# كب (ك-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الكاف والباء
كب ، بك : [ مستعملان ]
كب : قال الليث : تقول : كببت فلانا لوجهه فانكب . وكببت القصعة : قلبتها على وجهها . وأكب الرجل على عمل يعمله . وقال لبيد : جنوح الهالكي على يديه
مكبا يجتلي نقب النصال
ويقال : أكب فلان على فلان يطالبه . والفرس يكب الحمار : إذا ألقاه على وجهه .
وأنشد : فهو يكب العيط منها للذقن
والفارس يكب الوحش : إذا طعنها فألقاها على وجوهها .
قال : والكبة والكبكبة : جماعة من الخيل . أبو عبيد : الكبة : الجماعة . وقال أبو زبيد : وعاث في كبة الوعواع والعير
وقال آخر : تعلم أن محملنا ثقيل
وأن ذياد كبتنا شديد
وقال الله : ( فكبكبوا فيها هم والغاوون ( 94 ) ( [ الشعراء : 94 ] .
قال الليث : أي : جمعوا ودهوروا ثم رمي بهم في هوة النار .
وقال الزجاج : ( فكبكبوا فيها ( ، طرح بعضهم على بعض .
وقال أهل اللغة : معناه : دهوروا ، وحقيقة ذلك في اللغة تكرير الانكباب ، كأنه إذا ألقي ينكب مرة بعد مرة حتى يستقر فيها ، ونستجير بالله منها .
وفي الحديث : ’ كبكبة من بني إسرائيل ’ ، أي : جماعة .
وقوله تعالى : ( فكبكبوا فيها ( ، أي : جمعوا ، مأخوذ من الكبكبة .
عمرو عن أبيه : كب الرجل : إذا أوقد الكب ، وهو شجر جيد الوقود ، الواحدة كبة . وكب إذا قلب . وكب إذا ثقل . وألقى عليه كبته ، أي : ثقله وكتاله .
وقال الليث : الكبة من الغزل : الجروهق . تقول : كببت الغزل .
قال : والكبة : الإبل العظيمة . تقول : إنك لكالبائع الكبة بالهبة ، والهبة : الريح .
قلت : وهكذا قال أبو زيد في هذا المثل ، شدد الباءين من الحرفين .
ومنهم من يقول : لكبائع الكبة بالهبة ، بتخفيف الباء من الكلمتين . فالكبة من الكابي . والهبة من الهابي .
قال : ويقال : عليه كبة وبقرة ، أي : عليه عيال .
الأصمعي : كب الرجل إناءه يكبه كبا وأكب الرجل يكب إكبابا : إذا ما نكس . والكباب : ما تكبب من الرمل .
وقال ذو الرمة : يثرن الكباب الجعد عن متن محمل
قال : والكبة : الدفعة في القتال وشدته . وكذلك كبة الشتاء : دفعته وشدته .
وأنشد : ثار غبار الكبة المائر
ويقال : تكبب الرمل : إذا ندي فتعقد ، ومنه سميت كبة الغزل .
ونعم كباب : إذا ركب بعضه بعضا من كثرته .
وقال الفرزدق : كباب من الأخطار كان مراحه
عليها فأودى الظلف منه وجامله
وقيس كبة : قبيلة من بين بجلة .
قال الراعي يهجوهم : قبيلة من قيس كبة ساقها
إلى أهل نجد لؤمها وافتقارها
وقال ابن الأعرابي : من الحمض النجيل والكب .
وأنشد : يا إبل السعدي إن تأتبي
لنجل القاحة بعد الكب
ورجل كبكب : مجتمع الخلق شديد وكذلك الكباكب .
وكبكب : اسم جبل .
وقال الشاعر : يكن ما أساء النار في رأس كبكبا
وقال الليث : الكباب : الطباهج ، والفعل التكبيب .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للجارية السمينة : كبكابة وبكباكة .
أبو عبيد عن الفراء : الكباب : الثرى الندي . والجعد الكثير الذي قد لزم بعضه بعضها .
وقال أمية يذكر حمامة نوح : فجاءت بعدما ركضت بقطف
عليه الثأط والطين الكباب
بك : قال الليث : البك : دق العنق . ويقال : سميت مكة بكة لأنها كانت تبك أعناق الجبابرة إذا ألحدوا فيها .
ويقال : بل سميت بكة لأن الناس يبك بعضهم بعضا في الطرق ، أي : يدفع .
عمرو عن أبيه : بك الشيء ، أي : فسخه ؛ ومنه أخذت بكة لأنها كانت تبك أعناق الجبابرة إذا ألحدوا فيها .
ويقال : بل سميت بكة لأن الناس يبك بعضهم بعضا في الطرق .
قال : وبك الرجل : إذا افتقر ، وبك : إذا خشن بدنه شجاعة .
ويقال للجارية السمينة : بكباكة ، وكبكابة ، وكواكة ، وكوكاءة ، ومرمارء ، ورجراجة .
وقال الزجاج في قول الله تعالى : ( إن أول بيت وضع للناس للذي ببكة مباركا ( [ آل عمران : 96 ] .
قيل : إن بكة موضع البيت ، وسائر ما حوله مكة .
قال : والإجماع أن مكة وبكة الموضع الذي يحج الناس إليه ، وهي البلدة .
قال الله جل وعز : ( ببطن مكة ( [ الفتح : 24 ] ، وقال : ( للذي ببكة مباركا ( . فأما اشتقاقه من اللغة فيصلح أن يكون الاسم اشتق من بك الناس بعضهم بعضا في الطواف ، أي : دفع بعضهم بعضا .
وقيل : إنما سميت بكة لأنها تبك أعناق الجبابرة .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : البكك : الأحداث الأشداء . والبكك : الحمير النشيطة وأنشد : صلامة كحمر الأبك
وقال غيره : الأبك . موضع نسبت الحمر إليه .
يقال : فلان أبك بني فلان : إذا كان عسيفاً لهم يسعى في أمورهم .
وبك الرجل المرأة : إذا جهدها في الجماع .
وقال الليث : البكبكة : شيء تفعله العنز بولدها .
وقال أبو عبيدة : أحمق باك تاك ، وبائك تائك ، وهو الذي لا يدري ما خطأه من صوابه .

##### Türkçe

باب **الكاف** و**الباء**
**كب** ، **بك** : [ ikisi de kullanımdadır ]
**كب** : **الليث** dedi: dersin ki: **كببت** falancayı yüzü üzerine; o da **انكب**. Ve **كببت** çanağı: onu yüzü üzerine çevirdim. Ve adam, yaptığı bir iş üzerine **أكب**. Ve **لبيد** dedi:
**جنوح الهالكي على يديه
مكبا يجتلي نقب النصال**
Ve denilir: falanca, falancanın üzerine **أكب**; onu talep eder. Ve at, eşeği **يكب**: onu yüzü üzerine attığı zaman.
Ve okudu:
**فهو يكب العيط منها للذقن**
Ve süvari, vahşi hayvanı **يكب**: onu mızrakladığı zaman, onu yüzleri üzerine attı.
Dedi: ve **الكبة** ve **الكبكبة**: atlardan bir topluluk. **أبو عبيد**: **الكبة**: topluluk. Ve **أبو زبيد** dedi:
**وعاث في كبة الوعواع والعير**
Ve bir başkası dedi:
**تعلم أن محملنا ثقيل
وأن ذياد كبتنا شديد**
Ve Allah dedi: ( **فكبكبوا فيها هم والغاوون** ( 94 ) ( [ **الشعراء** : 94 ] .
**الليث** dedi: yani: toplandılar ve yuvarlandılar, sonra onlarla ateşin çukuruna atıldı.
Ve **الزجاج** dedi: ( **فكبكبوا فيها** ( , bazısı bazısının üzerine atıldı.
Ve dil ehli dedi: manası: yuvarlandılar; bunun dildeki hakikati, yüzüstü kapanmanın tekrarıdır; sanki atıldığı zaman bir kere sonra bir kere daha yüzüstü kapanır, ta ki onun içinde yerleşinceye kadar; ve ondan Allah’a sığınırız.
Ve hadiste: ‘ **كبكبة من بني إسرائيل** ’, yani: bir topluluk.
Ve O’nun sözü, yüce: ( **فكبكبوا فيها** ( , yani: toplandılar; **الكبكبة**’den alınmıştır.
**عمرو** babasından: adam **كب**: **الكب**’i yaktığı zaman; o, yakıtı iyi olan bir ağaçtır; tekili **كبة**’dir. Ve **كب**: çevirdiği zaman. Ve **كب**: ağırlaştığı zaman. Ve onun üzerine **كبته**’sini attı; yani: onun ağırlığını ve onun yükünü.
Ve **الليث** dedi: iplikten **الكبة**: **الجروهق**. Dersin ki: **كببت** ipliği.
Dedi: ve **الكبة**: iri develerdir. Dersin ki: sen, **لكالبائع الكبة بالهبة** gibisin; ve **الهبة**: rüzgârdır.
Dedim: bu meselde **أبو زيد** de böyle dedi; iki harften iki **الباء**’ı şeddeli yaptı.
Ve onlardan kimisi der ki: **لكبائع الكبة بالهبة**; iki kelimeden **الباء**’ı hafifleterek. O hâlde **الكبة**, **الكابي**’dendir. Ve **الهبة**, **الهابي**’dendir.
Dedi: ve denilir: onun üzerinde **كبة** ve **بقرة** vardır; yani: onun üzerinde bakmakla yükümlü oldukları vardır.
**الأصمعي**: adam kabını **كب** eder; onu **كبا** ile **يكبه**. Ve adam **أكب** eder; **إكبابا** ile **يكب**: ters çevirdiği zaman. Ve **الكباب**: kumdan **تكبب** olan şeydir.
Ve **ذو الرمة** dedi:
**يثرن الكباب الجعد عن متن محمل**
Dedi: ve **الكبة**: savaşta hamle ve onun şiddetidir. Aynı şekilde **كبة الشتاء**: onun hamlesi ve onun şiddeti.
Ve okudu:
**ثار غبار الكبة المائر**
Ve denilir: kum **تكبب** etti: ıslandığı zaman, sonra düğümlendiği zaman; ondan ipliğin **كبة**’si adlandırıldı.
Ve **كباب** ne güzel: çokluğundan dolayı bazısı bazısının üzerine bindiği zaman.
Ve **الفرزدق** dedi:
**كباب من الأخطار كان مراحه
عليها فأودى الظلف منه وجامله**
Ve **قيس كبة**: **بجلة** arasından bir kabiledir.
**الراعي** onları hicvederek dedi:
**قبيلة من قيس كبة ساقها
إلى أهل نجد لؤمها وافتقارها**
Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الحمض**’dan **النجيل** ve **الكب** vardır.
Ve okudu:
**يا إبل السعدي إن تأتبي
لنجل القاحة بعد الكب**
Ve **كبكب** adam: yaratılışı toplanmış, güçlü; aynı şekilde **الكباكب**.
Ve **كبكب**: bir dağın adıdır.
Ve şair dedi:
**يكن ما أساء النار في رأس كبكبا**
Ve **الليث** dedi: **الكباب**: **الطباهج**’dir; fiil **التكبيب**’dir.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: semiz cariyeye denilir: **كبكابة** ve **بكباكة**.
**أبو عبيد** **الفراء**’dan: **الكباب**: nemli topraktır. Ve çok olan, bazısı bazısına yapışmış olan **الجعد**’dır.
Ve **أمية** Nuh’un güvercinini anarak dedi:
**فجاءت بعدما ركضت بقطف
عليه الثأط والطين الكباب**
**بك** : **الليث** dedi: **البك**: boynu inceltmektir. Ve denilir: **مكة**’ye **بكة** adı verildi; çünkü orada sapıtırlarsa zorba kimselerin boyunlarını **تبك** ederdi.
Ve denilir: bilakis **بكة** diye adlandırıldı; çünkü insanlar yollarda birbirlerini **يبك** ederler; yani: iter.
**عمرو** babasından: şeyi **بك** etti; yani: onu gevşetti; ondan **بكة** alındı; çünkü orada sapıtırlarsa zorba kimselerin boyunlarını **تبك** ederdi.
Ve denilir: bilakis **بكة** diye adlandırıldı; çünkü insanlar yollarda birbirlerini **يبك** ederler.
Dedi: ve adam **وبك**: fakirleştiği zaman. Ve **بك**: bedeni sertleştiği zaman, yiğitlik sebebiyle.
Ve semiz cariyeye denilir: **بكباكة** ve **كبكابة** ve **كواكة** ve **كوكاءة** ve **مرمارء** ve **رجراجة**.
Ve **الزجاج**, Allah’ın sözü hakkında: ( **إن أول بيت وضع للناس للذي ببكة مباركا** ( [ **آل عمران** : 96 ] .
Denildi: **بكة**, evin yeridir; onun çevresindeki geri kalan ise **مكة**’dir.
Dedi: icmâ şudur ki: **مكة** ve **بكة**, insanların hac için yöneldiği yerdir; o, beldedir.
Allah, aziz ve celil dedi: ( **ببطن مكة** ( [ **الفتح** : 24 ] , ve dedi: ( **للذي ببكة مباركا** ( . أما onun dilden اشتقاقı ise, ismin, tavafta insanların birbirlerini **بك** etmelerinden türemiş olması uygundur; yani: bazısı bazısını itti.
Ve denildi: ancak **بكة** diye adlandırıldı; çünkü zorba kimselerin boyunlarını **تبك** ederdi.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den dedi: **البكك**: güçlü gençlerdir. Ve **البكك**: çevik eşeklerdir. Ve okudu:
**صلامة كحمر الأبك**
Ve başkası dedi: **الأبك**: bir yerdir; eşekler ona nispet edildi.
Denilir: falanca, falanca oğullarının **أبك**’idir: onlara ücretli işçi olduğu zaman, işlerinde koşuşturur.
Ve adam, kadını **وبك** etti: cinsel birleşmede onu zorladığı zaman.
Ve **الليث** dedi: **البكبكة**: keçinin yavrusuyla yaptığı bir şeydir.
Ve **أبو عبيدة** dedi: ahmak **باك تاك**, ve **بائك تائك**; o, hatasını doğrusundan bilmeyen kimsedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف وما بعدها في الثنائي أو المطابق)
(كل)  الكاف واللام أصولٌ ثلاثةٌ صِحاح. فالأول يدلُّ على خلاف الحِدّة، والثاني يدلُّ على إطافة شيء بشيء، والثالث عضوٌ من الأعضاء.
فالأول كَلَّ السَّيف يكِلُّ كُلُولاً وكَلّةً([1]). والكليل: السيف يكِلُّ حَدُّه. وربما قالوا في المصدر كَلالةً أيضاً. وكذلك اللِّسان والطَّرف الكليلان. ويقال: أكَلَّ القومُ، إذا كَلَّت إبلُهم. وكَلَّلَ فلانٌ مثل نَكَل، وقال قومٌ: كَلَّلَ: حَمَل؛ وهذا خلاف الأوّل، ولعله أنْ يكون من المتضادّات. ومن الباب الكَلُّ: العِيالُ، قال الله تعالى: ﴿وهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاَهُ﴾ [النحل 76]. ويقال: الكَلُّ: اليتيم؛ وسمِّي بذلك لإدارته. والإكليل: منزلٌ من منازل القمر، وهذا على التَّشبيه. والإكليل: السَّحابُ يدور بالمكان. قال محمد بن يزيد: سمِّي الإكليل لإطافته بالرَّأس. فأمَّا الكَلالة فقال محمد: الكلالةُ هم الرِّجالُ الوَرَثة، كما قال أعرابيّ: "مالي كثير([2])، ويَرِثُنِي كلالَةٌ مُتَرَاخٍ نسبُهم". قال: وهو مصدرٌ من تَكَلَّلَه النّسبُ، أي* تعطَّفَ عليه، فسمَّوا بالمصدر. والعلماء يقولون في الكلالةِ أقوالاً متقارِبة. قالوا: الكلالة: بنو العَمِّ الأباعدُ، كذا قال ابنُ الأعرابيّ: فأمَّا غيرُه من أهل العلم فروى زُهير عن جابر بن عامر، قال: لما قال أبو بكر: "مَن ماتَ وليس له ولدٌ ولا والد فورثَتُه كَلالة" ضَجَّ([3]) عليٌّ منها، ثم رجع إلى قوله. قال المبرّد: والولد خارجٌ من الكلالة. قال: والعرب تقول: لم يرِثه كلالةً، أي لم يرثه عن عُرْضٍ بل عن قُرْبٍ واستحقاق، كما قال الفرزدق:
ورِثتم قناةَ المُلك غيرَ كلالةٍ *** عن ابْنَيْ منافٍ عبدِ شمس وهاشمِ([4])وأمَّا الآخَر فالكَلكَل: الصدر. ومحتملٌ أن يكون هذا محمولاً على الذي قبله، كأنَّ الصدر معطوفٌ على ما تحته.
ومما شذَّ عن الباب الكُلْكُل: القصير. وانكلّتِ المرأة، إذا ضحكت تَنْكَلُّ. فأمَّا كُلّ فهو اسمٌ موضوع للإحاطة مضافٌ أبداً إلى ما بعده. وقولهم الكُلّ وقام الكُلّ فخطأ، والعربُ لا تعرفه.
(كم)  الكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على غِشاء وغِطاء. من ذلك الكُمَّة، وهي القلنسوة، ويقال منها: تكمَّمَ الرَّجل، وتكمكم. ومن ذلك الحديث: "أنَّ عمر رأى جاريةً مُتَكَمْكِمَةً". والكُمّ: كُمّ القميص، يقال منه كَمَمْتُهُ([5])، أي جعلت له كُمَّيْن. والكِمُّ: وِعاء الطَّلع، والجمع الأكمام. قال الله سبحانه: ﴿والنَّخْلُ ذاتُ الأكْمام﴾ [الرحمن 11]. قال أبو عبيد: وأكِمَّةٌ وأكامِيم. ويقال: كَمّ الفَسيلَ، إذا أشفَقَ عليه فَسُتِرَ حتى يَقْوَى. والأكاميم: أغطيةُ النَّور. ومن الباب: الكَمكام: المجتمِع الخَلْق.
(كن)  الكاف والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَتْرٍ أو صون. يقال كنَنْتُ الشيءَ في كِنِّهِ، إذا جعلتَه فيه وصُنتَه. وأكننتُ الشّيءَ: أخفيتُه. والكِنانة المعروفة، وهي القياس. ومن الباب الكُنَّة، كالجناح يُخرِجه الرّجل من حائطِهِ، وهو كالسُّتْرة. ومن الباب الكانون، لأنَّه يستُر ما تحتَه. وربما سمَّوا الرَّجُلَ الثقيلَ كانوناً. قال الحطيئة:
أغِرْبالاً إذا استُودِعْتِ سِرَّاً *** وكانوناً على المتحدِّثينا([6])فأمَّا الكَنَّةُ فشاذّةٌ عن هذا الأصل، ويقال إنَّها امرأة الابن. قال:
إن لنا لَكَنَّهْ *** سِمْعَنَّةً نِظْرَنَّهْ([7])(كه)  الكاف والهاء ليس فيه من اللغة شيءٌ إلا ما يُشبه الحكاية، يقال كَهَّ السَّكرانُ، إذا استنكَهْتَه فكَهَّ في وجهك. وليس هذا بشيء. ويقولون: كهكه الأسدُ في زئيره. ثم يقولون: الكَهَكاهُ من الرِّجال: الضعيف. وينشدون:
ولا كَهْكَاهة بَرَمٌ *** إذا ما اشتدَّتِ الحِقَبُ([8])ولا معنى عندي لقولهم إنَّه الضعيف. وهذا كالتجوُّز، وإنما يراد أنَّه يَكُهُّ في وجه سائِله. والباب كلُّه واحد.
(كو)  الكاف والحرف المعتل قريبٌ من الباب قبله، [وليس فيه] إلاّ قولُهم: كواه بالنّار يَكويه. ويستعيرون هذا فيقولون: كواه بعينه، إذا أحدَّ النَّظرَ إليه. وإنِّي لأتكَوَّى بالجارية، أي أتدَفَّأُ بها. والكوَّة معروفة.
والكَأْكَأَة: النُّكوص، ويقال التجمُّع.
(كب)  الكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على جَمع وتجمع، لا يَشِذّ منه [شيء]. يقال لما تجمَّع من الرَّمل كُباب. قال:
* يُثِيرُ الكُبابَ الجَعْدَ عن مَتْن مَحْمِلِ([9]) *
ومنه: كَبَبْتُ الشَّيءَ لوجهه أكُبُّه كَبَّاً. وأكَبَّ فلانٌ على الأمر يفعلُه. وتكبَّبتِ الإبلُ، إذا صُرِعَت من هُزال أو داء. والكَبكبةُ: أن يتدهْوَر الشّيء إذا أُلقِيَ في هُوَّة حتى يستقرَّ، فكأنَّه([10]) [تردّد([11])] في الكبِّ. ويقال: جاء متكبكِباً في ثيابِهِ، أي متزمِّلاً. ومن ذلك الكُبَّة من الغَزْل. ومن الباب كوكب الماء، وهو مُعظَمه. والكبكبة: الجماعة من الخيل. والكوكب يسمَّى كوكباً من هذا القياس.
قال أبو عبيدة: ذهب القومُ تحتَ كلِّ كوكب، إذا تفرَّقوا. ويقال للصبيّ إذا قارَبَ المراهقَة: كوكبٌ، وذلك لتجمُّع خَلْقه. *والكَبَّةُ: الزِّحام. فأمَّا قولُهم لنَوْر الرَّوضة كوكب، فذاك على التّشبيه من باب الضياء. قال الأعشى:
يُضَاحِكُ الشَّمْسَ منها كوكب شَرِقٌ *** مُؤزَّرٌ بعميم النَّبْتِ مكتهلُ([12])وكذلك قولهم لبَريق الكَتِيبة: كوكب.
(كت)  الكاف والتاء ليست فيه لغةٌ أصلية، ويجري البابُ مَجرى الحكاية. فالكتيت: صوتُ البَكْر، كالكَشِيش. يقال: كَتَّ يَكِتّ، وكَتّ الرّجُل من الغضب. وكَتِيت القِدر: صوتُ غَلَيانها. ويقولون: كتَتُّ الكلامَ في أذنه. وكتكت في الضَّحِك: أغرَبَ. وهذه كلماتٌ يُشبِهُ بعضُها بعضاً. وما أبعدَهَا من الصّحّة. فأمَّا الكَتَّان فلعلَّه معرَّب. وخفَّفه الأعشى فقال:
* بينَ الحريرِ وبينَ الكَتَنْ([13]) *
(كث)  الكاف والثاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّعٍ، وفروعُه تقلُّ. فالكَثَّةُ نعتٌ لِلِّحْية المجتمعة، [وهي] بيِّنة الكَثَث والكثَاثة. ومنه الكثْكَث: مجتمعٌ من دُقاق التُّرْب. وهو الكِثكِثُ أيضاً.
(كح)  الكاف والحاء ليس بشيء، وربما قالوا الكُِحْكُِح من الشَّاه: المسِنُّ. ويقولون: أعرابيٌّ كُحٌّ، مثل قُحّ.
(كد)  الكاف والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شِدَّةٍ وصَلابة. من ذلك الكَديد: وهو التُّراب الدَّقيق المكدود المركَّل بالقوائم؛ ثم يُقاس على ذلك الكدُّ، وهو الشِّدَّةُ في العمل وطلب الكسب، والإلحاحُ في الطَّلَب. ويقال: كَدَدْتُ فلاناً بالمسألة، إذا ألْحَحْتَ عليه بها وبالإشارة إليه عند الحاجة. قال:
* عَفَفْتُ ولم أكْدُدْكُمُ بالأصابع([14]) *
ومن الباب: الكَدْكَدَةُ: ضربُ الصَّيقلِ([15]) المِدْوَسَ على السَّيف إذا جَلاَه. والكُدَادة: ما يُكَدُّ من أسفل القِدْرِ من المَرَق. وبئرٌ كَدُودٌ، إذا لم يُنَلْ ماؤُها إلاَّ بجَهد. والكدكدة: تثاقلٌ في العَدْو. والكَدُّ: شيءٌ تُدَقُّ فيه الأشياء كالهاوُن. والكُدَاد: حِمَارٌ ينسب إليه الحُمُر فيقال: بَنات كُداد.
(كذ)  الكاف والذال كلمةٌ واحدة، وهي الكَذَّانُ: حجارةٌ رِخوة كأنَّها مَدَر.
(كر)  الكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وترديد. من ذلك كَرَرت، وذلك رجُوعك إليه بعد المرّة الأولى، فهو الترديد الذي ذكرناه. والكرير: كالحَشْرجةِ في الحَلْق، سمِّي بذلك لأنَّه يردِّدها. قال:
فَنفسِي فداؤُك يومَ النِّزالِ *** إذا كانَ دعوَى الرِّجال الكريرا([16])والكَرُّ: حبلٌ، سمِّي بذلك لتجمُّع قَواه. والكُرُّ: الْحِسْيُ من الماء، وجمعه كِرار. قال:
على كالخَنِيفِ السَّحقِ يدعو به الصَّدى *** له قُلُبٌ عاديَّةٌ وكِرارُ([17])ومن الباب الكِركِرة: رَحَى زَوْرِ البعير. والكِركِرة: الجماعةُ من النّاس. والكَركرة: تصريف الرِّياحِ السَّحابَ وجمعُها إيّاه بعدَ تفرُّق. فأمَّا قولُ النَّابغة:
عُلِينَ بكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّة ***فهنَّ إضاءٌ ضَافياتُ الغلائلِ([18])فأظُنُّهُ فارسياً قد ضمّنَه شِعْرَه، وقد يفعلون هذا. ويقولون أن الكُرَّة: رَماد تُجلَى به الدُّروع، ويقال هو فُتَات البَعْر. وربَّما قالوا: كَركرتُه عن الشَّيء: حبَسْته. وإنَّما المعنى أنَّك رددته ولم تَقضِ حاجتَه أوّلَ وهلة. وكركرتُ بالدَّجاجة: صحتُ بها، وذلك لأنَّك تردِّد الصِّياح بها. ويقولون الكَرِك([19]): الأحمق أو الأحمر. وهو كلام.
(كز)  الكاف والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قَبضٍ وتقبُّض. من ذلك الكَزازة: الانقباض واليُبْس. رجلٌ كَزٌّ، أي بخيل([20]). ويقال: كَزَزْتُ الشَّيءَ، إذا ضيَّقتَه، فهو مكزوز. والكُزَاز: داءٌ يأخذُه من شِدَّة البَرْد. وأحسبه من تقبُّض الأطراف. وبَكرة كزة، أي قصيرة([21]).
(كس)  الكاف والسين صحيح، إلاَّ أنَّه قليلُ الألفاظ. والصحيح منه الكَسَس: خروج الأسنان السُّفْلى مع الحنك الأسفل. رجلٌ أكَسُّ. كذا في كتاب الخليل. وقال غيره: الكَسَس: قِصَر الأسنان. وما بعد هذا فكلامٌ. يقولون الكَسِيس: لحمٌ يُجَفَّفُ على الحجارة *ثم يُدَقُّ ويُتَزَوَّد. وممَّا يصحُّ في هذا: الكَسِيس، وهو شرابٌ يُتَّخَذ من ذُرة. وينشدون:
فإنْ تُسْقَ من أعشابِ وَجّ فإنّنا *** لنا العينُ تَجرِي من كَسِيسٍ ومن سَكَرْ([22])والشِّعر صحيح، ولعلَّ الكلمةَ من بعض اللُّغات التي استعارتها العرب في كلامها. وأمَّا الكسكسة فكلمةٌ مولَّدة فيمن يُبدِل في كلامه الكاف سيناً.
(كش)  الكاف والشين ليس بشيء، وفيه كلمةٌ تَجري مَجرى الحكاية، يقال لهدير البَكْر: الكشيش. والكَشكشَة: كلمةٌ مولَّدة فيمن يُبدِل الكافَ في كلامه شيناً.
(كص)  الكاف والصاد كلمةٌ تدل على التواءٍ من الجَهد. ويقال للرِّعدة: كَصيص. والكَصيصة: حِبالة الصَّائد.
(كض)  الكاف والضاد. يقولون: إنَّ الكَضكضة: سرعةُ المَشْي.
(كظ)  الكاف والظاء أصلٌ صحيح، يدلُّ على تمرُّسٍ وشِدَّةٍ وامتلاء. من ذلك المُكَاظَّةُ في الحرب: الممارسة الشَّديدة. وكظَّني هذا الأمرُ.
ومن الباب الكَظْكظة امتلاء السِّقاء. ومنه الكِظَّة التي تعتري عن الطَّعام. ويقال: اكتظَّ الوادِي بالماء، إذا امتلأَ بسَيْله. وتكاظَّ القومُ كِظاظاً: تجاوزوا القَدْرَ في التمرُّس والتعادي. قال:
* إذْ سئِمَتْ ربيعةُ الكِظاظا([23]) *
(كع)  الكاف والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حَبسٍ واحتباس. يقال رجلٌ كَعٌّ، وكاعٌّ، أي جبانٌ. وقد أكَعَّه الفَرَق عن الأمر. [قال ابن دريد: لا يقال كاعَ، وإنْ كانت العامّة تقوله([24])]، إنما يقال كَعَّ. قال:
*  كعكعهُ حائره عن الدَّقَقْ([25]) *
(كف)  الكاف والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قبض وانقباض. من ذلك الكَفُّ للإنسان، سمِّيت بذلك لأنَّها تَقبِض الشّيءَ. ثمَّ تقول: كففت فلاناً عن الأمر وكفكَفتُه([26]). ويقال للرجل يَسأل النّاسَ: هو يَستكِفُّ ويتكفَّف. الأصل هذا، ثم يَفرِقون بين الكلمات تختلف في بعض المعنَى والقياسُ واحد: كان الأصمعيُّ يقول: كلُّ ما استطالَ فهو كُفّة بضم الكاف([27]) [نحو كُفّة([28])] الثَّوبِ ونحوه وهو حاشيته، وإنَّما [قيل لها] كفّة لأنَّها مكفوفة، وكذلك كُفّة الرَّمل([29]). قال: وكلُّ ما استدارَ فهو كِفّة، نحو كِفَّة الميزان وكِفَّة الصَّائد، وهي حِبالتُه. والكلمتان وإن اختلفتا في الذي قاله الأصمعيُّ فقياسهما واحد. والمكفوف: الأعمى. فأمَّا الكِفَف في الوَشْم، فهي داراتٌ تكون فيه. ويقال: استكفَّ القومُ حولَ الشيء، إذا دارُوا به ناظِرِينَ إليه. قال ابن مقبل:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ([30]) *
فأما قول حُميَد:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ([31]) *
فقال قوم: هي العُيون. وقال قوم: هي إبلٌ مجتمعة. والغُروب: الظِّلال. واستكففتُ الشَّيءَ، وهو أن تضَعَ يدَك على حاجِبيك كالذي يَستظِلُّ من الشَّمس ينظرُ إلى شيءٍ هل يَراه، وإنَّما سُمِّيَ استكفافاً لوَضْعِه كفَّهُ على حاجبه. ويقولون: لقيتُه كَفَّةً كَفَّةً، إذا فاجأتَه، كأنَّ كفُّكَ مسَّتْ كَفَّه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) الذي في المجمل واللسان والقاموس: "كلا".
([2]) في الأصل: "قال كثير"، صوابه في المجمل واللسان.
([3]) في الأصل: "صح".
([4]) ديوان الفرزدق 852 واللسان (كلل).
([5]) كذا ورد ضبطه في المجمل. والذي في اللسان والقاموس: "أكممته" من الرباعي.
([6]) ديوان الحطيئة 61 واللسان (كنن).
([7]) أنشده في اللسان (سمع).
([8]) البيت لأبي العيال الهذلي. ديوان الهذليين (2: 242) واللسان (كهه). ورواية الديوان: "ولا بكهامة".
([9]) لذي الرمة في ديوانه 505 واللسان (كبب، عرق، حمل). وصدره:
* توخاه بالأظلاف حتى كأنما *
([10]) في الأصل: "مكانه". وفي المجمل: "كأنه".
([11]) التكملة من المجمل.
([12]) ديوان الأعشى 43 واللسان (شرق).
([13]) البيت بتمامه كما في الديوان 19 واللسان (كتن):
هو الواهب المسمعات الشرو *** ب بين الحرير وبين الكتن
 ([14]) صواب إنشاده: "وحجت" بدل "عففت" كما في اللسان، وكما سبق في (حوج). وهو للكميت في اللسان (حوج، كدد). وصدره:
* غنيت فلم أرددكم عند بغية *
([15]) في الأصل: "ضرب من الصيقل"، صوابه في المجمل.
([16]) للأعشى في ديوانه 71 واللسان (كرر). وفي الديوان: "وأهلي فداؤك عند النّزال" وفي اللسان: "فأهلي الفداء غداة".
([17]) البيت ملفق من بيتين، أحدهما في اللسان (خنف)، وسبق أيضاً في (خنف) وهو:
على كالخنيف السحق يدعو به الصدى *** له قلب عفى الحياض أجون
          والآخر لكثير، وأنشده في اللسان (كرر). وعجزه في إصلاح المنطق 104، 145 وهو:
ومادام غيث من تهامة طيب *** به قلب عادية وكرار
 ([18]) ديوان النابغة 64 واللسان (كدن، كرر، أضا). ويروى: "وأشعرن"، ويروى: "صافيات" بالصاد المهملة.
([19]) كذا أورد هذه الكلمة في غير مادتها، وصنع كذلك في المجمل، وحقها مادة (كرك).
([20]) في الأصل: "أي فعيل".
([21]) في المجمل: "وبكرة كزة: شديدة الصرير. وفرس كزة: قصيرة".
([22]) كذا ورد إنشاده. والسكر، بالتحريك: الخمر، أو النبيذ، أو شراب يتخذ من التمر والكشوت والآس. ورواية اللسان (كسس): "ومن خمر". والبيت لأبي الهندي.
([23]) لرؤبة في اللسان (كظظ)، وليس في ديوانه. وقبله:
* إنا أناس نلزم الحفاظا *
([24]) التكملة من المجمل. وانظر الجمهرة (1: 113).
([25]) كذا ورد في الأصل. والذي في ديوان رؤبة 106:
قد كف عن حائره بعد الدفق *** في حاجر كعكعه عن البثق
 ([26]) في الأصل: "وكففته"، صوابه في المجمل.
([27]) بعده في الأصل: "لأنها مكفوفة"، كلام مقحم.
([28]) تكملة يقتضيها الكلام. وفي المجمل: "نحو كفة الرمل والثوب".
([29]) في الأصل: "الرمث".
([30]) صدره كما في اللسان (كفف):
* إذا رمقته من معد عمارة *
([31]) صدره كما في ديوان حميد 56، واللسان (كفف):
* ظللنا إلى كهف وظلَّت ركابنا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الكاف** وما بعدها في الثنائي أو المطابق)
(**كل**)  **الكاف** ve **اللام** üç sahih asıldır. Birincisi keskinliğin zıddına delâlet eder, ikincisi bir şeyi bir şeyle kuşatmaya delâlet eder, üçüncüsü organlardan bir organdır.
Birincisi: **كَلَّ** kılıç **يكِلُّ** **كُلُولاً** ve **كَلّةً**([1]). **الكليل**: keskinliği körelen kılıç; onun ağzı **يكِلُّ**. Bazen masdarda **كَلالةً** da derler. Aynı şekilde **اللِّسان** ve **الطَّرف** için: iki **الكليلان**. Ve denir: **أكَلَّ** kavim, develeri **كَلَّت** olduğu zaman. Ve falan **كَلَّلَ** etti; **نَكَل** gibi. Bir topluluk dedi ki: **كَلَّلَ**: taşıdı; bu birincinin zıddıdır; belki de zıt anlamlılardan olmasıdır. باب’dan: **الكَلُّ**: bakmakla yükümlü olunanlar. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وهُوَ **كَلٌّ** عَلَى مَوْلاَهُ﴾ [النحل 76]. Ve denir: **الكَلُّ**: yetim; döndürülmesi sebebiyle böyle adlandırıldı. **الإكليل**: ayın menzillerinden bir menzil; bu teşbih üzerinedir. Ve **الإكليل**: bulut; mekânı dolaşır. Muhammed b. Yezîd dedi ki: **الإكليل** başı kuşatması sebebiyle adlandırıldı. **الكَلالة**’ya gelince, Muhammed dedi ki: **الكلالةُ** mirasçı erkeklerdir; bir bedevînin dediği gibi: “Malım çoktur([2]); ve beni **كَلالَةٌ** miras alır; nesebleri gevşek (uzak)tır.” Dedi ki: O, **تَكَلَّلَه** nesebinden bir masdardır; yani ona meyletti, ona yönelip sarıldı; böylece masdar ile adlandırdılar. Âlimler **الكلالة** hakkında birbirine yakın sözler söylerler. Dediler ki: **الكلالة**: uzak amcaoğulları; İbnü’l-A‘râbî böyle dedi. İlim ehlinin ondan başkası ise, Züheyr’in Câbir b. Âmir’den rivayet ettiğine göre: Ebû Bekir “Kim ölür de çocuğu ve babası olmazsa, onun vârisleri **كَلالة**’dır” dediğinde, Ali bundan feryat etti([3]), sonra onun sözüne döndü. el-Müberred dedi ki: Çocuk **الكلالة**’dan dışarıdır. Dedi ki: Araplar der: “Ona **كَلالةً** mirasçı olmadı”; yani ona yan taraftan (dolaylı) değil, yakınlık ve hak ediş yoluyla mirasçı olmadı; Ferazdak’ın dediği gibi:
ورِثتم قناةَ المُلك غيرَ كلالةٍ *** عن ابْنَيْ منافٍ عبدِ شمس وهاشمِ([4])
Diğerine gelince: **الكَلكَل** göğüstür. Muhtemeldir ki bu, kendisinden önce olana hamledilmiştir; sanki göğüs, altındakine atfedilmiştir.
باب’dan şâz olanlardan: **الكُلْكُل**: kısa. Ve kadın **انكلّت** oldu; güldüğü zaman **تَنْكَلُّ**. **كُلّ**’e gelince: o, kuşatmaya konulmuş bir isimdir; daima kendisinden sonrakine izafe edilir. “**الكُلّ**” ve “**قام الكُلّ**” sözleri hatadır; Araplar bunu bilmez.

(**كم**)  **الكاف** ve **الميم** bir tek asıldır; bir kılıf ve örtüye delâlet eder. Bundan: **الكُمَّة**; o, külâhtır. Ve ondan denir: adam **تكمَّمَ** etti, ve **تكمكم** etti. Ve bundan hadîs: “Ömer, **مُتَكَمْكِمَةً** bir câriye gördü.” Ve **الكُمّ**: gömleğin kolu; ondan denir: **كَمَمْتُهُ**([5]), yani ona iki kol yaptım. Ve **الكِمُّ**: hurma tomurcuğunun kabı; çoğulu **الأكمام**. Allah سبحانه dedi ki: ﴿والنَّخْلُ ذاتُ **الأكْمام**﴾ [الرحمن 11]. Ebû Ubeyd dedi ki: **أكِمَّةٌ** ve **أكامِيم**. Ve denir: **كَمّ** fidanı; ona acıdığı zaman, güçleninceye kadar örtülür. Ve **الأكاميم**: çiçeğin örtüleridir. باب’dan: **الكَمكام**: yaratılışı (bedeni) toplanmış olan.

(**كن**)  **الكاف** ve **النون** bir tek asıldır; örtmeye yahut korumaya delâlet eder. Denir: **كنَنْتُ** şeyi onun **كِنِّهِ** içinde; onu içine koyduğum ve koruduğum zaman. Ve **أكننتُ** şeyi: onu gizledim. Ve bilinen **الكِنانة**; bu kıyastır. باب’dan: **الكُنَّة**; kanat gibi, adam onu duvarından çıkarır; o, perde gibidir. Ve باب’dan: **الكانون**; çünkü altındakini örter. Bazen ağır adamı **كانوناً** diye adlandırdılar. Hutay’e dedi ki:
أغِرْبالاً إذا استُودِعْتِ سِرَّاً *** وكانوناً على المتحدِّثينا([6])
**الكَنَّةُ**’ya gelince: bu asıldan şâzdır; denir ki o, oğlun karısıdır. Dedi ki:
إن لنا لَكَنَّهْ *** سِمْعَنَّةً نِظْرَنَّهْ([7])

(**كه**)  **الكاف** ve **الهاء**’da, hikâyeye benzeyenden başka dilden bir şey yoktur. Denir: sarhoş **كَهَّ** etti; onu koklattığında, yüzüne **كَهَّ** etti. Bu bir şey değildir. Ve derler: aslan kükremesinde **كهكه** etti. Sonra derler: erkeklerden **الكَهَكاهُ**: zayıf. Ve okurlar:
ولا كَهْكَاهة بَرَمٌ *** إذا ما اشتدَّتِ الحِقَبُ([8])
Benim yanımda onların “o zayıftır” sözünün bir mânası yoktur. Bu, mecaz gibidir; ancak murad, dilencisinin yüzüne **يَكُهُّ** etmesidir. Bütün باب birdir.

(**كو**)  **الكاف** ve illetli harf, bir önceki باب’a yakındır; [onda] ancak onların “onu ateşle dağladı: **كواه** بالنّار **يَكويه**” sözleri vardır. Bunu ödünç alırlar da derler: “Onu gözüyle dağladı: **كواه بعينه**”; yani ona bakışı keskinleştirdi. Ve ben câriye ile ısınıyorum: **لأتكَوَّى بالجارية**; yani onunla ısınıyorum. Ve **الكوَّة** bilinir.
Ve **الكَأْكَأَة**: geri çekilme; ve toplanma da denir.

(**كب**)  **الكاف** ve **الباء** sahih bir asıldır; toplama ve toplanmaya delâlet eder; ondan [hiçbir şey] şâz olmaz. Kumdan toplanana **كُباب** denir. Dedi ki:
* يُثِيرُ **الكُبابَ** الجَعْدَ عن مَتْن مَحْمِلِ([9]) *
Ve ondan: şeyi yüzüstü devirdim: **كَبَبْتُ** şeyi yüzü üzerine; onu **أكُبُّه** **كَبَّاً**. Ve falan işe yöneldi: **أكَبَّ** falan iş üzerine; onu yapar. Ve develer **تكبَّبت** oldu; zayıflıktan yahut hastalıktan yere serildikleri zaman. Ve **الكَبكبةُ**: bir şey, bir çukura atıldığında duruluncaya kadar yuvarlanıp dönmesidir; sanki([10]) [**تردّد**([11])] **الكبِّ** içinde. Ve denir: elbiseleri içinde **متكبكِباً** geldi; yani bürünmüş. Ve bundan: iplikten **الكُبَّة**. Ve باب’dan: suyun **كوكب**’i; o, onun çoğudur. Ve **الكبكبة**: atlardan bir topluluk. Ve **الكوكب** bu kıyasla **كوكب** diye adlandırılır.
Ebû Ubeyde dedi ki: Kavim her **كوكب**’in altına gitti; ayrıldıkları zaman. Ve çocuğa, ergenliğe yaklaştığında **كوكبٌ** denir; bu, yaratılışının toplanması sebebiyledir. Ve **الكَبَّةُ**: izdihamdır. Bahçenin çiçeğinin nuruna **كوكب** demelerine gelince, bu, ışık باب’ından teşbih üzerinedir. A‘şâ dedi ki:
يُضَاحِكُ الشَّمْسَ منها كوكب شَرِقٌ *** مُؤزَّرٌ بعميم النَّبْتِ مكتهلُ([12])
Aynı şekilde onların, ordunun parıltısına **كوكب** demeleri.

(**كت**)  **الكاف** ve **التاء**’da aslî bir dil yoktur; باب hikâye mecrasında yürür. **الكتيت**: genç devenin sesi; **الكَشِيش** gibi. Denir: **كَتَّ** **يَكِتّ**; ve adam öfkeden **كَتّ** etti. Ve **كَتِيت** tencerenin: kaynamasının sesi. Ve derler: sözü onun kulağına **كتَتُّ**. Ve gülmede **كتكت**: aşırıya gitti. Bunlar, bazısı bazısına benzeyen kelimelerdir. Sıhhattan ne kadar uzaktırlar. **الكَتَّان**’a gelince, belki de muarrebdir. A‘şâ onu hafifletti de dedi ki:
* بينَ الحريرِ وبينَ **الكَتَنْ**([13]) *

(**كث**)  **الكاف** ve **الثاء** sahih bir asıldır; toplanmaya delâlet eder; dalları azdır. **الكَثَّةُ**: toplanmış sakalın sıfatıdır; [o] **الكَثَث** ve **الكثَاثة**’si açık olandır. Ve ondan **الكثْكَث**: ince toprağın birikmişi. O, **الكِثكِثُ** de olur.

(**كح**)  **الكاف** ve **الحاء** bir şey değildir. Bazen derler: koyundan **الكُِحْكُِح**: yaşlı. Ve derler: **كُحٌّ** bir bedevî; **قُحّ** gibi.

(**كد**)  **الكاف** ve **الدال** sahih bir asıldır; şiddete ve sertliğe delâlet eder. Bundan: **الكَديد**; o, ayaklarla çiğnenmiş, ezilmiş ince topraktır; sonra buna kıyas edilir: **الكدُّ**; o, işte şiddet ve kazanç isteme ve talepte ısrardır. Ve denir: onu istemekle falanı **كَدَدْتُ**; yani onun üzerinde ısrar ettin ve ihtiyaç anında ona işaret ettin. Dedi ki:
* عَفَفْتُ ولم أكْدُدْكُمُ بالأصابع([14]) *
Ve باب’dan: **الكَدْكَدَةُ**: cilacının([15]) kılıcı parlatınca üzerine **المِدْوَسَ** vurması. Ve **الكُدَادة**: tencerenin altından, et suyundan kazınıp çıkarılan şey. Ve **بئرٌ كَدُودٌ**: suyu ancak güçlükle elde edilen kuyu. Ve **الكدكدة**: koşuda ağırlaşma. Ve **الكَدُّ**: havan gibi, içinde şeylerin dövüldüğü bir şey. Ve **الكُدَاد**: kendisine eşeklerin nisbet edildiği bir eşek; bu yüzden “**بَنات كُداد**” denir.

(**كذ**)  **الكاف** ve **الذال** tek bir kelimedir; o da **الكَذَّانُ**: sanki çamur parçası gibi yumuşak taşlar.

(**كر**)  **الكاف** ve **الراء** sahih bir asıldır; toplama ve tekrarlamaya delâlet eder. Bundan: **كَرَرت**; bu, ilk seferden sonra ona dönüşündür; bu, zikrettiğimiz tekrardır. Ve **الكرير**: boğazdaki hırıltı gibi; onu tekrarladığı için böyle adlandırıldı. Dedi ki:
فَنفسِي فداؤُك يومَ النِّزالِ *** إذا كانَ دعوَى الرِّجال الكريرا([16])
Ve **الكَرُّ**: bir iptir; kuvvetlerinin toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **الكُرُّ**: sudan birikinti; çoğulu **كِرار**. Dedi ki:
على كالخَنِيفِ السَّحقِ يدعو به الصَّدى *** له قُلُبٌ عاديَّةٌ وكِرارُ([17])
Ve باب’dan: **الكِركِرة**: devenin göğsünün değirmeni (sürtünme yeri). Ve **الكِركِرة**: insanlardan bir topluluk. Ve **الكَركرة**: rüzgârların bulutu çevirip dağıldıktan sonra onu toplaması. Nâbiga’nın sözüne gelince:
عُلِينَ بكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّة ***فهنَّ إضاءٌ ضَافياتُ الغلائلِ([18])
Onun Farsça olduğunu ve şiirine kattığını sanıyorum; bunu yaparlar. Ve derler ki **الكُرَّة**: zırhların onunla parlatıldığı kül; ve denir ki o, tezek kırıntısıdır. Ve bazen derler: onu bir şeyden **كَركرتُه**; yani onu alıkoydum. Mânâ ancak şudur: onu geri çevirdin ve ihtiyacını ilk anda gidermedin. Ve tavukla **كركرتُ**: ona bağırdım; bu, onunla bağırışı tekrarlaman sebebiyledir. Ve derler: **الكَرِك**([19]): ahmak yahut kızıl. Bu bir sözdür.

(**كز**)  **الكاف** ve **الزاء** sahih bir asıldır; sıkmaya ve büzülmeye delâlet eder. Bundan: **الكَزازة**: büzülme ve kuruluk. **رجلٌ كَزٌّ**: yani cimri([20]). Ve denir: şeyi **كَزَزْتُ**; onu daralttığın zaman; o, **مكزوز**dur. Ve **الكُزَاز**: şiddetli soğuktan ona arız olan bir hastalık. Onu, uzuvların büzülmesinden sayıyorum. Ve **بَكرة كزة**: yani kısa([21]).

(**كس**)  **الكاف** ve **السين** sahihdir; ancak lafızları azdır. Ondan sahih olan: **الكَسَس**; alt dişlerin alt çeneyle birlikte dışarı çıkmasıdır. **رجلٌ أكَسُّ**. Halîl’in kitabında böyledir. Başkası dedi ki: **الكَسَس**: dişlerin kısalığı. Bunun sonrası ise sözdür. Derler: **الكَسِيس**: taşlar üzerinde kurutulan et; sonra dövülür ve azık edinilir. Bunun içinde sahih olanlardan: **الكَسِيس**; o, mısırdan yapılan bir içecektir. Ve okurlar:
فإنْ تُسْقَ من أعشابِ وَجّ فإنّنا *** لنا العينُ تَجرِي من كَسِيسٍ ومن سَكَرْ([22])
Şiir sahihtir; belki kelime, Arapların sözlerinde ödünç aldıkları bazı dillerden bir dildir. **الكسكسة**’ye gelince: konuşmasında **الكاف**’ı **سين** yapan kimse hakkında türetilmiş bir kelimedir.

(**كش**)  **الكاف** ve **الشين** bir şey değildir. İçinde hikâye mecrasında yürüyen bir kelime vardır: genç devenin böğürmesine **الكشيش** denir. Ve **الكَشكشَة**: konuşmasında **الكاف**’ı **شين** yapan kimse hakkında türetilmiş bir kelimedir.

(**كص**)  **الكاف** ve **الصاد** bir kelimedir; güçten dolayı bükülmeye delâlet eder. Ve titremeye **كَصيص** denir. Ve **الكَصيصة**: avcının ağıdır.

(**كض**)  **الكاف** ve **الضاد**. Derler: **الكَضكضة** yürüyüşün süratidir.

(**كظ**)  **الكاف** ve **الظاء** sahih bir asıldır; alışkanlık kazanma, şiddet ve doluluğa delâlet eder. Bundan: savaşta **المُكَاظَّةُ**: şiddetli mümarese. Ve bu iş beni **كظَّني**.
Ve باب’dan: **الكَظْكظة** kırbanın dolması. Ve ondan: yemekten dolayı arız olan **الكِظَّة**. Ve denir: vadi suyla **اكتظَّ**; seliyle dolduğu zaman. Ve kavim **تكاظَّ** etti **كِظاظاً**: alışkanlık kazanma ve düşmanlıkta ölçüyü aştılar. Dedi ki:
* إذْ سئِمَتْ ربيعةُ الكِظاظا([23]) *

(**كع**)  **الكاف** ve **العين** sahih bir asıldır; hapsetmeye ve tutulmaya delâlet eder. Denir: **رجلٌ كَعٌّ** ve **كاعٌّ**; yani korkak. Ve korku onu işten **أكَعَّه** etti. [İbn Düreyd dedi ki: **كاعَ** denmez; avam onu söylese bile([24]); ancak **كَعَّ** denir.] Dedi ki:
*  كعكعهُ حائره عن الدَّقَقْ([25]) *

(**كف**)  **الكاف** ve **الفاء** sahih bir asıldır; sıkmaya ve büzülmeye delâlet eder. Bundan: insanın **الكَفُّ**’u; ona bu ad verildi, çünkü şeyi sıkar. Sonra dersin: falanı işten **كففت** ve onu **كفكَفتُه**([26]). Ve insanlardan isteyen adama denir: o **يَستكِفُّ** ve **يتكفَّف** eder. Asıl budur; sonra kelimeler arasında, mânânın bir kısmında ayrım yaparlar; kıyas birdir: Asma‘î derdi ki: Uzayan her şey **كُفّة**’dir; **الكاف**’ın dammesiyle([27]) [**نحو كُفّة**([28])] elbise ve benzeri; o, onun kenarıdır. Ona **كفّة** denmesi ancak, onun **مكفوفة** olmasındandır. Aynı şekilde kumun **كُفّة**’si([29]). Dedi ki: Daire olan her şey **كِفّة**’dir; terazi **كِفَّة**’si ve avcının **كِفَّة**’si gibi; o, onun ağıdır. İki kelime, Asma‘î’nin söylediği şeyde farklı olsa da, kıyasları birdir. **المكفوف**: kör. **الكِفَف**’e gelince, dövmede; o, onda bulunan dairelerdir. Ve denir: kavim bir şeyin etrafında **استكفَّ** etti; ona bakarak onun etrafında döndükleri zaman. İbn Mukbil dedi ki:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ([30]) *
Humeyd’in sözüne gelince:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ([31]) *
Bir topluluk dedi: onlar gözlerdir. Bir topluluk dedi: onlar toplanmış develerdir. Ve **الغُروب**: gölgelerdir. Ve şeyi **استكففتُ**: o, elini kaşlarının üzerine koymandır; güneşten gölgelenen kimse gibi, bir şeye bakar: onu görüyor mu? Ancak ona **استكفافاً** denmesi, avucunu kaşının üzerine koymasındandır. Ve derler: onu **كَفَّةً كَفَّةً** buldum; onu ansızın yakaladığın zaman; sanki avucun onun avucuna değdi. Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الكب: إسقاط الشيء على وجهه. قال عز وجل: ﴿فكبت وجوههم في النار﴾ [النمل/90]. والإكباب: جعل وجهه مكبوبا على العمل. قال تعالى: ﴿أفمن يمشي مكبا على وجهه أهدى﴾ [الملك/22] والكبكبة: تدهور الشيء في هوة. قال: ﴿فكبكبوا فيها هم والغاوون﴾ [الشعراء/94]. يقال كب وكبكب، نحو: كف وكفكف، وصر الريح وصرصر. والكواكب: النجوم البادية، ولا يقال: لها كواكب إلا إذا بدت. قال تعالى: ﴿فلما جن عليه الليل رأى كوكبا﴾ [الأنعام/76] وقال: ﴿كأنها كوكب دري﴾ [النور/35]، ﴿إنا زينا السماء الدنيا بزينة الكواكب﴾ [الصافات/6]، ﴿وإذا الكواكب انتثرت﴾ [الانفطار/2] ويقال: ذهبوا تحت كل كوكب (انظر: المجمل 3/766) : إذا تفرقوا، وكوكب العسكر: ما يلمع فيها من الحديد.

##### Türkçe

- **الكب**: şeyin yüzü üzerine düşürülmesi. Aziz ve celil şöyle dedi: ﴿فكبت وجوههم في النار﴾ [النمل/90]. Ve **الإكباب**: yüzünü iş üzerine yüzükoyun kılmak. Yüce şöyle dedi: ﴿أفمن يمشي مكبا على وجهه أهدى﴾ [الملك/22] ve **الكبكبة**: şeyin bir çukura yuvarlanıp düşmesi. Dedi: ﴿فكبكبوا فيها هم والغاوون﴾ [الشعراء/94]. Denir: **كب** ve **كبكب**; şu misal üzere: **كف** ve **كفكف**; ve rüzgârın **صر** etmesi ve **صرصر** etmesi. Ve **الكواكب**: görünen yıldızlar; ve onlara **كواكب** denmez, ancak göründükleri zaman. Yüce şöyle dedi: ﴿فلما جن عليه الليل رأى كوكبا﴾ [الأنعام/76] ve dedi: ﴿كأنها كوكب دري﴾ [النور/35]، ﴿إنا زينا السماء الدنيا بزينة الكواكب﴾ [الصافات/6]، ﴿وإذا الكواكب انتثرت﴾ [الانفطار/2] ve denir: “**ذهبوا تحت كل كوكب**” (bak: **المجمل** 3/766): ayrılıp dağıldıkları zaman. Ve **كوكب العسكر**: onda demirden parlayan şey.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَبَّهُ
1 كَبَّهُ ذ , aor. كَبُ٣َ , (inf. n. كَبٌّ, TA;) and كَبْكَبَهُ; (K, TA;) He inverted it, or turned it upside-down. (K.) ― -b2- كَبَّ الاـِنَآءَ, aor كَبُ٣َ , inf. n. كَبٌّ, [He inverted, or turned down, the vessel, so as to pour out its contents]: (TA:) he turned the vessel over upon its head. (Msb.) ― -b3- كَبَّ القَصْعَةَ He turned over the wooden bowl upon its face. (TA.) ― -b4- كَبَّهُ, (K,) or كبّه لِوَجْهِهِ, (S,) [or عَلَى وَجْهِهِ (see 4),] and ↓ اكبّه (K) and ↓ كَبْكَبَهُ, (S, K,) He prostrated him; threw him down upon his face. (S, K.) [One says,] كَبَّ اللّٰهُ عَدُوَّ المُسْلِمِينَ [May God overthrow, or prostrate, the enemy of the Muslims!]: but one should not say ↓ اكبّ. (S.) See also 4. ― -b5- He cut, or wounded, a camel in the legs. (TA.) -A2- كَبَّ, (aor. كَبُ٣َ , inf. n. كَبُّ, TA,) (tropical:) He [convolved, or glomerated, thread, and likewise hair (see فَلِيلٌ), or he] made thread [&c.] into كُبَب [or balls]: (S, K:) or into a كُبَّة [or ball]. (ISd.) [The verb is used in the present day to signify He wound thread into a ball, or balls.] See 5. -A3- كَبَّ, [aor., app., كَبِ٣َ ,] He, or it, was weighty, or heavy. (K.) See كُبَّةٌ -A4- He kindled, or set on fire, كُبّ, which is [a plant, or tree, of the kind called] حَمْض. (AA, K.)

كبّب
2 كبّب ذ , inf. n. تَكْبِيبٌ, (tropical:) He made كَبَاب, or meat cut up, &c. (K.)

4 أَكْبَ٣َ See 1. -A2- اكبّ He bent his head down towards the ground; [as also اـِلَى الأَرْضِ ↓ انكبّ, occurring in the TA, art برز;] bent himself down; stooped. (TA.) [See Kur, lxvii, 22.] ― -b2- اكبّ, (K,) or اكبّ عَلَى وَجْهِهِ, (S) and ↓ انكبّ, (TA,) quasi-pass. of كَبَّ; He fell prostrate or prone; fell upon his face: (S, K:) the former verb extr. with respect to analogy, (S,) [as quasipass. of كَبَّ: see أَحْجَمَ, and أَحْنَجَ]: [and ↓ كَبَّ, aor., app., كَبِ٣َ , inf. n. كَبٌّ, he fell, having stumbled: for] كَبٌّ is the contr. of اِنْتِعَاشٌ. (S, art. تعش.) ― -b3- اكبّ لَهُ (i. e., لِلشَّىْءِ, TA) i. q. تَحَانَى (as in some copies of the K) or تَجَانَأَ (as in others): the latter [meaning He bent down towards it] is probably the correct reading. (TA.) -A3- اكبّ عَلَيْهِ, (i. e., على الشَّىْءِ, TA,) and ↓ انكبّ, (assumed tropical:) He fell to, or set about, doing it. (K.) اكبّ على الأَمْرِ يَفْعَلُهُ, and ↓ انكبّ, [He fell to, or set about, the thing, to do it]. (S.) -A4- اكبّ عَلَيْهِ, (i. e., على عَمَلٍ, TA,) and ↓ انكبّ, (tropical:) He kept, or adhered, to it; (K;) i. e., to a work. (TA.)

تكبّبت الاـِبِلُ
5 تكبّبت الاـِبِلُ ذ The camels were prostrated by disease (S, K) or emaciation. (S.) -A2- تكبّب (tropical:) It (sand) became contracted (by reason of its moisture, TA,) into a compact mass: (S:) or became moist, and, in consequence, compact: whence كُبَّةُ غَزْلٍ [a ball of spun thread], as indicated by Z in the A. (TA.) ― -b2- تكبّب (tropical:) He wrapped himself up in his garment: (A:) [as also ↓ تكبكب: ex.] جَاءَ مُتَكَبْكِبًا فِى ثِيَابِهِ He came wrapped up in his garment. (S.)

تكابّوا عَلَيْهِ
6 تكابّوا عَلَيْهِ ذ (tropical:) They pressed together, or crowded together, upon it. (TA.) [See تَّكَاتُّوا, in art. كت.]

انكبّ
7 انكبّ ذ It (a jug, or the like) was, or became, inverted, or turned down, so as to pour out its contents. (IB, in TA, voce غَرَبٌ.) ― -b2- See 4, in five places.

كَبْكَبَهُ
R. Q. 1 كَبْكَبَهُ ذ He turned him over, one part upon another: or threw him from the top of a mountain or wall. (TA.) See 1, in two places. ― -b2- كَبْكَبَهُ, inf. n. كَبْكَبَةٌ, He threw him into a deep place, or hollow. (K.) فَكُبْكِبُوا فِيهَا [Kur, xxvi, 9 4,] And they shall be thrown prostrate therein: [i. e., into the fire of hell:] (S:) or they shall be collected together and thrown down into it, namely, the abyss of hell-fire: (Lth:) lit., they shall be thrown so as to turn over and over until at length they come to a stop therein: (TA:) or they shall be thrown into it, one upon another: (Zj:) or they shall be collected together therein. (TA.) ― -b3- كبكب المَالَ He collected together, and brought or put back, the extremities of what was scattered of the wealth or property: [meaning, he collected the camels &c. by driving together those that were dispersed:] like كَمْهَلَهُ and دَبْكَلَهُ &c. (L.)

تَكَبْكَبُوا
R. Q. 2 تَكَبْكَبُوا ذ (tropical:) They collected themselves together. (TA.) ― -b2- See 5.

كُبٌّ
كُبٌّ ذ , [coll. gen. n., A plant or tree, of the kind called] حَمْض; (K;) a kind of tree excellent for kindling, the leaves of which make the tails of horses beautiful and long; it has joints and thorns, and grows in fine, or soft, and plain soil: n. un. with ة: or, accord. to some, it is [a plant, or tree,] of the kind called نَجِيلُ الفَلَاةِ: but IAar says, among the [plants, or trees, called] حَمْض, are the نجيل and the كبّ. (TA.)

كَبَّةٌ
كَبَّةٌ ذ and ↓ كُبَّةٌ A charge, an assault, or an onslaught, in war. (K) [And] كَبَّةٌ (S, K) and ↓ كُبَّةٌ (K) A single impetus [in some copies of the S, دَفْعَة; in others, and in my copies of the K, دُفْعَة: I prefer the former reading:] in fighting and in running [in the CK, والجَرْىُ, which is doubtless a mistake]: (S, K:) and vehemence thereof. (TA.) ― -b2- كَبَّةٌ and ↓ كُبَّةٌ A collision between two troops of horses: in the K, بِيْنَ الجَبَلَيْنِ; but correctly, بَيْنَ الخَيْلَيْنِ, as in other lexicons. (TA.) ― -b3- كَبَّةٌ (S, K) and ↓ كُبَّةٌ (K) A letting loose, or setting free, horses, (S, K,) upon the race-course, or field, to run, or to charge. (S.) [This is evidently meant in the S as an explanation of the words rendered here “ a single impetus ” &c.] ― -b4- كَبَّةٌ (S, K) and ↓ كُبَّةٌ (K) The vehemence and assault [in some copies of the S, دَفْعَة: in others, and in my copies of the K, دُفْعَة: I prefer the former reading:] of winter. (S, K) ― -b5- كَبَّةُ النَّارِ A dash, or dashing of the fire [of hell]. (TA.) -A2- كَبَّةٌ and ↓ كُبَّةٌ and ↓ كَبْكَبَةٌ and ↓ كِبْكِبَةٌ and ↓ كِبْكِبٌ or (accord. to the TA) ↓ كَبْكَبٌ, A throwing into a deep place, or hollow. (K.) See كَبْكَبَ. -A3- See also كُبَّةٌ.

كُبَّةٌ
كُبَّةٌ ذ : see كَبَّةٌ passim. -A2- الكبّ [a mistranscription for الكُبَّةُ, as is shown by the next sentence,] What is collected together, of dust, or earth, and of other things. (TA [See also سَفَاةٌ, voce سَفًا.] ― -b2- Hence, (TA,) كُبَّةٌ (tropical:) A جَرَوْهَق (which is not an Arabic word, TA, [but arabicized, from the Persian كُرُوهَهْ guróhah, signifying a ball] of spun thread: (S, K:) or such as is collected together, [or convolved, so as to form a ball,] of spun thread: (TA: [see 5:]) pl. كُبَبٌ. (S, K.) [And it is likewise of hair: see فَلِيلٌ.] ― -b3- [Hence,] كُبَّةٌ (S, K) and ↓ كُبْكُبَةٌ (S) or ↓ كَبْكَبَةٌ (K) (tropical:) A company, congregated body, or troop, (K,) of horses, (S,) or of men. (TA.) كبكبةٌ مِنْ بَنِى اـِسْرَائِيلَ A company of the Children of Israel. (TA, from a trad.) كُبَّةُ السُّوقِ The company of the market: said in a trad. to be the company of Satan. (TA.) رَمَاهُمْ بِكُبَّتِهِ [He threw upon them] his troop, or company. (TA.) See also below. ― -b4- A herd of great camels. (K.) اـِنَّكَ لَكَالبَائِعٍ الكُبَّةَ بِالهُبَّةِ Verily thou art like the seller of a herd of great camels for wind. A proverb, thus related by AZ: but, as related by some, الكبة بالهبة, without teshdeed: see arts. كبو and هبو. (TA.) ― -b5- كُبَّةُ الخَيْلِ The greater number, or main part, of the troop of horses. (Th.) ― -b6- I. q. عِيَالٌ: so in the phrase عَلَيْهِ كبّةٌ [He has a family, or household, dependant upon him]. (TA.) ― -b7- كُبَّةٌ (K) and ↓ كَبَّةٌ (S, K) (tropical:) A pressing, or crowding, together. (S, K.) -A3- كُبَّةٌ Weight. (K.) So in the saying رَمَاهُمْ بِكُبَّتِهِ [He threw upon them his weight]. (TA.) (But see above.) And أَلْقَى عَلَيْهِ كُبَّتَهُ He threw his weight upon him. (TA.)

كَبَابٌ
كَبَابٌ ذ i. q. طَبَاهَجٌ; (S;) i. e., (TA,) (tropical:) Flesh-meat cut up [into small pieces] (K) and roasted, or broiled; or thrown upon burning coals: (TA:) [small morsels of meat, generally mutton or lamb, roasted on skewers]. Asserted by El-Khafájee to be Persian; and thought to be so by Yaakoob. (TA.)

كُبَابٌ
كُبَابٌ ذ A large number of camels or of sheep or goats. (K.) Also used as an epithet: ex. نَعَمٌ كُبَابٌ Camels, or camels and sheep or goats, so numerous that one mounts upon another. (TA.) نَعَمٌ كُبَاكِبٌ Many camels, or camels and sheep or goats. (TA.) See also كُثَابٌ -A2- Dust; earth. (K.) ― -b2- Adhesive mud; or clay. (K.) ― -b3- Moist earth. (K.) ― -b4- An abundance of moist, or soft, earth, that cleaves together. (TA.) ― -b5- Sand that is contracted (by reason of its moisture, TA,) into a compact mass: (S:) sand that has become moist, and, in consequence, compact. (TA.)

كَبَابَةٌ
كَبَابَةٌ ذ A certain medicine (S, K) of China: (K:) [cubeb, or piper cubebae.]

كِبْكِبٌ
كِبْكِبٌ ذ and كَبْكَبٌ, see كَبَّةٌ -A2- A certain game (K) of the Arabs. (TA.)

كُبْكُبٌ
كُبْكُبٌ ذ and كُبَاكِبُ A man (TA) of compact (and strong, TA,) make: pl. كَبَاكِبُ. (K.)

كَبْكَبَةٌ
كَبْكَبَةٌ ذ and كِبْكِبَةٌ, see كُبَّةٌ.

كُبْكُبَةٌ
كُبْكُبَةٌ ذ see كُبْكُوبٌ.

كَبْكَابٌ
كَبْكَابٌ ذ An excellent kind of thick dates. (K.)

كُبْكُوبٌ
كُبْكُوبٌ ذ and كُبْكُوبَةٌ and ↓ كُبْكُبَةٌ A closely congregated body of men. (K.)

كَبْكَابَةٌ
كَبْكَابَةٌ ذ A fat woman. (K.)

رَجُلٌ أَكَبُّ
رَجُلٌ أَكَبُّ ذ A man who is constantly stumbling. (TA.)

مِكَبٌّ
مِكَبٌّ ذ and ↓ مِكْبَابٌ One who looks much towards the ground. (K.)

مُكَبَّبَةٌ
مُكَبَّبَةٌ ذ A dust-coloured wheat, with thick ears, (K,) like small birds, and a thick straw, the eaters of which [namely the straw, a common fodder in Arabia,] do not become brisk, or sprightly. (TA.)

مِكْبَابٌ
مِكْبَابٌ ذ see مِكَبٌّ.

##### Türkçe

**كَبَّهُ**
1 **كَبَّهُ** ذ, muzâri‘i **كَبُ٣َ**, (mastarı **كَبٌّ**, TA;) ve **كَبْكَبَهُ**; (K, TA;) Onu ters çevirdi, yahut başaşağı çevirdi. (K.) ― -b2- **كَبَّ الاـِنَآءَ**, muzâri‘i **كَبُ٣َ**, mastar **كَبٌّ**, [içindekini dökmek için kabı ters çevirdi, yahut aşağı çevirdi]: (TA:) kabı başı üzerine çevirdi. (Msb.) ― -b3- **كَبَّ القَصْعَةَ** Tahta çanağı yüzü üzerine çevirdi. (TA.) ― -b4- **كَبَّهُ**, (K,) yahut **كبّه لِوَجْهِهِ**, (S,) [yahut **عَلَى وَجْهِهِ** (bk. 4),] ve ↓ **اكبّه** (K) ve ↓ **كَبْكَبَهُ**, (S, K,) Onu secde ettirdi; onu yüzü üzerine yere attı. (S, K.) [Denir ki,] **كَبَّ اللّٰهُ عَدُوَّ المُسْلِمِينَ** [Allah Müslümanların düşmanını devirsin, yahut yüzüstü yere sersin!]: fakat ↓ **اكبّ** denmemelidir. (S.) 4’e de bak. ― -b5- Devenin bacaklarından kesti, yahut yaraladı. (TA.) -A2- **كَبَّ**, (muzâri‘i **كَبُ٣َ**, mastarı **كَبُّ**, TA,) (mecaz:) O [ipliği, ve aynı şekilde kılı (bk. **فَلِيلٌ**), yumak yaptı; yahut] ipliği [&c.] **كُبَب** [yahut yumaklar] hâline getirdi: (S, K:) yahut bir **كُبَّة** [yahut yumak] hâline. (ISd.) [Fiil günümüzde ipliği bir yumağa, yahut yumaklara, sarmak mânasında kullanılır.] 5’e bak. -A3- **كَبَّ**, [muzâri‘i, görünüşe göre, **كَبِ٣َ**,] O, yahut o (şey), ağır oldu. (K.) **كُبَّةٌ**’ye bak. -A4- **كُبّ**’u tutuşturdu, yahut ateşe verdi; o, **حَمْض** denilen [cins]tendir. (AA, K.)

**كبّب**
2 **كبّب** ذ, mastarı **تَكْبِيبٌ**, (mecaz:) **كَبَاب** yaptı; yahut doğranmış et, &c. yaptı. (K.)

4 **أَكْبَ٣َ** 1’e bak. -A2- **اكبّ** Başını yere doğru eğdi; [TA’da برز maddesinde geçen **اـِلَى الأَرْضِ ↓ انكبّ** de böyledir;] kendini eğdi; çömeldi. (TA.) [Kur’ân, lxvii, 22’ye bak.] ― -b2- **اكبّ**, (K,) yahut **اكبّ عَلَى وَجْهِهِ**, (S) ve ↓ **انكبّ**, (TA,) **كَبَّ**’nin sanki edilgeni; Yüzüstü düştü; yüzü üzerine düştü: (S, K:) birinci fiil kıyasa göre dışarıdır, (S,) [**كَبَّ**’nin sanki edilgeni olarak: **أَحْجَمَ** ve **أَحْنَجَ**’a bak]: [ve ↓ **كَبَّ**, muzâri‘i, görünüşe göre, **كَبِ٣َ**, mastarı **كَبٌّ**, sendeleyerek düştü: zira] **كَبٌّ**, **اِنْتِعَاشٌ**’un zıddıdır. (S, تعش md.) ― -b3- **اكبّ لَهُ** (yani, **لِلشَّىْءِ**, TA) K’daki bazı nüshalarda **تَحَانَى**’nın aynısıdır yahut diğerlerinde **تَجَانَأَ**’nın: ikincisi [“ona doğru eğildi” mânasında] muhtemelen doğru kıraattir. (TA.) -A3- **اكبّ عَلَيْهِ**, (yani, **على الشَّىْءِ**, TA,) ve ↓ **انكبّ**, (varsayılan mecaz:) Ona girişti, yahut onu yapmaya koyuldu. (K.) **اكبّ على الأَمْرِ يَفْعَلُهُ**, ve ↓ **انكبّ**, [işe girişti, onu yapmak üzere koyuldu]. (S.) -A4- **اكبّ عَلَيْهِ**, (yani, **على عَمَلٍ**, TA,) ve ↓ **انكبّ**, (mecaz:) Ona devam etti, yahut ona yapıştı; (K;) yani bir işe. (TA.)

**تكبّبت الاـِبِلُ**
5 **تكبّبت الاـِبِلُ** ذ Develer hastalık sebebiyle (S, K) yahut zayıflık sebebiyle yüzüstü yere kapandı. (S.) -A2- **تكبّب** (mecaz:) O (kum) nemi sebebiyle (TA,) büzülüp sıkı bir kütle hâline geldi: (S:) yahut nemlendi ve bunun sonucu olarak sıkılaştı: buradan **كُبَّةُ غَزْلٍ** [eğrilmiş iplik yumağı], A’da Z’nin işaret ettiği üzere. (TA.) ― -b2- **تكبّب** (mecaz:) Elbisesine büründü: (A:) [↓ **تكبكب** de böyledir: örn.] **جَاءَ مُتَكَبْكِبًا فِى ثِيَابِهِ** Elbisesine bürünmüş olarak geldi. (S.)

**تكابّوا عَلَيْهِ**
6 **تكابّوا عَلَيْهِ** ذ (mecaz:) Üzerine sıkıştılar, yahut üzerine üşüştüler. (TA.) [كت maddesinde **تَّكَاتُّوا**’ya bak.]

**انكبّ**
7 **انكبّ** ذ O (ibrik, yahut benzeri) içindekini dökmek için ters çevrildi, yahut aşağı çevrildi. (IB, TA’da **غَرَبٌ** maddesinde.) ― -b2- 4’e, beş yerde, bak.

**كَبْكَبَهُ**
R. Q. 1 **كَبْكَبَهُ** ذ Onu devirdi; bir kısmını diğer kısmı üzerine çevirdi: yahut onu bir dağın yahut duvarın tepesinden aşağı attı. (TA.) 1’e, iki yerde, bak. ― -b2- **كَبْكَبَهُ**, mastarı **كَبْكَبَةٌ**, Onu derin bir yere, yahut çukura attı. (K.) **فَكُبْكِبُوا فِيهَا** [Kur’ân, xxvi, 94,] Ve orada yüzüstü atılacaklardır: [yani cehennem ateşine:] (S:) yahut bir araya toplanıp içine, yani cehennem ateşinin uçurumuna, atılacaklardır: (Lth:) lafzen, dönüp duracak şekilde atılacaklar, nihayet orada duracaklar: (TA:) yahut içine, biri diğerinin üzerine, atılacaklardır: (Zj:) yahut orada bir araya toplanacaklardır. (TA.) ― -b3- **كبكب المَالَ** Malın, yahut mülkün, dağılmış olanının uçlarını bir araya topladı ve getirdi yahut geri koydu: [yani, dağılmış olanları bir araya sürerek develeri &c. topladı:] **كَمْهَلَهُ** ve **دَبْكَلَهُ** &c. gibi. (L.)

**تَكَبْكَبُوا**
R. Q. 2 **تَكَبْكَبُوا** ذ (mecaz:) Kendi kendilerini bir araya topladılar. (TA.) ― -b2- 5’e bak.

**كُبٌّ**
**كُبٌّ** ذ, [cins isim, **حَمْض** denilen türden] bir bitki yahut ağaç; (K;) tutuşturmak için mükemmel bir ağaç türü; yaprakları atların kuyruklarını güzel ve uzun yapar; boğumları ve dikenleri vardır; ince, yahut yumuşak ve düz toprakta biter: tekili ة ile: yahut bazılarına göre o, **نَجِيلُ الفَلَاةِ** denilen türdendir: fakat IAar der ki, **حَمْض** denilenler arasında **نجيل** ve **كبّ** vardır. (TA.)

**كَبَّةٌ**
**كَبَّةٌ** ذ ve ↓ **كُبَّةٌ** Savaşta bir hücum, bir saldırı, yahut bir baskın. (K) [Ve] **كَبَّةٌ** (S, K) ve ↓ **كُبَّةٌ** (K) Dövüşte ve koşmada tek bir itiş [S’nin bazı nüshalarında **دَفْعَة**; diğerlerinde ve K’nın nüshalarımda **دُفْعَة**: birincisini tercih ederim:] (S, K:) ve bunun şiddeti. (TA.) ― -b2- **كَبَّةٌ** ve ↓ **كُبَّةٌ** İki at birliği arasında çarpışma: K’da **بِيْنَ الجَبَلَيْنِ**; fakat doğru olan, diğer sözlüklerde olduğu gibi, **بَيْنَ الخَيْلَيْنِ**’dir. (TA.) ― -b3- **كَبَّةٌ** (S, K) ve ↓ **كُبَّةٌ** (K) Atları yarış yerine yahut meydana koşmak, yahut hücum etmek üzere salıverme. (S.) [Bu, S’de burada “tek bir itiş” &c. diye çevrilen sözlerin açıklaması olarak kastedilmiş görünmektedir.] ― -b4- **كَبَّةٌ** (S, K) ve ↓ **كُبَّةٌ** (K) Kışın şiddeti ve saldırısı [S’nin bazı nüshalarında **دَفْعَة**; diğerlerinde ve K’nın nüshalarımda **دُفْعَة**: birincisini tercih ederim:] (S, K) ― -b5- **كَبَّةُ النَّارِ** Ateşin [cehennem ateşinin] bir savuruşu, yahut savurması. (TA.) -A2- **كَبَّةٌ** ve ↓ **كُبَّةٌ** ve ↓ **كَبْكَبَةٌ** ve ↓ **كِبْكِبَةٌ** ve ↓ **كِبْكِبٌ** yahut (TA’ya göre) ↓ **كَبْكَبٌ**, Derin bir yere, yahut çukura, atma. (K.) **كَبْكَبَ**’a bak. -A3- **كُبَّةٌ**’ye de bak.

**كُبَّةٌ**
**كُبَّةٌ** ذ: **كَبَّةٌ**’ye, her yerde, bak. -A2- **الكبّ** [bir yanlış yazımdır; bir sonraki cümleden **الكُبَّةُ** olduğu anlaşılır,] Tozdan yahut topraktan ve başka şeylerden bir araya toplanmış olan. (TA [**سَفَاةٌ**’ya da, **سَفًا** maddesinde, bak.] ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) **كُبَّةٌ** (mecaz:) Eğrilmiş ipliğin bir **جَرَوْهَق**’ı (bu Arapça bir kelime değildir, TA, [Farsça **كُرُوهَهْ** guróhah’tan Arapçalaştırılmıştır; “yumak” mânasındadır]) : (S, K:) yahut eğrilmiş iplikten bir araya toplanmış olan, [yahut sarılıp yumak hâline getirilmiş olan]: (TA: [5’e bak:]) çoğulu **كُبَبٌ**. (S, K.) [Ve aynı şekilde kıldandır: **فَلِيلٌ**’e bak.] ― -b3- [Bundan dolayı,] **كُبَّةٌ** (S, K) ve ↓ **كُبْكُبَةٌ** (S) yahut ↓ **كَبْكَبَةٌ** (K) (mecaz:) Atlardan (S,) yahut adamlardan (TA,) bir topluluk, toplanmış cemaat, yahut bölük. (K.) **كبكبةٌ مِنْ بَنِى اـِسْرَائِيلَ** İsrailoğullarından bir topluluk. (TA, bir rivayetten.) **كُبَّةُ السُّوقِ** Pazarın topluluğu: bir rivayette şeytanın topluluğu olduğu söylenmiştir. (TA.) **رَمَاهُمْ بِكُبَّتِهِ** Onların üzerine kendi bölüğünü, yahut topluluğunu, attı. (TA.) Aşağıya da bak. ― -b4- Büyük develerden bir sürü. (K.) **اـِنَّكَ لَكَالبَائِعٍ الكُبَّةَ بِالهُبَّةِ** Şüphesiz sen, büyük develer sürüsünü rüzgâr karşılığında satan gibisin. AZ’nin böyle rivayet ettiği bir darb-ı meseldir: fakat bazılarınca **الكبة بالهبة**, teşdidsiz, rivayet edilmiştir: **كبو** ve **هبو** maddelerine bak. (TA.) ― -b5- **كُبَّةُ الخَيْلِ** At birliğinin daha büyük kısmı, yahut ana kısmı. (Th.) ― -b6- **عِيَالٌ** ile aynı: şu ibarede böyledir: **عَلَيْهِ كبّةٌ** [Onun üzerinde (geçindirdiği) bir aile, yahut hane halkı, vardır]. (TA.) ― -b7- **كُبَّةٌ** (K) ve ↓ **كَبَّةٌ** (S, K) (mecaz:) Sıkıştırma, yahut kalabalıklaşma. (S, K.) -A3- **كُبَّةٌ** Ağırlık. (K.) Şu sözde böyledir: **رَمَاهُمْ بِكُبَّتِهِ** [Onların üzerine ağırlığını attı]. (TA.) (Fakat yukarıya bak.) Ve **أَلْقَى عَلَيْهِ كُبَّتَهُ** Ağırlığını onun üzerine attı. (TA.)

**كَبَابٌ**
**كَبَابٌ** ذ **طَبَاهَجٌ** ile aynı; (S;) yani, (TA,) (mecaz:) küçük parçalara doğranmış et (K) ve kızartılmış yahut közlenmiş; yahut yanan kömürlerin üzerine atılmış: (TA:) [genellikle koyun yahut kuzu etinden küçük lokmalar, şişlerde kızartılmış]. El-Khafájee tarafından Farsça olduğu ileri sürülmüştür; ve Yaakoob tarafından da öyle sanılmıştır. (TA.)

**كُبَابٌ**
**كُبَابٌ** ذ Develerden yahut koyun yahut keçilerden büyük bir sayı. (K.) Sıfat olarak da kullanılır: örn. **نَعَمٌ كُبَابٌ** Develer, yahut develer ve koyun yahut keçiler, o kadar çok ki biri diğerinin üzerine biner. (TA.) **نَعَمٌ كُبَاكِبٌ** Çok develer, yahut develer ve koyun yahut keçiler. (TA.) **كُثَابٌ**’a da bak. -A2- Toz; toprak. (K.) ― -b2- Yapışkan çamur; yahut kil. (K.) ― -b3- Nemli toprak. (K.) ― -b4- Birbirine yapışan nemli yahut yumuşak topraktan bolluk. (TA.) ― -b5- Nemi sebebiyle (TA,) büzülüp sıkı bir kütle hâline gelmiş kum: (S:) nemlenmiş ve bunun sonucu olarak sıkılaşmış kum. (TA.)

**كَبَابَةٌ**
**كَبَابَةٌ** ذ Çin’den bir ilaç. (S, K) (K:) [cubeb, yahut piper cubebae.]

**كِبْكِبٌ**
**كِبْكِبٌ** ذ ve **كَبْكَبٌ**, **كَبَّةٌ**’ye bak. -A2- Arapların bir oyunu. (K) (TA.)

**كُبْكُبٌ**
**كُبْكُبٌ** ذ ve **كُبَاكِبُ** Sıkı yapılı (ve güçlü, TA,) bir adam: çoğulu **كَبَاكِبُ**. (K.)

**كَبْكَبَةٌ**
**كَبْكَبَةٌ** ذ ve **كِبْكِبَةٌ**, **كُبَّةٌ**’ye bak.

**كُبْكُبَةٌ**
**كُبْكُبَةٌ** ذ **كُبْكُوبٌ**’a bak.

**كَبْكَابٌ**
**كَبْكَابٌ** ذ Kalın hurmanın mükemmel bir türü. (K.)

**كُبْكُوبٌ**
**كُبْكُوبٌ** ذ ve **كُبْكُوبَةٌ** ve ↓ **كُبْكُبَةٌ** Birbirine sıkıca toplanmış bir adam topluluğu. (K.)

**كَبْكَابَةٌ**
**كَبْكَابَةٌ** ذ Şişman bir kadın. (K.)

**رَجُلٌ أَكَبُّ**
**رَجُلٌ أَكَبُّ** ذ Sürekli sendeleyen bir adam. (TA.)

**مِكَبٌّ**
**مِكَبٌّ** ذ ve ↓ **مِكْبَابٌ** Yere çok bakan kimse. (K.)

**مُكَبَّبَةٌ**
**مُكَبَّبَةٌ** ذ Toz renkli bir buğday; kalın başaklı, (K,) küçük kuşlar gibi, ve kalın saplı; onu yiyenler [yani sapını; Arabistan’da yaygın bir yemdir] çevik, yahut atik, olmazlar. (TA.)

**مِكْبَابٌ**
**مِكْبَابٌ** ذ **مِكَبٌّ**’e bak.
