# كتب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AA%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كتب

الكِتابُ: معروف، والجمع كُتُبٌ وكُتْبٌ. كَتَبَ الشيءَ يَكْتُبه كَتْباً وكِتاباً وكِتابةً، وكَتَّبَه: خَطَّه؛ قال أَبو النجم: أَقْبَلْتُ من عِنْدِ زيادٍ كالخَرِفْ،
تَخُطُّ رِجْلايَ بخَطٍّ مُخْتَلِفْ،
تُكَتِّبانِ في الطَّريقِ لامَ أَلِفْ
قال: ورأَيت في بعض النسخِ تِكِتِّبانِ، بكسر التاء، وهي لغة بَهْرَاءَ، يَكْسِرون التاء، فيقولون: تِعْلَمُونَ، ثم أَتْبَعَ الكافَ كسرةَ التاء.والكِتابُ أَيضاً: الاسمُ، عن اللحياني. الأَزهري: الكِتابُ اسم لما كُتب مَجْمُوعاً؛ والكِتابُ مصدر؛ والكِتابةُ لِـمَنْ تكونُ له صِناعةً، مثل الصِّياغةِ والخِـياطةِ. والكِتْبةُ: اكْتِتابُك كِتاباً تنسخه.
ويقال: اكْتَتَبَ فلانٌ فلاناً أَي سأَله أَن يَكْتُبَ له كِتاباً في حاجة. واسْتَكْتَبه الشيءَ أَي سأَله أَن يَكْتُبَه له. ابن سيده: اكْتَتَبَه ككَتَبَه. وقيل: كَتَبَه خَطَّه؛ واكْتَتَبَه: اسْتَمْلاه، وكذلك اسْتَكْتَبَه. واكْتَتَبه: كَتَبه، واكْتَتَبْته: كَتَبْتُه. وفي التنزيل العزيز: اكْتَتَبَها فهي تُمْلى عليه بُكْرةً وأَصِـيلاً؛ أَي اسْتَكْتَبَها. ويقال: اكْتَتَبَ الرجلُ إِذا كَتَبَ نفسَه في دِيوانِ السُّلْطان. وفي الحديث: قال له رجلٌ إِنَّ امرأَتي خَرَجَتْ حاجَّةً، وإِني اكْتُتِبْت في غزوة كذا وكذا؛ أَي كَتَبْتُ اسْمِي في جملة الغُزاة. وتقول: أَكْتِبْنِي هذه القصيدةَ أَي أَمْلِها عليَّ. والكِتابُ: ما كُتِبَ فيه. وفي الحديث: مَن نَظَرَ في كِتابِ أَخيه بغير إِذنه، فكأَنما يَنْظُرُ في النار؛ قال ابن الأَثير: هذا تمثيل، أَي كما يَحْذر النارَ، فَلْـيَحْذَرْ هذا الصنيعَ، قال: وقيل معناه كأَنما يَنْظُر إِلى ما يوجِبُ عليه النار؛ قال: ويحتمل أَنه أَرادَ عُقوبةَ البَصرِ لأَن الجناية منه، كما يُعاقَبُ السمعُ إِذا اسْتَمع إِلى قوم، وهم له كارهُونَ؛ قال: وهذا الحديث محمولٌ على الكِتابِ الذي فيه سِرٌّ وأَمانة، يَكْرَه صاحبُه أَن يُطَّلَع عليه؛ وقيل: هو عامٌّ في كل كتاب. وفي الحديث: لا تَكْتُبوا عني غير القرآن. قال ابن الأَثير: وَجْهُ الجَمْعِ بين هذا الحديث، وبين اذنه في كتابة الحديث عنه، فإِنه قد ثبت إِذنه فيها، أَن الإِذْنَ، في الكتابة، ناسخ للمنع منها بالحديث الثابت، وبـإِجماع الأُمة على جوازها؛ وقيل: إِنما نَهى أَن يُكْتَبَ الحديث مع القرآن في صحيفة واحدة، والأَوَّل الوجه. وحكى الأَصمعي عن أَبي عمرو بن العَلاء: أَنه سمع بعضَ العَرَب يقول، وذَكَر إِنساناً فقال: فلانٌ لَغُوبٌ، جاءَتْهُ كتَابي فاحْتَقَرَها، فقلتُ له: أَتَقُولُ جاءَته كِتابي؟ فقال: نَعَمْ؛ أَليس بصحيفة! فقلتُ له: ما اللَّغُوبُ؟ فقال: الأَحْمَقُ؛ والجمع كُتُبٌ. قال سيبويه: هو مما اسْتَغْنَوْا فيه ببناءِ أَكثرِ العَدَدِ عن بناء أَدْناه، فقالوا: ثلاثةُ كُتُبٍ. والـمُكاتَبَة والتَّكاتُبُ، بمعنى. والكِتابُ، مُطْلَقٌ: التوراةُ؛ وبه فسر الزجاج قولَه تعالى: نَبَذَ فَريقٌ من الذين أُوتُوا الكِتابَ. وقوله: كتابَ اللّه؛ جائز أَن يكون القرآنَ، وأَن يكون التوراةَ، لأَنَّ الذين كفروا بالنبي، صلى اللّه عليه وسلم، قد نَبَذُوا التوراةَ. وقولُه تعالى: والطُّورِ وكتابٍ مَسْطور. قيل: الكِتابُ ما أُثْبِتَ على بني آدم من أَعْمالهم. والكِتابُ: الصحيفة والدَّواةُ، عن اللحياني. قال: وقد قرئ ولم تَجدوا كِتاباً وكُتَّاباً وكاتِـباً؛ فالكِتابُ ما يُكْتَبُ فيه؛ وقيل الصّحيفة والدَّواةُ، وأما الكاتِبُ والكُتَّاب فمعروفانِ. وكَتَّبَ الرجلَ وأَكْتَبَه إِكْتاباً: عَلَّمَه الكِتابَ. ورجل مُكْتِبٌ: له أَجْزاءٌ تُكْتَبُ من عنده. والـمُكْتِبُ: الـمُعَلِّمُ؛ وقال اللحياني: هو الـمُكَتِّبُ الذي يُعَلِّم الكتابَة. قال الحسن: كان الحجاج مُكْتِـباً بالطائف، يعني مُعَلِّماً؛ ومنه قيل: عُبَيْدٌ الـمُكْتِبُ، لأَنه كان مُعَلِّماً. والـمَكْتَبُ: موضع الكُتَّابِ. والـمَكْتَبُ والكُتَّابُ: موضع تَعْلِـيم الكُتَّابِ، والجمع الكَتَاتِـيبُ والـمَكاتِبُ. الـمُبَرِّدُ: الـمَكْتَبُ موضع التعليم، والـمُكْتِبُ الـمُعَلِّم، والكُتَّابُ الصِّبيان؛ قال: ومن جعل الموضعَ الكُتَّابَ، فقد أَخْطأَ. ابن الأَعرابي: يقال لصبيان الـمَكْتَبِ الفُرْقانُ أَيضاً. ورجلٌ كاتِبٌ، والجمع كُتَّابٌ وكَتَبة، وحِرْفَتُه الكِتابَةُ. والكُتَّابُ: الكَتَبة. ابن الأَعرابي: الكاتِبُ عِنْدَهم العالم. قال اللّه تعالى: أَم عِنْدَهُم الغيبُ فَهُمْ يَكْتُبونَ؟ وفي كتابه إِلى أَهل اليمن: قد بَعَثْتُ إِليكم كاتِـباً من أَصحابي؛ أَراد عالماً، سُمِّي به لأَن الغالبَ على من كان يَعْرِفُ الكتابةَ، أَن عنده العلم والمعرفة، وكان الكاتِبُ عندهم عزيزاً، وفيهم قليلاً. والكِتابُ: الفَرْضُ والـحُكْمُ والقَدَرُ؛ قال الجعدي:
يا ابْنَةَ عَمِّي ! كِتابُ اللّهِ أَخْرَجَني *  عَنْكُمْ، وهل أَمْنَعَنَّ اللّهَ ما فَعَلا؟ والكِتْبة: الحالةُ. والكِتْبةُ: الاكْتِتابُ في الفَرْضِ والرِّزْقِ. ويقال: اكْتَتَبَ فلانٌ أَي كَتَبَ اسمَه في الفَرْض. وفي حديث ابن عمر: من اكْتَتَبَ ضَمِناً، بعَثَه اللّه ضَمِناً يوم القيامة، أَي من كَتَبَ اسْمَه في دِيوانِ الزَّمْنَى ولم يكن زَمِناً، يعني الرجل من أَهلِ الفَيْءِ فُرِضَ له في الدِّيوانِ فَرْضٌ، فلما نُدِبَ للخُروجِ مع المجاهدين، سأَل أَن يُكْتَبَ في الضَّمْنَى، وهم الزَّمْنَى، وهو صحيح. والكِتابُ يُوضَع موضع الفَرْض. قال اللّه تعالى: كُتِبَ عليكم القِصاصُ في القَتْلى. وقال عز وجل: كُتِبَ عليكم الصيامُ؛ معناه: فُرِضَ. وقال: وكَتَبْنا عليهم فيها أَي فَرَضْنا. ومن هذا قولُ النبي، صلى اللّه عليه وسلم، لرجلين احتَكما إِليه: لأَقْضِـيَنَّ بينكما بكِتابِ اللّه أَي بحُكْم اللّهِ الذي أُنْزِلَ في كِتابه، أَو كَتَبَه على عِـبادِه، ولم يُرِدِ القُرْآنَ، لأَنَّ النَّفْيَ والرَّجْمَ لا ذِكْر لَـهُما فيه؛ وقيل: معناه أَي بفَرْضِ اللّه تَنْزيلاً أَو أَمْراً، بَيَّنه على لسانِ رسوله، صلى اللّه عليه وسلم. وقولُه تعالى: كِتابَ اللّهِ عليكم؛ مصْدَرٌ أُريدَ به الفِعل أَي كَتَبَ اللّهُ عليكم؛ قال: وهو قَوْلُ حُذَّاقِ النحويين (1) (1 قوله «وهو قول حذاق النحويين» هذه عبارة الأزهري في تهذيبه ونقلها الصاغاني في تكملته، ثم قال: وقال الكوفيون هو منصوب على الاغراء بعليكم وهو بعيد، لأن ما انتصب بالاغراء لا يتقدم على ما قام مقام الفعل وهو عليكم وقد تقدم في هذا الموضع. ولو كان النص عليكم كتاب اللّه لكان نصبه على الاغراء أحسن من المصدر.) . وفي حديث أَنَسِ بن النَّضْر، قال له: كِتابُ اللّه القصاصُ أَي فَرْضُ اللّه على لسانِ نبيه، صلى اللّه عليه وسلم؛ وقيل: هو إِشارة إِلى قول اللّه، عز وجل: والسِّنُّ بالسِّنِّ، وقوله تعالى: وإِنْ عاقَبْتُمْ فعاقِـبوا بمثل ما عُوقِـبْتُمْ به. وفي حديث بَريرَةَ: من اشْتَرَطَ شَرْطاً ليس في كتاب اللّه أَي ليس في حكمه، ولا على مُوجِبِ قَضاءِ كتابِه، لأَنَّ كتابَ اللّه أَمَرَ بطاعة الرسول، وأَعْلَم أَنَّ سُنَّته بيانٌ له، وقد جعل الرسولُ الوَلاءَ لمن أَعْتَقَ، لا أَنَّ الوَلاءَ مَذْكور في القرآن نصّاً. والكِتْبَةُ: اكْتِتابُكَ كِتاباً تَنْسَخُه.
واسْتَكْتَبه: أَمَرَه أَن يَكْتُبَ له، أَو اتَّخَذه كاتِـباً. والـمُكاتَبُ: العَبْدُ يُكاتَبُ على نَفْسه بثمنه، فإِذا سَعَى وأَدَّاهُ عَتَقَ. وفي حديث بَريرَة: أَنها جاءَتْ تَسْتَعِـينُ بعائشة، رضي اللّه عنها، في كتابتها. قال ابن الأَثير: الكِتابةُ أَن يُكاتِبَ الرجلُ عبدَه على مالٍ يُؤَدِّيه إِليه مُنَجَّماً، فإِذا أَدَّاه صار حُرّاً. قال: وسميت كتابةً، بمصدر كَتَبَ، لأَنه يَكْتُبُ على نفسه لمولاه ثَمَنه، ويَكْتُبُ مولاه له عليه العِتْقَ. وقد كاتَبه مُكاتَبةً، والعبدُ مُكاتَبٌ. قال: وإِنما خُصَّ العبدُ بالمفعول، لأَن أَصلَ الـمُكاتَبة من الـمَوْلى، وهو الذي يُكاتِبُ عبده. ابن سيده: كاتَبْتُ العبدَ: أَعْطاني ثَمَنَه على أَن أُعْتِقَه. وفي التنزيل العزيز: والذينَ يَبْتَغُون الكِتاب مما مَلَكَتْ أَيمانُكم فكاتِـبُوهم إِنْ عَلِمْتم فيهم خَيْراً. معنى الكِتابِ والـمُكاتَبةِ: أَن يُكاتِبَ الرجلُ عبدَه أَو أَمَتَه على مالٍ يُنَجِّمُه عليه، ويَكْتُبَ عليه أَنه إِذا أَدَّى نُجُومَه، في كلِّ نَجْمٍ كذا وكذا، فهو حُرٌّ، فإِذا أَدَّى جميع ما كاتَبه عليه، فقد عَتَقَ، وولاؤُه لمولاه الذي كاتَبهُ. وذلك أَن مولاه سَوَّغَه كَسْبَه الذي هو في الأَصْل لمولاه، فالسيد مُكاتِب، والعَبدُ مُكاتَبٌ إِذا عَقَدَ عليه ما فارَقَه عليه من أَداءِ المال؛ سُمِّيت مُكاتَبة لِـما يُكْتَبُ للعبد على السيد من العِتْق إِذا أَدَّى ما فُورِقَ عليه، ولِـما يُكتَبُ للسيد على العبد من النُّجُوم التي يُؤَدِّيها في مَحِلِّها، وأَنَّ له تَعْجِـيزَه إِذا عَجَزَ عن أَداءِ نَجْمٍ يَحِلُّ عليه. الليث: الكُتْبةُ الخُرزَةُ المضْمومة بالسَّيْرِ، وجمعها كُتَبٌ. ابن سيده: الكُتْبَةُ، بالضم، الخُرْزَة التي ضَمَّ السيرُ كِلا وَجْهَيْها. وقال اللحياني: الكُتْبة السَّيْر الذي تُخْرَزُ به الـمَزادة والقِرْبةُ، والجمع كُتَبٌ، بفتح التاءِ؛ قال ذو الرمة:
وَفْراءَ غَرْفِـيَّةٍ أَثْـأَى خَوارِزَها *  مُشَلْشَلٌ، ضَيَّعَتْه بينها الكُتَبُ الوَفْراءُ: الوافرةُ. والغَرْفيةُ: الـمَدْبُوغة بالغَرْف، وهو شجرٌ يُدبغ به. وأَثْـأَى: أَفْسَدَ. والخَوارِزُ: جمع خارِزَة. وكَتَبَ السِّقاءَ والـمَزادة والقِرْبة، يَكْتُبه كَتْباً: خَرَزَه بِسَيرين، فهي كَتِـيبٌ. وقيل: هو أَن يَشُدَّ فمَه حتى لا يَقْطُرَ منه شيء.وأَكْتَبْتُ القِرْبة: شَدَدْتُها بالوِكاءِ، وكذلك كَتَبْتُها كَتْباً، فهي مُكْتَبٌ وكَتِـيبٌ. ابن الأَعرابي: سمعت أَعرابياً يقول: أَكْتَبْتُ فمَ السِّقاءِ فلم يَسْتَكْتِبْ أَي لم يَسْتَوْكِ لجَفائه وغِلَظِه. وفي حديث المغيرة: وقد تَكَتَّبَ يُزَفُّ في قومه أَي تَحَزَّمَ وجَمَعَ عليه ثيابَه، من كَتَبْتُ السقاءَ إِذا خَرَزْتَه. وقال اللحياني: اكْتُبْ قِرْبَتَك اخْرُزْها، وأَكْتِـبْها: أَوكِها، يعني: شُدَّ رأْسَها. والكَتْبُ: الجمع، تقول منه: كَتَبْتُ البَغْلة إِذا جمَعْتَ بين شُفْرَيْها بحَلْقَةٍ أَو سَيْرٍ.
والكُتْبَةُ: ما شُدَّ به حياءُ البغلة، أَو الناقة، لئلا يُنْزَى عليها. والجمع كالجمع. وكَتَبَ الدابةَ والبغلة والناقةَ يَكْتُبها، ويَكْتِـبُها كَتْباً، وكَتَبَ عليها: خَزَمَ حَياءَها بحَلْقةِ حديدٍ أَو صُفْرٍ تَضُمُّ شُفْرَيْ حيائِها، لئلا يُنْزَى عليها؛ قال: لا تَـأْمَنَنَّ فَزارِيّاً، خَلَوْتَ به، *  على بَعِـيرِك واكْتُبْها بأَسْيارِ وذلك لأَنَّ بني فزارة كانوا يُرْمَوْنَ بغِشْيانِ الإِبل. والبعيرُ هنا: الناقةُ. ويُرْوَى: على قَلُوصِك. وأَسْيار: جمع سَيْر، وهو الشَّرَكَةُ.
أَبو زيد: كَتَّبْتُ الناقةَ تَكْتيباً إِذا صَرَرْتَها. والناقةُ إِذا ظَئِرَتْ على غير ولدها، كُتِبَ مَنْخُراها بخَيْطٍ، قبلَ حَلِّ الدُّرْجَة عنها، ليكونَ أَرْأَم لها. ابن سيده: وكَتَبَ الناقة يَكْتُبُها كَتْباً: ظَـأَرها، فَخَزَمَ مَنْخَرَيْها بشيءٍ، لئلا تَشُمَّ البَوَّ، فلا تَرْأَمَه. وكَتَّبَها تَكْتيباً، وكَتَّبَ عليها: صَرَّرها. والكَتِـيبةُ: ما جُمِعَ فلم يَنْتَشِرْ؛ وقيل: هي الجماعة الـمُسْتَحِـيزَةُ من الخَيْل أَي في حَيِّزٍ على حِدَةٍ. وقيل: الكَتيبةُ جماعة الخَيْل إِذا أَغارت، من المائة إِلى الأَلف. والكَتيبة: الجيش. وفي حديث السَّقيفة: نحن أَنصارُ اللّه وكَتيبة الإِسلام. الكَتيبةُ: القِطْعة العظيمةُ من الجَيْش، والجمع الكَتائِبُ. وكَتَّبَ الكَتائِبَ: هَيَّـأَها كَتِـيبةً كتيبةً؛ قال طُفَيْل: فأَلْوَتْ بغاياهم بنا، وتَباشَرَتْ *  إِلى عُرْضِ جَيْشٍ، غيرَ أَنْ لم يُكَتَّبِ وتَكَتَّبَتِ الخيلُ أَي تَجَمَّعَتْ. قال شَمِرٌ: كل ما ذُكِرَ في الكَتْبِ قريبٌ بعضُه من بعضٍ، وإِنما هو جَمْعُكَ بين الشيئين. يقال: اكْتُبْ بَغْلَتَك، وهو أَنْ تَضُمَّ بين شُفْرَيْها بحَلْقةٍ، ومن ذلك سميت الكَتِـيبَةُ لأَنها تَكَتَّبَتْ فاجْتَمَعَتْ؛ ومنه قيل: كَتَبْتُ الكِتابَ لأَنه يَجْمَع حَرْفاً إِلى حرف؛ وقول ساعدة بن جُؤَيَّة: لا يُكْتَبُون ولا يُكَتُّ عَدِيدُهم، *  جَفَلَتْ بساحتِهم كَتائِبُ أَوعَبُوا قيل: معناه لا يَكْتُبُهم كاتبٌ من كثرتهم، وقد قيل: معناه لا يُهَيَّؤُونَ.
وتَكَتَّبُوا: تَجَمَّعُوا. والكُتَّابُ: سَهْمٌ صغير، مُدَوَّرُ الرأْس، يَتَعَلَّم به الصبيُّ الرَّمْيَ، وبالثاءِ أَيضاً؛ والتاء في هذا الحرف أَعلى من الثاءِ. وفي حديث الزهري: الكُتَيْبةُ أَكْثَرُها عَنْوةٌ،
وفيها صُلْحٌ. الكُتَيْبةُ، مُصَغَّرةً: اسم لبعض قُرى خَيْبَر؛ يعني أَنه فتَحَها قَهْراً، لا عن صلح. وبَنُو كَتْبٍ: بَطْنٌ، واللّه أَعلم.

### Türkçe

**الكِتابُ**: bilinen (ma‘rûf)tur; çoğulu **كُتُبٌ** ve **كُتْبٌ**dur. **كَتَبَ** şeyi, onu **يَكْتُبه**: **كَتْباً** ve **كِتاباً** ve **كِتابةً** (olarak); ve **كَتَّبَه**: onu yazdı (hattını çekti); Ebû’n-Necm dedi ki:
أَقْبَلْتُ من عِنْدِ زيادٍ كالخَرِفْ،
تَخُطُّ رِجْلايَ بخَطٍّ مُخْتَلِفْ،
تُكَتِّبانِ في الطَّريقِ لامَ أَلِفْ
Dedi ki: Bazı nüshalarda **تِكِتِّبانِ** (tâ’nın kesresiyle) gördüm; bu, Behra’nın bir dilidir; tâ’yı kesrelerler, şöyle derler: **تِعْلَمُونَ**; sonra kâf’a tâ’nın kesresini tâbi kıldı. Ve **الكِتابُ** ayrıca: isimdir; Lihyânî’den. Ezherî: **الكِتابُ** toplu olarak yazılmış şeye isimdir; ve **الكِتابُ** masdardır; ve **الكِتابةُ** kendisi için bir sanat olan kimse içindir; tıpkı kuyumculuk ve terzilik gibi.

Ve **الكِتْبةُ**: senin bir kitabı, onu istinsah ettiğin bir kitap olarak yazdırmandır.

Ve denir: Falanca, falancayı **اكْتَتَبَ**; yani bir ihtiyaç hakkında kendisi için bir kitap yazmasını ondan istedi. Ve **اسْتَكْتَبه** şeyi; yani onu kendisi için yazmasını ondan istedi. İbn Sîde: **اكْتَتَبَه** tıpkı **كَتَبَه** gibidir. Ve denildi: **كَتَبَه** onu yazdı (hattını çekti); ve **اكْتَتَبَه**: ona imlâ ettirdi; aynı şekilde **اسْتَكْتَبَه**. Ve **اكْتَتَبه**: onu yazdı; ve **اكْتَتَبْته**: onu yazdım. Aziz tenzilde: **اكْتَتَبَها**; artık o, sabahleyin ve akşamleyin ona imlâ edilir; yani **اسْتَكْتَبَها**. Ve denir: Adam **اكْتَتَبَ**; sultanın divanına kendisini yazdığı zaman. Ve hadiste: Bir adam ona dedi: “Şüphesiz karım haccedici olarak çıktı; ve ben falan falan gazvede **اكْتُتِبْت**”; yani gazilerin cümlesi içinde ismimi yazdım. Ve dersin: “Bu kasideyi bana **أَكْتِبْنِي**”; yani onu bana imlâ et. Ve **الكِتابُ**: içinde yazılan şeydir. Ve hadiste: “Kardeşinin kitabına izni olmaksızın bakan kimse, sanki ateşe bakıyor gibidir”; İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu bir temsildir; yani ateşten sakındığı gibi, bu işi de sakınsın; dedi ki: Ve denildi: manası, sanki kendisine ateşi gerektirecek şeye bakıyor gibidir; dedi ki: Ve muhtemeldir ki, görmenin cezasını kastetti; çünkü cinayet ondandır; tıpkı, bir kavme kulak verdiğinde ve onlar ondan hoşlanmadıklarında işitmenin cezalandırılması gibi; dedi ki: Bu hadis, içinde sır ve emanet bulunan, sahibinin kendisine muttali olunmasını kerih gördüğü kitaba hamledilmiştir; ve denildi: her kitapta âmmdır. Ve hadiste: “Benden Kur’an’dan başkasını yazmayın.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu hadis ile, ondan hadis yazmaya izin vermesi arasını cem etmenin vechi: çünkü onda izin verdiği sabit olmuştur; (şöyle ki) yazmadaki izin, sabit hadisle ondan men‘i nesh edicidir; ve ümmetin cevazı üzerine icmâ ile; ve denildi: ancak hadisin Kur’an ile bir sahifede birlikte yazılmasını nehyetti; birincisi vechdir. Asma‘î, Ebû Amr b. el-Alâ’dan nakletti: Şüphesiz o, Araplardan bazısını işitti; bir insanı zikretti de dedi ki: “Falanca elbette **لَغُوبٌ**dur; ona benim **كتَابي** geldi de onu hakir gördü.” Ben ona dedim: “Ona benim **كِتابي** geldi mi diyorsun?” Dedi ki: “Evet; o bir sahife değil mi!” Ben dedim: “**اللَّغُوبُ** nedir?” Dedi ki: “Ahmaktır”; çoğulu **كُتُبٌ**dur. Sîbeveyh dedi ki: Bu, onda daha az sayının binası yerine daha çok sayının binasıyla yetindikleri şeylerdendir; şöyle dediler: “Üç **كُتُبٍ**.”

Ve **الـمُكاتَبَة** ve **التَّكاتُبُ**: manaca (aynıdır). Ve **الكِتابُ**, mutlak olarak: Tevrat’tır; Zecâc onunla, Yüce Allah’ın sözünü tefsir etti: “Kendilerine kitap verilenlerden bir grup (onu) attı.” Ve “Allah’ın kitabı” sözü: Kur’an olması da caizdir, Tevrat olması da caizdir; çünkü peygambere, sallallahu aleyhi ve sellem, küfredenler Tevrat’ı da atmışlardır. Ve Yüce sözü: “Tûr’a ve satır satır yazılmış bir kitaba.” Denildi: **الكِتابُ**, Âdemoğullarına amellerinden sabit kılınan şeydir. Ve **الكِتابُ**: sahife ve hokka (mürekkep kabı)dır; Lihyânî’den. Dedi ki: “Ve **كِتاباً** ve **كُتَّاباً** ve **كاتِـباً** bulmadınız” diye de okunmuştur; artık **الكِتابُ** içinde yazılan şeydir; ve denildi: sahife ve hokkadır; ama **الكاتِبُ** ve **الكُتَّاب** bilinen ikisidir. Ve adamı **كَتَّبَ** ve onu **أَكْتَبَه** **إِكْتاباً**: ona kitabı öğretti. Ve **مُكْتِبٌ** adam: yanında (onun tarafından) yazılan cüzler bulunan kimsedir. Ve **الـمُكْتِبُ**: öğretmendir; Lihyânî dedi ki: o, yazmayı öğreten **الـمُكَتِّبُ**dir. Hasan dedi ki: Haccâc Tâif’te **مُكْتِـباً** idi; yani öğretmendi; bundan dolayı denildi: **عُبَيْدٌ الـمُكْتِبُ**; çünkü o öğretmendi.

Ve **الـمَكْتَبُ**: **الكُتَّابِ**ın yeri. Ve **الـمَكْتَبُ** ve **الكُتَّابُ**: **الكُتَّابِ**ın (yazı öğretilen) öğretim yeridir; çoğulu **الكَتَاتِـيبُ** ve **الـمَكاتِبُ**tir. Müberred: **الـمَكْتَبُ** öğretim yeridir; ve **الـمُكْتِبُ** öğretmendir; ve **الكُتَّابُ** çocuklardır; dedi ki: Mekânı **الكُتَّابَ** yapan kimse hata etmiştir. İbnü’l-A‘râbî: **الـمَكْتَبِ** çocuklarına **الفُرْقانُ** da denir. Ve **كاتِبٌ** adam; çoğulu **كُتَّابٌ** ve **كَتَبة**; ve mesleği **الكِتابَةُ**dır. Ve **الكُتَّابُ**: kâtiplerdir. İbnü’l-A‘râbî: **الكاتِبُ** onların yanında âlimdir. Allah Teâlâ dedi ki: “Yoksa gayb onların yanında da onlar mı yazıyorlar?” Ve Yemen ehline yazdığı mektubunda: “Size ashabımdan bir **كاتِـباً** gönderdim”; âlimi kastetti; onunla isimlendirildi; çünkü yazmayı bilen kimseye galip olan, onda ilim ve marifetin bulunmasıydı; ve kâtip onların yanında azizdi, içlerinde azdı.

Ve **الكِتابُ**: farz, hüküm ve kaderdir; Ca‘dî dedi ki:
يا ابْنَةَ عَمِّي ! كِتابُ اللّهِ أَخْرَجَني *  عَنْكُمْ، وهل أَمْنَعَنَّ اللّهَ ما فَعَلا؟
Ve **الكِتْبة**: hâldir. Ve **الكِتْبةُ**: farz ve rızıkta yazılmadır.

Ve denir: Falanca **اكْتَتَبَ**; yani farzda ismini yazdı. İbn Ömer hadîsinde: “Kim **اكْتَتَبَ** (iken) **ضَمِناً** (olarak) yazılırsa, Allah onu kıyamet günü **ضَمِناً** olarak diriltir”; yani, zeminâ divanına ismini yazan ve zeminâ olmadığı hâlde; yani fey’ ehlinden bir adamdır; divanda ona bir farz takdir edildi; sonra mücahidlerle çıkmaya çağrılınca, **الضَّمْنَى**ya yazılmasını istedi; onlar zeminâdır; o ise sağlamdır.

Ve **الكِتابُ** farz yerine konur. Allah Teâlâ dedi ki: “Üzerinize öldürülenlerde kısas yazıldı.” Ve Azze ve Celle dedi ki: “Üzerinize oruç yazıldı”; manası: farz kılındı.
Ve dedi ki: “Ve onda onların üzerine yazdık”; yani farz kıldık. Bundan, peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, kendisine muhakeme olan iki adama sözü: “Elbette aranızda Allah’ın **كِتابِ**ı ile hükmedeceğim”; yani kitabında indirdiği Allah’ın hükmüyle, yahut kulları üzerine yazdığıyla; Kur’an’ı kastetmedi; çünkü sürgün ve recm onda zikredilmiş değildir; ve denildi: manası, Allah’ın farzıyla; indirme yahut emir olarak; onu, resulünün dili üzere beyan etti. Ve Yüce sözü: “Allah’ın kitabı üzerinize”; fiil kastedilen masdardır; yani Allah üzerinize yazdı; dedi ki: bu, nahivcilerin mahirlerinin sözüdür (1)
(1 “Ve bu, nahivcilerin mahirlerinin sözüdür” sözü: Bu, Ezherî’nin Tehzîb’inde ibaresidir; Sâğânî onu Tekmile’sinde nakletti; sonra dedi ki: Kûfeliler dedi ki: o, “عليكم” ile iğrâ üzerine mansuptur; bu uzaktır; çünkü iğrâ ile mansup olan, fiil makamına geçen şeye, o da “عليكم”dur, takaddüm etmez; hâlbuki bu yerde takaddüm etmiştir. Eğer nass “عليكم كتاب اللّه” olsaydı, iğrâ üzerine nasbı masdardan daha güzel olurdu.) . Enes b. en-Nadr hadîsinde: Ona dedi ki: “Allah’ın **كِتابُ**ı kısastır”; yani peygamberinin dili üzere Allah’ın farzıdır; ve denildi: bu, Allah’ın, Azze ve Celle, sözüne işarettir: “Dişe diş”; ve Yüce sözü: “Eğer cezalandırırsanız, size yapılanın misliyle cezalandırın.” Berîre hadîsinde: “Kim Allah’ın kitabında olmayan bir şart koşarsa”; yani hükmünde olmayan, kitabının kazasının gerektirdiği üzere olmayan; çünkü Allah’ın kitabı resule itaati emretti ve sünnetinin onun beyanı olduğunu bildirdi; ve resul velâyı âzat edene kıldı; velânın Kur’an’da nass olarak zikredilmiş olması için değil.

Ve **الكِتْبَةُ**: senin, onu istinsah ettiğin bir kitabı yazdırmandır.

Ve **اسْتَكْتَبه**: ona kendisi için yazmasını emretti; yahut onu kâtip edindi. Ve **الـمُكاتَبُ**: köledir; kendisi üzerine bedeliyle mukâtebe yapılır; artık çalışıp onu eda edince âzat olur.

Berîre hadîsinde: Şüphesiz o, Âişe’ye, Allah ondan razı olsun, **كتابتها**sında yardım istemeye geldi. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الكِتابةُ**, adamın kölesiyle, ona taksit taksit ödeyeceği bir mal üzerine mukâtebe yapmasıdır; onu eda edince hür olur. Dedi ki: **كَتَبَ** masdarından **كتابةً** diye isimlendirildi; çünkü o, efendisine bedelini kendi üzerine yazar; ve efendisi de ona, onun üzerine âzatlığı yazar. Ve onunla **مُكاتَبةً** olarak mukâtebe yaptı; köle **مُكاتَبٌ**dır. Dedi ki: Köle mef‘ûl ile tahsis edildi; çünkü **الـمُكاتَبة**nın aslı efendiden (mevlâdan)dır; o, kölesiyle mukâtebe yapan kimsedir. İbn Sîde: Köleyle **كاتَبْتُ**: bana bedelini verdi; onu âzat etmem şartıyla. Aziz tenzilde: “Sağ ellerinizin malik olduğu kimselerden **الكِتاب**ı isteyenler; onlarda hayır bildiyseniz onlarla mukâtebe yapın.” **الكِتابِ**ın ve **الـمُكاتَبةِ**nin manası: Adamın kölesiyle yahut câriyesiyle, ona taksitlendireceği bir mal üzerine mukâtebe yapması; ve onun üzerine, her bir taksitte şöyle şöyle yıldız (taksit) olmak üzere, yıldızlarını eda edince hür olacağını yazmasıdır; artık onun üzerine mukâtebe yaptığı şeyin tamamını eda edince âzat olmuştur; velâsı, onunla mukâtebe yapan efendisinindir. Bu, efendisinin ona, aslı efendisine ait olan kazancını helâl kılması sebebiyledir; artık efendi **مُكاتِب**dir; köle, kendisinden ayrıldığı (şart koştuğu) malı eda etmek üzere üzerine akit yapıldığında **مُكاتَبٌ**dır; köle için efendi üzerine, ayrıldığı (şartlaştığı) şeyi eda edince âzatlıktan yazılan şey sebebiyle; ve efendi için köle üzerine, mahallinde eda edeceği taksitlerden yazılan şey sebebiyle; ve ona, üzerine vadesi gelen bir taksidi eda etmekten aciz kalırsa onu acze düşürme hakkı bulunduğu için **مُكاتَبة** diye isimlendirildi. Leys: **الكُتْبةُ**, kayışla sıkılmış boncuktur; çoğulu **كُتَبٌ**dür. İbn Sîde: **الكُتْبَةُ**, damme ile, kayışın iki yüzünü birleştirdiği boncuktur. Lihyânî dedi ki: **الكُتْبة**; mezâde ve kırbanın dikildiği kayıştır; çoğulu **كُتَبٌ**, tâ’nın fethiyle; Zü’r-Rumme dedi ki:
وَفْراءَ غَرْفِـيَّةٍ أَثْـأَى خَوارِزَها *  مُشَلْشَلٌ، ضَيَّعَتْه بينها الكُتَبُ
**الوَفْراءُ**: bol (vâfire) olan. **الغَرْفيةُ**: **الغَرْف** ile tabaklanmış olan; o, onunla tabaklanan bir ağaçtır. **أَثْـأَى**: bozdu. **الخَوارِزُ**: **خارِزَة**nin çoğuludur. Ve kırbayı, mezâdeyi ve kırbayı **كَتَبَ**; onu **يَكْتُبه** **كَتْباً**: onu iki kayışla dikti; artık o **كَتِـيبٌ**dir. Ve denildi: o, ağzını, ondan hiçbir şey damlamasın diye sıkıca bağlamandır. Ve kırbayı **أَكْتَبْتُ**: onu bağladım (vikâ ile); aynı şekilde onu **كَتَبْتُها** **كَتْباً**; artık o **مُكْتَبٌ** ve **كَتِـيبٌ**dir. İbnü’l-A‘râbî: Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: “Kırbanın ağzını **أَكْتَبْتُ** de **فلم يَسْتَكْتِبْ**”; yani kuruluğu ve kalınlığı sebebiyle bağlanmadı.

Muğîre hadîsinde: “Ve o, kavmi içinde yürütülerek giderken **تَكَتَّبَ** etmişti”; yani kuşandı ve elbiselerini üzerine topladı; “kırbayı **كَتَبْتُ**”tan; onu diktiğim zaman. Lihyânî dedi ki: “Kırbanı **اكْتُبْ**”; onu dik. Ve onu **أَكْتِـبْها**: onu bağla; yani başını sık.

Ve **الكَتْبُ**: toplamadır; ondan dersin: Katırı **كَتَبْتُ**; iki dudağı (şufre) arasında bir halka yahut kayışla topladığın zaman.

Ve **الكُتْبَةُ**: katırın yahut devenin hayâsının, üzerine binilmesin diye bağlandığı şeydir. Çoğulu, çoğul gibidir. Ve biniti, katırı ve deveyi **كَتَبَ**; onu **يَكْتُبها** ve onu **يَكْتِـبُها** **كَتْباً**; ve onun üzerine **كَتَبَ**: hayâsını, hayâsının iki dudağını birleştiren demir yahut pirinç bir halka ile delip bağladı; üzerine binilmesin diye; (şu beyitte) dedi ki:
لا تَـأْمَنَنَّ فَزارِيّاً، خَلَوْتَ به، *  على بَعِـيرِك واكْتُبْها بأَسْيارِ
Bu, çünkü Benî Fezâre, develere yaklaşmakla itham edilirlerdi. Buradaki **البعيرُ**: dişi devedir. Ve “**على قَلُوصِك**” diye de rivayet edilir. **أَسْيار**: **سَيْر**in çoğuludur; o da **الشَّرَكَةُ**dir.

Ebû Zeyd: Deveyi **كَتَّبْتُ** **تَكْتيباً**; onu sağdırmaz şekilde bağladığın zaman. Ve deve, kendi yavrusu olmayanın üzerine sütanne olduğunda, **الدُّرْجَة** ondan çözülmeden önce, ona daha çok merhamet etsin diye, burun delikleri bir iplikle **كُتِبَ**. İbn Sîde: Ve deveyi **كَتَبَ**; onu **يَكْتُبُها** **كَتْباً**: onu sütanne yaptı; sonra burun deliklerini bir şeyle delip bağladı; **البَوَّ**yu koklamasın da onu esirgemesin diye. Ve onu **كَتَّبَها** **تَكْتيباً**; ve onun üzerine **كَتَّبَ**: onu sağdırmaz şekilde bağladı. Ve **الكَتِـيبةُ**: toplanmış olup da dağılmamış şeydir; ve denildi: o, atlardan, yani ayrı bir hizada bulunan, bir hizada toplanmış topluluktur. Ve denildi: **الكَتيبةُ**, atların akın ettiği zaman topluluğudur; yüzden bine kadar. Ve **الكَتيبة**: ordudur. Sakîfe hadîsinde: “Biz Allah’ın ensarıyız ve İslâmın **كَتيبة**siyiz.” **الكَتيبةُ**: ordudan büyük parçadır; çoğulu **الكَتائِبُ**. Ve **كَتَّبَ الكَتائِبَ**: onları bölük bölük **كَتِـيبةً** olarak hazırladı; Tufeyl dedi ki:
فأَلْوَتْ بغاياهم بنا، وتَباشَرَتْ *  إِلى عُرْضِ جَيْشٍ، غيرَ أَنْ لم يُكَتَّبِ
Ve atlar **تَكَتَّبَتْ**; yani toplandı. Şemir dedi ki: **الكَتْب** hakkında zikredilen her şey, bazısı bazısına yakındır; o ancak iki şey arasında senin toplaman (birleştirmen)dir. Denir:
Katırını **اكْتُبْ**; o, iki dudağı arasında bir halka ile birleştirmen (toplaman)dir; bundan dolayı **الكَتِـيبَةُ** diye isimlendirildi; çünkü o **تَكَتَّبَتْ** de toplandı; bundan: **الكِتابَ**ı **كَتَبْتُ** denildi; çünkü o, harfi harfe toplar; ve Sâ‘ide b. Cüeyye’nin sözü:
لا يُكْتَبُون ولا يُكَتُّ عَدِيدُهم، *  جَفَلَتْ بساحتِهم كَتائِبُ أَوعَبُوا
Denildi: manası, çokluklarından dolayı onları bir kâtip yazamaz; ve denildi: manası, hazırlanmazlar.

Ve **تَكَتَّبُوا**: toplandılar. Ve **الكُتَّابُ**: küçük bir oktur; başı yuvarlaktır; çocuk onunla atmayı öğrenir; **بالثاءِ** ile de (söylenir); bu harfte tâ, **الثاء**dan daha üstündür.

Zührî hadîsinde: “**الكُتَيْبةُ**nın çoğu zorla (anveten)dir; içinde sulh da vardır.” **الكُتَيْبةُ**, küçültme olarak: Hayber’in köylerinden birinin adıdır; yani onu sulh ile değil, zorla fethetti. Ve **بَنُو كَتْبٍ**: bir batındır; Allah daha iyi bilir.
