# كبس (ك-ب-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A8%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - ب - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والسين والباء معهما
ك س ب، ك ب س، س ك ب، س ب ك مستعملات كسب: الكَسْبُ: طلب الرزق. ورجل كسوب يَكْسِبُ: يطلب الرزق.
وكَساب: اسم للذئب، وربما يجيء في الشعر: كُسْب وكُسَيْب.
والكُسْب: الكنجارق، ويقال: الكُسْبُجُ.
وكَسّاب، فعال، من كَسْب المال.
كبس: الكَبْسُ: طمك حفرة بتراب. كَبَسَ يكبسُ كَبْساً، واسم التراب: الكِبْسُ. والكِبْس: ما يسد من الهواء مسداً.
وجبال كُبَّسٌ: صلاب شداد.
وأرنبة كابسة: مقبلة على الشفة العليا. وناصية كابِسةٌ: مقبلة على الجبهة تقول: جبهة كَبَسَتْها الناصية.
والتَّكْبيسُ: الاقتحام على الشيء، تقول: كبّسوا عليهم.
وكابوس: يكنى به عن البضع، يقال: كَبَسَها: إذا فعل مرة.
والكابوس: ما يقع على الإنسان بالليل، لا يقدر معه أن يتنفس.
والكِباسةُ: العذق التام بشماريخه.
وعام الكَبيس في حساب أهل الشام المأخوذ عن أهل الروم: في كل أربع سنين يزيدون في شهر شباط يوماً، يجعلونه تسعة وعشرين يوماً، يقومون بذلك كسور حساب السنة. يسمون العام الذي يزيدون فيه ذلك اليوم: عام الكبيس.
والكَبِيسُ: تمر يكبس بالقوارير والجرار.
سكب: سَكَبْت الماء فانسكب: صببته. ودمع ساكب، وأهل المدينة يقولون: اسكب على يدي، أي: اصبب.
والسَّكْبةُ: الكردة العليا التي يسقى منها كرود الطبابة من الأرض والسَّكْبةُ: يقال، المكان الذي يسكب فيه.
والسَّكْبُ: ضرب من الثياب رقيق كأنه سَكْب ماء من الرقة، واشتُقَّت السَّكبةُ منه، وهي خرقة تقوب للرأس كالشبكة، يسميها الفرس: الشستقة.
سبك: السَّبْكُ تَسبيكُكَ السَّبيكةَ من الذهب والفضة، تذاب فتفرغ في مِسْبَكَةٍ من حديد كأنها شق قصبة.

##### Türkçe

**الكاف** ve **السين** ve **الباء** onlarla birlikte

**ك س ب**، **ك ب س**، **س ك ب**، **س ب ك** kullanımdadır. **كسب**: **الكَسْبُ**: rızkı talep etmektir. Ve **رجل كسوب** **يَكْسِبُ**: rızkı talep eder.

Ve **كَساب**: kurd için bir addır; ve belki şiirde gelir: **كُسْب** ve **كُسَيْب**.

Ve **الكُسْب**: kencârak; ve denilir: **الكُسْبُجُ**.

Ve **كَسّاب**، **فعال** vezninde, **كَسْب المال**’dandır.

**كبس**: **الكَبْسُ**: bir çukuru toprakla tıkamak. **كَبَسَ** **يكبسُ** **كَبْساً**; ve toprağın adı: **الكِبْسُ**. Ve **الكِبْس**: havadan bir yerin kapatıldığı şeydir.

Ve **جبال كُبَّسٌ**: sert, katı.

Ve **أرنبة كابسة**: üst dudağa doğru yönelmiş. Ve **ناصية كابِسةٌ**: alna doğru yönelmiş; dersin ki: **جبهة كَبَسَتْها الناصية**.

Ve **التَّكْبيسُ**: bir şeyin üzerine baskın girmek; dersin ki: **كبّسوا عليهم**.

Ve **كابوس**: onunla cinsel birleşmeden kinaye edilir; denilir: **كَبَسَها**: bir kere yaptığında.

Ve **الكابوس**: geceleyin insanın üzerine düşen şeydir; onunla birlikte nefes almaya güç yetiremez.

Ve **الكِباسةُ**: şemârîhleriyle tam salkım.

Ve Şam ehlinin, Rum ehlinden alınmış hesabında **عام الكَبيس**: her dört senede bir **شباط** ayında bir gün artırırlar; onu yirmi dokuz gün yaparlar; bununla senenin hesabının kesirlerini düzeltirler. O günü artırdıkları seneye ad verirler: **عام الكبيس**.

Ve **الكَبِيسُ**: şişeler ve küplerle bastırılan hurma.

**سكب**: **سَكَبْت** suyu, derken **فانسكب**: onu döktüm. Ve **دمع ساكب**; ve Medine ehli derler: **اسكب على يدي**, yani: dök.

Ve **السَّكْبةُ**: onunla, yerden tıbbın kerûdlarının sulandığı üst kerdedir; ve **السَّكْبةُ**: denilir, içine dökülen yer.

Ve **السَّكْبُ**: elbiselerden ince bir türdür; incelikten sanki su dökümü gibidir; ve ondan **السَّكبةُ** türetilmiştir; o, baş için ağ gibi delinmiş bir bez parçasıdır; Farslar ona ad verirler: **الشستقة**.

**سبك**: **السَّبْكُ**: altın ve gümüşten **السَّبيكة**’yi senin dökmen (tesbîk etmen)dir; eritilir de demirden bir **مِسْبَكَةٍ** içine boşaltılır; sanki kamışın yarığı gibidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

كَبَسْتُ النهرَ والبئرَ كَبْساً: طممتُها بالتراب. واسم ذلك التراب كِبْسٌ بالكسر. وربَّما قالوا كَبَسَ رأسَه، أي أدخله في ثيابه. ويقال رجلٌ أكْبَسُ بيِّن الكَبَسِ، للذي أقبلتْ هامتُه وأدبرتْ جبهتُه. والكُباسُ بالضم: العظيم الرأس. والكِباسَةُ بالكسر: العِذْقُ. وهو من التمر بمنزلة العُنقود من العنب. والكَبيسُ: ضربٌ من التمر. والسنة الكَبيسَةُ: التي يُسْتَرَقُ منها يوم، وذلك في كلِّ أربع سنين. والكابوسُ: ما يقع على الإنسان بالليل. ويقال: هو مقدِّمة الصَرْعِ. وكَبَسوا دارَ فلان: أغاروا عليها فجأة.

##### Türkçe

**كَبَسْتُ النهرَ والبئرَ كَبْساً**: onları toprakla doldurdum. Ve o toprağın adı **كِبْسٌ** (kesre ile)’dir. Ve bazen **كَبَسَ رأسَه** derler; yani onu elbisesinin içine soktu. Ve “**رجلٌ أكْبَسُ** açık **الكَبَسِ**” denir; başının tepesi öne gelmiş ve alnı geriye gitmiş olan kimse için. Ve **الكُباسُ** (damme ile): büyük başlıdır. Ve **الكِباسَةُ** (kesre ile): salkımdır. Ve o, hurmadan, üzümden salkımın menzilesi gibidir. Ve **الكَبيسُ**: hurmadan bir türdür. Ve **السنة الكَبيسَةُ**: ondan bir günün çalındığı (eksiltildiği) yıldır; ve bu her dört senede bir olur. Ve **الكابوسُ**: geceleyin insanın üzerine çöken şeydir. Ve denir ki: o, sara’nın başlangıcıdır. Ve **كَبَسوا دارَ فلان**: onun evine ansızın baskın yaptılar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك س ب
كسب ، كبس ، سكب ، سبك ، بكس : ( مستعملة ) .
كسب : قال الليث : الكَسْبُ : طلبُ الرِّزق ، تقول : فلانٌ يَكْسِبُ أهلَه خيراً ، ورجلٌ كَسُوبٌ .
قال : وكَسَابِ اسم للذئب . وربما جاء في الشِّعر كُسَيْباً .
قال : وكَسَابِ من أسماء إناث الكلاب . والكُسْبُ : الكُنْجَارَقُ .
قال : وبعضُ السَّوَادِيِّينَ يُسمُّونه الكُسْبَجَ .
قلت : الكُسْبَجُ مُعرَّبٌ ، وأصله بالفارسية كُشْب فقُلبت الشين سيناً كما قالوا : سابور ، وأصله : شاه بُور أي مَلِكُ بورَ ، وبور : الابن بلسان الفُرس والدَّشْتُ أُعرِب فقيل : الدَّسْتُ للصحراء .
وقال أحمد بن يحيى : كلُّ الناس يقولون : كَسَبكَ فلانٌ خيراً إلا ابن الأعرابي فإنه يقول أَكْسبكَ فلانٌ خيراً .
كبس : في ( نوادر الأعراب ) : جاء فلانٌ مُكَبِّساً وكابساً إذا جاء شادًّا ، وكذلك جاء مُكلِّساً . قال : والأكْبَاسُ : بيوتٌ من طينٍ ، واحدها : كِبْسٌ .
وقال الليث : الكَبْسُ : طَمُّكَ حُفرةً بِتُرابٍ ، كبسَ يكبِسُ كبْساً . واسم التراب : الكِبْسُ . يقال : الهواءُ والكِبْسُ ، فالكِبْسُ : ما كان من نحو الأرض مما يَسُدُّ من الهواء مَسَدًّا .
قال : والجبال الكُبَّسُ هي الصِّلاب الشّدَادُ .
والأرنبةُ الكابِسَةُ : المُقْبِلَةُ على الشَّفَةِ العُليا ، والناصِيةُ الكابسةُ هي المُقبلة على الجبهة ، تقول : جَبْهةٌ كَبَستها الناصِيةُ ، والتكبيس : الاقتحام على الشيء تقول : كَبَّسُوا عليهم .
قال : وكابوسٌ كلمة يُكنَى بها عن البُضْع ، يقال : كبَسَها إذا فعلَ بها مرَّة .
( عمرو عن أبيه ) : الكابوسُ : النِّيدِلاَنُ وهو الباروكُ والجاثومُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) ، قال : الكِبْسُ : الكَنْزُ . والكِبْسُ . الرأس الكبير .
وقال الليث : الكِبَاسَةُ : العِذْقُ التامُّ بِشمارِيخِهِ وبُسْرِه .
قال : وعامُ الكَبِيسِ في حساب أهل الشام المأْخوذ من أهل الروم كل أربع سنين يزيدون في شهر شُبَاط يوماً وفي ثلاث سنين يعدُّونه ثمانية وعشرين يوماً ، يقوِّمُون بذلك كسور حساب السنة ، يسمُّون العام الذي يزيدون فيه ذلك اليوم عامَ الكَبِيسِ .
وقال غيره : رجلٌ كُبَاسٌ وهو الذي إذا سألته حاجةً كَبَسَ برأسِه في جيب قميصه .
يقال : إنه لكُباسٌ غير خُباسٍ . وقال الشاعر يمدح رجلاً :
هُو الرُّزءُ المُبَيّنُ لاَ كُباسٌ
ثقيلُ الرَّأسِ يَنْعِقُ بالضَّئِينِ
وقال شمر : الكُبَاسُ : الذَّكَرُ ، وأنشد قول الطِّرِمَّاح :
ولو كُنْتَ حُرّاً لم تَنَمْ لَيْلَةَ النَّقَا
وجِعْثِنُ تُهْبَى بالكُبَاسِ وبالْعَردِ
تُهْبَى : يُثار منها الغبارُ لشدة العمل بها .
وقال شمرٌ : قال ابن الأعرابي : رجلٌ كُباسٌ : عظيم الرأس . وقالت خنساءُ :
فذاكَ الرُّزْءُ عَمْرُكَ لاَ كُباسٌ
عظيمُ الرأْسِ يَحْلُمُ بالنَّعِيقِ
قال : والكُبَاسُ : الذي يَكْبِسُ رأسه في ثيابه وينام .
ورُوِي عن عَقِيل بن أبي طالب أنه قال : إِن قُريشاً أتت أبا طالب فقالت له : إن ابن أخيك قد آذانا فانْههُ عنا . فقال : يا عَقيلُ انطلق فأْتني بمحمدٍ فانطلقتُ إليه فاستخرجته من كِبْسٍ .
قال شمر : من كِبسٍ أي من بيت صغير ، والكِبْسُ اسم لما كُبِسَ من الأبنية ، يقال : كِبسُ الدار ، وكِبسُ البيت ، وكلُّ بنيانٍ كُبِسَ ، فله كِبْسٌ . قال العجاج :
وإنْ رأَوْا بُنْيَانَهُ ذا كِبْسِ
تطارَحُوا أركانهُ بالرّدْسِ
والكابسُ من الرِّجال : الكابسُ في ثوبه المُغَطَّى به جسده الداخلُ فيه .
قال شمر : ويجعل البيت كِبْساً لما يُكْبَسُ فيه أي يدخل كما يَكْبِسُ الرجلُ رأسه في ثوبه ، ويقال رأسٌ أَكْبَسُ إذا كان مستديراً ضخماً ، وهامةٌ كَبْساءُ وكُباسٌ ، ورجلٌ أكْبَسُ بَيِّنُ الكَبَسِ إذا كان ضخم الرَّأْسِ ، ويقال : قِفافٌ كُبْسٌ إذا كانت ضِعافاً .
قال العجاج :
وُعْثاً وُعُوراً وقِفافاً كُبسَا
سكب : قال الليث : السَّكْبُ : صَبُّ الماءِ . يقال : سَكَبْتُ الماءَ فانْسَكَبَ ، ودَمْعٌ سَاكِبٌ . وأهل المدينة يقولون : اسْكُبْ عَلَى يَدِي .
قال : والسَّكْبَة : الكُرْدَةُ العُليا التي يُسْقَى منها كُرْدُ الطبَابةِ من الأرض ، والسَّكْبُ : ضربٌ من الثِّياب رقيقٌ كأنه غبارٌ من رِقَّتِه ، وكأنه سَكْبُ ماءٍ من الرِّقة . والسَّكْبَةُ من ذلك اشتُقت . وهي الخِرْقَةُ تُقَوَّرُ لِلرأْسِ تُسمِّيها الفُرْسُ : الشَّسْتَقَةَ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) ، قال : السَّكَبُ : ضربٌ من الثياب ، مُحَرَّكُ الكاف .
قال : والسَّكَبُ : الرَّصاصُ .
ورَوَى ابن المبارك عن الأوزاعي عن الزهري عن عروة عن عائشة أنَّ النبي صلى الله عليه وآله كان يصلي فيما بين
العِشاء إلى انصداع الفجر إحدى عشرة ركعة ، فإذا سَكَب المؤذّن بالأولى من صلاة الفجر قام فركع ركعتين خفيفتين .
قال سُوَيد : سَكَبَ يريد : أَذَّن ، وأصله من سَكَبَ الماءَ ، وهذا كما يقال : أَخَذَ في خُطْبَةٍ فَسَحَلها .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : من نباتِ السَّهل : السكَبُ .
وقال غيره : السَّكَبُ : بَقلةٌ طيِّبة الريح ، لها زهرةٌ صفراءُ . وهي من شجرِ القيظ . والإِسْكابَةُ : خشبةٌ على قدرِ الفَلْسِ إِذا انشقَّ السقَاء جعلوها عليه ثمَّ صرُّوا عليها بسيرٍ حتى يَخْرُزُوهُ معه فهي الإسْكابةُ .
يقال : اجعلْ لي إِسْكابَةً فيتخذ ذلك .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : فرسٌ سَكْبٌ إذا كان جواداً . وكذلك فرسٌ فيْضٌ وبَحْرٌ وغَمْرٌ ، وغُلاَمٌ سَكْبٌ إذا كان خفيف الروح نشيطاً في عمله .
ويقال : هذا أمرٌ سَكْبٌ أي لازم .
ويقال : سُنَّةٌ سَكْبٌ .
وقال لَقِيط بن زُرَارَة لأخيه مَعْبَدٍ لمّا طلب إليه أن يَفْدِيَهُ بمائتين من الإبل ، وكان أسيراً : ما أَنَا بِمُنْطٍ عنك شيئاً يكونُ على أهلِ بيتك سُنَّةً سَكباً ، وتدْرَبُ الناس له بنا دَرْباً .
وقال ابن الأعرابي : يقال للسكَّةِ من النَّخلِ : أُسْكُوبٌ وأُسْلُوبٌ ، فإِذا كان ذلك من غيرِ النَّخلِ قيل له : أُنْبُوبٌ ومِدَادٌ .
وقال ابن الأعرابي فيما رَوَى شمر عنه يقال : ماءٌ أُسْكُوبٌ ، وسَحَابٌ أُسْكُوبٌ .
وأنشد :
بَرْقٌ يُضِيءُ خلالَ البَيتِ أُسْكُوبُ
سبك : قال الليث وغيره : السَّبْكُ : تَسبيكُ السَّبِيكةِ من الذَّهبِ والفضةِ تُذَابُ فَتُفْرَغُ في مِسْبَكَةٍ من حديدٍ كأنها شِقّ قَصَبَةٍ .
بكس : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : بَكَسَ خَصْمَه إِذا قهره .
قال : والبُكْسَة : خَزَفَةٌ يُدَوِّرُها الصِّبيان ، ثم يأخذون حجراً فيُدَوِّرُونَهُ كأنَّه كُرَةٌ ، ثم يتقامرونَ بهما ، وتسمى هذه اللعبةُ الكُحَّةَ .
ويقال لهذه الخَزَفَةِ أيضاً : التُّونُ والآجُرّةُ .

##### Türkçe

ك س ب
**كسب** ، **كبس** ، **سكب** ، **سبك** ، **بكس** : (kullanılanlar).

**كسب** : Leys dedi: **الكَسْبُ**: rızık talebi; dersin ki: falan kimse ehline hayır **يَكْسِبُ**; ve **رجلٌ كَسُوبٌ**.
Dedi: ve **كَسَابِ** kurdun adıdır. Ve bazen şiirde **كُسَيْباً** olarak gelir.
Dedi: ve **كَسَابِ** dişi köpeklerin adlarındandır. Ve **الكُسْبُ**: **الكُنْجَارَقُ**.
Dedi: ve bazı **السَّوَادِيِّينَ** ona **الكُسْبَجَ** adını verirler.
Dedim: **الكُسْبَجُ** Arapçalaştırılmıştır; aslı Farsçada كُشْب’dir; **الشين** **سين**e çevrildi; onların “سابور” demeleri gibi; aslı: شاه بُور, yani بور’un kralı; بور: Farsların dilinde “oğul”dur; ve **الدَّشْتُ** Arapçalaştırıldı da çöle **الدَّسْتُ** denildi.
Ahmed b. Yahyâ dedi: bütün insanlar “**كَسَبكَ** falan kimse hayır” derler; ancak İbnü’l-A‘râbî “**أَكْسبكَ** falan kimse hayır” der.

**كبس** : (**نوادر الأعراب**)’da: falan kimse **مُكَبِّساً** ve **كابساً** olarak geldi; yani sıkıca bağlamış olarak geldiğinde; aynı şekilde **مُكلِّساً** olarak geldi. Dedi: ve **الأكْبَاسُ**: çamurdan evlerdir; tekili: **كِبْسٌ**.
Leys dedi: **الكَبْسُ**: bir çukuru toprakla doldurmandır; **كبسَ يكبِسُ كبْساً**. Toprağın adı: **الكِبْسُ**. “**الهواءُ والكِبْسُ**” denir; böylece **الكِبْسُ**: yer cinsinden olup havayı bir kapatma yeri gibi kapatan şeydir.
Dedi: ve **الجبال الكُبَّسُ** sert, şiddetli katılardır.
Ve **الأرنبةُ الكابِسَةُ**: üst dudağa doğru gelen; ve **الناصِيةُ الكابسةُ** alın üzerine doğru gelen perçemdir; dersin ki: **جَبْهةٌ كَبَستها الناصِيةُ**. Ve **التكبيس**: bir şeyin üzerine dalmadır; dersin ki: **كَبَّسُوا عليهم**.
Dedi: ve **كابوسٌ** cima için kinaye yapılan bir kelimedir; “ona **كبَسَها**” denir; yani onunla bir kere yaptı.
(Amr, babasından): **الكابوسُ**: **النِّيدِلاَنُ**’dır; o da **الباروكُ** ve **الجاثومُ**dur.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den), dedi: **الكِبْسُ**: hazinedir. Ve **الكِبْسُ**: büyük baştır.
Leys dedi: **الكِبَاسَةُ**: salkım sapçıkları ve olgunlaşmamış hurmasıyla tam salkımdır.
Dedi: ve Şam ehlinin, Rum ehlinden alınmış hesabında **عامُ الكَبِيسِ**: her dört senede bir **شُبَاط** ayında bir gün artırırlar; üç senede onu yirmi sekiz gün sayarlar; bununla yıl hesabının kesirlerini düzeltirler; o günü artırdıkları yıla **عامَ الكَبِيسِ** adını verirler.
Başkası dedi: **رجلٌ كُبَاسٌ**: kendisinden bir ihtiyaç istediğinde başını gömleğinin yakasına sokan kimsedir.
“Şüphesiz o, **كُباسٌ**dur; **خُباسٍ** değildir” denir. Şair bir adamı överek dedi:
هُو الرُّزءُ المُبَيّنُ لاَ كُباسٌ
ثقيلُ الرَّأسِ يَنْعِقُ بالضَّئِينِ
Şemmer dedi: **الكُبَاسُ**: erkektir. Ve **الطِّرِمَّاح**’ın sözünü okudu:
ولو كُنْتَ حُرّاً لم تَنَمْ لَيْلَةَ النَّقَا
وجِعْثِنُ تُهْبَى بالكُبَاسِ وبالْعَردِ
**تُهْبَى**: onunla şiddetli çalıştırmadan dolayı toz kaldırılır.
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجلٌ كُباسٌ**: büyük başlıdır. Ve Hansâ dedi:
فذاكَ الرُّزْءُ عَمْرُكَ لاَ كُباسٌ
عظيمُ الرأْسِ يَحْلُمُ بالنَّعِيقِ
Dedi: ve **الكُبَاسُ**: başını elbisesine sokup uyuyan kimsedir.
Akîl b. Ebî Tâlib’den rivayet edildi ki dedi: “Kureyş Ebû Tâlib’e geldi ve ona dedi ki: ‘Şüphesiz kardeşinin oğlu bize eziyet etti; onu bizden men et.’ O dedi ki: ‘Ey Akîl, git, bana Muhammed’i getir.’ Ben ona gittim; onu bir **كِبْسٍ**’ten çıkardım.”
Şemmer dedi: “**من كِبسٍ**” yani küçük bir evden; ve **الكِبْسُ** binalardan sıkıştırılarak yapılmış olana verilen addır; “**كِبسُ الدار**” ve “**كِبسُ البيت**” denir; ve her bina ki **كُبِسَ** (sıkıştırılarak yapıldı), onun için bir **كِبْسٌ** vardır. **العجاج** dedi:
وإنْ رأَوْا بُنْيَانَهُ ذا كِبْسِ
تطارَحُوا أركانهُ بالرّدْسِ
Ve erkeklerden **الكابسُ**: bedeninin içine girdiği, onunla örtündüğü elbisesinin içinde içeri giren kimsedir.
Şemmer dedi: eve, içine **يُكْبَسُ** olunan (yani girilen) şeyden dolayı **كِبْساً** yapılır; tıpkı adamın başını elbisesine **يَكْبِسُ** etmesi gibi. Ve baş yuvarlak, iri olduğunda “**رأسٌ أَكْبَسُ**” denir; ve **هامةٌ كَبْساءُ** ve **كُباسٌ**; ve başı iri olduğunda “**رجلٌ أكْبَسُ بَيِّنُ الكَبَسِ**” denir. Ve zayıf olduklarında “**قِفافٌ كُبْسٌ**” denir.
**العجاج** dedi:
وُعْثاً وُعُوراً وقِفافاً كُبسَا

**سكب** : Leys dedi: **السَّكْبُ**: suyu dökmektir. “Suyu **سَكَبْتُ** da **فانْسَكَبَ**” denir; ve **دَمْعٌ سَاكِبٌ**. Medine ehli “**اسْكُبْ عَلَى يَدِي**” der.
Dedi: ve **السَّكْبَة**: ondan, toprağın **كُرْدُ الطبَابةِ**’sının sulandığı üst **الكُرْدَةُ**’dir. Ve **السَّكْبُ**: ince bir elbise türüdür; inceliğinden dolayı sanki toz gibidir; ve sanki incelikten su dökümü gibidir. Ve **السَّكْبَةُ** bundan türetilmiştir. O, baş için oyulan bez parçasıdır; Farslar ona **الشَّسْتَقَةَ** adını verir.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den), dedi: **السَّكَبُ**: elbiselerden bir türdür; **الكاف**’ın harekeli olmasıyla.
Dedi: ve **السَّكَبُ**: kurşundur.
İbnü’l-Mübârek, Evzâî’den, o da Zührî’den, o da Urve’den, o da Âişe’den rivayet etti ki: Peygamber صلى الله عليه وآله, yatsı ile fecrin yarılması arasındaki vakitte on bir rekât namaz kılardı; müezzin sabah namazının birincisiyle **سَكَبَ** ettiğinde kalkar, iki hafif rekât rükû ederdi.
Süveyd dedi: **سَكَبَ** ile “ezan okudu”yu kasteder; aslı suyu **سَكَبَ** etmektendir; bu, “bir hutbeye başladı da onu **فَسَحَلها**” denmesi gibidir.
( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): ova bitkilerinden: **السكَبُ**.
Başkası dedi: **السَّكَبُ**: güzel kokulu bir ottur; sarı bir çiçeği vardır. O, yaz ağacındandır. Ve **الإِسْكابَةُ**: kırbanın yarıldığında onun üzerine koydukları, sonra onun üzerine bir kayışla sıktıkları, böylece onunla birlikte diktikleri; **الفَلْسِ** ölçüsünde bir tahta parçasıdır; işte o **الإسْكابةُ**dır.
“Bana bir **إِسْكابَةً** yap” denir; böylece o yapılır.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **فرسٌ سَكْبٌ**: hızlı at olduğunda. Aynı şekilde **فرسٌ فيْضٌ** ve **بَحْرٌ** ve **غَمْرٌ**; ve **غُلاَمٌ سَكْبٌ**: ruhu hafif, işinde canlı olduğunda.
Ve “bu, **أمرٌ سَكْبٌ**” denir; yani gerekli.
Ve “**سُنَّةٌ سَكْبٌ**” denir.
**لَقِيط بن زُرَارَة** kardeşi **مَعْبَدٍ**’e, kendisinden iki yüz deve ile fidye vermesini istediğinde—ve o esirdi—dedi: “Ben, senin hakkında, ehli beytinin üzerine **سُنَّةً سَكباً** olacak bir şeyi eksiltici değilim; ve insanlar onun için bize bir yol tutarlar.”
İbnü’l-A‘râbî dedi: hurmadan olan hurma yolu/sırası için **أُسْكُوبٌ** ve **أُسْلُوبٌ** denir; bu hurmadan başka bir şeyden olursa ona **أُنْبُوبٌ** ve **مِدَادٌ** denir.
İbnü’l-A‘râbî, Şemmer’in ondan rivayet ettiğine göre dedi: “**ماءٌ أُسْكُوبٌ** ve **سَحَابٌ أُسْكُوبٌ**” denir.
Ve okudu:
بَرْقٌ يُضِيءُ خلالَ البَيتِ أُسْكُوبُ

**سبك** : Leys ve başkası dedi: **السَّبْكُ**: altın ve gümüşten **السَّبِيكةِ**’yi dökmektir; eritilir, sonra demirden bir **مِسْبَكَةٍ** içine boşaltılır; sanki kamışın yarığı gibidir.

**بكس** : (Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **بَكَسَ** düşmanını; yani onu kahrettiğinde.
Dedi: ve **البُكْسَة**: çocukların döndürdüğü bir çömlek parçasıdır; sonra bir taş alırlar, onu bir top gibi döndürürler; sonra ikisiyle kumar oynarlar; bu oyuna **الكُحَّةَ** adı verilir.
Ve bu çömlek parçasına ayrıca **التُّونُ** ve **الآجُرّةُ** da denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والباء وما يثلثهما)
(كبت)  الكاف والباء والتاء كلمة واحدة، وهي من الإذلال والصَّرفِ عن الشيء. يقال: كَبَتَ اللهُ العدُوَّ يَكْبِتُه، إذا صَرَفَهُ وأذلَّهُ. قال الله تعالى: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5].
(كبث)  الكاف والباء والثاء كلمةٌ، وهي الكَبَاث، يقال: إنَّه حَمْل الأراك. وحَكَوْا عن الشَّيباني: كَبِثَ اللَّحمُ: تغيَّرَ وأرْوَحَ. قال:
أصبَحَ عمّارٌ نَشِيطاً أَبِثَا *** يأكُلُ لحماً بائتاً قد كَبِثَا([1])(كبح)  الكاف والباء والحاء كلمة. يقال: كَبَحْت الفرس بلجامه أكْبَحُه.
(كبد)  الكاف والباء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّة في شيء وقُوّة. من ذلك الكَبَد، وهي المشقّة. يقال: لَقِيَ فلانٌ من هذا الأمر كَبَداً، أي مشَقة. قال تعالى: ﴿لَقَدْ خَلقْنَا الإنسانَ في كَبَدٍ﴾ [البلد 4]. وكابدتُ الأمر: قاسيتُه في مشقّة. ومن الباب الكَبِد، وهي معروفة، سمِّيت كَبِداً لتكبُّدِها. والأكبد: الذي نَهَدَ موضعُ كَبِده. وكَبَدْتُ الرّجُل: أصبتُ كَبِدَه. وكَبِدُ القوسِ: مستعارٌ من كَبِد الإنسان، وهو مَقْبِضُها. وقوسٌ كَبْداء: إذا مَلأ مَقْبِضُها الكفّ. ومن الاستعارة: كَبِد السَّماء: وسطها. ويقولون: كُبَيْدَاء السَّماء، كأنَّهُم صغّروها، وجمعوها على كُبَيدات([2]). ويقال: تكبَّدَتِ الشّمس، إذا صارت في كَبِد السماء. والكُبَادُ: وجَعُ الكَبِد. وتَكَبَّدَ اللَّبنُ: غَلُظَ وخَثُر.
(كبر)  الكاف والباء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِلاف الصِّغَر. يقال: هو كَبيرٌ، وكُبَار، وكُبَّار. قال الله تعالى: ﴿وَمَكَرُوا مَكْراً كُبَّاراً﴾ [نوح 22]. والكِبْرُ: مُعظَم الأمر، قولـه عزّ وعلاَ: ﴿والَّذِي تَوَلّى كِبْرَهُ﴾ [النور 11]، أي مُعظَم أمرِه. ويقولون: كِبْرُ سياسةِ القوم في المال. فأمَّا الكُبْر بضم الكاف فهو القُعدد. يقال: الوَلاء للكُبْر، يراد به أقْعَد القَوم في النَّسَب، وهو الأقربُ إلى الأب الأكبر.
ومن الباب الكِبَر، وهو الهَرَم. والكِبْر: العظَمة، وكذلك الكِبرياء. ويقال: وَرِثُوا المجدَ كابِراً عن كابر، أي كبيراً عن كبيرٍ في الشَّرفِ والعِزّ. وعلَتْ فلاناً كَبْرَةٌ، إذا كَبِر. ويقال: أكبَرْتُ الشّيءَ: استعظمتُه.
(كبس)  الكاف والباء والسين أصلٌ صحيح، وهو من الشَّيء يُعْلَى بالشَّيء الرَّزين، ثم يقاس على هذا ما يكونُ في معناه. من ذلك الكَبْس: طَمُّك الحُفَيرةَ بالتُّراب. والتُّراب كِبْسٌ. ثمَّ يتَّسعون فيقولون: كَبَس فلانٌ رأسَه في ثوبه، إذا أدخَلَه فيه. والأرنبةُ الكابسة، هي المقبلةُ على الجَبْهة في غِلَظٍ وارتفاع. يقال منه كَبَسَتْ. ومن الباب الكِباسَة: العِذْق التامُّ الحمل. [و] الكبيس: التمرُ يُكبَس. والكابوس: ما يَقَع على الإنسان باللَّيل. قال ابن دريد([3]): أحسبه مولَّداً. والكَبِيس: حَلْيٌ يُصاغ مجوَّفاً* ثمَ يُحشَى طيناً. والكُباس والأكبَس: العظيم الرَّأس.
(كبش)  الكاف والباء والشين كلمةٌ واحدة، وهي الكَبْش، وهو معروف. وكبْشُ الكتيبةِ: عظيمُها ورئيسُها. قال:

ثمَّ ما هابُوا ولكن قدّموا *** سكبشَ غاراتٍ إذا لاقى نَطَحْ([4])(كبع)  الكاف والباء والعين. قالوا - والله أعلم بصحَّته- إنَّ الكَبْع: نقد الدِّرهم والدِّينار. قال:
قالوا لِيَ اكْبَعْ قلتُ لَسْتُ كابِعاً *** وقُلتُ لا آتِي الأميرَ طائعا([5])(كبل)  الكاف والباء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حَبْسٍ ومنع. من ذلك الكَِبْل: القَيد الضَّخم. يقال: كَبَلْتُ الأسيرَ وكَبَّلتُه. ويقولون: إنَّ الكابول: حِبالةُ الصَّائد. فأمَّا المكابَلة فهو من هذا أيضاً، وهو التَّأخير في الدَّين، يقال: كَبَلتُك دينَك، وذلك من الحبس أيضاً. ومن الباب أيضاً المكابَلة: أن تُباعَ الدَّارُ إلى جنب دارِك وأنت محتاجٌ إليها فتؤخر شراءها ليشتريَها غيرُك ثم تأخذَها بالشُّفعة. وقد كُرِه ذلك.
(كبن)  الكاف والباء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على قَبْضٍ وتقبُّض. يقال للبخيل: الكُبُـنَّة: وقد اكبَأَنَّ، إذا تَقبَّض حين سئل. ويقال: كبَن الدَّلوَ، إذا ثَنَى فَمَها وخَرزَه ويقال له الكَبْن. ومن الباب كَبَن عن الشيء: عَدَل، وكَنَب أيضاً. والمكبون من الخيل: القصير القوائم.
ومما قيس على هذا قولُهم: تَكبَّن([6])، إذا سَمِن. ولا يكون ذلك إلاَّ في تجمُّع لحم. ويقولون: كَبَن كُبُوناً، إذا عَدا في لِينٍ واسترسالٍ.
(كبو)  الكاف والباء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على سُقوطٍ وتزيُّل. يقال: كبا لوجهه يَكبُو، وهو كابٍ، إذا سَقَط. قال:
فكَبَا كما يكبُو فنِيقٌ تَارِزٌ *** بالخَبْتِ إلاّ أنَّه هو أبْرَعُ([7])ويقال: كبا الزّندُ يكبُو، إذا لم يُخرِجْ نارَه. ويقال: كَبَوْتُ الكُوزَ وغيرَه، إذا صبَبْتَ ما فيه. والتُّراب الكابي: الذي لا يستقرُّ على وَجْه الأرض.
ويقال: هو كابِي الرَّماد، أي عظيمُه، ينهال. ومن الباب الكِبا([8]): الكُنَاسة؛ والجمع الأكباء.
ومما شذَّ من هذا الأصل الكِبَاء ممدود، وهو ضربٌ من العُود. يقال كَبُّوا ثيابَكم، أي بَخِّروها. قال:
* ورنداً ولُبْنَى والكِباءَ المُقَتَّرَا([9]) *
--------------ـــ
([1]) الرجز لأبي زرارة النصري، كما سبق في حواشي (أبث).
([2]) الحق أن هذه جمع "كبيدة" تصغير كبد.
([3]) الجمهرة (1: 287).
([4]) للأعشى في ديوانه 160 برواية: "ثم ما كاءوا".
([5]) الرجز في اللسان (كبع).
([6]) في الأصل "كمن"، وأثبت ما في المجمل على أن الكلمة لم ترد في اللسان أو القاموس.
([7]) لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 15) واللسان (كبا، ترز) والمفضليات (2: 227).
([8]) وكذا في اللسان. وفي اللسان أيضاً: "الكبا: الكناسة والزبل، يكون مكسوراً ومضموماً، فالمكسور: جمع كبة -أي بالكسر- والمضموم جمع كبة- أي بالضم".
([9]) لامرئ القيس في ديوانه 94 واللسان (كبا). وصدره:
* وبانا وألويا من الهند ذاكيا *

ـ

##### Türkçe

(كاف, باء ve bunların üçüncülendiği şeyler babı)

(**كبت**)  **الكاف** ve **الباء** ve **التاء** bir tek kelimedir; o, zillet verme ve bir şeyden çevirme (sarf) cinsindendir. Denir: **كَبَتَ اللهُ العدُوَّ يَكْبِتُه**, onu çevirdiği ve zelil kıldığı zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5].

(**كبث**)  **الكاف** ve **الباء** ve **الثاء** bir kelimedir; o da **الكَبَاث**’tır. Denir: o, **حَمْل الأراك**’tır. Ve **الشَّيباني**’den hikâye ettiler: **كَبِثَ اللَّحمُ**: değişti ve koktu. Dedi:
أصبَحَ عمّارٌ نَشِيطاً أَبِثَا *** يأكُلُ لحماً بائتاً قد كَبِثَا([1])

(**كبح**)  **الكاف** ve **الباء** ve **الحاء** bir kelimedir. Denir: **كَبَحْت الفرس بلجامه أكْبَحُه**.

(**كبد**)  **الكاف** ve **الباء** ve **الدال** sahih bir asıldır; bir şeyde şiddete ve kuvvete delâlet eder. Bundan: **الكَبَد**; o, meşakkattir. Denir: falan kimse bu işten **كَبَداً** ile karşılaştı; yani meşakkat. Allah Teâlâ dedi: ﴿لَقَدْ خَلقْنَا الإنسانَ في كَبَدٍ﴾ [البلد 4]. Ve **كابدتُ الأمر**: onu meşakkat içinde çektim. Babdan: **الكَبِد**; o, bilinen (şey)dir; **لتكبُّدِها** sebebiyle **كَبِداً** diye adlandırıldı. Ve **الأكبد**: **كَبِده**’sinin yeri kabaran kimsedir. Ve **كَبَدْتُ الرّجُل**: onun **كَبِدَه**’sine isabet ettirdim. Ve **كَبِدُ القوسِ**: insanın **كَبِد**’inden ödünçtür; o, onun **مَقْبِضُها**’sıdır. Ve **قوسٌ كَبْداء**: onun **مَقْبِضُها**’sı avucu doldurduğu zaman. Ve istiâreden: **كَبِد السَّماء**: onun ortası. Ve derler: **كُبَيْدَاء السَّماء**; sanki onu küçülttüler ve onu **كُبَيدات** üzerine cem ettiler([2]). Ve denir: **تكبَّدَتِ الشّمس**; güneş **كَبِد السماء**’da olduğu zaman. Ve **الكُبَادُ**: **الكَبِد** ağrısıdır. Ve **تَكَبَّدَ اللَّبنُ**: kalınlaştı ve koyulaştı.

(**كبر**)  **الكاف** ve **الباء** ve **الراء** sahih bir asıldır; küçüklüğün zıddına delâlet eder. Denir: o **كَبيرٌ**, ve **كُبَار**, ve **كُبَّار**. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَكَرُوا مَكْراً كُبَّاراً﴾ [نوح 22]. Ve **الكِبْرُ**: işin büyüğü; Aziz ve Celîl’in sözü: ﴿والَّذِي تَوَلّى كِبْرَهُ﴾ [النور 11], yani onun işinin büyüğü. Ve derler: mal hususunda kavmin siyasetinin **كِبْرُ**’ü. Amma **الكُبْر** (kâf’ın dammesiyle) o, **القُعدد**’dır. Denir: **الوَلاء للكُبْر**; bununla, nesepte kavmin en oturanı kastedilir; o, en büyük babaya en yakın olandır.
Babdan: **الكِبَر**; o, ihtiyarlıktır. Ve **الكِبْر**: azamet; ve yine **الكِبرياء**. Ve denir: **وَرِثُوا المجدَ كابِراً عن كابر**; yani şeref ve izzette büyükten büyüğe. Ve falana bir **كَبْرَةٌ** yükseldi; o büyüdüğü zaman. Ve denir: **أكبَرْتُ الشّيءَ**: onu büyük gördüm.

(**كبس**)  **الكاف** ve **الباء** ve **السين** sahih bir asıldır; o, ağır (rezîn) bir şey ile bir şeyin üstünün yükseltilmesindendir; sonra bunun mânâsında olan şeye kıyas edilir. Bundan: **الكَبْس**: çukuru toprakla tıkaman. Ve toprak **كِبْسٌ**’tur. Sonra genişletirler de derler: falan **كَبَس** başını elbisesinin içine; onu onun içine soktuğu zaman. Ve **الأرنبةُ الكابسة**: kalınlık ve yükseklikte alna doğru gelen (kısım)dır. Ondan denir: **كَبَسَتْ**. Babdan: **الكِباسَة**: yükü tamam olan salkım. Ve **الكبيس**: hurma; **يُكبَس**. Ve **الكابوس**: geceleyin insanın üzerine düşen (şey)dir. **ابن دريد** dedi([3]): onu muvelled sanıyorum. Ve **الكَبِيس**: içi boş olarak dökülen, sonra çamurla doldurulan süstür. Ve **الكُباس** ve **الأكبَس**: büyük başlı (kimse)dir.

(**كبش**)  **الكاف** ve **الباء** ve **الشين** bir tek kelimedir; o da **الكَبْش**’tur; o, bilinen (şey)dir. Ve **كبْشُ الكتيبةِ**: onun büyüğü ve reisidir. Dedi:
ثمَّ ما هابُوا ولكن قدّموا *** سكبشَ غاراتٍ إذا لاقى نَطَحْ([4])

(**كبع**)  **الكاف** ve **الباء** ve **العين**. Dediler -Allah onun sıhhatini daha iyi bilir-: **الكَبْع**: dirhem ve dinarın nakdi (parası). Dedi:
قالوا لِيَ اكْبَعْ قلتُ لَسْتُ كابِعاً *** وقُلتُ لا آتِي الأميرَ طائعا([5])

(**كبل**)  **الكاف** ve **الباء** ve **اللام** sahih bir asıldır; hapsetmeye ve men etmeye delâlet eder. Bundan: **الكَِبْل**: iri bağ (pranga). Denir: **كَبَلْتُ الأسيرَ** ve **كَبَّلتُه**. Ve derler: **الكابول**: avcının ağıdır. Amma **المكابَلة**; o da bundan (asıldan)dır; o, borçta ertelemedir. Denir: **كَبَلتُك دينَك**; bu da hapisten (men’den)dir. Babdan yine: **المكابَلة**: ev, senin evinin yanına satılır da sen ona muhtaç iken onun satın alınmasını geciktirmen; ta ki onu başkası satın alsın; sonra onu şuf‘a ile alırsın. Ve bu kerih görülmüştür.

(**كبن**)  **الكاف** ve **الباء** ve **النون** sahih bir asıldır; kabzetmeye ve büzülmeye delâlet eder. Cimriye denir: **الكُبُـنَّة**; ve **اكبَأَنَّ**; sorulduğu zaman büzüldüğünde. Ve denir: **كبَن الدَّلوَ**; onun ağzını büktüğü ve onu diktiği zaman; ve ona **الكَبْن** denir. Babdan: **كَبَن عن الشيء**: yüz çevirdi; ve **كَنَب** da. Ve atlardan **المكبون**: kısa bacaklıdır.
Ve buna kıyas edilenlerden, onların sözü: **تَكبَّن**([6]); semirdiği zaman. Bu ancak etin toplanmasında olur. Ve derler: **كَبَن كُبُوناً**; yumuşaklık ve salıveriş içinde koştuğu zaman.

(**كبو**)  **الكاف** ve **الباء** ve illetli harf sahih bir asıldır; düşmeye ve kaymaya delâlet eder. Denir: **كبا لوجهه يَكبُو**; ve o **كابٍ**’dir; düştüğü zaman. Dedi:
فكَبَا كما يكبُو فنِيقٌ تَارِزٌ *** بالخَبْتِ إلاّ أنَّه هو أبْرَعُ([7])
Ve denir: **كبا الزّندُ يكبُو**; ateşini çıkarmadığı zaman. Ve denir: **كَبَوْتُ الكُوزَ** ve başkasını; içindekini döktüğün zaman. Ve **التُّراب الكابي**: yer yüzünde durmayan (toprak)tır.
Ve denir: o **كابِي الرَّماد**’dır; yani onun büyüğü; dökülür. Babdan: **الكِبا**([8]): süprüntü; cem‘i **الأكباء**.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الكِبَاء** (medli); o, ağaçtan bir türdür. Denir: **كَبُّوا ثيابَكم**; yani onları tütsüleyin. Dedi:
* ورنداً ولُبْنَى والكِباءَ المُقَتَّرَا([9]) *
--------------ـــ
([1]) Recez, Ebû Zurâre en-Nasrî’nindir; daha önce (أبث) haşiyelerinde geçtiği üzere.
([2]) Hakikat şu ki bu, **كبيدة**’nin, **كبد**’in tasğîri olan, cem‘idir.
([3]) **الجمهرة** (1: 287).
([4]) A‘şâ’nındır; divanında 160; rivayetle: "ثم ما كاءوا".
([5]) Recez, **اللسان**’da (**كبع**).
([6]) Asılda "كمن"dir; **المجمل**’de olanı sabit kıldım; kelimenin **اللسان** veya **القاموس**’ta vârid olmadığı üzere.
([7]) Ebû Züeyb’indir; **ديوان الهذليين** (1: 15) ve **اللسان** (**كبا**، **ترز**) ve **المفضليات** (2: 227).
([8]) **اللسان**’da da böyledir. Ve **اللسان**’da ayrıca: "**الكبا**: süprüntü ve gübre; kesreli ve dammeli olur; kesreli olan: **كبة**’nin cem‘idir -yani kesre ile-; dammeli olan: **كبة**’nin cem‘idir -yani damme ile-".
([9]) İmru’ul-Kays’ındır; divanında 94 ve **اللسان** (**كبا**). Ve صدرُه:
* وبانا وألويا من الهند ذاكيا *

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ب س
كبس الحفرة‏:‏ طمّها‏.‏
وكبس رأسه في جيب قميصه‏:‏ أدخله فيه وهو عابس كابس‏.‏
وإنه لكباس غير خباس إذا التجئ إليه كبس رأسه ولم يغتنم السعي‏.‏
قال‏:‏ هو الرزء المبين لا كباسٌ ثقيل الرأس يحلم بالنعيق لأنه راعي غنم‏.‏
ولها قلادة من الكبيس وهو حليٌ مجوّف يكبس طيباً‏.‏
ورجل أكبس‏:‏ رؤاسيّ ورأس أكبس وهامة كبساء‏:‏ عظيمة مستديرة‏.‏
ووقع عليه الكابوس‏.‏
وعنده كباسةٌ من بسر وكبائس وهي العذف التامّ بشماريخه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جبهته كبستها الناصية وناصية كابسة‏:‏ مقبلة على الجبهة وأرنبة كابسة‏:‏ مقبلة على الشفة‏.‏
وكبسوا عليهم وكبّسوا‏:‏ اقتحموا عليهم‏.‏
وسمعتهم يقولون‏:‏ أدخله الله في الكبس ولأدخلنّه في الكبس إذا قهره وأذلّه‏.‏

##### Türkçe

ك ب س
**كبس الحفرة**: onu doldurdu.
Ve **كبس رأسه في جيب قميصه**: onu, somurtkan, **كابس** iken onun içine soktu.
Ve şüphesiz o, kendisine sığınıldığında başını **كبس** eden ve koşup çabalamayı ganimet bilmeyen, **كباس**tır; **خباس** değildir.
Dedi: O, apaçık musibettir; koyun çobanı olduğu için melemeyi düşleyen, ağır başlı bir **كباس** değil.
Ve onun, **الكبيس**ten bir gerdanlığı vardır; o, içi boş bir süstür; içine güzel koku **يكبس**.
Ve **رجل أكبس**: başlı; ve **رأس أكبس** ve **هامة كبساء**: büyük, yuvarlaktır.
Ve onun üzerine **الكابوس** düştü.
Ve onun yanında, **بسر**den bir **كباسة** ve **كبائس** vardır; o, salkımlarıyla birlikte tam **العذف**tir.
Mecazdan: **جبهته كبستها الناصية**; ve **ناصية كابسة**: alna doğru gelen; ve **أرنبة كابسة**: dudağa doğru gelen.
Ve **كبسوا عليهم** ve **كبّسوا**: onların üzerine baskın yaptılar.
Ve onları derken işittim: Allah onu **الكبس**e soksun; ve onu mutlaka **الكبس**e sokacağım; onu yendiği ve zelil kıldığı zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَبْسُ: طَمُّك حُفرة بتراب. وكبَسْت النهرَ والبئر كَبْساً: طَمَمْتها بالتراب. وقد كَبَسَ الحفرة يَكْبِسُها كَبْساً: طَواها بالتراب (*
قوله «طواها بالتراب» هكذا في الأَصل ولعله طمها بالتراب.) وغيره، واسم ذلك التراب الكِبْس، بالكسر. يقال الهَواء والكِبْس، فالكِبْس ما كان نحو الأَرض مما يسد من الهواء مَسَدّاً. وقال أَبو حنيفة: الكَبْس أَن يوضع الجلد في حفيرة ويدفن فيها حتى يسترخِي شعَره أَو صُوفه.
والكبيسُ: حَلْيٌ يُصاغُ مجَوَّفاً ثم يُحْشى بِطِيب ثم يُكْبَس؛ قال عَلقمة:
مَحَالٌ كأَجْوازِ الجَراد، ولُؤْلُؤٌ
من القَلَقِيِّ والكَبِيس المُلَوَّبِ
والجبال الكُبَّس والكُبْس: الصِّلاب الشداد. وكَبَسَ الرجلُ يَكْبِسُ كُبُوساً وتَكَبَّس أدخل رأْسه في ثوبه، وقيل: تقنَّع به ثم تغطَّى بطائفته، والكُباس من الرجال: الذي يفعل ذلك. ورجل كُباسٌ: وهو الذي إِذا سأَلته حاجة كَبَس برأْسه في جَيْب قميصه. يقال: إِنه لكُباس غير خُباس؛ قال الشاعر يمدح رجلاً:
هو الرُّزْءُ المُبيّنُ، لا كُباسٌ
ثَقيل الرَّأْسِ، يَنْعِق بالضَّئين
ابن الأَعرابي: رجل كُباس عظيم الرأْس؛ قالت الخنساء:
فذاك الرُّزْءُ عَمْرُك، لا كُباسٌ
عظيم الرأْس، يَحْلُم بالنَّعِيق
ويقال: الكُباس الذي يَكْبِس رأْسه في ثيابه وينام. والكابِس من الرجال: الكابس في ثوبه المُغَطِّي به جسده الداخل فيه.
والكِبْس: البيت الصغير، قال: أَراه سمِّي بذلك لأَن الرجل يَكْبِس فيه رأْسه؛ قال شمر: ويجوز أَن يجعل البيت كِبْساً لما يُكْبَسُ فيه أَي يُدْخل كما يَكْبس الرجل رأْسه في ثوبه. وفي الحديث عن عَقيل ابن أَبي طالب أَن قريشاً أَتت أَبا طالب فقالوا له: إِن ابن أَخيك قد آذانا فانْهَهُ عنَّا، فقال: يا عَقيل انطلق فأْتني بمحمد، فانطلقت إِلى رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، فاستخرجته من كِبْس، بالكسر؛ قال شمر: من كِبْس أَي من بيت صغير، ويروى بالنون من الكِناس، وهو بيت الظَّبْي، والأَكباس: بيوت من طين، واحدها كِبْس. قال شمر: والكِبس اسم لما كُبِس من الأَبنية، يقال: كِبْس الجار وكِبْس البَيت. وكل بُنيان كُبِس، فله كِبْس؛ قال العجاج:وإِن رأَوْا بُنْيانَه ذا كِبْسِ،
تَطارَحُوا أَركانَه بالرَّدْسِ
والأَرْنَبَة الكابِسَة: المُقبلَة على الشفة العليا. والناصيَة الكابِسَة: المُقبلَة على الجَبْهة. يقال: جبهة كَبَسَتها الناصية، وقد كَبَسَتِ الناصِيَةُ الجَبْهَة.
والكُباس، بالضم: العظيم الرأْس، وكذلك الأَكبس. ورجل أَكْبس بَيِّن الكَبَس إِذا كان ضخم الرأْس؛ وفي التهذيب: الذي أَقبلت هامَتُه وأَدبرت جَبْهَته. ويقال: رأْس أَكْبَس إِذا كان مستديراً ضخماً. وهامَةٌ كَبْساء وكُباس: ضخمة مستديرة، وكذلك كَمَرَة كَبْساء وكُباس. ابن الأَعرابي: الكِبْسُ الكَنْزُ والكِبْس الرأْس الكبير. شمر: الكُباس الذكَر؛ وأَنشد قول الطرماح:
ولو كُنْت حُرّاً لم تَنَمْ ليلة النَّقا،
وجِعْثِنُ تُهْبى بالكُباس وبالعَرْد
تُهْبى: يُثار منها الغبار لشدة العَمَل بها، ناقة كَبْساء وكُباس، والاسم الكَبَس؛ وقيل: الأَكْبَس. وهامةٌ كَبْساء وكُباس: ضخمة مستديرة، وكذلك كَمَرة كَبْساء وَكُباس. والكُباس. الممتلئ اللحم. وقدَم كَبْساء: كثيرة اللحم غليظة مُحْدَوْدِبة.
والتَّكْبيس والتَّكَبُّس: الاقتحام على الشيء، وقد تَكَبَّسوا عليه. ويقال: كَبَسوا عليهم. وفي نوادر الأَعراب: جاء فلان مُكَبِّساً وكابساً إِذا جاء شادّاً، وكذلك جاء مُكَلِّساً أَي حاملاً. يقال: شدَّ إِذا حَمَل، وربما قالوا كَبَس رأْسَه أَي أَدخله في ثيابه وأَخفاه. وفي حديث القيامة: فوجَدوا رجالاً قد أَكلتهم النار إِلا صورة أَحدهم يعرَف بها فاكْتَبَسوا فأَلْقوا على باب الجنة أَي أَدخلوا رؤُوسَهم في ثيابهم. وفي حديث مَقْتَل حمزة: قال وَحْشِيّ فكَمَنت له إِلى صخرة وهو مُكَبّسٌٍ له كَتِيت أَي يقتحم الناس فيَكْبِسهم، والكتيت الهَدير والغَطِيط. وقِفافٌ كُبْسٌ إِذا كانت ضِعافاً؛ قال العجاج:
وُعْثاً وُعُوراً وقِفافاً كُبْسا
ونخلة كَبُوس: حملها في سَعَفِها. والكِباسة، بالكسر: العِذْق التَّام بشَماريخه وبُسْرِه، وهو من التمر بمنزلة العُنْقود من العِنب؛ واستعار أَبو حنيفة الكَبائس لشجر الفَوْفَل فقال: تحمل كبائس فيها الفَوْفَل مثل التمر. غيره: والكَبيسُ ضرْب من التمر. وفي الحديث: أَن رجلاً جاء بكَبائس من هذه النخل؛ هي جمع كِباسة، وهو العِذْق التامُّ بشماريخه ورُطبه؛ ومنه حديث عليّ، كرم اللَّه وجهه: كَبائس اللؤْلؤ الرطْب. والكَبيس: ثمر النخلة التي يقال لها أُمُّ جِرْذان، وإِنما يقال له الكبيس إِذا جفَّ، فإِذا كان رطباً فهو أُمُّ جِرْذان.
وعامُ الكَبِيس في حساب أَهل الشام عن أَهل الروم: في كل أَربع سنين يزيدون في شهر شباط يوماً فيجعلونه تسعة وعشرين يوماً، وفي ثلاث سنين يعدونه ثمانية وعشرين يوماً، يقيمون بذلك كسور حساب السنة ويسمون العام الذي يزيدون فيه ذلك اليوم عام الكَبِيس. الجوهري: والسنة الكَبِيسة التي يُسْتَرق لها يوم وذلك في كل أَربع سنين.
وكَبَسُوا دار فلان؛ وكابوس: كلمة يكنَى بها عن البُضْع. يقال: كبَسها إِذا فعل بها مرة. وكَبَس المرأَة: نكحها مرة. وكابُوس: اسم يكنُون به عن النكاح. والكابُوس: ما يقع على النائم بالليل، ويقال: هو مقدَمة الصَّرَع؛ قال بعض اللغويين: ولا أَحسبه عربيّاً إِنما هو النِّيدِلان، وهو الباروك والجاثُوم.
وعابسٌ كابسٌ: إِتباع. وكابسٌ وكَبْس وكُبَيْسٌ: أَسماء وكُبَيْس: موضع؛ قال الراعي:
جَعَلْنَ حُبَيّاً باليمين، ونكَّبَت
كُبَيْساً لوِرْدٍ من ضَئيدة باكِرِ

##### Türkçe

**الكَبْسُ**: Senin bir çukuru toprakla doldurmandır. Ve “nehri ve kuyuyu **كبَسْت** (kebest)” **كَبْساً**: onları toprakla doldurdum. Ve gerçekten o, çukuru **كَبَسَ** onu **يَكْبِسُها** **كَبْساً**: onu toprakla dürdü
(*
“Onu toprakla dürdü” sözü: asılda böyle(ce)dir; belki de “onu toprakla doldurdu”dur.) ve başkası; ve o toprağın adı **الكِبْس**’tir, kesre ile. “**الهَواء** ve **الكِبْس**” denir; artık **الكِبْس**, havadan, yer tarafına yakın olan ve havadan bir yer tutuşla kapatan şeydir. Ebû Hanîfe dedi: **الكَبْس**, derinin bir çukura konulması ve onda gömülmesidir; ta ki onun kılı yahut yünü gevşeyinceye kadar.

Ve **الكبيسُ**: içi boş olarak dökülen, sonra güzel koku ile doldurulan, sonra sıkıştırılan bir süstür; **عَلقمة** dedi:
مَحَالٌ كأَجْوازِ الجَراد، ولُؤْلُؤٌ
من القَلَقِيِّ والكَبِيس المُلَوَّبِ
Ve dağlar **الكُبَّس** ve **الكُبْس**: katı, pek sert(ler)dir. Ve adam **كَبَسَ** **يَكْبِسُ** **كُبُوساً** ve **تَكَبَّس**: başını elbisesinin içine soktu; ve denildi: onunla örtündü, sonra onun eteğiyle örtündü; ve erkeklerden **الكُباس**: bunu yapan kimsedir. Ve adam **كُباسٌ**: o, kendisinden bir ihtiyaç istediğinde başıyla gömleğinin yakasına **كَبَس** edendir. “Şüphesiz o, **كُباس**’tır, **خُباس** değil” denir; şair bir adamı överek dedi:
هو الرُّزْءُ المُبيّنُ، لا كُباسٌ
ثَقيل الرَّأْسِ، يَنْعِق بالضَّئين
İbnü’l-A‘râbî: adam **كُباس** büyük başlıdır; **الخنساء** dedi:
فذاك الرُّزْءُ عَمْرُك، لا كُباسٌ
عظيم الرأْس، يَحْلُم بالنَّعِيق
Ve denilir: **الكُباس**, başını elbiselerine **يَكْبِس** eden ve uyuyan kimsedir. Ve erkeklerden **الكابِس**: elbisesinde **الكابس**; onunla bedenini örten, onun içine giren.

Ve **الكِبْس**: küçük evdir; dedi: bana öyle görünüyor ki bununla adlandırıldı; çünkü adam onda başını **يَكْبِس** eder; Şemmer dedi: ve evin **كِبْساً** kılınması caizdir; içine **يُكْبَسُ** olunan şey için; yani adamın başını elbisesine **يَكْبس** etmesi gibi içeri sokulur. Ve hadiste, Ebû Tâlib’in oğlu Akîl’den: Kureyş Ebû Tâlib’e geldi de ona dediler: “Şüphesiz kardeşinin oğlu bize eziyet etti; artık onu bizden men et.” O dedi: “Ey Akîl, git; bana Muhammed’i getir.” Derken Allah’ın Resûlü’ne, Allah’ın salâtı onun üzerine olsun, gittim; onu kesre ile **كِبْس**’ten çıkardım; Şemmer dedi: **كِبْس**’ten, yani küçük bir evden; ve nûn ile **الكِناس**’tan diye rivayet olunur; o, ceylanın evidir. Ve **الأَكباس**: çamurdan evlerdir; onun teki **كِبْس**’tir. Şemmer dedi: ve **الكِبس**, binalardan **كُبِس** olunan şeyin adıdır; “komşunun **كِبْس**’i” ve “evin **كِبْس**’i” denir. Ve her bina **كُبِس** olunduysa, onun için bir **كِبْس** vardır; **العجاج** dedi:وإِن رأَوْا بُنْيانَه ذا كِبْسِ،
تَطارَحُوا أَركانَه بالرَّدْسِ
Ve **الأَرْنَبَة الكابِسَة**: üst dudağa yönelen(şey)dir. Ve **الناصيَة الكابِسَة**: alna yönelen(şey)dir. “Alın, perçem onu **كَبَسَت** etti” denir; ve gerçekten **كَبَسَتِ الناصِيَةُ الجَبْهَة**: perçem alnı bastırdı.

Ve **الكُباس** (damme ile): büyük başlıdır; ve aynı şekilde **الأَكبس**. Ve adam **أَكْبس** açık **الكَبَس**’li(=kabaslı)dır; eğer başı iri olursa; ve **التهذيب**’de: tepesinin öne geldiği ve alnının geriye gittiği kimsedir. Ve “baş **أَكْبَس**” denir; eğer yuvarlak, iri olursa. Ve **هامَةٌ كَبْساء** ve **كُباس**: iri, yuvarlaktır; ve aynı şekilde **كَمَرَة كَبْساء** ve **كُباس**. İbnü’l-A‘râbî: **الكِبْسُ** hazinedir ve **الكِبْس** büyük baştır. Şemmer: **الكُباس** erkektir; ve **الطرماح**’ın sözünü okudu:
ولو كُنْت حُرّاً لم تَنَمْ ليلة النَّقا،
وجِعْثِنُ تُهْبى بالكُباس وبالعَرْد
**تُهْبى**: onda, onunla şiddetli çalışmadan dolayı toz kaldırılır; deve **كَبْساء** ve **كُباس**; ve isim **الكَبَس**’tir; ve denildi: **الأَكْبَس**. Ve **هامةٌ كَبْساء** ve **كُباس**: iri, yuvarlaktır; ve aynı şekilde **كَمَرة كَبْساء** ve **كُباس**. Ve **الكُباس**: etle dolu olandır. Ve ayak **كَبْساء**: eti çok, kalın, tümsekli.

Ve **التَّكْبيس** ve **التَّكَبُّس**: bir şeyin üzerine dalmadır; ve gerçekten onun üzerine **تَكَبَّسوا**. Ve denilir: onların üzerine **كَبَسوا**. Ve **نوادر الأَعراب**’da: falan **مُكَبِّساً** ve **كابساً** geldi; eğer sıkıca bağlamış olarak geldiyse; ve aynı şekilde **مُكَلِّساً** geldi; yani taşıyan olarak. “**شدَّ**” denir; eğer taşıdıysa; ve bazen “başını **كَبَس** etti” derler; yani onu elbiselerine soktu ve onu gizledi. Ve kıyamet hadîsinde: “Ateşin yediği adamlar buldular; ancak birinin sureti kaldı; onunla tanınır; derken **فاكْتَبَسوا** da cennetin kapısına attılar”; yani başlarını elbiselerine soktular. Ve Hamza’nın öldürülmesi hadîsinde: **وَحْشِيّ** dedi: “Ona bir kayaya doğru pusu kurdum; o, **مُكَبّسٌٍ** idi; onun için **كَتِيت** vardı”; yani insanlara dalar da onları **يَكْبِسهم** eder; ve **الكتيت** uğultu ve horultudur. Ve **قِفافٌ كُبْسٌ**: eğer zayıf olurlarsa; **العجاج** dedi:
وُعْثاً وُعُوراً وقِفافاً كُبْسا
Ve hurma ağacı **كَبُوس**: salkımı onun yaprak liflerinin içindedir. Ve **الكِباسة** (kesre ile): sapçıkları ve ham hurmasıyla tam salkımdır; ve o, hurmadan, üzümden salkımın menzilesindedir; Ebû Hanîfe **الكَبائس**’i **الفَوْفَل** ağacı için ödünç aldı da dedi: “içinde **الفَوْفَل** bulunan **كبائس** taşır; hurma gibi.” Başkası: ve **الكَبيسُ** hurmadan bir türdür. Ve hadiste: bir adamın bu hurmalardan **كَبائس** getirdiği(geçer); o, **كِباسة**’nın çoğuludur; ve o, sapçıkları ve taze hurmasıyla tam salkımdır; ve ondan, Ali’nin hadîsi, Allah yüzünü keremli kılsın: “taze inci **كَبائس**’i.” Ve **الكَبيس**: “Ümmü Cirdân” denilen hurma ağacının meyvesidir; ancak ona, kuruduğu zaman **الكبيس** denir; artık taze olduğu zaman o, **أُمُّ جِرْذان**’dır.

Ve Şam ehlinin, Rum ehline göre hesabında **عامُ الكَبِيس**: her dört yılda bir, Şubat ayında bir gün artırırlar da onu yirmi dokuz gün yaparlar; ve üç yılda onu yirmi sekiz sayarlar; bununla yıl hesabının kesirlerini düzeltirler; ve o günü artırdıkları yıla **عام الكَبِيس** adını verirler. Cevherî: ve **السنة الكَبِيسة** o yıldır ki onun için bir gün çalınır; ve bu her dört yıldadır.

Ve “falanın evini **كَبَسُوا**”; ve **كابوس**: cima‘dan kinaye edilen bir kelimedir. “Onu **كبَسها** etti” denir; eğer onunla bir kere yaptıysa. Ve “kadını **كَبَس** etti”: onu bir kere nikâhladı. Ve **كابُوس**: nikâhtan kinaye ettikleri bir isimdir. Ve **الكابُوس**: geceleyin uyuyanın üzerine düşen şeydir; ve denilir: o, sara‘nın başlangıcıdır; bazı dilciler dedi: ben onu Arapça saymıyorum; ancak o **النِّيدِلان**’dır; o da **الباروك** ve **الجاثُوم**’dur.

Ve **عابسٌ كابسٌ**: tâbi‘(=peş peşe getirilen)dir. Ve **كابسٌ** ve **كَبْس** ve **كُبَيْسٌ**: isimlerdir; ve **كُبَيْس**: bir yerdir; **الراعي** dedi:
جَعَلْنَ حُبَيّاً باليمين، ونكَّبَت
كُبَيْساً لوِرْدٍ من ضَئيدة باكِرِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ب س * * الكِبَاسةُ * بالكسر العذق وهو من التمر كالعنقود من العنب و * الكَابُوسُ * ما يقع على اٌنسان بالليل ويقال هو مقدمة الصرع

##### Türkçe

* ك ب س * * **الكِبَاسةُ** * kesre ile: salkım; o, hurmadandır; üzümden salkım gibi. Ve * **الكَابُوسُ** *: geceleyin insanın üzerine düşen şey; ve denilir ki o, sara’nın başlangıcıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

كبس البئر والنهر يكبسهما كبسا: طمهما وردمهما وطواهما بالتراب، وكذلك الحفرة. وذلك التراب كبس، بالكسر، وهو من الأرض ما يسد من الهواء مسدا. وكبس رأسه في ثوبه كبوسا: أخفاه وأدخله فيه. وقيل: تقنع ثم تغطى بطائفته. روي عن عقيل بن أبي طالب رضي الله عنه أنه قال: إن قريشا أتت أبا طالب فقالت له: إن ابن أخيك قد آذانا، فانهه عنا، فقال: يا عقيل إنطلق فإئتني بمحمد، فإنطلقت إليه فإستخرجته من كبس. قيل: معناه من غار في أصل الجبل، ويروى بالنون، من الكناس، وهو بيت الظبي. ومن المجاز: كبس داره: هجم عليه وإحتاط به، وإقتصر ابن القطاع على الهجوم. وزاد الزمخشري: وكبس تكبيسا، مثله، أي إقتحم عليه. والكبس، بالكسر: الرأس الكبير، عن ابن الأعرابي، وهو على التشبيه بما بعده. الكبس: بيت صغير من طين، سمي به لأن الرجل بكبس فيه رأسه، قال شمر: ويجوز أن يجعل البيت كبسا، لما يكبس فيه، أي يدخل، كما يكبس الرجل ثوبه في رأسه، وبه فسر حديث عقيل السابق، والجمع: أكباس. والكبس: الأصل، ويقال: هو في كبس غنى وكرس غنى، أي في أصله، حكاه أبو زيد. والأكبس: الفرج الناتيء، لضخامته. ورجل أكبس: بين الكبس، ضخم الرأس، وفي التهذيب: من أقبلت هامته وأدبرت جبهته. زاد ابن القطاع: وقد كبس كبسا، كفرح. والكباس، كغراب: الذكر، عن شمر، وأنشد للطرماح:
  ولو كنت حرا لم تبت ليلة النقاوجعثن تهبي بالكباس وبالعرد تهبي، أي يثار منها الغبار، لشدة العمل بها، وقيل: هو الذكر العظيم، وقد يوصف به فيقال: ذكر كباس. والكباس: العظيم الرأس، عن ابن الأعرابي. والكباس: من يكبس رأسه في ثيابه وينام، ويقال: رجل كباس غير خباس، وهو الذي إذا سألته حاجة كبس برأسه في جيب قميصه، قال الشاعر يمدح رجلا:
  هو الرزء المبين لا كباس                      ثقيل الرأس ينعق بالضئين وكباس بن جعفر بن ثعلبة ابن يربوع بن حنظلة. وأبو الحسن علي بن حسن بن قسيم، كزبير، ابن كباس المصري:محدث، عن أبي الفتح بن سيبخت، وعنه ابن ماكولا. والكباسة، بالكسر: العذق الكبير التام بشماريخه وبسره، وهو من التمر بمنزلة العنقود من العنب، والجمع: الكبائس، وإستعار أبو حنيفة الكباس لشجر الفوفل، فقال: تحمل كبائس فيها الفوفل. مثل التمر. والكبيس، كأمير: ضرب من التمر، وهو ثمر النخلة التي يقال لها: أم جرذان، وإنما يقال له: الكبيس إذا جف، فإذا كان رطبا فهو أم جرذان. ويقال: قلادة من كبيس، هو حلي مجوف محشو طيبا، قال علقمة:
  محال كأجواز الجراد ولؤلؤ                      من القلقي والكبيس الملوب

  وفي الصحاح: السنة الكبيسة: التي يسترق منها يوم، وذلك في كل أربع سنين، كذا نص الجوهري، وفي القول المانوس: الأولى لها لأن اليوم زيادة عليها، فإن الكبيس في حسابهم في كل أربع سنين، يزيدون في شهر شباط يوما، فيجعلونه تسعة وعشرين يوما وفي ثلاث سنين يعدونه ثمانية وعشرين يوما، يقيمون بذلك كسور حساب السنة، ويسمون العام الذي يزيدون فيه: عام الكبيس. وكبيس كزبير: ع، نقله الصاغاني، قلت: وهو في قول الراعي:
  جعلن حبيا باليمين ونكبـت                      كبيسا لورد من ضئيدة باكر وكبيسة، كجهينة: عين في طرف برية السماوة، قرب هيت، على أربعة أميال منها، وإليه نسب مسلم بن خالد الكبيسي، من شيوخ أبي سعد السمعاني. والكابوس: ما يقع على الإنسان، الأولى: على النائم، بالليل، لا يقدر معه أن يتحرك، ويقال: هو مقدمة للصرع، قال بعض اللغويين: ولا أحسبه عربيا إنما بعض اللغويين: ولا أحسبه عربيا إنما هو النيدلان، هو الباروك والجاثوم. وكابوس: ضرب من الجماع، بل هي كلمة يكنى بها عن البضع، وقد كبسها يكبسها، إذا جامعها مرة، كأنه شبه بالكابوس الذي يقع على النائم مرة واحدة لا يقدر على الحركة معه. ومن المجاز الأرنبة الكابسة، هي المقبلة على الشفة العليا، وكذا الناصية الكابسة: المقبلة على الجبهة، وقد كبست جبهته الناصية. وفي نوادر الأعراب: جاء كابسا مكبسا، أي شادا، وكذلك جاء مكابسا، أي حاملا، يقال: شد، إذا حمل. ورجل عابس، إتباع له. والجبال الكبس، كركع: الصلاب الشداد، قال الفراء: ويروى أيضا: الكبس، بالضم يقال: قفاف كبس، قال العجاج:
  وعثا وعورا وقفافا كبسا

  والمكبس، كمحدث: المطرق برأسه في ثوبه. أو من يقتحم الناس فيكبسهم، ومنه حديث مقتل حمزة رضي الله عنا قال وحشي: فكمنت له - أي حمزة - وهو مكبس له كتيت أي هدير وغطيط. والمكبس: فرس عتيبة بن الحارث بن شهاب، وأيضا فرس عمرو بن صحار بن الطماح وكابس بن ربيعة بن مالك بن عدي بن الأسود بن جشم بن ربيعة ابن الحارث بن ساعدة بن لؤي السامي: تابعي، وكان يشبه برسول الله صلى الله عليه وسلم، وكان معاوية يكرمه لذلك، قيل: إنه لما رآه قام وقبل ما بين عينيه سأله: ممن أنت، فقال: من بني سامة بن لؤي، فقال: كيف كتب إلى أنك من بني ناجية، فقال: والله يا أمير المؤمنين، ما ولدتني، وإن الناس لينسبوننا إليها فأقطعه المرغاب، وتقدم ذكره في الموحدة ومما يستدرك عليه: الكبس: أن يوضع الجلد في حفيرة حتى يسترخي شعره أو صوفه. قاله أبو حنيفة، رحمه الله. وقال الصاغاني: الكبس: ضرب من زجر الضأن، ثم سمي الضأن كبسا، كما سمي البغل عدسا، بزجره. وتكبس من الرجال: أدخل رأسه في جيب قميصه. والكابس من الرجال: الداخل في ثوبه المغطي به جسده، وهو المقتحم أيضا. والكبسي، بالكسر وباء النسبة: المحمل، بلغة اليمن، شبهوه بالبيت الصغير قدر ما يدخل الرجل رأسه. وتكبيس الجسد: تليينه بالأيدي، وهو مجاز. والكباس، بالضم: الرواسي كالأكبس. ورأس أكبس، إذا كان مستديرا ضخما. وهامة كبساء أو كباس: ضخمة مستديرة، وكذلك كمرة كبساء وكباس. والكبس، بالكسر: الكنز، عن ابن الأعرابي. وناقة كبساء وكباس، والإسم: الكبس. والكباس: الممتليء باللحم، وقدم كبساء: كثيرة اللحم غليظة محدوبة. والتكبيس التكبس: الإقتحام على الشيء،. وقد تكبسوا عليه، وهو مجاز. ونخلة كبوس: حملها في سعفها. وأدخله الله في الكبس: أي قهره وأذله، وهو مجاز. وكامل بن علي بن ظفر بن كباس، ككتان، العقيلي،سمع أبا جعفر بن المسلمة. وكبس على القوم: حمل عليهم، نقله ابن القطاع. والكبيستان: شبكتان لبني عبس، نقله نصر. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**كبس** kuyu ve nehir(ler)i **يكبسهما** **كبسا**: onları doldurdu ve kapattı; onları toprakla bastırdı ve örttü; çukur da böyledir. Ve o toprak **كبس**’tır, kesre ile; ve o, yerden, havadan bir yerin yerini tutacak şekilde kapatan şeydir. Ve **كبس** başını elbisesinin içine **كبوسا**: onu gizledi ve onu onun içine soktu. Ve denildi: örtündü, sonra da kendi örtüsüyle örtündü. **عقيل بن أبي طالب** رضي الله عنه’dan rivayet olundu ki o dedi: Şüphesiz Kureyş Ebû Tâlib’e geldi ve ona dedi: Şüphesiz kardeşinin oğlu bize eziyet etti; onu bizden men et. O dedi: Ey **عقيل**! Git, bana **محمد**’i getir. Ona gittim de onu bir **كبس**’tan çıkardım. Denildi: manası, dağın dibindeki bir mağaradan. Ve **النون** ile rivayet olunur: **الكناس**’tan; o da ceylanın evidir. Ve mecazdan: **كبس** onun evini: ona baskın yaptı ve onu kuşattı; **ابن القطاع** baskın yapma ile yetindi. **الزمخشري** ekledi: ve **كبس** **تكبيسا**, onun gibidir; yani onun üzerine atıldı. Ve **الكبس**, kesre ile: büyük baş; **ابن الأعرابي**’den; ve o, bundan sonra gelene benzetme üzerinedir. **الكبس**: çamurdan küçük bir ev; onunla adlandırıldı; çünkü adam onun içinde başını **كبس** eder. **شمر** dedi: evin **كبس** kılınması caizdir; içine **يكبس** olunan şeyden dolayı; yani girilir; tıpkı adamın elbisesini başına **يكبس** etmesi gibi. Ve bununla, yukarıdaki **عقيل** hadisi tefsir edildi. Çoğulu: **أكباس**. Ve **الكبس**: asıl/kök. Ve denilir: o, **كبس** zenginlikte ve **كرس** zenginliktedir; yani aslında; bunu **أبو زيد** nakletti. Ve **الأكبس**: çıkıntılı ferç; iriliğinden dolayı. Ve adam **أكبس**: **الكبس**’i açık olan; büyük başlı. Ve **التهذيب**’de: tepesinin öne geldiği ve alnının geriye gittiği kimse. **ابن القطاع** ekledi: ve **كبس** etti **كبسا**, **كفرح** gibi. Ve **الكباس**, **كغراب**: erkek; **شمر**’den. Ve **الطرماح**’ın şu beyti okundu:
  ولو كنت حرا لم تبت ليلة النقاوجعثن تهبي بالكباس وبالعرد تهبي
**تهبي**: yani ondan toz kaldırılır; onunla yapılan işin şiddetinden dolayı. Ve denildi: o, iri erkektir; ve onunla vasıflanılır da “**ذكر كباس**” denilir. Ve **الكباس**: büyük başlı; **ابن الأعرابي**’den. Ve **الكباس**: başını elbiselerinin içine **يكبس** edip uyuyan kimse. Ve denilir: **رجل كباس**; **خباس** değil; o, kendisinden bir ihtiyaç istediğinde başını gömleğinin yakasına **كبس** eden kimsedir. Şair, bir adamı överken dedi:
  هو الرزء المبين لا كباس                      ثقيل الرأس ينعق بالضئين
Ve **كباس بن جعفر بن ثعلبة ابن يربوع بن حنظلة**. Ve **أبو الحسن علي بن حسن بن قسيم**، **كزبير**، **ابن كباس المصري**: muhaddis; **أبي الفتح بن سيبخت**’ten (rivayet etti); ondan da **ابن ماكولا** (rivayet etti). Ve **الكباسة**, kesre ile: salkım sapları ve ham hurmalarıyla birlikte tam, büyük hurma salkımı; o, hurmadan, üzümden salkımın menzilesindedir. Çoğulu: **الكبائس**. Ve **أبو حنيفة**, **الكباس**’ı **الفوفل** ağacı için ödünç aldı da dedi: içinde **الفوفل** bulunan **كبائس** taşır; hurma gibi. Ve **الكبيس**, **كأمير**: hurmadan bir tür; o, “**أم جرذان**” denilen hurma ağacının meyvesidir. Ona ancak kuruduğu zaman **الكبيس** denilir; yaş iken o, **أم جرذان**’dır. Ve denilir: **كبيس**’ten bir gerdanlık; o, içi boş, güzel koku ile doldurulmuş bir süstür. **علقمة** dedi:
  محال كأجواز الجراد ولؤلؤ                      من القلقي والكبيس الملوب

  Ve **الصحاح**’ta: **السنة الكبيسة**: kendisinden bir günün “çalındığı” yıl; bu, her dört yılda bir olur; **الجوهري**’nin nassı böyledir. Ve **القول المانوس**’ta: birincisi ona daha uygundur; çünkü gün ona ziyadedir. Zira **الكبيس** onların hesabında her dört yılda bir, **شباط** ayında bir gün artırırlar; onu yirmi dokuz gün yaparlar; üç yılda ise onu yirmi sekiz gün sayarlar. Bununla yıl hesabının kesirlerini düzeltirler. Ve içinde artırdıkları yıla: **عام الكبيس** derler. Ve **كبيس**، **كزبير**: bir yer adı; bunu **الصاغاني** nakletti. Dedim: o, **الراعي**’nin şu sözündedir:
  جعلن حبيا باليمين ونكبـت                      كبيسا لورد من ضئيدة باكر
Ve **كبيسة**، **كجهينة**: **السماوة** çölünün ucunda bir pınar; **هيت** yakınında; ondan dört mil mesafede. Ve ona nisbetle: **مسلم بن خالد الكبيسي**; **أبي سعد السمعاني**’nin şeyhlerindendir. Ve **الكابوس**: insana gelen şey; evlâ olan: geceleyin, uyuyana; onunla birlikte hareket etmeye güç yetiremez. Ve denilir: o, sara için bir mukaddimedir. Bazı lugatçılar dedi: onun Arapça olduğunu sanmıyorum; ancak o **النيدلان**’dır; o **الباروك** ve **الجاثوم**’dur. Ve **كابوس**: cinsî birleşmeden bir tür; bilakis o, cima için kinaye olunan bir kelimedir. Ve **كبسها** **يكبسها**: onunla bir defa cima etti; sanki, uyuyanın üzerine bir defa düşen ve onunla birlikte hareket etmeye güç yetiremediği **الكابوس**’a benzetildi. Ve mecazdan: **الأرنبة الكابسة**: üst dudağa doğru gelen (burun ucu); ve yine **الناصية الكابسة**: alna doğru gelen perçem; ve perçem onun alnını **كبست**. Ve **نوادر الأعراب**’da: **جاء كابسا مكبسا**: yani sıkıca bağlayan; ve yine **جاء مكابسا**: yani taşıyan. Denilir: **شد**: taşıdı. Ve **رجل عابس**: ona tâbidir. Ve **الجبال الكبس**، **كركع**: sert, sıkı (dağlar). **الفراء** dedi: ayrıca şöyle de rivayet olunur: **الكبس**; damme ile. Denilir: **قفاف كبس**. **العجاج** dedi:
  وعثا وعورا وقفافا كبسا

  Ve **المكبس**، **كمحدث**: başını elbisesinin içine eğip indiren. Yahut insanlara dalıp onları **يكبسهم** eden; ve ondan, **حمزة** رضي الله عنا’nın öldürülmesi hadisi: **وحشي** dedi: Ona pusu kurdum – yani **حمزة**’ya – ve o, ona karşı **مكبس** idi; **كتيت** yani uğultu ve hırıltı. Ve **المكبس**: **عتيبة بن الحارث بن شهاب**’ın atı; ayrıca **عمرو بن صحار بن الطماح**’ın atı. Ve **كابس بن ربيعة بن مالك بن عدي بن الأسود بن جشم بن ربيعة ابن الحارث بن ساعدة بن لؤي السامي**: tâbiî; ve Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e benzerdi; **معاوية** bunun için ona ikram ederdi. Denildi: onu görünce ayağa kalktı ve iki gözünün arasını öptü; ona sordu: kimlerdensin? O dedi: **بني سامة بن لؤي**’denim. O dedi: sana, **بني ناجية**’den olduğun nasıl yazıldı? O dedi: Vallahi ey müminlerin emiri, beni o doğurmadı; fakat insanlar bizi ona nisbet ederler. Bunun üzerine ona **المرغاب**’ı iktâ etti. Ve onun zikri **الموحدة**’da geçti. Ve kendisine ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **الكبس**: derinin bir çukura konulması; ta ki onun kılı veya yünü gevşesin. Bunu **أبو حنيفة** رحمه الله söyledi. **الصاغاني** dedi: **الكبس**: koyunu sürme çeşitlerinden bir sürmedir; sonra koyuna **كبس** adı verildi; tıpkı katıra, onu sürme (sesi) ile **عدس** adı verildiği gibi. Ve erkeklerden **تكبس**: başını gömleğinin yakasına soktu. Ve erkeklerden **الكابس**: bedenini örttüğü elbisesinin içine giren; ve o, aynı zamanda dalandır. Ve **الكبسي**, kesre ile ve nisbet bâ’sı ile: mahmil; Yemen lügatinde; onu, adamın başını sokacağı kadar küçük ev’e benzettiler. Ve **تكبيس الجسد**: ellerle yumuşatmak; ve o mecazdır. Ve **الكباس**, damme ile: **الأكبس** gibi sabit dağlar. Ve **رأس أكبس**: yuvarlak, iri olduğunda. Ve **هامة كبساء** yahut **كباس**: iri, yuvarlak; ve yine **كمرة كبساء** ve **كباس**. Ve **الكبس**, kesre ile: hazine; **ابن الأعرابي**’den. Ve **ناقة كبساء** ve **كباس**; isim: **الكبس**. Ve **الكباس**: etle dolu olan. Ve **قدم كبساء**: eti çok, kalın, kamburumsu. Ve **التكبيس** **التكبس**: bir şeyin üzerine dalma; ve onun üzerine **تكبسوا** ettiler; ve o mecazdır. Ve **نخلة كبوس**: yükü (salkımı) yapraklarının içindedir. Ve Allah onu **الكبس**’a soktu: yani onu kahretti ve zelil etti; ve o mecazdır. Ve **كامل بن علي بن ظفر بن كباس**، **ككتان**، **العقيلي**: **أبا جعفر بن المسلمة**’yi dinledi. Ve **كبس** kavmin üzerine: onların üzerine hücum etti; bunu **ابن القطاع** nakletti. Ve **الكبيستان**: **بني عبس**’a ait iki ağ; bunu **نصر** nakletti. Ve kendisine ilâve olarak istidrâk olunanlardandır:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَبَسَ
1 كَبَسَ ذ , (S, A, K,) aor. كَبِسَ , (K,) inf. n. كَبْسٌ, (S,) He filled up with earth a well, (S, A, K,) and a river, (A, Mgh, K,) and a hollow, or cavity, or pit, dug in the ground. (A, Mgh.) ― -b2- (tropical:) He covered over, or spread, with earth, and made even, a piece of ground: and in like manner, the roof of a house, before plastering it with mud or clay. (Mgh.) ― -b3- [And He spread earth upon a roof &c. (See دَكَّ.)] -A2- Also, aor. and inf. n. as above, (assumed tropical:) He pressed, or squeezed, [or kneaded,] a limb with the hand: (TA, art. غمز:) and ↓ كبّس, inf. n. تَكْبِيسٌ, [signifies the same, accord. to present usage: and] (tropical:) he suppled the body [by kneading, or pressing, or squeezing it, as is done in the bath,] with the hands. (TA, in the present art.) ― -b2- And, aor. as above, (tropical:) Inivit unâ vice feminam. (K.) -A3- كَبَسُوا دَارَ فُلَانٍ (tropical:) They made a sudden attack upon the house of such a one, (S, IKtt, * K,) and surrounded it. (K.) And كَبَسُوا عَلَيْهِمْ, and ↓ كبّسوا, (tropical:) They threw themselves upon them suddenly and without consideration. (A.) And in like manner, عَلَى الشَّىْءِ ↓ كبّسوا, and ↓ تكّبسوا عَلَيْهِ, (tropical:) They threw themselves upon the thing suddenly and without consideration. (TA.) -A4- كَبَسَ رَأْسَهُ, [aor. as above,] He put his head within his garments: (S:) and كَبَسَ رَأْسَهُ فِى ثَوْبِهِ he hid his head in his garment, and put it within it: (K:) or he put it on in the manner of a قِنَاع, (تَقَنَّعَ,) and then covered himself with part of it. (TA.) You say also, كَبَسَ رَأْسَهُ فِى جَيْبِ قَمِيصِهِ, (A,) or بِرَأْسِهِ, (TA,) He put his head within the opening at the neck and bosom of his shirt; (A;) and so ↓ تكبّس alone. (TA.) And يَكْبِسُ الرَّجُلُ ثَوْبَهُ فِى رَأْسِهِ [app. meaning, The man puts his garment as a covering over his head.] (Sh, TA.)

2 كَبَّسَ see 1, in three places.

3 كَاْبَسَ [كابسهُ, inf. n. مُكَابَسَةٌ, app. syn. with مَارَسَهُ, or دَافَعَهُ: see تَايَسَ.]

تكبّس
5 تكبّس ذ [quasi-pass. of 2, It was, or became, pressed, or squeezed]. -A2- See also 1, in two places.

انكبس
7 انكبس ذ It (a river, [and a well,] and any hollow, or cavity, or pit, dug in the ground,) became filled up with earth. (Mgh.)

كِبْسٌ
كِبْسٌ ذ Earth with which a well, (S, K,) or river, (K,) or any hollow, or cavity, or pit, dug in the ground, (TA,) is filled up: (S, K, TA:) earth that occupies the place of air. (TA.)

كَبِيسٌ
كَبِيسٌ ذ A kind of dates, (S, Msb, K,) said to be of the best kind; (Msb;) thus called when dry; but when fresh, called أُمُّ جِرْذَانٍ, which is also the name of the tree that bears them. (TA.) -A2- A kind of women's ornament, made hollow, (A, L, K,) and coated with perfume, (A,) or stuffed with perfume, (L, K,) and then worn; (L;) a necklace being made of ornaments of this kind. (A.) -A3- السَّنَةُ الكَبِيسَةُ, (S, K,) and عَامُ الكَبِيسِ, (L, Az, in TA, voce سُبَاطٌ, q. v.,) [The intercalary year; or leap-year; both in the Syrian, or Julian, reckoning, and in the Coptic;] the year from which, (مِنْهَا,) accord. to the S and K, but properly, for which, (لَهَا,) as in the work entitled القَوْلُ المَأْنُوسُ, a day is stolen (يُسْتَرَقُ) [and intercalated]; which is [once] in every four years; as in the S and K; for the said day is an addition thereto; (MF, TA;) the year in which the Syrians following the Greeks, add a day to the month سُبَاط, [which corresponds to February, O. S.,] making it twentynine days instead of twenty-eight, which they do once in four years; (L;) [and that in which the Copts intercalate, at the end, six epagomenæ instead of five, which, in like manner, they do once in every four years.]

كِبَاسَةٌ
كِبَاسَةٌ ذ A raceme, (S, A, Msb, K,) or large raceme, (TA,) of a palm-tree, (A, * Msb, K, *) or of dates, like the عُنْقُود of grapes, (S,) complete, with its شَمَارِيخ, [or fruit-stalks, pl. of شِمْرَاخٌ,] (A, TA,) and its dates: (TA:) pl. كَبَائِسُ. (A, Msb.) [A كباسة of moderate size has about one hundred شماريخ; the longest شمراخ having about fifty dates, and being about two feet and a half in length; and the shortest having about thirty dates, and being about one foot in length.] ― -b2- Also applied by AHn, to (tropical:) A raceme of [the fruit called] فُوفَل. (TA.)

كَابِسٌ
كَابِسٌ ذ Charging, attacking, or assaulting. (K, * TA.) You say, جَآءَ كَابِسًا He came charging, attacking, or assaulting: (K, * TA:) as also ↓ مُكَبِّسًا, and ↓ مُكَابِسًا. (TA.) ― -b2- Throwing himself suddenly and without consideration [upon a person or thing]. (TA.) -A2- A man putting himself within his garment, covering his body with it. (TA.)

كَابُوسٌ
كَابُوسٌ ذ [Incubus, or nightmare;] what comes upon a man (or rather upon a sleeper, TA,) in the night, (S, K,) preventing his moving while it lasts; (K;) accord. to some, (S,) the forerunner of epilepsy. (S, K.) Some think that this is not Arabic, and that the proper word is نَيْدُلَانٌ, and بَارُوكٌ, and جَاثُومٌ. (TA.) Hence, app., (TA.) (tropical:) Modus certus coëundi: (K:) or rather, (tropical:) coïtus itself. (TA.)

مُكَبَّسُ الرَّأْسِ
مُكَبَّسُ الرَّأْسِ ذ Compact in the head. (AHeyth, T in art. ظرب.)

مُكَبِّسٌ
مُكَبِّسٌ ذ Hanging down his head in his garment: (K, * TA:) or one who throws himself suddenly and without consideration upon others, and assaults them. (K.) See also كَابِسٌ.

مُكَابِسٌ
مُكَابِسٌ ذ : see كَابِسٌ.

##### Türkçe

**كَبَسَ**
1 **كَبَسَ** ذ, (S, A, K,) muzâri‘i **كَبِسَ**, (K,) mastarı **كَبْسٌ**, (S,) O, bir kuyuyu (S, A, K,) ve bir ırmağı, (A, Mgh, K,) ve yerde kazılmış bir çukuru yahut oyukluğu yahut hendeği (A, Mgh,) toprakla doldurdu. (A, Mgh.) ― -b2- (mecazen:) O, bir yer parçasını toprakla örttü yahut yaydı ve düzledi: ve bunun benzeri olarak, bir evin damını, onu çamur yahut kil ile sıvamadan önce. (Mgh.) ― -b3- [Ve o, bir dam vb. üzerine toprak yaydı. (Bkz. **دَكَّ**.)] -A2- Kezâ, muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (farzedilen mecaz:) O, bir uzvu elle bastırdı yahut sıktı [yahut yoğurdu]: (TA, md. **غمز**:) ve ↓ **كبّس**, mastarı **تَكْبِيسٌ**, [mevcut kullanıma göre aynı mânaya gelir: ve] (mecazen:) o, bedeni ellerle [hamamda yapıldığı üzere yoğurarak yahut bastırarak yahut sıkarak] yumuşattı. (TA, işbu maddede.) ― -b2- Ve, muzâri‘i yukarıdaki gibi, (mecazen:) Inivit unâ vice feminam. (K.) -A3- **كَبَسُوا دَارَ فُلَانٍ** (mecazen:) Onlar, falanın evine ani bir baskın yaptılar, (S, IKtt, * K,) ve onu kuşattılar. (K.) Ve **كَبَسُوا عَلَيْهِمْ**, ve ↓ **كبّسوا**, (mecazen:) Onlar, düşünmeksizin ve ansızın üzerlerine atıldılar. (A.) Ve bunun benzeri olarak, **عَلَى الشَّىْءِ** ↓ **كبّسوا**, ve ↓ **تكّبسوا عَلَيْهِ**, (mecazen:) Onlar, şeye düşünmeksizin ve ansızın atıldılar. (TA.) -A4- **كَبَسَ رَأْسَهُ**, [muzâri‘i yukarıdaki gibi,] O, başını elbiselerinin içine koydu: (S:) ve **كَبَسَ رَأْسَهُ فِى ثَوْبِهِ** o, başını elbisesinde gizledi ve onu onun içine koydu: (K:) yahut onu bir **قِنَاع** tarzında giydi, (**تَقَنَّعَ,**) sonra onun bir parçasıyla kendini örttü. (TA.) Sen ayrıca dersin ki, **كَبَسَ رَأْسَهُ فِى جَيْبِ قَمِيصِهِ**, (A,) yahut **بِرَأْسِهِ**, (TA,) O, başını gömleğinin boyun ve göğüs kısmındaki açıklığın içine koydu; (A;) ve yalnız ↓ **تكبّس** de böyledir. (TA.) Ve **يَكْبِسُ الرَّجُلُ ثَوْبَهُ فِى رَأْسِهِ** [görünüşe göre mânası, Adam elbisesini başının üzerine bir örtü olarak koyar.] (Sh, TA.)

2 **كَبَّسَ**: 1’e bak, üç yerde.

3 **كَاْبَسَ** [**كابسهُ**, mastarı **مُكَابَسَةٌ**, görünüşe göre **مَارَسَهُ** yahut **دَافَعَهُ** ile eşanlamlı: **تَايَسَ**’a bak.]

**تكبّس**
5 **تكبّس** ذ [2’nin sanki edilgeni: O, bastırıldı yahut sıkıldı]. -A2- Kezâ 1’e bak, iki yerde.

**انكبس**
7 **انكبس** ذ O (bir ırmak, [ve bir kuyu,] ve yerde kazılmış her çukur yahut oyukluk yahut hendek) toprakla doldu. (Mgh.)

**كِبْسٌ**
**كِبْسٌ** ذ Bir kuyunun, (S, K,) yahut bir ırmağın, (K,) yahut yerde kazılmış her çukurun yahut oyukluğun yahut hendeğin (TA) doldurulduğu toprak: (S, K, TA:) havanın yerini işgal eden toprak. (TA.)

**كَبِيسٌ**
**كَبِيسٌ** ذ Bir çeşit hurma, (S, Msb, K,) en iyi çeşitlerden olduğu söylenir; (Msb;) kuru iken böyle adlandırılır; fakat taze iken **أُمُّ جِرْذَانٍ** diye adlandırılır; bu da, onları veren ağacın adıdır. (TA.) -A2- Kadınların bir çeşit süsü; içi boş yapılır, (A, L, K,) ve koku ile kaplanır, (A,) yahut koku ile doldurulur, (L, K,) sonra takılır; (L;) bir gerdanlık bu tür süslerden yapılır. (A.) -A3- **السَّنَةُ الكَبِيسَةُ**, (S, K,) ve **عَامُ الكَبِيسِ**, (L, Az, TA’da, **سُبَاطٌ** maddesinde, bkz.,) [artık yıl; yahut sıçrama yılı; hem Şamî yahut Yulyan hesabında, hem de Kıptîde;] kendisinden, (**مِنْهَا,**) S ve K’ya göre; fakat doğru olarak, onun için, (**لَهَا,**) **القَوْلُ المَأْنُوسُ** adlı eserde olduğu üzere, bir günün çalındığı (**يُسْتَرَقُ**) [ve araya eklendiği]; ki bu, her dört yılda bir [bir defa]dır; S ve K’da olduğu üzere; zira söz konusu gün ona bir ilâvedir; (MF, TA;) Suriyelilerin, Yunanlıları izleyerek, **سُبَاط** ayına bir gün ekledikleri yıl; [ki bu, Şubat’a tekabül eder, O. S.,] onu yirmi sekiz yerine yirmi dokuz gün yaparlar; bunu her dört yılda bir yaparlar; (L;) [ve Kıptîlerin, sonda, beş yerine altı epagomenæ araya kattıkları yıl; bunu da aynı şekilde her dört yılda bir yaparlar.]

**كِبَاسَةٌ**
**كِبَاسَةٌ** ذ Bir hurma ağacının (A, * Msb, K, *) yahut hurmaların (S) bir salkımı, (S, A, Msb, K,) yahut büyük salkımı, (TA,) üzümün **عُنْقُود**’u gibi, (S,) **شَمَارِيخ**’iyle [yahut meyve saplarıyla, **شِمْرَاخٌ**’un çoğulu,] (A, TA,) ve hurmalarıyla tamam: (TA:) çoğulu **كَبَائِسُ**. (A, Msb.) [Orta büyüklükte bir كباسة yaklaşık yüz شماريخe sahiptir; en uzun شمراخ yaklaşık elli hurmaya sahip olup uzunluğu yaklaşık iki buçuk ayaktır; en kısa olanı yaklaşık otuz hurmaya sahip olup uzunluğu yaklaşık bir ayaktır.] ― -b2- Kezâ AHn tarafından, (mecazen:) [**فُوفَل** denilen meyvenin] bir salkımına da uygulanır. (TA.)

**كَابِسٌ**
**كَابِسٌ** ذ Hücum eden, saldıran, yahut taarruz eden. (K, * TA.) Sen dersin ki, **جَآءَ كَابِسًا** O, hücum ederek, saldırarak, yahut taarruz ederek geldi: (K, * TA:) keza ↓ **مُكَبِّسًا**, ve ↓ **مُكَابِسًا**. (TA.) ― -b2- Bir kimsenin yahut bir şeyin üzerine ansızın ve düşünmeksizin atılan. (TA.) -A2- Elbisesinin içine giren, onunla bedenini örten adam. (TA.)

**كَابُوسٌ**
**كَابُوسٌ** ذ [İnkubus, yahut kâbus;] geceleyin bir adamın (daha doğrusu bir uyuyanın, TA,) üzerine gelen, (S, K,) sürdüğü müddetçe onun hareket etmesini engelleyen; (K;) bazılarına göre, (S,) sara hastalığının öncüsü. (S, K.) Bazıları bunun Arapça olmadığını, doğru kelimenin **نَيْدُلَانٌ**, ve **بَارُوكٌ**, ve **جَاثُومٌ** olduğunu düşünür. (TA.) Buradan, görünüşe göre, (TA.) (mecazen:) Modus certus coëundi: (K:) yahut daha doğrusu, (mecazen:) coïtus’un kendisi. (TA.)

**مُكَبَّسُ الرَّأْسِ**
**مُكَبَّسُ الرَّأْسِ** ذ Başta sıkı/kompakt. (AHeyth, T, **ظرب** maddesinde.)

**مُكَبِّسٌ**
**مُكَبِّسٌ** ذ Başını elbisesinin içinde aşağı sarkıtan: (K, * TA:) yahut başkalarının üzerine ansızın ve düşünmeksizin atılan ve onlara saldıran kimse. (K.) Kezâ **كَابِسٌ**’e bak.

**مُكَابِسٌ**
**مُكَابِسٌ** ذ: **كَابِسٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَبَسَ
كَبَسَ I ( n. ac. كَبْس 1 ),
a.  Filled, stopped up; levelled ( well &  c. ); spread ( earth ).

b.  Pressed, squeezed, kneaded, suppled ( limb ).

c.  Attacked, surrounded; besieged, invested, assaulted ( town ).

d.  [ 'Ala ], Threw himself upon.

e.  [ acc. &  Fī ], Hid in, covered with ( his garment: head ).

f.  [ acc. &  Bi ], Added to, intercalated into ( the year: day ).

g.  Compressed ( woman ).

h.  [ coll. ], Salted, pickled ( meat ).

i.  [ 'Ala ] [ coll. ], Pressed, bore upon.

كَبَّسَ
كَبَّسَ II ,
a.  see I (b) , ( d ).

c.  [ coll. ], Broke in, trained ( animal ).

تَكَبَّسَ
تَكَبَّسَ V ,
a.  Was pressed, kneaded, suppled.

b.  see I (d) & VII.

d.  [ acc. ],  see I (e) .

e.  [ coll. ], Was broken in ( animal ).

اِنْكَبَسَ
اِنْكَبَسَ VII ,
a.  Was stopped up; was levelled.

كَبْس
كَبْس 1 ,
a.  Attack, assault, charge, rush; invasion.

b.  [ coll. ], Pressure.

c.  [ coll. ], Maceration, pickling, salting ( of meat ).

كَبْسَة
كَبْسَة 1t ,
a.  see 1 (a) .

كِبْس
كِبْس 2 ,
a.  Earth, mould.

b.  Mud-hut.

c.  Cavern.

d.  Origin.

كُبَّس
كُبَّس 11 ,
a.  Steep mountains.

مِكْبَس
مِكْبَس 20 , ( pl. مَكَاْبِسُ 44 )
a.  [ coll. ], Press; hydraulic-press.

كَاْبِس
كَاْبِس 21 ,
a.  Surprising, assaulting; besieger, invader.

كَاْبِسَة
كَاْبِسَة 21t ,
a.  fem. of كَاْبِس 21 .

b.  Aquiline ( nose ).

كِبَاْسَة
كِبَاْسَة 23t , ( pl. كَبَاْئِسُ 46 ),
a.  Bunch, raceme ( of dates ).

كَبِيْس
كَبِيْس 25 ,
a.  Best dry dates.

b.  Ball of perfume ( ornament ).

c.  [ coll. ], Salted, pickled.

كَاْبُوْس
كَاْبُوْس 40 , ( pl. كَوَاْبِيْسُ 66 ),
a.  Nightmare, incubus.

b.  [ coll. ], Plough-tail.

مِكْبَاْس
مِكْبَاْس 45
a.  [ coll. ],  see 20 .

كَبڤسَ
N. P. كَبڤسَ I ,
a.  Filled up.

b.  Attacked; besieged.

c.  [ coll. ], Pressed.

d.  [ coll. ], Pickled.

كَبَّسَ
N. Ag. كَبَّسَ II ,
a.  One hanging down his head.

b.  see 21 .

كَبَّسَ
N. P. كَبَّسَ II ,
a.  Compact ( in the head ).

b.  [ coll. ], Double ( flower ).

كَاْبَسَ
N. Ag. كَاْبَسَ III ,
a.  see 21 .

السَّنَة الكَبِيْسَة
السَّنَة الكَبِيْسَة ,
a.  عَام الكَبِيْس The intercalary year, leap-year.

جَآء كَابِسًَ
جَآء كَابِسًَ جَآء مُكَبِّسًا جَآء مُكَابِسًا
a.  He came suddenly, with a rush.

كُبْسُوْل
كُبْسُوْل
a.  [ coll. ], Capsule.

##### Türkçe

**كَبَسَ**
**كَبَسَ** I ( n. ac. **كَبْس** 1 ),
a. Doldurdu, tıkadı; düzledi (kuyu vb.); yaydı (toprağı).

b. Bastırdı, sıktı, yoğurdu, yumuşattı (uzvu).

c. Saldırdı, kuşattı; kuşattı, ablukaya aldı, hücum etti (şehre).

d. [ 'Ala ], Üzerine atıldı.

e. [ acc. & Fī ], İçine gizlendi, (elbisesiyle: başını) örttü.

f. [ acc. & Bi ], Ekledi, (yıla: günü) araya kattı.

g. Sıkıştırdı (kadını).

h. [ coll. ], Tuzladı, turşuladı (eti).

i. [ 'Ala ] [ coll. ], Bastırdı, üzerine yüklendi.

**كَبَّسَ**
**كَبَّسَ** II ,
a. I (b), (d)’ye bak.

c. [ coll. ], Ehlileştirdi, terbiye etti (hayvanı).

**تَكَبَّسَ**
**تَكَبَّسَ** V ,
a. Bastırıldı, yoğruldu, yumuşatıldı.

b. I (d) ve VII’ye bak.

d. [ acc. ], I (e)’ye bak.

e. [ coll. ], Ehlileştirildi (hayvan).

**اِنْكَبَسَ**
**اِنْكَبَسَ** VII ,
a. Tıkandı; düzleşti.

**كَبْس**
**كَبْس** 1 ,
a. Saldırı, hücum, taarruz, atılım; istila.

b. [ coll. ], Basınç.

c. [ coll. ], Maserasyon, turşulama, tuzlama (etin).

**كَبْسَة**
**كَبْسَة** 1t ,
a. 1 (a)’ya bak.

**كِبْس**
**كِبْس** 2 ,
a. Toprak, toprak yığını.

b. Çamur kulübe.

c. Mağara.

d. Asıl, köken.

**كُبَّس**
**كُبَّس** 11 ,
a. Dik dağlar.

**مِكْبَس**
**مِكْبَس** 20 , ( pl. **مَكَاْبِسُ** 44 )
a. [ coll. ], Pres; hidrolik pres.

**كَاْبِس**
**كَاْبِس** 21 ,
a. Ansızın basan, saldıran; kuşatıcı, istilacı.

**كَاْبِسَة**
**كَاْبِسَة** 21t ,
a. **كَاْبِس** 21’in müennesi.

b. Kartal burunlu (burun).

**كِبَاْسَة**
**كِبَاْسَة** 23t , ( pl. **كَبَاْئِسُ** 46 ),
a. Salkım, salkım demeti (hurmanın).

**كَبِيْس**
**كَبِيْس** 25 ,
a. En iyi kuru hurmalar.

b. Koku topu (süs).

c. [ coll. ], Tuzlanmış, turşulanmış.

**كَاْبُوْس**
**كَاْبُوْس** 40 , ( pl. **كَوَاْبِيْسُ** 66 ),
a. Kâbus, inkubus.

b. [ coll. ], Saban kuyruğu.

**مِكْبَاْس**
**مِكْبَاْس** 45
a. [ coll. ], 20’ye bak.

**كَبڤسَ**
N. P. **كَبڤسَ** I ,
a. Doldurdu.

b. Saldırdı; kuşattı.

c. [ coll. ], Bastırdı.

d. [ coll. ], Turşuladı.

**كَبَّسَ**
N. Ag. **كَبَّسَ** II ,
a. Başını aşağı sarkıtan kimse.

b. 21’e bak.

**كَبَّسَ**
N. P. **كَبَّسَ** II ,
a. Sıkı, kompakt (başta).

b. [ coll. ], Katmerli (çiçek).

**كَاْبَسَ**
N. Ag. **كَاْبَسَ** III ,
a. 21’e bak.

**السَّنَة الكَبِيْسَة**
**السَّنَة الكَبِيْسَة** ,
a. **عَام الكَبِيْس** Artık yıl, artık yıl (leap-year).

**جَآء كَابِسًَ**
**جَآء كَابِسًَ جَآء مُكَبِّسًا جَآء مُكَابِسًا**
a. Ansızın, bir atılımla geldi.

**كُبْسُوْل**
**كُبْسُوْل**
a. [ coll. ], Kapsül.
