# كبش — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B4/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A8%D8%B4/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كبش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B4.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: كبش

ك ش ب
كشب ، كبش ، شكب ، شبك ، بشك : ( مستعملة ) .
كشب : قال الليث : الكَشْبُ : شدة أَكلِ اللحم ونحوه .
وقال الراجز :
ثمَّ ظَلِلْنَا في شِوَاءٍ رُعْبَبُهْ
مُلَهْوَج مِثْل الكُشَى نُكَشِّبُه
وكشب : اسم جبل في البادية .
كبش : قال الليث : إذا أَثْنَى الحَمَل فقد صار كَبْشاً ، وكَبشُ الكتيبةِ : قائدُها .
وأخبرني المنذري عن الحَرّاني عن ابن السكيت قال : يقال : بلد قِفَارٌ كما يقال : بُرْمة أَعْشارٌ وثوب أكْباشٌ ، وهي ضُرُوب من بُرُودِ اليمن ، وثوب شَمارق ، وشَبَارق إِذا تمزق .
قال الأزهري : هكذا أَقْرَأنيه المنذريُّ : ثوب أكباش بالكاف والشين ، ولست أحفظه لغيره .
وقال ابن بُزُرْجَ : ثوب أكْراشٌ ، وثوب أكباش ، وهذا من برُود اليمن ، وقد صَحَّ الآن أكباشٌ .
وكُبيْشَةُ : اسم امرأة ، كأنه تصغيرُ كبشة ، وكان مشرِكو مكة يقولون للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) ابن أبي كَبْشةَ ، وقيل : إن ابن أبي كبشة كان رجلاً من خُزاعةَ خالفَ قرَيشاً في عبادة الأوثان ، وعَبَدَ الشِّعْرَى العَبُورَ ، فشبهوا النبي عليه السلام به ، ومعناه أنه خالفَهم كما خالفهم ابن أبي كبشة .
وقال آخرون : أبو كبشةَ : كنيةُ وَهْبِ بن عبد مناف جدِّ النبي عليه السلام مِن قِبَلِ أمِّه ، فنسب إليه لأنه كان نزعَ إليه في الشَّبَهِ .
شبك : قال الليث : الشَّبْكُ : مصدرُ قولك شَبكتُ أصابعي بعضَها ببعض . فاشتبَكت وشبَّكتها فتشبكتْ على التكثير .
ورُوي عن النبي صلى عليه وَآله أنه قال : ( إذا خرج أحدُكم إلى الصلاة فلا يُشَبِّكْ بين أَصابعه ) ، ويقال لأسنان المِشْطِ : شَبَكٌ ، واشتباكُ الرّحِم وغيرها : اتصال بعضها ببعض .
وقال أبو عبيد : الرّحِمُ المشتَبِكة : المتصلة ، ويقال : بَيني وبينهُ شُبْكَةُ رَحِمٍ .
وقال الليث : الشُّبّاكُ : اسمٌ لكل شيء كالقصَب المحبّكةِ التي تُجعَل على صنعةِ البَواري ، فكلُّ طائفةٍ منها شُبّاكةٌ ، قال : والشَّبَكةُ للرأس ، وجمعُها شبَكٌ ، والشبكةُ : المَصْيَدة في الماء وغيره ، والشِّباكُ من الأرض : مواضعُ ليست بسِباخٍ ولا تنبت كنحو شِبَاك البصْرة .
 ( قلتُ ) : شِباك البصْرة : ركايا كثيرة مفتوحٌ بعضها في بعض . قال طَلْقُ بن عديّ :
في مُسْتَوَى السّهْلِ وفي الدَّكْدَاكِ
وفي صِمَادِ البِيدِ والشِّباكِ
وأَشبَك المكانُ : إذا أكثر الناس احتِفارَ الرَّكايا فيه .
روى ابن شميل عن الهِرْماس بن حبيب عن أبيه عن جده أنه التقط شبكةً بقُلَّةِ الحَزْنِ أيام عمر فأتى عمرَ . وقال : يا أمير المؤمنين : أسقني شبَكةً بقُلة الحَزْن ، فقال عمر : مَن تركْتَ عليها من الشاربة ؟ قال : كذا وكذا فقال الزبير : إنك يا أخا تميم تسأل خيراً قليلاً فقال عمر : لا بل خير كثيرٌ ، قِرْبتانِ ، قربةٌ من ماء ، وقربة من لبَن يغاديِان أهلَ بيت من مُضرَ بقلَّةِ الحَزْن ، قد أسقاكه الله .
قال القُتَيبي : الشبَكةُ : آبارٌ متقاربة قريبةُ الماء ، يُفضي بعضها إلى بعض ، وجمعها شِبَاكٌ .
وقوله : التقطْتُها : أي هجمت عليها وأنا لا أشعر بها ، يقال : وردتُ الماء التقاطاً .
وقوله : أسقِنيها : أي أَقْطِعنيها واجعلها لي سُقْيا ، وأراد بقوله : قربتان : قربة من ماء ، وقربة من لبن أن هذه الشبَكة تَرِدُ عليها إِبلهم وترعى بها غنمهم فيأتيهم اللبنُ والماءُ كل يوم بقلة الحزْنِ .
وقال الليث : طريقٌ شَابكٌ أي مُلتبِسٌ مختلِطٌ شَرَكُه ، بعضُها ببعض ، وبعيرٌ شابك الأنيابِ ، ورجلٌ شابكُ الرُّمح إذا رأيتَه من ثقَافَتِه يطعن به في الوجوه كلها ، وأنشد :
كَمِيٌّ ترَى رُمْحَهُ شابِكا
ويقال : اشتَبَكَ الظلام إذا اختَلط ، واشتبكتِ النجوم إذا تداخلَت واتصل بعضها ببعض ، والشابك مِن أسماء الأسد ، وهو الذي اشتبكتْ أنيابُه واختلفت .
وقال البُرَيقُ الهذليُّ :
وَما إنْ شابِكٌ مِنْ أُسْدِ تَرْجٍ
أَبُو شِبْلَينِ قدْ مَنعَ الخُدَارَا
وقال غيره : يقال للدرُوع : شُبّاكٌ . وقال طفيل :
لهنّ بشُبَّاكِ الدُّرُوع تَقَاذُفُ
والشُّبَّاك : القُنَّاص الذين يحبُلون الشباكَ وهي المصايد للصيد ، وكل شيء جُعِل بعضُه في بعض فهو مُشبَّكٌ .
وقال ابن شميل : الشِّباك : جِحَرَةُ الجِرْذان ، والشِّباك : الرَّكايا الظاهرة .
شكب : روى بعضهم قول وِعَاس الهذلي :
وهنَّ معاً قيام كالشُّكوبِ
قال : وهي الكرَاكيُّ .
ورواه الأصمعي : كالشُّجُوب ، وهي عمدٌ من أعمدة البيت ، الشُّكْبان : شُبَّاك يسوِّيه حَشّاشو البادية مِنَ اللِّيف والخُوْص ،
يُجعل لها عُرًى واسعة يتقلدها الحشاش ، ويجمع فيه الحَشيش الذي يحتش ، والنون في الشكبان : نون جمع ، وكأَنها في الأصل شُبْكانٌ فقُلِبَتِ الشّكْبَانَ .
وفي ( نوادر الأعراب ) : الشُّكْبَانُ : ثوبٌ يُعقد طرفاه من وراء الحَقْوَين ، والطرفان الآخران في الرأس يحشُّ فيه الحشاشُ على الظهر ، ويُسمَّى الحالَ قال أبو سليمان الفَقْعسي :
لما رأيتُ جفوة الأقارب
فقلتُ للشِّقْبَان وهْو راكبي
أنتَ خليلِي فالزَمَنَّ جانبي
وإنما قال : وهو راكبي ، لأنه على ظهره ، ويقال له : الزَّوْالُ ، وقاله بالقاف ، وهما لغتان : شُكبانٌ وشقْبَان ، وسماعي من الأعراب : شكبان .
بشك : قال الليث : البَشْكُ في السَّير : خفَّة نقل القوائم ، إنها لتَبْشُكُ وتَبْشِكُ بشكاً ، ويقال للمرأة : إنها لبَشَكَى اليدين أي عَمُولُ اليدين ، وبَشَكَى العَمَل أي سريعة العمل .
ابن بُزُرْجَ : إِنه بَشَكى الأمر أي يُعَجّلُ صَريمة أمره .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : البَشْكُ : السير الرَّفيق ، وقد بَشَكَ بشكاً .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي ، يقال للخيَّاطِ إذا أساء خياطة الثوب : بَشَكَهُ وشَمْرجَهُ .
قال : والبَشْكُ : الخلط من كل شيءٍ رديءٍ وجَيِّدٍ .
وقال أبو عبيدة : ابْتَشكَ فلانٌ الكلام ابتشاكاً إذا كذب .
وقال أبو زيد : بَشَكَ وابْتَشَكَ إِذا كذب ويقال للرجل إِذا أسرعَ في باطلٍ اختلقَه : لقد ابْتَشَكَهَا في جيبه .

### Türkçe

ك ش ب
**كشب** ، **كبش** ، **شكب** ، **شبك** ، **بشك** : (kullanılan).

**كشب** : Leys dedi: **الكَشْبُ**: et ve benzerini yemenin şiddeti.
Ve recez söyleyen dedi:
Sonra, korkulu kebabı içinde gölgelenip kaldık,
**الكُشَى** gibi, onu **نُكَشِّبُه** (şiddetle yeriz).
Ve **كشب**: çölde bir dağın adıdır.

**كبش** : Leys dedi: Kuzu iki yaşına girince artık **كَبْشاً** olmuştur; ve **كَبشُ الكتيبةِ**: onun kumandanıdır.
Münzirî bana Harrânî’den, o da İbn Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: Denir: **بلد قِفَارٌ**; denildiği gibi: **بُرْمة أَعْشارٌ** ve **ثوب أكْباشٌ**; ve bunlar Yemen bürdelerinden türlerdir; ve **ثوب شَمارق**; ve yırtılınca **شَبَارق**.
Ezherî dedi: Münzirî bana onu böyle okuttu: **ثوب أكباش** kâf ve şîn ile; ve onu başkasından hatırlamıyorum.
İbn Büzürc dedi: **ثوب أكْراشٌ** ve **ثوب أكباش**; ve bu Yemen bürdelerindendir; ve şimdi **أكباشٌ** sahih olmuştur.
Ve **كُبيْشَةُ**: bir kadının adıdır; sanki **كبشة**’nin küçültmesidir. Mekke müşrikleri Peygamber’e (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) **ابن أبي كَبْشةَ** derlerdi. Ve denildi ki: İbn Ebî Kabşe, Huzâa’dan bir adam idi; putlara ibadette Kureyş’e muhalefet etti ve **الشِّعْرَى العَبُورَ**’a ibadet etti; böylece Peygamber’i—aleyhi’s-selâm—ona benzettiler; ve manası: onları, İbn Ebî Kabşe’nin onlara muhalefet ettiği gibi, muhalefet etti.
Başka kimseler dedi: **أبو كبشةَ**: Peygamber’in—aleyhi’s-selâm—anne tarafından dedesi Abdümenâf oğlu Vehb’in künyesidir; ona nisbet edildi; çünkü benzerlikte ona çekmişti.

**شبك** : Leys dedi: **الشَّبْكُ**: “parmaklarımı birbirine geçirdim” sözünün mastarıdır. Böylece **فاشتبَكت**; ve ben onları **شبَّكتها** ettim, böylece çokluk için **فتشبكتْ**.
Peygamber’den—Allah’ın salâtı onun ve âlinin üzerine olsun—rivayet olundu ki dedi: “Sizden biri namaza çıktığında parmakları arasını **يُشَبِّكْ** etmesin.” Ve tarağın dişlerine: **شَبَكٌ** denir. Ve rahmin ve başkasının **اشتباكُ**’ı: bazısının bazısına bağlanmasıdır.
Ebû Ubeyd dedi: **الرّحِمُ المشتَبِكة**: bitişik olan; ve denir: benimle onun arasında **شُبْكَةُ رَحِمٍ** vardır.
Leys dedi: **الشُّبّاكُ**: hasırların yapımında kullanılan, birbirine örülmüş kamış gibi her şeyin adıdır; böylece onun her bir taifesi **شُبّاكةٌ**’dır. Dedi: ve **الشَّبَكةُ** baş içindir; çoğulu **شبَكٌ**’tir. Ve **الشبكةُ**: suda ve başkasında av tuzağıdır. Ve yerden **الشِّباكُ**: tuzlak olmayan ve bitmeyen yerlerdir; Basra’nın **شِبَاك**’ı gibi.
( Dedim ): Basra’nın **شِباك**’ı: çok sayıda kuyulardır; bazısı bazısına açıktır. Talḳ b. Adiyy dedi:
Düz ovada ve **الدَّكْدَاكِ**’ta,
Ve çölün sert yerinde ve **الشِّباكِ**’ta.
Ve mekân **أَشبَك** oldu: insanlar orada kuyuları çok kazdığında.
İbn Şümeyl, Hirmâs b. Habîb’den, o da babasından, o da dedesinden rivayet etti: Ömer günlerinde **بقُلَّةِ الحَزْنِ**’da bir **شبكةً** bulup aldı da Ömer’e geldi. Ve dedi: Ey müminlerin emîri, bana **بقُلة الحَزْن**’da bir **شبَكةً** sulama yeri olarak ver. Ömer dedi: Üzerinde içenlerden kimi bıraktın? Dedi: şöyle şöyle. Zübeyr dedi: Sen ey Temîm’in kardeşi, az bir hayır istiyorsun. Ömer dedi: Hayır, bilakis çok hayır: iki kırba; bir kırba su, bir kırba süt; **بقُلَّةِ الحَزْنِ**’da Mudar’dan bir ev halkına sabahleyin gelirler; Allah onu sana sulattı.
Kuteybî dedi: **الشبَكةُ**: suyu yakın, birbirine yakın kuyulardır; bazısı bazısına ulaşır; çoğulu **شِبَاكٌ**’tır.
Ve onun sözü: **التقطْتُها**: yani ona farkında olmadan ansızın rastladım. Denir: **وردتُ الماء التقاطاً**.
Ve onun sözü: **أسقِنيها**: yani onu bana kesip ver ve onu benim için sulama hakkı kıl. Ve onun sözüyle: **قربتان** muradı: bir kırba su ve bir kırba süt; yani bu **الشبَكة**’ye develeri gelir ve yanında koyunları otlar; böylece her gün onlara **بقلة الحزْنِ**’da süt ve su gelir.
Leys dedi: **طريقٌ شَابكٌ**: yani dolaşık, karışık; onun **شَرَكُه**’i bazısı bazısına karışmıştır. Ve **بعيرٌ شابك الأنيابِ**; ve **رجلٌ شابكُ الرُّمح**: onu, ustalığından dolayı, her yüze onunla saplarken gördüğün kimse. Ve okudu:
Zırhlı bir yiğit; mızrağını **شابِكا** görürsün.
Ve denir: **اشتَبَكَ الظلام**: karıştığında; ve yıldızlar **اشتبكتِ**: iç içe girip bazısı bazısına bağlandığında. Ve **الشابك** aslanın adlarındandır; o, dişleri **اشتبكتْ** olan ve ayrışıp farklılaşan kimsedir.
Bureyḳ el-Hüzelî dedi:
Ve **شابِكٌ** yoktur ki **أُسْدِ تَرْجٍ**’den,
İki yavrunun babası, perdeyi engellemiş olsun.
Ve başkası dedi: Zırhlara **شُبّاكٌ** denir. Tufeyl dedi:
Onlar için zırhların **بشُبَّاكِ**’ında birbirine atışma vardır.
Ve **الشُّبَّاك**: av için tuzaklar olan ağları kuran avcılardır. Ve her şey ki bazısı bazısına konulmuşsa o **مُشبَّكٌ**’tir.
İbn Şümeyl dedi: **الشِّباك**: sıçan delikleridir. Ve **الشِّباك**: görünen kuyulardır.

**شكب** : Bazıları, Viʿâs el-Hüzelî’nin sözünü rivayet etti:
Ve onlar hep birlikte, **كالشُّكوبِ** gibi ayakta dururlar.
Dedi: ve onlar turnalardır.
Asmaʿî onu şöyle rivayet etti: **كالشُّجُوب**; ve onlar evin direklerinden direklerdir. **الشُّكْبان**: çölde ot biçenlerin lif ve hurma yaprağından düzelttikleri bir **شُبَّاك**’tır;
Ona geniş halkalar yapılır; ot biçen onu omuzlanır; ve biçtiği otu onda toplar. Ve **الشكبان**’daki nûn: cem‘ nûnudur. Ve sanki aslında **شُبْكانٌ** idi de **الشّكْبَانَ**’a çevrildi.
( **نوادر الأعراب** )’da: **الشُّكْبَانُ**: iki ucu belin arkasından bağlanan bir elbisedir; öteki iki uç baştadır; ot biçen onda sırt üstünde ot doldurur; ve **الحالَ** diye adlandırılır. Ebû Süleymân el-Faḳʿasî dedi:
Akrabaların soğukluğunu görünce,
Binek olduğum hâlde **للشِّقْبَان**’a dedim:
Sen benim dostumsun; öyleyse yanımı bırakma.
Ve ancak “ve o benim bineğim” dedi; çünkü o sırtındadır. Ve ona **الزَّوْالُ** denir. Ve onu kāf ile söyledi; ve ikisi iki lehçedir: **شُكبانٌ** ve **شقْبَان**. Ve bedevîlerden işittiğim: **شكبان**.

**بشك** : Leys dedi: Yürüyüşte **البَشْكُ**: ayakların taşınmasının hafifliğidir; o mutlaka **تَبْشُكُ** ve **تَبْشِكُ** eder, **بشكاً**. Ve kadına denir: o mutlaka **بَشَكَى اليدين**’dir; yani elleriyle çalışan. Ve **بَشَكَى العَمَل**: yani işe çabuk olan.
İbn Büzürc: O, işi **بَشَكى الأمر** eder; yani işinin kesinliğini çabuklaştırır.
( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): **البَشْكُ**: yumuşak yürüyüştür; ve **بَشَكَ** etti, **بشكاً**.
Münzirî bana Saʿleb’den, o da İbnü’l-Aʿrâbî’den haber verdi: Terziye, elbisenin dikişini kötü yaptığında denir: onu **بَشَكَهُ** etti ve **شَمْرجَهُ** etti.
Dedi: ve **البَشْكُ**: her şeyden kötü ve iyi olanın karışımıdır.
Ebû Ubeyde dedi: Falan kimse sözü **ابْتَشكَ** etti, **ابتشاكاً**; yalan söylediğinde.
Ebû Zeyd dedi: **بَشَكَ** ve **ابْتَشَكَ**: yalan söylediğinde. Ve erkeğe, uydurduğu bir bâtılda çabuk davrandığında denir: onu cebinde mutlaka **ابْتَشَكَهَا** etti.
