun **عِجْسُ**’u avucu doldurur.
**الكَبْدَاءُ**: ortası iri, yürüyüşü yavaş olan kadındır. Ve denildi ki: **امرأَةٌ كَبْدَاءُ**: harekeli olarak **الكَبَدِ**’i (belirgin) olan kadın.
**والرَّجُلُ اَكْبَدُ**: ortası iri olandır; ancak yavaş yürüyen olur.
**الكَبْدَاءُ**: ortası büyük kum tepesidir. Ve **ناقَةٌ كَبْدَاءُ** da böyledir. Zû’r-Rumme şöyle dedi:
" سِوَى وَطْأَةٍ دَهْمَاءَ مِنْ غَيْرِ جَعْدَةٍ
ثَنَى أُخْتَهَا عَنْ غَرْزِ كَبْدَاءَ ضَامِرِ

Mecazdan: **كابَدَهُ مُكَابَدَةً وكِبَاداً**; sonuncusu kesre ile: ona katlandı/ona eziyet çekti. İsim **الكابِدُ**’dir; **الكاهِل** ve **الغارِب** gibi. İbn Sîde dedi ki: Bununla kastım, onun fiil üzere cereyan eden (bir kalıp) olmamasıdır. el-Accâc dedi ki:
وَلَيْلَةٍ مِنَ الليالِي مَرَّةِ ... بِكَابِدٍ كَابَدْتُها وَجَرَّتِ

Yani: uzadı.
Leys dedi ki: Adam, onun dehşetine ve zorluğuna bindiği zaman geceyi **يُكَابِد** eder. Ve denilir: Bu gecenin karanlığına şiddetli bir **مُكَابَدَةً** ile **كابَدْتُ**; bu mecazdır.
**الأَكْبَدُ**: bir kuştur.
**الأَكْبَدُ**: **كَبِدِهِ**’nin yeri kabaran kimsedir. Ve **اللسان**’da: o, **الكَبِدِ** yerinin fazlası olandır. Rü’be, böğürleri şişkin bir deveyi vasfederek dedi ki:
" أَكْبَدَ زَفَّاراً يَمُدُّ الأَنْسُعا

**والكَبْدَةُ** (fetha sonra sükûn ile): onların sözü: “Falan kimseye develerin **أَكبادُ**’ı vurulur”; yani ilim ve başkası talebiyle ona doğru yola çıkılır.
Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **أُمُّ وَجَعِ الكَبِدِ**: ince otlardan bir ottur; koyun onu sever; onun, yuvarlak bir tomurcuk içinde tozlu bir çiçeği vardır; onun çok küçük, tozlu yaprağı vardır. **أُمَّ وَجَعِ الكَبدِ** diye adlandırıldı; çünkü o, **وَجَعِ الكَبِدِ**’den şifadır. Bunu İbn Sîde, Ebû Hanîfe’den nakletti.
**وكَبِدُ الأَرْضِ**: madenlerinde bulunan altın, gümüş ve bunun benzeri şeylerdir. İbn Sîde dedi ki: Onu benzetme üzere görüyorum; çoğulu da çoğul gibidir.
Merfû bir hadiste: “Ve yer, **أَفْلاذَ كَبِدها**’yı atar”; yani karnında gizlenmiş hazinelerden ve madenlerden olanı atar; ona **الكَبِدَ**’i ödünçleme (istiâre) yaptı.
**الخَنْدَق** hadîsinde: “**كَبْدَةٌ شَدِيدَةٌ** ortaya çıktı”; o, yerin sert parçasıdır. Bilinen (lafız) **كَدْيَةٌ**’dir, **اليَاءِ** ile; bunu İbnü’l-Esîr söyledi.
**والكَبَدُ**: eşitlik ve doğruluktur.
**وتَكَبَّد الفَلاةَ**: onun ortasını ve çoğunu kastettiği zaman (denir).
el-Accâc’ın sözünde **كَابِدٌ**, Benî Temîm’in yarığında bir yerdir.
**وأَكْبَادُ** bir yer adıdır. Ebû Hayye en-Nümeyrî dedi ki:
" لَعَلَّ الهَوَى إِنْ أَنْتَ حَيَّيْتَ مَنْزِلاً
بأَكْبَادَ مُرْتَدًّا عَلَيْكَ عَقَابِلُهْ

**والكَبَّاجُ** ( **كَتَّانٍ** gibi): limonun bir türüdür.
**الكَبُود** ( **صَبُورٍ** gibi): Yemen’de bir kabiledir.
**وكَبِنْدَةُ**: kâfın fethası, muvahhadenin kesresi ve nûnun sükûnu ile; **نَسَفَ** köylerindendir; ondan Ebû İshâk İbrâhîm b. el-Eşres ed-Dabbî, Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm’dan ve başkasından (rivayet etti).
