# كتد (ك-ت-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AA%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - ت - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والدال والتاء معهما
ك ت د مستعمل فقط كتد: الكَتَدُ: ما بين الثبج إلى منصف الكاهل من الظهر، فإذا أشرف ذلك الموضع من الظهر فهو أَكْتَد، قال:
جَبْهَته أو الخراة والكَتَدْ

##### Türkçe

**الكاف** ve**الدال** ve**التاء** bunlarla birlikte

ك ت د yalnızca kullanılmıştır: **كتد**: **الكَتَدُ**: sırtta **الثبج** ile **منصف الكاهل** arasındaki şeydir; o yer sırttan yükselirse o **أَكْتَد**’dir, dedi ki:
جَبْهَته أو الخراة و**الكَتَدْ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَتَد والكَتِدُ: ما بين الكاهل إلى الظَهر. والكَتَدُ: نجمٌ.

##### Türkçe

**الكَتَد** ve **الكَتِدُ**: **الكاهل** ile **الظَهر** arasındaki şey. Ve **الكَتَدُ**: bir yıldızdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك د ت
كتد
استعملَ من وجُوهها .
كتد : ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الكَتَدُ : ما بين الكاهلِ إلى الظهر ، والثَّبَجُ : مثله .
وقال شمرٌ : الكَتَدُ : مِن أَصل العُنُق إِلى أَسفلِ الكتفَيْنِ ، وهو يجمعُ الكاثِبَة والثَّبج والكاهل ، كلُّ هذا كَتَدٌ .
وقالوا في بيت ذي الرمة :
وإذ هُنَّ أكتاد . . . .
أكتاد : أشباه ، لا اختلاف بينهم ، يقال : مرّ بجماعة أكتاد .
وفي ( نوادر الأعراب ) : خَرَج القومُ علينا أَكتاداً ، وأَكداداً ، وأفلالاً أي فرقاً وأرسالاً .
ويقال : مررتُ بجماعةٍ أَكتادٍ ، ويقالُ : هم أَكْتادٌ أيْ أَشباهٌ لا اختلاف بينهم .
ومنه قول ذي الرُّمة :
وإِذ هُنَّ أكتادٌ بِحَوْضَى كأَنما
زها الآلُ عَيْدانَ النخيل البواسقِ

##### Türkçe

ك د ت
**كتد**
Onun vecihlerinden kullanılmıştır.

**كتد**: (Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den): **الكَتَدُ**: **الكاهلِ** ile **الظهر** arasındaki şeydir; **الثَّبَجُ**: onun gibidir.

Şemr dedi ki: **الكَتَدُ**: **العُنُق**un aslından **الكتفَيْنِ**in aşağısına kadardır; ve o, **الكاثِبَة**yi, **الثَّبج**i ve **الكاهل**i bir araya toplar; bütün bunların hepsi **كَتَدٌ**dur.

Zü’r-Rumme’nin beytinde dediler:
وإذ هُنَّ أكتاد . . . .

**أكتاد**: benzerler; aralarında ihtilaf yoktur; denir ki: bir topluluğun yanından **أكتاد** olarak geçti.

(**نوادر الأعراب**)’da: Kavim bize **أَكتاداً** ve **أَكداداً** ve **أفلالاً** olarak çıktı; yani fırkalar ve bölükler hâlinde.

Ve denir ki: **أَكتادٍ** bir topluluğun yanından geçtim; ve denir ki: onlar **أَكْتادٌ**dur; yani benzerler, aralarında ihtilaf yoktur.

Ve ondan, Zü’r-Rumme’nin sözü:
وإِذ هُنَّ أكتادٌ بِحَوْضَى كأَنما
زها الآلُ عَيْدانَ النخيل البواسقِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والتاء وما يثلثهما)
(كتد)  الكاف والتاء والدال حرفٌ واحد، وهو الكَتَد: ما بين الكاهل إلى الظَّهر. والكَتَد: نجمٌ.
(كتر)  الكاف والتاء والراء. يقولون: الكَتْر. وسط كلِّ شيء. وقال: الكَِتْر: السَّنام نفسُه. قال:
* كِتْرٌ كحافَة كِير القَيْنِ ملمومُ([1]) *
قال الأصمعيّ: لم أسمع بالكِتْر إلاَّ في هذا البيت. ويقولون: الكَتْر: الحَسَب والقَدْر.
(كتع)  الكاف والتاء والعين كلماتٌ غير موضوعةٍ على قياس، وليست من الكلام الأصيل. يقولون الكُتَع: الرّجُل اللَّئيم. ويقولون كَتَع بالشيء: ذهب به. وما بالدّارِ كتيعٌ، أي ما فيها أحد. وكَتَع فلانٌ في أمره: شَمَّر. وجاء القومُ أجمعون أكتَعُون على الإتباع.
(كتل)  الكاف والتاء واللام أصيلٌ يدلُّ على تجمُّع. يقال: هذه كُتْلةٌ من شَيء، أي قطعةٌ مجتمعةٌ. قال ابنُ دريد([2]) يقال ألقى فلان عليَّ كَتالَهُ، أي ثِقْله. وذكر في شِعر [ابن] الطَّثْريّة([3]).
(كتم)  الكاف والتاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إخفاء وسَتر. من ذلك كَتَمت الحديثَ كَتْماً وكِتماناً. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يَكْتُمُونَ اللهَ حَدِيثاً﴾ [النساء 42]. ويقال: ناقةٌ كَتومٌ: لا تَرغُو إذا رُكبت، قُوَّةً وصَبراً. قال:
* وكانت بقيّةَ ذَوْدٍ كُتُمْ([4]) *
وسحابٌ مُكْتَتِم: لا رعد فيه. وخَرْزٌ كَتِيمٌ: لا يَنْضَح الماء. وقوسٌ كَتوم: لا تُرِنُّ. وأمّا الكَتَم، فنباتٌ يُختَضَب به.
(كتن)  الكاف والتاء والنون أصلٌ يدلُّ على لطخٍ ودَرَن. يقال الكَتَن: لَطْخ الدُّخانِ البيتَ. ويقال: كَتِنَتْ جَحافِل الدّابة: اسوَدَّت من أكل الدَّرِين. وكَتن السِّقاءُ، إذا لَصِق به اللَّبَنُ من خارج فَغَلُظ. والكَتَّان معروف، وزعموا أنَّ نُونَه أصليّة. وسَمَّاه الأعشى الكَتَن([5]). قال ابن دريد: هو عربيٌّ* معروف، وإنَّما سمي بذلك لأنه يلقَى بعضُه على بعضٍ([6]) حَتَّى يَكْتِن.
(كتو)  الكاف والتاء والواو. الكَتْو: مُقارَبة الخَطْو. يقال: كتا يَكتُو كَتواً. حكاه ابنُ دريدٍ عن أبي مالك([7]).
(كتب)  الكاف والتاء والباء أصلٌ صحيح واحد يدلُّ على جمع شيءٍ إلى شيءٍ. من ذلك الكِتَابُ والكتابة. يقال: كتبت الكتابَ أكْتبه كَتْباً. ويقولون: كتبتُ البَغلَة، إذا جمعتُ شُفرَي رَحِمها بحَلْقة. قال:
لا تأمنَنَّ فَزارِيَّا حَلَلتَ به *** على قَلُوصِك واكتُبْهَا بأسيار([8])والكُتْبَةُ: الخُرْزَة، وإنَّما سمِّيت بذلك لجمعها المخروز. والكُتَب: الخُرَز. قال ذو الرُّمَّة:
وَفْرَاءَ غَرْفِيَّةٍ أثأَى خوارِزَها *** مُشَلشَلٌ ضَيَّعَتْهُ بينَها الكُتَب([9])ومن الباب الكِتَابُ وهو الفَرْضُ. قال الله تعالى: ﴿كُتِبَ علَيْكُمُ الصِّيَامُ﴾ [البقرة 183]، ويقال للحُكْم: الكتاب. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "أمَا لأَقْضِيَنَّ بينكما بكتاب الله تعالى"، أراد بحُكْمِه. وقال تعالى: ﴿يَتْلُو صُحُفاً مُطَهَّرَةً. فِيهَا كُتُبٌ قَيِّمَةٌ﴾ [البينة2، 3]، أي أحكامٌ مستقيمة. ويقال للقَدَر: الكِتاب. قال الجعديّ:
يا ابنةَ عمِّي كتابُ الله أخَرَجَنِي *** عنكم وهل أمنعَنَّ الله ما فَعَلا([10])ومن الباب كتائب الخيل، يقال: تكتَّبُوا. قال:
* بألفٍ تكتَّبَ أو مِقْنَبِ *
قال ابنُ الأعرابيّ: الكاتب عند العرب: العالم، واحتجَّ بقوله تعالى: ﴿أمْ عِنْدَهُمُ الغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ﴾ [الطور 41، القلم 47].
والمُكاتَب: العبدُ يكاتبه سيِّده على نفسه. قالوا: وأصله من الكِتاب، يراد بذلك الشَّرْطُ الذي يكتب بينهما.
(كتف)  الكاف والتاء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على عِرَضٍ في حديدة أو عَظْم. من ذلك الكَتِيفة، وهي الحديدة التي يُضَبُّ بها. ومنه الكَتِف وهي معروفة، سمِّيت بذلك لما ذكرناه. ويقال: رجلٌ أكتَفُ: عظيم الكَتِف. وقولهم: كَتف البعيرُ في المَشْي فإنما ذلك إذا بَسَط يديه بَسْطاً شديداً، ولا يكون ذلك إلاَّ ببسطه موضِعَيْ كتِفَيْه. والكَتْف: أن يُشَدَّ حِنْوا الرَّحْلِ أحدُهما إلى الآخر بالكِتاف، وذلك كبعض ما ذكرناه. وكَتَفْتُ اللّحم، كأنَّك قَطعته على تقدير
الكَتِف أو الكَتِيفة([11]). وكذلك كَتَفت الثّوب إذا قَطَعته. وأما قولهم للضِّغن والحِقد كَتِيفة، فذلك من الباب أيضاً، وهو من عجيب كلامهم: أن يحملوا الشيء على محمول غيره. والمعنى في هذا أنَّهم يسمُّون الضِّغْن ضبَّاً، لأنَّه يُضِبُّ على القَلْب. فلما كانت الضَّبَّة في هذا القياس بمعنى أنَّها تُضَبُّ على الشَّيء وكانت تسمَّى كَتيفةً، سمَّوا الضِّغن ضَبَّاً وكتيفة، والجمع كتائف. [قال]:
أخوكَ الذي لا يَمْلِكُ الحسَّ نفسُه *** وتَرفَضُّ عند المُحْفِظات الكتائفُ([12])وأما الكُِتْفان من الجَرَاد فهو أوّلُ ما يطير منه. وهو شاذٌّ عن هذا الأصل.
(كتو)  الكاف والتاء والواو فيه كلمةٌ لا معنَى لها، ولا يُعرَّج على مِثلها. يقولون: اكْتَوْتَى الرّجلُ، إذا بالَغَ في صفة نَفْسِه من غير عمل. واكْتَوْتَى تعتع. وليس هذا بشيء.
--------------ـــ
([1]) لعلقمة بن عبدة في ديوانه 130 واللسان (كتر) والمفضليات (2: 198). وصدره:
* قد عريت زمناً حتى استظف لها *
([2]) الجمهرة (2: 27).
([3]) التكملة من المجمل: ويعنى بذلك قوله:
أقول وقد أيقنت أني مواجه *** من الصرم بابات شديداً كتالها
 ([4]) للأعشى في ديوانه 29 واللسان (كتم). وصدره:
* كتوم الرغاء إذا هجرت *
([5]) انظر ما سبق في مادة (كت).
([6]) في الجمهرة (2: 28): "لأنه يخيس ويلقى بعضه على بعض".
([7]) الجمهرة (2: 28).
([8]) البيت لسالم بن دارة كما في الكامل 481 ليبسك والشعر والشعراء 363. وأنشده في اللسان (كتب) وعيون الأخبار (2: 203) بدون نسبة. والرواية المشهورة: "خلوت به".
([9]) ديوان ذي الرمة ص1 واللسان (وفر، غرف، ثأي، شلل، كتب).
([10]) أنشده في المجمل واللسان (كتب).
([11]) في المجمل: "كتفت اللحم: قطعته صغارا".
([12]) البيت للقطامي في ديوانه 27 واللسان (حس، رفض، حفظ، كتف).

ـ

##### Türkçe

(باب **الكاف** ve**التاء** ve onları üçleyen şey)
(**كتد**)  **الكاف** ve**التاء** ve**الدال** tek bir harftir; o da **الكَتَد**’dir: **الكاهل**’den **الظَّهر**’e kadar olan (yer). Ve **الكَتَد**: bir yıldızdır.
(**كتر**)  **الكاف** ve**التاء** ve**الراء**. Derler ki: **الكَتْر**. Her şeyin ortası. Ve dedi: **الكَِتْر**: hörgücün kendisi. Dedi:
* **كِتْرٌ** **كحافَة** **كِير** **القَيْنِ** ملمومُ([1]) *
**الأصمعيّ** dedi: Bu beyitteki dışında **الكِتْر**’i işitmedim. Ve derler ki: **الكَتْر**: **الحَسَب** ve**القَدْر**.
(**كتع**)  **الكاف** ve**التاء** ve**العين** ölçü üzerine konulmuş olmayan kelimelerdir; ve aslî sözden değildir. Derler ki **الكُتَع**: alçak adam. Ve derler ki: **كَتَع** بالشيء: onunla gitti. Ve evde **كتيعٌ** yoktur; yani onda hiç kimse yoktur. Ve falan kimse işinde **كَتَع**: sıvadı. Ve kavim bütünüyle, tâbi olmaya **أكتَعُون** olarak geldiler.
(**كتل**)  **الكاف** ve**التاء** ve**اللام** aslîdir; toplanmaya delâlet eder. Denir: Bu, bir şeyden bir **كُتْلةٌ**’dir; yani toplanmış bir parçadır. **ابنُ دريد**([2]) dedi: Denir: Falan bana **كَتالَهُ** attı; yani ağırlığını. Ve [ابن] **الطَّثْريّة**([3]) şiirinde zikretti.
(**كتم**)  **الكاف** ve**التاء** ve**الميم** gizlemeye ve örtmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: Hadisi **كَتَمت**’im, **كَتْماً** ve**كِتماناً**. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلاَ يَكْتُمُونَ اللهَ حَدِيثاً﴾ [النساء 42]. Ve denir: **كَتومٌ** deve: binildiğinde böğürmez; kuvvet ve sabırdan. Dedi:
* وكانت بقيّةَ ذَوْدٍ **كُتُمْ**([4]) *
Ve **مُكْتَتِم** bulut: onda gök gürültüsü yoktur. Ve **كَتِيمٌ** boncuk: su sızdırmaz. Ve **كَتوم** yay: inlemez. Amma **الكَتَم** ise, onunla boyanılan bir bitkidir.
(**كتن**)  **الكاف** ve**التاء** ve**النون** bulaşma ve kirlenmeye delâlet eden bir asıldır. Denir **الكَتَن**: dumanın evi lekelemesi. Ve denir: Bineğin dudakları **كَتِنَتْ**: **الدَّرِين** yemekten karardı. Ve kırba **كَتن** etti; eğer dıştan süt ona yapışıp kalınlaştıysa. Ve **الكَتَّان** bilinir; ve **نُون**’unun aslî olduğunu iddia ettiler. Ve **الأعشى** onu **الكَتَن** diye adlandırdı([5]). **ابن دريد** dedi: O, bilinen Arapçadır; ancak ona bu ad verildi, çünkü onun bir kısmı bir kısmının üzerine atılır([6]) ta ki **يَكْتِن** edinceye kadar.
(**كتو**)  **الكاف** ve**التاء** ve**الواو**. **الكَتْو**: adımı yaklaştırma. Denir: **كتا** **يَكتُو** **كَتواً**. **ابنُ دريدٍ** onu **أبي مالك**’ten([7]) nakletti.
(**كتب**)  **الكاف** ve**التاء** ve**الباء** bir tek sahih asıldır; bir şeyi bir şeye toplamaya delâlet eder. Ondan **الكِتَابُ** ve**الكتابة**. Denir: Kitabı **كتبت**’im, onu **أكْتبه** **كَتْباً**. Ve derler ki: Dişi katırı **كتبتُ**; eğer rahminin iki dudağını bir halka ile topladıysam. Dedi:
لا تأمنَنَّ فَزارِيَّا حَلَلتَ به *** على قَلُوصِك واكتُبْهَا بأسيار([8])Ve **الكُتْبَةُ**: boncuktur; ancak ona bu ad verildi, delinmiş olanı topladığı için. Ve **الكُتَب**: boncuklardır. **ذو الرُّمَّة** dedi:
وَفْرَاءَ غَرْفِيَّةٍ أثأَى خوارِزَها *** مُشَلشَلٌ ضَيَّعَتْهُ بينَها **الكُتَب**([9])Ve babdan **الكِتَابُ** vardır; o da farzdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿كُتِبَ علَيْكُمُ الصِّيَامُ﴾ [البقرة 183]; ve hükme **الكتاب** denir. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: "أمَا لأَقْضِيَنَّ بينكما بكتاب الله تعالى"، onun hükmünü kastetti. Ve dedi: ﴿يَتْلُو صُحُفاً مُطَهَّرَةً. فِيهَا كُتُبٌ قَيِّمَةٌ﴾ [البينة2، 3]; yani dosdoğru hükümler. Ve kadere **الكِتاب** denir. **الجعديّ** dedi:
يا ابنةَ عمِّي كتابُ الله أخَرَجَنِي *** عنكم وهل أمنعَنَّ الله ما فَعَلا([10])Ve babdan atın **كتائب**’i vardır; denir: **تكتَّبُوا**. Dedi:
* بألفٍ تكتَّبَ أو مِقْنَبِ *
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: Araplar yanında **الكاتب**: âlimdir; ve Allah Teâlâ’nın sözüyle delil getirdi: ﴿أمْ عِنْدَهُمُ الغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ﴾ [الطور 41، القلم 47].
Ve **المُكاتَب**: efendisi kendisi üzerine onunla mukâtebe yapan köledir. Dediler ki: Aslı **الكِتاب**’dandır; bununla ikisi arasında yazılan şart kastedilir.
(**كتف**)  **الكاف** ve**التاء** ve**الفاء** demirde veya kemikte enine (bir çıkıntıya) delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan **الكَتِيفة**; o, onunla bağlanan demirdir. Ve ondan **الكَتِف**; o bilinir; zikrettiğimiz şeyden dolayı ona bu ad verildi. Ve denir: **أكتَفُ** adam: büyük **الكَتِف**’li. Ve onların sözü: Deve yürüyüşte **كَتف** etti; bu ancak ellerini şiddetli bir yayma ile yaydığı zaman olur; ve bu, ancak iki **كتِف**’inin yerini yaymasıyla olur. Ve **الكَتْف**: semerin iki **حِنْو**’sunu **الكِتاف** ile birini ötekine bağlamaktır; bu, zikrettiğimizin bir kısmı gibidir. Ve eti **كَتَفْتُ**; sanki onu **الكَتِف** veya **الكَتِيفة** takdiri üzere parçaladın([11]). Ve aynı şekilde elbiseyi **كَتَفت**’im; eğer onu kestiysen. Amma onların kin ve nefrete **كَتِيفة** demeleri, bu da babdandır; ve onların sözünün acayibindendir: bir şeyi başkasının taşındığı şeye hamletmeleri. Bunun manası şudur: Onlar kini **ضبَّاً** diye adlandırırlar; çünkü o kalp üzerine **يُضِبُّ** eder. **الضَّبَّة** bu kıyasta “şey üzerine bağlanır” manasında olunca ve **كَتيفةً** diye adlandırılınca, kini **ضَبَّاً** ve**كتيفة** diye adlandırdılar; çoğulu **كتائف**’tir. [Dedi]:
أخوكَ الذي لا يَمْلِكُ الحسَّ نفسُه *** وتَرفَضُّ عند المُحْفِظات **الكتائفُ**([12])Ve amma çekirgeden **الكُِتْفان** ise, ondan uçan ilk şeydir. Ve o, bu asıldan şâzdır.
(**كتو**)  **الكاف** ve**التاء** ve**الواو**’da manası olmayan bir kelime vardır; onun gibisine dönülmez. Derler ki: Adam **اكْتَوْتَى** etti; eğer iş olmaksızın nefsinin vasfında mübalağa ettiyse. Ve **اكْتَوْتَى**: **تعتع** etti. Ve bu bir şey değildir.
--------------ـــ
([1]) **لعلقمة بن عبدة**’nindir; divanında 130 ve **اللسان** (**كتر**) ve **المفضليات** (2: 198). Ve صدره:
* قد عريت زمناً حتى استظف لها *
([2]) **الجمهرة** (2: 27).
([3]) **التكملة من المجمل**’den: bununla şu kastedilir:
أقول وقد أيقنت أني مواجه *** من الصرم بابات شديداً كتالها
 ([4]) **للأعشى**’nindir; divanında 29 ve **اللسان** (**كتم**). Ve صدره:
* كتوم الرغاء إذا هجرت *
([5]) (كت) maddesinde geçen şeye bak.
([6]) **الجمهرة** (2: 28)’de: "لأنه يخيس ويلقى بعضه على بعض".
([7]) **الجمهرة** (2: 28).
([8]) Beyit **لسالم بن دارة**’nindir; **الكامل** 481 **ليبسك**’te ve **الشعر والشعراء** 363’te olduğu üzere. Ve **اللسان** (**كتب**) ve **عيون الأخبار** (2: 203)’te nisbesiz olarak rivayet etti. Meşhur rivayet: "خلوت به".
([9]) **ديوان ذي الرمة** s1 ve **اللسان** (**وفر، غرف، ثأي، شلل، كتب**).
([10]) **المجمل** ve **اللسان** (**كتب**)’da onu okuttu.
([11]) **المجمل**’de: "**كتفت** اللحم: onu küçük küçük kestim".
([12]) Beyit **للقطامي**’nindir; divanında 27 ve **اللسان** (**حس، رفض، حفظ، كتف**).

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ت د
حمله على كتده وحملوه على أكتادهم‏:‏ أكتافهم وهو ما بين مغرز العنق إلى موضع الكتفين وتقول‏:‏ نحمله على الأكباد فضلاً عن الأكتاد‏.‏
وولّوهم أكتافهم وأكتادهم إذا أدبروا عنهم وانهزموا ويقال‏:‏ ولّوا أكتاداً أي تولّوا منهزمين وجُعلوا أكتاداً‏:‏ مبالغة في تولّيهم الأكتاد وتقول‏:‏ ثبتوا أوتاداً ثم ولّوا أكتاداً‏.‏

##### Türkçe

ك ت د
Onu **كتده**’sinin üzerine yükledi ve onları **أكتادهم**’larının üzerine yüklediler: omuzları; ve o, boynun saplandığı yer ile iki omuzun yeri arasındaki şeydir. Ve dersin ki: “Onu **الأكباد**’ın üzerine, **الأكتاد**’dan fazla olarak taşırız.”

Onlara sırt çevirdiklerinde ve bozguna uğrayıp kaçtıklarında, onların **أكتافهم**’larını ve **أكتادهم**’larını onlara döndürdüler. Ve denilir ki: **ولّوا أكتاداً**; yani bozguna uğramış olarak geri döndüler. Ve **جُعلوا أكتاداً**: onların **الأكتاد**’ı döndürmelerinde mübalağa olarak. Ve dersin ki: “**أوتاداً** olarak sebat ettiler, sonra **أكتاداً** olarak geri döndüler.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَتَدُ والكَتِدُ: مُجْتَمَعُ الكَتِفَيْنِ من الإِنسان والفرس، وقيل: هو الكاهِل، وقيل: هو ما بين الكاهل إِلى الظهر، والثَّبَجُ مثله؛ قال ذو الرمة:
وإِذْ هُنَّ أَكْتادٌ بِحَوْضَى كأَنما
زَها الآلُ عَيْدانَ النخيلِ البَواسقِ
وقيل: الكَتَدُ من أَصلِ العُنُق إِلى أَسفل الكتفين، وهو يجمع الكاثِبَةَ والثبَجَ والكاهِلَ، كلُّ هذا كَتَدٌ. وقالوا في بيت ذي الرمة: وإِذْ هُنَّ أَكْتادٌ أَشْباه لا اختلاف بينهم؛ وقيل: الكَتَدُ ما بين الثَّبَج إِلى مُنَصَّفِ الكاهل، وقد يكون من الأَسَدِ الذي هو السبعُ، ومن الأَسد الذي هو النجمُ على التشبيه. والكَتَدُ: نجم؛ أَنشد ثعلب: إِذا رأَيتَ أَنْجُماً مِن الأَسَدْ:
جَبْهَتِه أَو الخَراةِ والكَتَد،
بالَ سُهَيْلٌ في الفَضِيخِ فَفَسَدْ،
وطابَ أَلبانُ اللِّقاحِ فَبَرَد
والجمع أَكتادٌ وكُتُودٌ. وإِذا أَشرفَ ذلك الموضع، فهو أَكتَدُ. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: جلِيل المُشاش والكَتَدِ؛ الكَتَِدُ، بفتح التاء وكسرها: مجتمع الكتفين، وهو الكاهل؛ ومنه الحديث: كنا يوم الخندق نَنْقُلُ الترابَ على أَكتادِنا، جَمْع الكتد. وفي حديث حذيفة في صفة الدجال: مشرف الكَتَدِ. وتَكْتُدُ: موضع؛ وقول ذي الرمة:
وإِذْ هُنَّ أَكتادٌ بْحَوْضَى كأَنما
زَها الآلُ عَيْدانَ النخيلِ البَواسقِ
قيل في نفسيره: أَكتاد جماعات، وقيل: أَشباه، ولم يذكر الواحد؛ يقال: مررت بجماعة أَكتاد. وقال أَبو عمرو: أَكتادٌ سِراعٌ بعضها في إِثْر بعض. وفي نوادر الأَعراب: يقال خرجوا علينا أَكْتاداً وأَكْداداً أَي فِرَقاً وأَرْسالاً.

##### Türkçe

**الكَتَدُ** ve **الكَتِدُ**: insanın ve atın iki omzunun birleşim yeri;
ve denildi: o **الكاهِل**’dir; ve denildi: **الكاهِل**’den sırta kadar olan şeydir; ve **الثَّبَجُ** onun gibidir;
Zû’r-Rumme dedi ki:
وإِذْ هُنَّ أَكْتادٌ بِحَوْضَى كأَنما
زَها الآلُ عَيْدانَ النخيلِ البَواسقِ

Ve denildi: **الكَتَدُ**, boynun aslından iki omzun aşağısına kadardır; ve o,
**الكاثِبَةَ**’yi ve **الثبَجَ**’ı ve **الكاهِلَ**’i bir araya getirir; bütün bunların hepsi **كَتَدٌ**’dür. Ve Zû’r-Rumme’nin beyti hakkında dediler: “Ve iz hunna **أَكْتادٌ**”: benzerler; aralarında ihtilaf yoktur; ve denildi: **الكَتَدُ**, **الثَّبَج** ile **مُنَصَّفِ الكاهل** arasındaki şeydir; ve teşbih yoluyla, yırtıcı hayvan olan **الأَسَدِ**’den de olabilir, yıldız olan **الأَسَد**’den de olabilir. Ve **الكَتَدُ**: bir yıldızdır; Sa‘leb inşad etti:
إِذا رأَيتَ أَنْجُماً مِن الأَسَدْ:
جَبْهَتِه أَو الخَراةِ والكَتَد،
بالَ سُهَيْلٌ في الفَضِيخِ فَفَسَدْ،
وطابَ أَلبانُ اللِّقاحِ فَبَرَد

Çoğulu **أَكتادٌ** ve **كُتُودٌ**’dur. Ve o yer yükselince, o **أَكتَدُ**’dur. Ve onun sıfatında, sallallahu aleyhi ve sellem: **جلِيل المُشاش والكَتَدِ**; **الكَتَِدُ**, تاء’nın fethası ve kesrası ile: iki omzun birleşim yeridir ve o **الكاهل**’dir; bundan hadis: “Hendek günü toprağı **أَكتادِنا** üzerinde taşıyorduk”; **الكتد**’in çoğuludur. Ve Huzeyfe’nin Deccal’in sıfatı hakkındaki hadisinde: **مشرف الكَتَدِ**. Ve **تَكْتُدُ**: bir yerdir; ve Zû’r-Rumme’nin sözü:
وإِذْ هُنَّ أَكتادٌ بْحَوْضَى كأَنما
زَها الآلُ عَيْدانَ النخيلِ البَواسقِ

Onun tefsirinde denildi: **أَكتاد** topluluklardır; ve denildi: benzerlerdir; tekili zikretmedi; denilir: “Bir topluluğun yanından geçtim: **أَكتاد**.” Ebû Amr dedi ki: **أَكتادٌ** süratlidir; bir kısmı bir kısmının izindedir. Ve Arapların nevâdirinde: denilir: “Üzerimize **أَكْتاداً** ve **أَكْداداً** çıktılar”; yani fırkalar ve ardı ardına gelen kafileler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكتد، محركة: نجم، وهو كاهل الأسد، أنشد ثعلب:
  إذا رأيت أنجما من الأسـد
  جبهته أو الخرة والكـتـد
  بال سهيل في الفضيخ ففسد
  وطاب ألبان اللقاح فبـرد

  الكتد: جبل بمكة، حرسها الله تعالى بطرف المغمس، نقله الصاغاني. الكتد: مجتمع الكتفين من الإنسان والفرس، كالكتد ككتف، وقيل: هو أعلى الكتف، أوهما الكاهل، وعليه اقتصر صاحب الكفاية، أو هما ما بينض الكاهل إلى الظهر، والثبج مثله، وقيل: الكتد من أصل العنق إلى أسفل الكتفين، وهو يجمع الكاثبة والثبج والكاهل، كل هذا كتد، وقيل: الكتد: ما بين الثبج إلى منصف الكاهل، وقد يكون من الأسد الذي هو السبع، ومن الأسد الذي هو النجم، على التشبيه. أكتاد وكتود، ومنه حديث كنا يوم الخندق ننقل التراب على أكتادنا وفي حديث حذيفة في صفة الدجال مشرف الكتد. وفي صفته صلى الله عليه وسلم، جليل المشاش والكتد. ومن سجعات الأساس: نحمله على الأكباد، فضلا عن الأكتاد. وولوهم أكتافهم وأكتادهم: أدبروا عنهم وانهزموا. والأكتد: المشرفه أي الكتد. وتكتد: كتنصر: في ديار بني سليم، ويقال تقتد، بالقاف، وتقدم. هم أكتاد، أي جماعات. وبه فسر قول ذي الرمة:
  وإذ هن أكتاد بحوضى كأنمازها الآل عيدان النخيل البواسق أو أكتاد في قول ذي الرمة أشباه، لا اختلاف بينهم، ولم يذكر الواحد. يقال: مررت بجماعة أكتاد، أو سراع بعضها في إثر بعض، قاله أبو عمرو، لا واحد لها، وفي نوادر الأعراب: يقال: خرجوا علينا أكتادا وأكدادا، أي فرقا وأرسالا، وقيل: أصله بالدال، والتاء لثغة أو لغة، ولذلك أورده الجوهري هناك، فتأمل، قاله شيخنا. ومما يستدرك عليه: كتندة لغة في قتندة، بالأندلس.

##### Türkçe

**الكتد**، harekeli: bir yıldız; ve o, aslanın **كاهل**’idir. Sa‘leb inşad etti:
  Aslandan yıldızlar gördüğün zaman
  onun alnı yahut **الخرة** ve **الكتد**
  Süheyl **الفضيخ**’te bevletti de bozuldu
  ve sağmal develerin sütleri hoş oldu da soğudu

  **الكتد**: Mekke’de bir dağ; Allah Teâlâ onu **المغمس** tarafında korusun; bunu es-Sâğânî nakletti. **الكتد**: insanda ve atta iki omuzun birleşim yeri; **الكتد** gibi, **كتف** gibi; ve denildi: o, omuzun en üstüdür; yahut ikisi **الكاهل**’dir; ve Kifâye sahibi bununla yetindi; yahut ikisi, **الكاهل**’den sırta doğru olan şeydir; **الثبج** de onun gibidir. Ve denildi: **الكتد** boynun kökünden iki omuzun altına kadardır; ve o, **الكاثبة**’yi ve **الثبج**’i ve **الكاهل**’i toplar; bütün bunların hepsi **كتد**’dir. Ve denildi: **الكتد**: **الثبج** ile **الكاهل**’in ortası arasıdır; ve benzetme üzere, yırtıcı olan aslandan ve yıldız olan aslandan olabilir. **أكتاد** ve **كتود**. Ondandır: “Hendek günü biz toprağı **أكتاد**’ımız üzerinde taşıyorduk” hadisi. Ve Huzeyfe’nin Deccâl’in sıfatı hakkında hadisinde: **مشرف الكتد**. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: **جليل المشاش والكتد**. Ve **الأساس**’ın seci‘lerinden: “Onu **الأكباد** üzerine yükleriz; **الأكتاد**’dan fazlasıyla.” Ve “Onlara **أكتاف**’larını ve **أكتاد**’larını çevirdiler”: onlardan yüz çevirdiler ve bozguna uğrayıp kaçtılar. Ve **الأكتد**: yüksek olan; yani **الكتد**. Ve **تكتد**: **كتنصر** gibi: Benî Süleym diyarında; ve **تقتد** denilir, **القاف** ile; ve ilerledi. “Onlar **أكتاد**’dır”: yani cemaatler. Ve bununla Zü’r-Rumme’nin sözü tefsir edildi:
  Ve o vakit onlar **أكتاد** idi, bir havuz başında; sanki
  serap onu, uzun hurma dalları gibi (gösteriyordu)
  yahut Zü’r-Rumme’nin sözünde **أكتاد**: benzerler; aralarında ihtilaf yoktur; tekili zikretmedi. Denilir: “**أكتاد** bir cemaatin yanından geçtim”; yahut “bir kısmı bir kısmının ardınca süratli (olanlar)”; bunu Ebû Amr söyledi; onun tekili yoktur. Ve **نوادر الأعراب**’da: denilir: “Bize **أكتادا** ve **أكْدادا** çıktılar”; yani fırkalar ve bölükler hâlinde. Ve denildi: aslı **الدال** iledir; **التاء** pelteklik yahut bir dildir; bu sebeple Cevherî onu orada zikretti; öyleyse düşün; bunu şeyhimiz söyledi. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **كتندة**; Endülüs’te **قتندة**’de bir dildir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَتَدٌ
كَتَدٌ ذ and كَتِدٌ [The upper part of the back, above, or between, the shoulders:] the part where the two shoulder-blades come [or approach] together; in a man and a horse (L, K) and a lion: (L:) or the part between the base of the neck and the shoulder-blades: (A:) or the part between the كَاهِل [app. here signifying the bas of the neck] and the back; (S, L, K;) as also ثَبَجٌ: (L:) or the part between the مُثَبَّج [or place where the pastor puts his stick, or staff, upon his back, putting his arms and hands behind it,] and the middle of the كاهل [which app. here signifies the portion of the back comprising its six upper vertebræ]: or the part from the base of the neck to the bottom of the shoulder-blades, comprising the كَاثِبَة and ثبج and كاهل: (L:) or the كاهل itself: (L, K:) or the upper part of the shoulder-blade: (L:) pl. أَكْتَادٌ and كُتُودٌ. (L, K.) ― -b2- نَحْمِلُهُ عَلَى الأَكْبَادِ فَضْلًا عَنِ الأَكْتَادِ [We will carry it upon the livers; much more upon the upper parts of the backs]. (A.) ― -b3- وَلَّوْهُمْ أَكْتَادَهُمْ They turned their backs upon them, retreating and routed. (A.) ― -b4- الكَتَدُ (tropical:) A certain star, (S, L, K) [g] in the part called the كتد of the constellation Leo. (L.) ― -b5- هُمْ أَكْتَادٌ They are companies, or congregated bodies: (L, K:) or, distinct bodies, or parties, or troops: as also أَكْدَادٌ: (L:) or, like each other; (L, K:) not differing, one from another: (TA:) or, quick, or swift, one party of them following immediately after another: (L, K:) اكتاد has no sing.: (K:) it is said to be either أَكْدَادٌ mispronounced, or a dial. form of this latter word. (MF.)

أَكْتَدُ
أَكْتَدُ ذ Having the place called the كَتَد prominent. (L, K.)

##### Türkçe

كَتَدٌ
**كَتَدٌ** ذ ve **كَتِدٌ** [Sırtın üst kısmı, omuzların üstünde yahut arasında:] iki kürek kemiğinin bir araya geldiği [yahut yaklaştığı] yer; insanda ve atta (L, K) ve aslanda: (L:) yahut boynun dibinin ve kürek kemiklerinin tabanı arasındaki kısım: (A:) yahut **كَاهِل** [burada görünüşe göre boynun dibi mânâsında] ile sırt arasındaki kısım; (S, L, K;) bunun gibi **ثَبَجٌ**: (L:) yahut **مُثَبَّج** [yahut çobanın değneğini yahut asasını sırtına koyduğu, kollarını ve ellerini onun arkasına koyarak, yer] ile **كاهل**’in ortası arasındaki kısım [burada görünüşe göre sırtın üstteki altı omurunu içine alan kısım mânâsında]: yahut boynun dibinden kürek kemiklerinin altına kadar olan kısım; **كَاثِبَة** ve **ثبج** ve **كاهل**’i içine alır: (L:) yahut **كاهل**’in kendisi: (L, K:) yahut kürek kemiğinin üst kısmı: (L:) çoğulu **أَكْتَادٌ** ve **كُتُودٌ**. (L, K.) ― -b2- **نَحْمِلُهُ عَلَى الأَكْبَادِ فَضْلًا عَنِ الأَكْتَادِ** [Onu ciğerlerin üzerine taşıyacağız; sırtların üst kısımları üzerine ise daha da ziyade]. (A.) ― -b3- **وَلَّوْهُمْ أَكْتَادَهُمْ** Onlara sırtlarını döndüler; geri çekilerek ve bozguna uğramış olarak. (A.) ― -b4- **الكَتَدُ** (mecaz:) Belli bir yıldız, (S, L, K) [g] Aslan burcunun **كتد** denilen kısmında. (L.) ― -b5- **هُمْ أَكْتَادٌ** Onlar bölükler yahut toplanmış topluluklardır: (L, K:) yahut, ayrı ayrı topluluklar yahut fırkalar yahut askerî birlikler: bunun gibi **أَكْدَادٌ**: (L:) yahut, birbirine benzer; (L, K:) birbirinden farklı olmayan: (TA:) yahut, hızlı yahut çabuk; onlardan bir fırkanın hemen ardından bir diğerinin gelmesi: (L, K:) **اكتاد**’ın tekili yoktur: (K:) bunun ya **أَكْدَادٌ**’ın yanlış telaffuzu olduğu, yahut bu son kelimenin bir lehçe şekli olduğu söylenir. (MF.)

أَكْتَدُ
**أَكْتَدُ** ذ **كَتَد** denilen yerin çıkıntılı olması. (L, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَتَدَ
كَتَدَ كَتَد 4 , ( pl. كُتُوْد 27 ,  أَكْتَاْد 38 ),
a.  Upper part of the back.

b.  [ art. ], The star  \<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->γ\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: --> in Leo.

كَتِد
كَتِد 5 ,
a.  see 4 (a) .

أَكْتَدُ
أَكْتَدُ 14 ,
a.  High-backed.

أَكْتَاْد
أَكْتَاْد 38 ,
a.  Companies, bands.

##### Türkçe

**كَتَدَ**
**كَتَدَ** **كَتَد** 4 , (çoğ. **كُتُوْد** 27 , **أَكْتَاْد** 38 ),
a. Sırtın üst kısmı.

b. [harf-i tarif], Aslan burcundaki yıldız γ.

**كَتِد**
**كَتِد** 5 ,
a. 4 (a)’ya bak.

**أَكْتَدُ**
**أَكْتَدُ** 14 ,
a. Sırtı yüksek olan.

**أَكْتَاْد**
**أَكْتَاْد** 38 ,
a. Bölükler, çeteler.
