# كتب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AA%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كتب

كتبه، يكتب، كتبا بالفتح المصدر المقيس، وكتابا بالكسر على خلاف القياس. وقيل: اسم كاللباس، عن اللحياني. وقيل: أصله المصدر، ثم استعمل فيما سيأتي من معانيه. قاله شيخنا. وكذا: كتابة، وكتبة، بالكسر فيهما: خطه، قال أبو النجم:
  أقبلت من عن زياد كالخرف                      تخط رجلاي بخط مختلف

  تكتبان في الطريق لام الف وفي لسان العرب، قال: ورأيت في بعض النسخ  تكتبان  بكسر التاء، وهي لغة بهراء يكسرون التاء، فيقولون: تعلمون. ثم أتبع الكاف كسرة التاء، ككتبه مضعفا، وعن ابن سيده: اكتتبه ككتبه أو كتبه: إذا خطه.
 واكتتبه: إذا استملاه، كاستكتبه واكتتب فلان كتابا: أي سأل أن يكتب له. واستكتبه الشي: أي سأله أن يكتبه له. وفي التنزيل العزيز: اكتتبها فهي تملى عليه بكرة وأصيلا أي: استكتبها. والكتاب: ما يكتب فيه، وفي الحديث: من نظر إلى كتاب أخيه بغير إذنه، فكأنما ينظر في النار. وهو محمول على الكتاب الذي فيه سر وأمانة يكره صاحبه أن يطلع عليه. وقيل: هو عام في كل كتاب. ويؤنث على نية الصحيفة. وحكى الأصمعي عن أبي عمرو بن العلاء: أنه سمع بعض العرب يقول، وذكر إنسانا، فقال، فلان لغوب،جاءته كتابي فاحتقرها. اللغوب:الأحمق الكتاب: الدواة يكتب منها. الكتاب: التوراة، قال الزجاج في قوله تعالى:  نبذ فريق من الذين أوتوا الكتاب  ، وقوله  كتاب الله  : جائز أن يكون التوراة، وأن يكون القرآن. الكتاب: الصحيفة يكتب فيها.الكتاب يوضع موضع الفرض، قال الله تعالى:  كتب عليكم القصاص  ، وقال، عز وجل  كتب عليكم الصيام  معناه: فرض. قال:  وكتبنا عليهم فيها  ، أي: فرضنا. من هذا: الكتاب يأتي بمعنى الحكم، وفي الحديث:  لأقضين بينكما بكتاب الله  أي: بحكم الله الذي أنزل في كتابه، وكتبه على عباده، ولم يرد القرآن، لأن النفي والرجم لا ذكر لهما فيه؛ قال الجعدي:
  يا بنت عمي، كتاب الله أخرجنيعنكم، وهل أمنعن الله ما فعلا وفي حديث بريرة:  من اشترط شرطا ليس في كتاب الله  ، أي: ليس في حكمه. في الأساس: ومن المجاز: كتب عليه كذا: قضي. وكتاب الله: قدره، قال: وسألني بعض المغاربة، ونحن بالطواف، عن القدر، فقلت: هو في السماء مكتوب، وفي الأرض مكسوب. من المجاز أيضا، عن اللحياني الكتبة، بالضم: السير الذي يخرز به المزادة والقربة، وجمعها كتب. قال ذو الرمة:
  وفراء غرفية، أثأى خوارزها                      مشلشل، ضيعته بينها الكتب

  الوفراء: الوافرة. والغرفية: المدبوغة بالغرف، شجرة. وأثأى: أفسد. الخوارز: جمع خارزة. الكتب: الجمع تقول منه: كتبت البغلة. إذا جمعت بين شفريها بحلقة، أو سير. وفي الأساس: وكذا: كتبت عليها، وبغلة مكتوبة، ومكتوب عليها. والكتبة: ما يكتب به أي يشد حياء البغلة، أو الناقة، لئلا، ينزى عليها والجمع كالجمع. عن الليث: الكتبة: الخرزة المضمومة بالسير. وقال ابن سيده: هي التي ضم السير كلا وجهيها الكتبة بالكسر: اكتتابك كتابا تنسخه. والكتبة أيضا: الحالة. والكتبة أيضا: الاكتتاب في الفرض والرزق.وكتب السقاء والمزادة والقربة، يكتبه، كتبا: خرزة بسيرين، فهو كتيب. وقيل هو أن يشد فمه حتى لا يقطر منه شيء، كاكتتبه: إذا شده الوكاء، فهو مكتتب. وعن ابن الأعرابي: سمعت أعرابيا يقول: أكتبت فم السقاء، فلم يستكتب. أي: لم يستوك، لجفائه وغلظه. وقال اللحياني: اكتب قربتك: اخرزها. وأكتبها: أوكها، يعني: شد رأسها. كتب الناقة، يكتبها، ويكتبها بالكسر والضم،كتبا، وكتب عليها:ختم حياءها وخزم عليه، أو خزم بحلقة من حديد، ونحوه كالصفر، تضم شفري حيائها، لئلا ينزي عليها. قال:
  لا تأمنن فزاريا خلوت بـه                      على بعيرك واكتبها بأسيار وذلك لأن بني فزارة يرمون بغشيان الإبل. كتب الناقة، يكتبها: ظأرها، فخزم منخريها بشيء، لئلا تشم البول. هكذا في نسختنا، وهو خطأ، وصوابه  البو  أي: فلا ترأمه.
 والكاتب، عندهم: العالم، نقله الجوهري عن ابن الأعرابي، قال الله تعالى:  أم عندهم الغيب فهم يكتبون  وفي كتابه صلى الله عليه وسلم إلى أهل اليمن  قد بعثت إليكم كاتبا من أصحابي  أراد: عالما، سمى به لأن الغالب على من كان يعرف الكتابة أن عنده العلم والمعرفة، وكان الكاتب عندهم عزيزا وفيهم قليلا. والإكتاب: تعليم الكتاب، والكتابة، كالتكتيب. والمكتب: المعلم، وقال اللحياني: هو المكتب الذي يعلم الكتابة. قال الحسن: وكان الحجاج مكتبا بالطائف، يعني: معلما، ومنه قيل: عبيد المكتب، لأنه كان معلما. ونص الصاغاني: كتبت الغلام تكتيبا: إذا علمته الكتابة، مثل اكتتبته: الإكتاب: الإملاء، تقول: أكتبني هذه القصيدة،أي: أملها على. الإكتاب: شد رأس القربة يقال: أكتب سقاءه إذا أوكأه، وهو مجاز، وقد تقدم. رجل، كاتب، والكتاب، كرمان: الكاتبون، وهم الكتبة، وحرفتهم: الكتابة، قاله ابن الأعرابي. يقال: سلم ولده إلى المكتب كمقعد، أي: موضع الكتاب والتعليم، أي: تعليمه الكتابة. والمكتب: المعلم، والكتاب: الصبيان، قاله المبرد. وقول الليث، وتبعه الجوهري: إن الكتاب بوزن رمان، والمكتب كمقعد، واحد، وهما موضع تعليم الكتاب، غلط: وهو قول المبرد، لأنه قال: ومن جعل الموضع الكتاب، فقد أخطأ. وفي الأساس: وقيل الكتاب: الصبيان، لا المكان. ونقل شيخنا عن الشهاب في شرح الشفاء: أن الكتاب للمكتب وارد في كلامهم كما في الأساس وغيره، ولا عبرة بمن قال إنه مولد. وفي العناية: أنه أثبته الجوهري، واستفاض استعماله بهذا المعنى، كقوله:
  وأتى بكتاب لو انبسطت يدي                      فيهم رددتهم إلى الكتـاب

  وأوله:
  تبا لدهر أتى بعـجـاب                      ومحا فنون العلم والآداب والأبيات في تاريخ ابن خلكان. وأصله جمع كاتب، مثل كتبة، فأطلق على محله مجازا للمجاورة، وليس موضوعا ابتداء كما قال. وقال الأزهري، عن الليث: إنه لغة. وفي الكشف: الاعتماد على قول الليث، ونقله الصاغاني أيضا، وسلمه؛ ونقله ابن حجر في شرح المنهاج عن الإمام الشافعي، وصححه البيهقي وغيره، ووفقه الجماهير، كصاحب التهذيب والمغرب والعباب. انتهى الحاصل من عبارته. ولكن عزوه إلى الأساس ولسان العرب وغيرهما، محل نظر، فإنهما نقلا عبارة المبرد، ولم يرجحا قول الليث، حتى يستدل بمرجوحية قول المبرد، كما لا يخفى.ج كتاتيب، ومكاتيب.وهذا من تتمة عبارة الجوهري، فالأول جمع كتاب، والثاني جمع مكتب. وقد أخل المصنف بذكر الثاني، وذكره غير واحد، قال شيخنا: وفي عبارة المصنف قلق.قلت: وذلك لأن كتاتيب إنما هو جمع كتاب، على رأي الجوهري والليث، وهو قد جعله خطأ، فما معنى ذكره فيما بعد? نعم، لم قدم ذكره قبل قوله  خطأ  ، لسلم من ذلك، فتأمل. الكتاب: سهم صغير، مدور الرأس، يتعلم به الصبي الرمي وبالثاء أيضا، والثاء المثلثة في هذا الحرف أعلى من التاء الفوقية، كما سيأتي. وفي عبارة شيخنا هنا قلق عجيب. الكتاب أيضا: جمع كاتب، مثل كتبة، وقد تقدمت الإشارة إليه. واكتتب الرجل: إذا كتب نفسه في ديوان السلطان، وفي الحديث  قال له رجل: إن امرأتي خرجت حاجة، وإني اكتتبت في غزوة كذا وكذا  ، أي: كتبت اسمي في جملة الغزاة. وفي حديث ابن عمر:  من اكتتب زمنا، بعثه الله زمنا يوم القيامة  . من المجاز: اكتتب هو: أسر. واكتتب بطنه: حصر، وأمسك، فهو مكتتب ومكتتب عليه ومكتوب عليه نقله الصاغاني. والمكتوتب: المنتفخ الممتلئ مما كان: نقله الصاغاني. من المجاز: كتب الكتيبة جمعها، وهي الجيش:وتكتب الجيش تجمع.وكتب الجيش: جعله كتائب. أو هي الجماعة المستحيزة من الخيل، أو هي جماعة الخيل إذا أغارت على العدو، من المائة إلى الألف. وكتبها تكتيبا، وكتبها: هيأها، قال ساعدة بن جؤية:
  لا يكتبون ولا يكت عديدهـم                      حفلت بساحتهم كتائب أوعبوا

  أي: لا يهيؤون. وتكتبوا: تجمعوا، ومنه: تكتب الرجل: تحزم، وجمع عليه ثيابه. وهو مجاز. وبنو كتب، بالفتح: بطن من العرب. والمكتب، كمعظم: العنقود من العنب ونحوه، أكل بعض ما فيه وترك بعضه. والمكاتبة بمعنى التكاتب، يقال: كاتب صديقه، وتكاتبا. من المجاز المكاتبة، وهو أن يكاتبك عبدك على نفسه بثمنه. فإذا سعى، وأداه، عتق. وهي لفظة إسلامية، صرح به الدميري. والسيد مكاتب، والعبد مكاتب إذا عقد عليه ما فارقه عليه من أداء المال سميت مكاتبة، لما يكتب العبد على السيد من العتق إذا أدى ما فورق عليه، ولما يكتب السيد على العبد من النجوم التي يؤديها في محلها، وأن له تعجيزه إذا عجز عن أداء نجم يحل عليه. وأحكام المكاتبة، مصرحة في فروع الفقه. ومما لم يذكره المؤلف: الكتيبة، مصغرة، اسم لبعض قرى خيبر. ومنه حديث الزهري:  الكتيبة أكثرها عنوة  يعني  أنه فتحها قهرا، لا عن صلح. والمكتب: من قرى ابن جبلة في اليمن، نقلته عن المعجم.

### Türkçe

**كتبه**، **يكتب**، **كتبا** (fetha ile): kıyasî mastar; ve **كتابا** (kesra ile): kıyasa aykırı. Ve denildi ki: **اسم** (elbise gibi bir isim), el-Lihyânî’den. Ve denildi ki: aslı mastardır; sonra, ileride gelecek mânâlarında kullanıldı. Bunu şeyhimiz söyledi. Keza: **كتابة** ve **كتبة**; ikisinde de kesra ile: onu yazdı/çizdi. Ebû’n-Necm dedi ki:
  Ziyâd’dan dönüşte, bunamış gibi geldim;                      iki ayağım farklı bir çizgiyle çiziyor

  Yolda **لام** **الف** yazıyorlar. Ve Lisânü’l-ʿArab’da dedi ki: Bazı nüshalarda **تكتبان**’ı **التاء**’nın kesrası ile gördüm; bu, Behrâ’nın bir dilidir; **التاء**’yı kesralarlar, şöyle derler: **تعلمون**. Sonra **التاء**’nın kesrasını **الكاف**’a tâbi kıldı; **كتبه** gibi, şeddeli. İbn Sîde’den: **اكتتبه**; **كتبه** gibi, yahut **كتبه**: onu yazdı/çizdiği zaman.
Ve **اكتتبه**: ona yazdırdığı zaman; **استكتبه** gibi. Ve falan kimse **اكتتب** bir **كتابا**: yani kendisi için yazılmasını istedi. Ve **استكتبه** şeyi: yani onu kendisi için yazmasını istedi. Aziz tenzilde: **اكتتبها فهي تملى عليه بكرة وأصيلا**; yani: **استكتبها**. Ve **الكتاب**: içine yazılan şey. Ve hadiste: “Kardeşinin **كتاب**’ına izni olmaksızın bakan, sanki ateşe bakıyor gibidir.” Bu, içinde sır ve emanet bulunan, sahibinin kendisine muttali olunmasını hoş görmediği **الكتاب** üzerine hamledilmiştir. Ve denildi ki: her **كتاب** hakkında geneldir. Ve sahife niyetiyle müennestir. El-Asmaʿî, Ebû ʿAmr b. el-ʿAlâ’dan hikâye etti: Araplardan birinin, bir insanı anıp şöyle dediğini işitti: “Falan **لغوب**’dur; ona benim **كتابي** geldi de onu küçümsedi.” **اللغوب**: ahmak. **الكتاب**: ondan yazılan hokka. **الكتاب**: Tevrat. Ez-Zeccâc, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında: **نبذ فريق من الذين أوتوا الكتاب** ve şu sözü: **كتاب الله**: Tevrat olması da, Kur’an olması da câizdir, dedi. **الكتاب**: içine yazılan sahife. **الكتاب** farz yerine konur; Allah Teâlâ dedi ki: **كتب عليكم القصاص**; ve (Azze ve Celle) dedi ki: **كتب عليكم الصيام**; mânâsı: farz kıldı. Dedi ki: **وكتبنا عليهم فيها**; yani: farz kıldık. Bundan: **الكتاب** hüküm mânâsına gelir. Ve hadiste: **لأقضين بينكما بكتاب الله**; yani: Allah’ın, kitabında indirdiği, kulları üzerine yazdığı hükmüyle; Kur’an’ı kastetmedi; çünkü nefiy ve recm onda zikredilmiş değildir. El-Caʿdî dedi ki:
  Ey amcamın kızı, Allah’ın **كتاب**’ı beni sizden çıkardı;                      Allah’ın yaptığı şeyi ben mi engelleyeceğim?

Ve Berîre hadîsinde: **من اشترط شرطا ليس في كتاب الله**; yani: O’nun hükmünde olmayan. **الأساس**’ta: Mecazdan: **كتب عليه** şöyle şöyle: hükmetti. Ve **كتاب الله**: onun takdiri. Dedi ki: Tavafta iken, Mağriblilerden biri bana kaderi sordu; ben de dedim ki: O, gökte yazılmış, yerde kazanılmıştır. Mecazdan da, el-Lihyânî’den: **الكتبة** (damme ile): meşkin ve kırbanın dikildiği kayış; cem‘i **كتب**. Zû’r-Rumme dedi ki:
  Bol tüylü, “ğarf” ile tabaklanmış bir deri; onun dikişlerini bozmuş;                      aralarında **الكتب** varken onu zayi etmiş, zincirli

**الوفراء**: bol olan. **الغرفية**: “ğarf” ile tabaklanmış; bir ağaç. **أثأى**: bozdu. **الخوارز**: **خارزة**’nin cem‘i. **الكتب**: cem‘; bundan şöyle dersin: **كتبت** katırı; iki dudakçığı arasında bir halka yahut kayışla topladığın zaman. **الأساس**’ta: Keza: **كتبت عليها**; ve **بغلة مكتوبة** ve **مكتوب عليها**. Ve **الكتبة**: yazılan şey; yani katırın yahut devenin hayâsını bağlayan şey; üzerine atlanılmasın diye. Ve cem‘i, cem‘ gibidir. El-Leys’ten: **الكتبة**: kayışla birleştirilmiş boncuk. İbn Sîde dedi ki: O, kayışın iki yüzünü birleştirdiği şeydir. **الكتبة** (kesra ile): kopya ettiğin bir **كتاب**’ı yazdırman. Ve **الكتبة** ayrıca: hâl. Ve **الكتبة** ayrıca: farz ve rızıkta yazdırma. Ve sucu, meşki ve kırbayı **كتب** eder; **يكتبه**; **كتبا**: iki kayışla diker; o da **كتيب** olur. Ve denildi ki: ağzını, ondan hiçbir şey damlamasın diye bağlamaktır. **اكتتبه** gibi: bağlaçla bağladığı zaman; o da **مكتتب** olur. İbnü’l-Aʿrâbî’den: Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: “Sakacının ağzını **أكتبت** ettim de **لم يستكتب**.” Yani: sertliği ve kabalığı sebebiyle bağlanmadı. El-Lihyânî dedi ki: “Kırbanı **اكتب** et”: onu dik. Ve onu **أكتب** et: onu bağla; yani başını sık. Deveyi **كتب** eder; **يكتبها**; kesra ve damme ile **يكتبها**; **كتبا**; ve onun üzerine **كتب** etti: hayâsını mühürledi ve üzerine halka taktı; yahut demirden bir halka ve benzeri, sarı bakır gibi bir şeyle halka taktı; hayâsının iki dudakçığını birleştirir; üzerine atlanılmasın diye. Dedi ki:
  Sakın, onunla baş başa kaldığın bir Fezârî’den emin olma;                      devenin üzerine; ve onu kayışlarla **اكتب** et

Bu, Fezâre oğullarının develere yaklaşmakla itham edilmeleri sebebiyledir. Deveyi **كتب** eder; **يكتبها**: onu sütanne yaptı; sonra, idrarı koklamasın diye, burun deliklerini bir şeyle halka taktı. Bizim nüshamızda böyle; bu hatadır; doğrusu **البو**’dur; yani: ona merhamet etmesin.
Ve **الكاتب**, onların yanında: âlimdir; el-Cevherî bunu İbnü’l-Aʿrâbî’den nakletti. Allah Teâlâ dedi ki: **أم عندهم الغيب فهم يكتبون**. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) Yemen ehline mektubunda: **قد بعثت إليكم كاتبا من أصحابي**; muradı: âlim. Onu bununla adlandırdı; çünkü yazmayı bilen kimsenin çoğunlukla ilim ve marifeti olur; ve **الكاتب** onların yanında azizdi ve içlerinde azdı. Ve **الإكتاب**: **الكتاب**’ı öğretmektir; ve **الكتابة**, **التكتيب** gibidir. Ve **المكتب**: muallim. El-Lihyânî dedi ki: O, yazmayı öğreten **المكتب**’tır. El-Hasen dedi ki: Haccâc Tâif’te bir **مكتبا** idi; yani: muallim. Bundan dolayı “**عبيد المكتب**” denildi; çünkü o muallimdi. Es-Sâğânî’nin nassı: “Çocuğu **كتبت** ettim, **تكتيبا**”: ona yazmayı öğrettiğim zaman; **اكتتبته** gibi. **الإكتاب**: imlâdır; şöyle dersin: “Bu kasideyi bana **أكتبني**”: yani onu bana imlâ et. **الإكتاب**: kırbanın başını bağlamaktır; “Sakacının kırbasını **أكتب** etti” denir; onu bağladığı zaman; bu mecazdır; ve geçti. Bir adam **كاتب**; ve **الكتاب** (Rummân vezninde): **الكاتبون**; onlar **الكتبة**’dir; ve meslekleri: **الكتابة**; bunu İbnü’l-Aʿrâbî söyledi. “Çocuğunu **المكتب**’e teslim etti” denir; **كمقعد**; yani **الكتاب** ve öğretim yeri; yani ona yazmayı öğretmek. Ve **المكتب**: muallim. Ve **الكتاب**: çocuklar; bunu el-Müberred söyledi. El-Leys’in sözü ve ona tâbi olan el-Cevherî’nin sözü: **الكتاب**’ın Rummân vezninde olduğu ve **المكتب**’in **كمقعد** olduğu; bir tek; ve ikisinin de **الكتاب** öğretim yeri olduğu: yanlıştır; bu, el-Müberred’in sözüdür; çünkü o dedi ki: “Yeri **الكتاب** yapan hata etmiştir.” **الأساس**’ta: Ve denildi ki: **الكتاب** çocuklardır; mekân değil. Şeyhimiz, eş-Şihâb’dan, eş-Şifâ’nın şerhinde nakletti: **الكتاب**’ın **المكتب** için, onların sözünde vârid olduğu; **الأساس** ve başkalarında olduğu gibi; bunun müvelled olduğunu söyleyenin sözüne itibar yoktur. **العناية**’de: el-Cevherî’nin onu ispat ettiği ve bu mânâ ile kullanımının yayıldığı; şu sözü gibi:
  Ve bir **كتاب** ile geldi; elim onlarda açılsaydı                      onları **الكتـاب**’a geri çevirirdim

Ve evveli:

  “Yazıklar olsun, acayipler getiren bir zamana;
  ilim ve edep فنونlarını sildi”

ve beyitler İbn Hallikân’ın tarihinde (geçer). Aslı, **كاتب**’in çoğulu olup **كتبة** gibi (olan)dır; sonra komşuluk sebebiyle mecazen onun mahalline ıtlak olundu; onun dediği gibi başlangıçta vaz‘ olunmuş değildir. Ezherî, Leys’ten naklen dedi ki: O, bir lugattır. **الكشف**’te: Leys’in sözüne dayanmak (vardır); Sâgânî de onu nakletti ve onu kabul etti; İbn Hacer onu **شرح المنهاج**’da İmam Şâfiî’den nakletti; Beyhakî ve başkası onu sahih gördü; **التهذيب** ve **المغرب** ve **العباب** sahibi gibi cumhur onu uygun buldu. Onun ibaresinden hâsıl olanın sonu. Lâkin onu **الأساس**’a ve **لسان العرب**’a ve başkalarına nisbet etmesi, nazar mahallidir; zira ikisi de Müberred’in ibaresini nakletti; Leys’in sözünü tercih etmediler ki Müberred’in sözünün mercuhluğuyla istidlâl olunsun; gizli olmadığı üzere. Çoğulu: **كتاتيب** ve **مكاتيب**. Bu, Cevherî’nin ibaresinin tamamındandır; birincisi **كتاب**’ın çoğuludur, ikincisi **مكتب**’in çoğuludur. Musannif ikincisini zikretmekte eksik bıraktı; birden çok kimse onu zikretti. Şeyhimiz dedi ki: Musannifin ibaresinde ıztırap vardır. Dedim ki: Bu, şundan dolayıdır: **كتاتيب** ancak **كتاب**’ın çoğuludur; Cevherî ve Leys’in görüşüne göre; o ise onu hata kılmıştır; öyleyse sonra onu zikretmenin manası nedir? Evet, onu “hata” sözünden önce zikretmiş olsaydı, bundan selâmet bulurdu; öyleyse düşün. **الكتاب**: küçük bir ok; başı yuvarlaktır; çocuk onunla atmayı öğrenir. **بالثاء** ile de (gelir); ve bu harfte **الثاء المثلثة** **التاء الفوقية**’den daha yüksektir; geleceği üzere. Şeyhimizin burada ibaresinde acayip bir ıztırap vardır. **الكتاب** ayrıca: **كاتب**’in çoğuludur; **كتبة** gibi; ona işaret geçmişti. **واكتتب** adam: sultanın divanına kendini yazdığı vakit. Hadiste: “Bir adam ona dedi ki: ‘Şüphesiz karım bir حاجة için çıktı; ben de falan falan gazvede **اكتتبت** oldum’”; yani: adımı gaziler cümlesi içinde yazdım. İbn Ömer hadîsinde: “Kim **اكتتب** olarak (bir) zaman (geçirirse), Allah onu kıyamet günü (de) **زمنا** olarak gönderir.” Mecazdan: **اكتتب** o: esir oldu. **واكتتب بطنه**: kabız oldu ve tuttu; o, **مكتتب** ve **مكتتب عليه** ve **مكتوب عليه**’dir; Sâgânî nakletti. **والمكتوتب**: şişkin, dolu olan; Sâgânî nakletti. Mecazdan: **كتب الكتيبة** onu topladı; o, ordudur. Ve **تكتب الجيش**: toplarsın. Ve **كتب الجيش**: onu **كتائب** kıldı. Yahut o, atlardan ayrılıp bir tarafa çekilmiş cemaat(ler)dir; yahut o, düşmana akın ettiği vakit atların cemaatidir; yüzden bine kadar. Ve onu **تكتيبا** ile **كتب** etti; ve onu **كتبها**: onu hazırladı. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:

  “Ne hazırlarlar ne de (hazırlar) onların sayısını;
  onların sahası doldu: **كتائب** (ile), (hepsi) tamamladılar.”

Yani: hazırlamazlar. **وتكتبوا**: toplandılar. Ondandır: **تكتب الرجل**: kuşandı; ve elbiselerini üzerine topladı. Ve o mecazdır. **وبنو كتب**, fetih ile: Araplardan bir batındır. **والمكتب**، **كمعظم**: üzüm salkımı ve benzeri; içindekinin bir kısmı yenir ve bir kısmı bırakılır. **والمكاتبة**، **التكاتب** manasındadır; denir: **كاتب** dostunu; ve **تكاتبا**. Mecazdan **المكاتبة**: o, kölenin kendisi üzerine bedeliyle sana yazışmasıdır; o çalışıp onu eda edince, âzâd olur. O, İslâmî bir lafızdır; Dümeyrî bunu açıkça söyledi. Efendi **مكاتب**’dir; köle **مكاتب**’dir; üzerine, malı eda etme hususunda kendisinden ayrıldığı şey akdedildiği vakit ona **مكاتبة** denildi; kölenin, üzerine farz kılınanı eda edince efendi üzerine yazdığı âzâdlık sebebiyle; ve efendinin, köle üzerine, vaktinde eda edeceği **النجوم**’u yazması sebebiyle; ve onun, üzerine vadesi gelen bir **نجم**’i eda etmekten âciz olursa onu acze düşürme hakkı olması sebebiyle. **وأحكام المكاتبة** fıkhın fer‘lerinde açıkça beyan edilmiştir. Müellifin zikretmediği şeylerdendir: **الكتيبة** (tasğîr ile), Hayber köylerinden birinin adıdır. Ondandır Zührî hadîsi: “**الكتيبة**’nin çoğu **عنوة**’dir”; yani: onu sulh ile değil, zorla fethetti. **والمكتب**: Yemen’de İbn Cebele’nin köylerindendir; onu **المعجم**’dan naklettim.
