# كبس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A8%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كبس

الكَبْسُ: طَمُّك حُفرة بتراب. وكبَسْت النهرَ والبئر كَبْساً: طَمَمْتها بالتراب. وقد كَبَسَ الحفرة يَكْبِسُها كَبْساً: طَواها بالتراب (*
قوله «طواها بالتراب» هكذا في الأَصل ولعله طمها بالتراب.) وغيره، واسم ذلك التراب الكِبْس، بالكسر. يقال الهَواء والكِبْس، فالكِبْس ما كان نحو الأَرض مما يسد من الهواء مَسَدّاً. وقال أَبو حنيفة: الكَبْس أَن يوضع الجلد في حفيرة ويدفن فيها حتى يسترخِي شعَره أَو صُوفه.
والكبيسُ: حَلْيٌ يُصاغُ مجَوَّفاً ثم يُحْشى بِطِيب ثم يُكْبَس؛ قال عَلقمة:
مَحَالٌ كأَجْوازِ الجَراد، ولُؤْلُؤٌ
من القَلَقِيِّ والكَبِيس المُلَوَّبِ
والجبال الكُبَّس والكُبْس: الصِّلاب الشداد. وكَبَسَ الرجلُ يَكْبِسُ كُبُوساً وتَكَبَّس أدخل رأْسه في ثوبه، وقيل: تقنَّع به ثم تغطَّى بطائفته، والكُباس من الرجال: الذي يفعل ذلك. ورجل كُباسٌ: وهو الذي إِذا سأَلته حاجة كَبَس برأْسه في جَيْب قميصه. يقال: إِنه لكُباس غير خُباس؛ قال الشاعر يمدح رجلاً:
هو الرُّزْءُ المُبيّنُ، لا كُباسٌ
ثَقيل الرَّأْسِ، يَنْعِق بالضَّئين
ابن الأَعرابي: رجل كُباس عظيم الرأْس؛ قالت الخنساء:
فذاك الرُّزْءُ عَمْرُك، لا كُباسٌ
عظيم الرأْس، يَحْلُم بالنَّعِيق
ويقال: الكُباس الذي يَكْبِس رأْسه في ثيابه وينام. والكابِس من الرجال: الكابس في ثوبه المُغَطِّي به جسده الداخل فيه.
والكِبْس: البيت الصغير، قال: أَراه سمِّي بذلك لأَن الرجل يَكْبِس فيه رأْسه؛ قال شمر: ويجوز أَن يجعل البيت كِبْساً لما يُكْبَسُ فيه أَي يُدْخل كما يَكْبس الرجل رأْسه في ثوبه. وفي الحديث عن عَقيل ابن أَبي طالب أَن قريشاً أَتت أَبا طالب فقالوا له: إِن ابن أَخيك قد آذانا فانْهَهُ عنَّا، فقال: يا عَقيل انطلق فأْتني بمحمد، فانطلقت إِلى رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، فاستخرجته من كِبْس، بالكسر؛ قال شمر: من كِبْس أَي من بيت صغير، ويروى بالنون من الكِناس، وهو بيت الظَّبْي، والأَكباس: بيوت من طين، واحدها كِبْس. قال شمر: والكِبس اسم لما كُبِس من الأَبنية، يقال: كِبْس الجار وكِبْس البَيت. وكل بُنيان كُبِس، فله كِبْس؛ قال العجاج:وإِن رأَوْا بُنْيانَه ذا كِبْسِ،
تَطارَحُوا أَركانَه بالرَّدْسِ
والأَرْنَبَة الكابِسَة: المُقبلَة على الشفة العليا. والناصيَة الكابِسَة: المُقبلَة على الجَبْهة. يقال: جبهة كَبَسَتها الناصية، وقد كَبَسَتِ الناصِيَةُ الجَبْهَة.
والكُباس، بالضم: العظيم الرأْس، وكذلك الأَكبس. ورجل أَكْبس بَيِّن الكَبَس إِذا كان ضخم الرأْس؛ وفي التهذيب: الذي أَقبلت هامَتُه وأَدبرت جَبْهَته. ويقال: رأْس أَكْبَس إِذا كان مستديراً ضخماً. وهامَةٌ كَبْساء وكُباس: ضخمة مستديرة، وكذلك كَمَرَة كَبْساء وكُباس. ابن الأَعرابي: الكِبْسُ الكَنْزُ والكِبْس الرأْس الكبير. شمر: الكُباس الذكَر؛ وأَنشد قول الطرماح:
ولو كُنْت حُرّاً لم تَنَمْ ليلة النَّقا،
وجِعْثِنُ تُهْبى بالكُباس وبالعَرْد
تُهْبى: يُثار منها الغبار لشدة العَمَل بها، ناقة كَبْساء وكُباس، والاسم الكَبَس؛ وقيل: الأَكْبَس. وهامةٌ كَبْساء وكُباس: ضخمة مستديرة، وكذلك كَمَرة كَبْساء وَكُباس. والكُباس. الممتلئ اللحم. وقدَم كَبْساء: كثيرة اللحم غليظة مُحْدَوْدِبة.
والتَّكْبيس والتَّكَبُّس: الاقتحام على الشيء، وقد تَكَبَّسوا عليه. ويقال: كَبَسوا عليهم. وفي نوادر الأَعراب: جاء فلان مُكَبِّساً وكابساً إِذا جاء شادّاً، وكذلك جاء مُكَلِّساً أَي حاملاً. يقال: شدَّ إِذا حَمَل، وربما قالوا كَبَس رأْسَه أَي أَدخله في ثيابه وأَخفاه. وفي حديث القيامة: فوجَدوا رجالاً قد أَكلتهم النار إِلا صورة أَحدهم يعرَف بها فاكْتَبَسوا فأَلْقوا على باب الجنة أَي أَدخلوا رؤُوسَهم في ثيابهم. وفي حديث مَقْتَل حمزة: قال وَحْشِيّ فكَمَنت له إِلى صخرة وهو مُكَبّسٌٍ له كَتِيت أَي يقتحم الناس فيَكْبِسهم، والكتيت الهَدير والغَطِيط. وقِفافٌ كُبْسٌ إِذا كانت ضِعافاً؛ قال العجاج:
وُعْثاً وُعُوراً وقِفافاً كُبْسا
ونخلة كَبُوس: حملها في سَعَفِها. والكِباسة، بالكسر: العِذْق التَّام بشَماريخه وبُسْرِه، وهو من التمر بمنزلة العُنْقود من العِنب؛ واستعار أَبو حنيفة الكَبائس لشجر الفَوْفَل فقال: تحمل كبائس فيها الفَوْفَل مثل التمر. غيره: والكَبيسُ ضرْب من التمر. وفي الحديث: أَن رجلاً جاء بكَبائس من هذه النخل؛ هي جمع كِباسة، وهو العِذْق التامُّ بشماريخه ورُطبه؛ ومنه حديث عليّ، كرم اللَّه وجهه: كَبائس اللؤْلؤ الرطْب. والكَبيس: ثمر النخلة التي يقال لها أُمُّ جِرْذان، وإِنما يقال له الكبيس إِذا جفَّ، فإِذا كان رطباً فهو أُمُّ جِرْذان.
وعامُ الكَبِيس في حساب أَهل الشام عن أَهل الروم: في كل أَربع سنين يزيدون في شهر شباط يوماً فيجعلونه تسعة وعشرين يوماً، وفي ثلاث سنين يعدونه ثمانية وعشرين يوماً، يقيمون بذلك كسور حساب السنة ويسمون العام الذي يزيدون فيه ذلك اليوم عام الكَبِيس. الجوهري: والسنة الكَبِيسة التي يُسْتَرق لها يوم وذلك في كل أَربع سنين.
وكَبَسُوا دار فلان؛ وكابوس: كلمة يكنَى بها عن البُضْع. يقال: كبَسها إِذا فعل بها مرة. وكَبَس المرأَة: نكحها مرة. وكابُوس: اسم يكنُون به عن النكاح. والكابُوس: ما يقع على النائم بالليل، ويقال: هو مقدَمة الصَّرَع؛ قال بعض اللغويين: ولا أَحسبه عربيّاً إِنما هو النِّيدِلان، وهو الباروك والجاثُوم.
وعابسٌ كابسٌ: إِتباع. وكابسٌ وكَبْس وكُبَيْسٌ: أَسماء وكُبَيْس: موضع؛ قال الراعي:
جَعَلْنَ حُبَيّاً باليمين، ونكَّبَت
كُبَيْساً لوِرْدٍ من ضَئيدة باكِرِ

### Türkçe

**الكَبْسُ**: Senin bir çukuru toprakla doldurmandır. Ve “nehri ve kuyuyu **كبَسْت** (kebest)” **كَبْساً**: onları toprakla doldurdum. Ve gerçekten o, çukuru **كَبَسَ** onu **يَكْبِسُها** **كَبْساً**: onu toprakla dürdü
(*
“Onu toprakla dürdü” sözü: asılda böyle(ce)dir; belki de “onu toprakla doldurdu”dur.) ve başkası; ve o toprağın adı **الكِبْس**’tir, kesre ile. “**الهَواء** ve **الكِبْس**” denir; artık **الكِبْس**, havadan, yer tarafına yakın olan ve havadan bir yer tutuşla kapatan şeydir. Ebû Hanîfe dedi: **الكَبْس**, derinin bir çukura konulması ve onda gömülmesidir; ta ki onun kılı yahut yünü gevşeyinceye kadar.

Ve **الكبيسُ**: içi boş olarak dökülen, sonra güzel koku ile doldurulan, sonra sıkıştırılan bir süstür; **عَلقمة** dedi:
مَحَالٌ كأَجْوازِ الجَراد، ولُؤْلُؤٌ
من القَلَقِيِّ والكَبِيس المُلَوَّبِ
Ve dağlar **الكُبَّس** ve **الكُبْس**: katı, pek sert(ler)dir. Ve adam **كَبَسَ** **يَكْبِسُ** **كُبُوساً** ve **تَكَبَّس**: başını elbisesinin içine soktu; ve denildi: onunla örtündü, sonra onun eteğiyle örtündü; ve erkeklerden **الكُباس**: bunu yapan kimsedir. Ve adam **كُباسٌ**: o, kendisinden bir ihtiyaç istediğinde başıyla gömleğinin yakasına **كَبَس** edendir. “Şüphesiz o, **كُباس**’tır, **خُباس** değil” denir; şair bir adamı överek dedi:
هو الرُّزْءُ المُبيّنُ، لا كُباسٌ
ثَقيل الرَّأْسِ، يَنْعِق بالضَّئين
İbnü’l-A‘râbî: adam **كُباس** büyük başlıdır; **الخنساء** dedi:
فذاك الرُّزْءُ عَمْرُك، لا كُباسٌ
عظيم الرأْس، يَحْلُم بالنَّعِيق
Ve denilir: **الكُباس**, başını elbiselerine **يَكْبِس** eden ve uyuyan kimsedir. Ve erkeklerden **الكابِس**: elbisesinde **الكابس**; onunla bedenini örten, onun içine giren.

Ve **الكِبْس**: küçük evdir; dedi: bana öyle görünüyor ki bununla adlandırıldı; çünkü adam onda başını **يَكْبِس** eder; Şemmer dedi: ve evin **كِبْساً** kılınması caizdir; içine **يُكْبَسُ** olunan şey için; yani adamın başını elbisesine **يَكْبس** etmesi gibi içeri sokulur. Ve hadiste, Ebû Tâlib’in oğlu Akîl’den: Kureyş Ebû Tâlib’e geldi de ona dediler: “Şüphesiz kardeşinin oğlu bize eziyet etti; artık onu bizden men et.” O dedi: “Ey Akîl, git; bana Muhammed’i getir.” Derken Allah’ın Resûlü’ne, Allah’ın salâtı onun üzerine olsun, gittim; onu kesre ile **كِبْس**’ten çıkardım; Şemmer dedi: **كِبْس**’ten, yani küçük bir evden; ve nûn ile **الكِناس**’tan diye rivayet olunur; o, ceylanın evidir. Ve **الأَكباس**: çamurdan evlerdir; onun teki **كِبْس**’tir. Şemmer dedi: ve **الكِبس**, binalardan **كُبِس** olunan şeyin adıdır; “komşunun **كِبْس**’i” ve “evin **كِبْس**’i” denir. Ve her bina **كُبِس** olunduysa, onun için bir **كِبْس** vardır; **العجاج** dedi:وإِن رأَوْا بُنْيانَه ذا كِبْسِ،
تَطارَحُوا أَركانَه بالرَّدْسِ
Ve **الأَرْنَبَة الكابِسَة**: üst dudağa yönelen(şey)dir. Ve **الناصيَة الكابِسَة**: alna yönelen(şey)dir. “Alın, perçem onu **كَبَسَت** etti” denir; ve gerçekten **كَبَسَتِ الناصِيَةُ الجَبْهَة**: perçem alnı bastırdı.

Ve **الكُباس** (damme ile): büyük başlıdır; ve aynı şekilde **الأَكبس**. Ve adam **أَكْبس** açık **الكَبَس**’li(=kabaslı)dır; eğer başı iri olursa; ve **التهذيب**’de: tepesinin öne geldiği ve alnının geriye gittiği kimsedir. Ve “baş **أَكْبَس**” denir; eğer yuvarlak, iri olursa. Ve **هامَةٌ كَبْساء** ve **كُباس**: iri, yuvarlaktır; ve aynı şekilde **كَمَرَة كَبْساء** ve **كُباس**. İbnü’l-A‘râbî: **الكِبْسُ** hazinedir ve **الكِبْس** büyük baştır. Şemmer: **الكُباس** erkektir; ve **الطرماح**’ın sözünü okudu:
ولو كُنْت حُرّاً لم تَنَمْ ليلة النَّقا،
وجِعْثِنُ تُهْبى بالكُباس وبالعَرْد
**تُهْبى**: onda, onunla şiddetli çalışmadan dolayı toz kaldırılır; deve **كَبْساء** ve **كُباس**; ve isim **الكَبَس**’tir; ve denildi: **الأَكْبَس**. Ve **هامةٌ كَبْساء** ve **كُباس**: iri, yuvarlaktır; ve aynı şekilde **كَمَرة كَبْساء** ve **كُباس**. Ve **الكُباس**: etle dolu olandır. Ve ayak **كَبْساء**: eti çok, kalın, tümsekli.

Ve **التَّكْبيس** ve **التَّكَبُّس**: bir şeyin üzerine dalmadır; ve gerçekten onun üzerine **تَكَبَّسوا**. Ve denilir: onların üzerine **كَبَسوا**. Ve **نوادر الأَعراب**’da: falan **مُكَبِّساً** ve **كابساً** geldi; eğer sıkıca bağlamış olarak geldiyse; ve aynı şekilde **مُكَلِّساً** geldi; yani taşıyan olarak. “**شدَّ**” denir; eğer taşıdıysa; ve bazen “başını **كَبَس** etti” derler; yani onu elbiselerine soktu ve onu gizledi. Ve kıyamet hadîsinde: “Ateşin yediği adamlar buldular; ancak birinin sureti kaldı; onunla tanınır; derken **فاكْتَبَسوا** da cennetin kapısına attılar”; yani başlarını elbiselerine soktular. Ve Hamza’nın öldürülmesi hadîsinde: **وَحْشِيّ** dedi: “Ona bir kayaya doğru pusu kurdum; o, **مُكَبّسٌٍ** idi; onun için **كَتِيت** vardı”; yani insanlara dalar da onları **يَكْبِسهم** eder; ve **الكتيت** uğultu ve horultudur. Ve **قِفافٌ كُبْسٌ**: eğer zayıf olurlarsa; **العجاج** dedi:
وُعْثاً وُعُوراً وقِفافاً كُبْسا
Ve hurma ağacı **كَبُوس**: salkımı onun yaprak liflerinin içindedir. Ve **الكِباسة** (kesre ile): sapçıkları ve ham hurmasıyla tam salkımdır; ve o, hurmadan, üzümden salkımın menzilesindedir; Ebû Hanîfe **الكَبائس**’i **الفَوْفَل** ağacı için ödünç aldı da dedi: “içinde **الفَوْفَل** bulunan **كبائس** taşır; hurma gibi.” Başkası: ve **الكَبيسُ** hurmadan bir türdür. Ve hadiste: bir adamın bu hurmalardan **كَبائس** getirdiği(geçer); o, **كِباسة**’nın çoğuludur; ve o, sapçıkları ve taze hurmasıyla tam salkımdır; ve ondan, Ali’nin hadîsi, Allah yüzünü keremli kılsın: “taze inci **كَبائس**’i.” Ve **الكَبيس**: “Ümmü Cirdân” denilen hurma ağacının meyvesidir; ancak ona, kuruduğu zaman **الكبيس** denir; artık taze olduğu zaman o, **أُمُّ جِرْذان**’dır.

Ve Şam ehlinin, Rum ehline göre hesabında **عامُ الكَبِيس**: her dört yılda bir, Şubat ayında bir gün artırırlar da onu yirmi dokuz gün yaparlar; ve üç yılda onu yirmi sekiz sayarlar; bununla yıl hesabının kesirlerini düzeltirler; ve o günü artırdıkları yıla **عام الكَبِيس** adını verirler. Cevherî: ve **السنة الكَبِيسة** o yıldır ki onun için bir gün çalınır; ve bu her dört yıldadır.

Ve “falanın evini **كَبَسُوا**”; ve **كابوس**: cima‘dan kinaye edilen bir kelimedir. “Onu **كبَسها** etti” denir; eğer onunla bir kere yaptıysa. Ve “kadını **كَبَس** etti”: onu bir kere nikâhladı. Ve **كابُوس**: nikâhtan kinaye ettikleri bir isimdir. Ve **الكابُوس**: geceleyin uyuyanın üzerine düşen şeydir; ve denilir: o, sara‘nın başlangıcıdır; bazı dilciler dedi: ben onu Arapça saymıyorum; ancak o **النِّيدِلان**’dır; o da **الباروك** ve **الجاثُوم**’dur.

Ve **عابسٌ كابسٌ**: tâbi‘(=peş peşe getirilen)dir. Ve **كابسٌ** ve **كَبْس** ve **كُبَيْسٌ**: isimlerdir; ve **كُبَيْس**: bir yerdir; **الراعي** dedi:
جَعَلْنَ حُبَيّاً باليمين، ونكَّبَت
كُبَيْساً لوِرْدٍ من ضَئيدة باكِرِ
