# كتع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AA%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كتع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كتع

الكتيع، كأمير: اللئيم نقله الصاغاني.
 ويقال أتى عليه حول كتيع، كأمير،أي تام قال الجوهري وهذا الحرف سمعته من بعض النحويين، ذكره في شرح كتاب الجرمي.
 قال: ومنه أخذ قولهم في التوكيد: رأيت القوم أجمعين أكتعين، قال ابن بري: شاهده ما أنشده الفراء:

  يا ليتني كنت صبيا مرضعا
  تحملني الذلفاء حولا أكتعا
  إذا بكيت قبلتني أربعا
  فلا أزال الدهر أبكي أجمعا ويقال ما به أي بالموضع كتيع، أي: أحد، قال الجوهري حكاهما يعقوب، وسمعته أيضا من أعراب بني تميم، قال عمرو بن معدي كرب:
  وكم من غائط من دون سلمى                      قليل الإنس ليس به كـتـيع وقال ابن عباد:ما بالدار كتاع، كغراب أي أحد.
 قال: وكتع به، كمنع، أي: ذهب به.
 وقال ابن دريد: يقال كتع الرجل كتعا: إذا شمر في أمره.
 قال: وقال قوم: بل كتع: إذا انقبض وانضم ككنع، فكأنه ضد، أو الصواب: كتع، كفرح فيهما، أو هما لغتان، أي فيهما، كما هو مقتضى سياقه، واقتصر ابن دريد على الأولى، وسياق اللسان يفهم منه أن اللغتين إنما هما في معنى التشمير دون الانقباض، فتأمل.
 وهو كتع، كصرد أي: مشمر في أمره.
 وكتع كمنع: هرب نقله الجوهري.
 وكتع: حلف، قاله ابن الأعرابي وحكى: ولا و الذي أكتع به، أي: أحلف.
 وكتع الحمار كتعا: عدا وقرب في عدوه، قال الشاعر:
  بجوز أحقب من عانات معـقـلة                      طاوي المعى بشراج الصلب كتاع وقال ابن الأعرابي كتع في الأرض كتوعا: تباعد.
 وقولهم: كتعت في المخازي ما كفاك: سب للرجل، وكتعت في المحامد ما كفاك: حمد له.
 والكوتعة: كمرة الحمار نقله ابن عباد، وأنشد:
  وأنف مثل كوتعة الحمار والكتع كصرد، من ولد الثعلب: أردؤه قاله الليث، وقيل: ولد الثعلب مطلقا، كما في الصحاح وقيل: هو الذليل.
 والكتع: الذئب بلغة أهل اليمن ج: الكل: كتعان، بالكسر كصردان في صرد.
 ورأيتهم أجمعين أكتعين، ولا يفرد، لأنه إتباع، ومر بسطه في ب-ت-ع، قال الخليل: ليست أكتع عربية، إنما هي ردف لأجمع على لفظه، تقوية له، ومثل هذا كلام كثير، يقولون: الريح والضيح، وليس للضيح تفسير، ومثله كثير، فافهمه.
 والكتعة بالضم الدلو الصغيرة عن الزجاجي، كما في اللسان، ونقله أبو عمرو أيضا، كما في العباب ج: كتع كصرد.
 ويقال جاء مكتعا، كمحسن، ومكوتعا: إذا جاء يمشي سريعا وكذلك مكعدا ومكعترا، كذا في نوادر الأعراب.
 وكاتعه الله كقاتعه: قاتله وزعم يعقوب أن كاف كاتعه بدل من قاف قاتعه، قال الفراء: ومن كلام العرب أن يقولوا: قاتله الله، ثم تستقبح، فيقولوا قاتعه الله، وكاتعه، ومن ذلك قولهم: ويحك وويسك، وجودا وجوسا.
 ورأي مكتع، كمكرم: مجمع و الذي في العباب: رأي مجمع مكتع، أي هو تأكيد له، ولا يفرد، لأنه إتباع.
 والأكتع: من رجعت أصابعه إلى كفه، وظهرت رواجبه، نقله ابن عباد.
 والتكاتع: التتابع على الشيء.
 والكتعاء: الأمة عن ابن عباد.
 ويقال كتع اللحم تكتيعا، كتعا صغارا، ولو قال: كتع اللحم كتعا صغارا تكتيعا: قطعه قطعا، كان أحسن.
 والكتعة بالضم طرف القارورة والدلو الصغيرة، ج: كصرد، كالكتعة بالفتح، ج: كتاع بالكسر على ما فيه.
 قلت: وهذا من سوء الصنعة في التأليف.
 ومما يستدرك عليه: الكتيع، كأمير: المنفرد عن الناس.
 والمكتع، كمعظم: الأكتع، عامية.

### Türkçe

**الكتيع**، **كأمير**: alçak (kimse); bunu **الصاغاني** nakletti.
Ve denilir: “Ona bir **حول كتيع** geldi”, **كأمير**; yani: tam (oldu). **الجوهري** dedi: “Bu harfi bazı nahivcilerden işittim; onu **شرح كتاب الجرمي**’de zikretti.”
Dedi: “Bundan, pekiştirmede onların sözleri alınmıştır: ‘Kavmi bütünüyle gördüm: **أجمعين أكتعين**.’” **ابن بري** dedi: “Onun şahidi, **الفراء**’ın inşad ettiği şeydir:”

  Keşke ben emzirilen bir çocuk olsaydım
  **الذلفاء** beni bir yıl **أكتعا** taşırdı
  Ağladığımda beni dört kere öperdi
  Böylece ben bütün zaman boyunca bütünüyle ağlamaya devam ederim

Ve denilir: “Onda, yani mekânda, **كتيع** yoktur”; yani: hiç kimse. **الجوهري** dedi: “İkisini de **يعقوب** hikâye etti; ben bunu ayrıca **بني تميم** Araplarından da işittim.” **عمرو بن معدي كرب** dedi:

  Ve Selmâ’nın önünde nice çukur vardır ki                      insanı azdır, onda **كـتـيع** yoktur

**ابن عباد** dedi: “Evde **كتاع** yoktur”, **كغراب**; yani: hiç kimse.
Dedi: “**كتع به**”, **كمنع**; yani: onu götürdü.
**ابن دريد** dedi: “**كتع الرجل كتعا** denilir: işinde sıvadığı (kolları toplayıp giriştiği) zaman.”
Dedi: “Bir kavim dedi ki: bilakis **كتع**: **كنع** gibi, büzülüp toplandığı zaman; sanki zıddıdır. Yahut doğru olan: **كتع**’dır, **كفرح**; ikisinde de. Yahut ikisi iki dildir; yani ikisinde de; bağlamının gerektirdiği üzere. **ابن دريد** birincisiyle yetindi; **اللسان**’ın bağlamı ise iki dilin ancak büzülme manasında değil, sadece sıvama manasında olduğunu anlaştırır; öyleyse düşün.”
Ve o **كتع**’dır, **كصرد**; yani: işinde sıvamış (girişmiş).
Ve **كتع** **كمنع**: kaçtı; bunu **الجوهري** nakletti.
Ve **كتع**: yemin etti; bunu **ابن الأعرابي** söyledi ve şöyle hikâye etti: “Hayır; kendisiyle yemin ettiğim şeye andolsun ki: **ولا و الذي أكتع به**”; yani: yemin ederim.
Ve “Eşek **كتع الحمار كتعا**”: koştu ve koşusunda yaklaştı. Şair dedi ki:

  Bağlı dişi eşeklerden, sırtı eyer yaralı bir kısraktan                      içi boş, bel omurlarıyla (bel kemiğiyle) **كتاع**

**ابن الأعرابي**: “Yerde **كتع في الأرض كتوعا**”: uzaklaştı, dedi.
Ve onların sözü: “Sen rezilliklerde **كتعت**; sana yeteni (aştın)”: erkeğe sövmedir. Ve “Sen övgülerde **كتعت**; sana yeteni (aştın)”: ona övgüdür.
Ve **الكوتعة**: eşeğin kamerası (hörgüç/çıkıntı); bunu **ابن عباد** nakletti ve şu beyti inşad etti:

  Ve bir burun, eşeğin **كوتعة**’si gibi

Ve **الكتع** **كصرد**: tilkinin yavrusundan: en kötüsü; bunu **الليث** söyledi. Ve denildi ki: tilkinin yavrusu mutlak olarak; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi ki: o zelildir.
Ve **الكتع**: Yemen ehlinin dilinde kurt; çoğulu: **الكل**: **كتعان**; kesre ile, **صردان** gibi, **صرد**’da.
“Onları bütünüyle gördüm: **أكتعين**”; tekil yapılmaz; çünkü o, tâbidir (itbâ‘). Onun açılımı **ب-ت-ع**’da geçti. **الخليل** dedi: “**أكتع** Arapça değildir; ancak **أجمع**’a onun lafzı üzere bir artçı (redf)tir; onu kuvvetlendirmedir. Bunun gibi söz çoktur: ‘**الريح** ve **الضيح**’ derler; **الضيح** için bir tefsir yoktur; bunun benzeri çoktur; öyleyse onu anla.”
Ve **الكتعة** (zamm ile): küçük kova; **الزجاجي**’den; **اللسان**’da olduğu gibi. **أبو عمرو** da onu nakletti; **العباب**’da olduğu gibi. Çoğulu: **كتع** **كصرد**.
Ve denilir: “**جاء مكتعا**”, **كمحسن**, ve “**مكوتعا**”: hızlı yürüyerek geldiği zaman; aynı şekilde “**مكعدا**” ve “**مكعترا**”; **نوادر الأعراب**’da böyledir.
Ve “Allah ona **كاتعه** etti”, “**كقاتعه**”: onunla savaştı. **يعقوب** iddia etti ki **كاتعه**’nin **كاف**’ı, **قاتعه**’nin **قاف**’ının bedelidir. **الفراء** dedi: “Arapların sözündendir ki ‘Allah onunla savaştı: **قاتله الله**’ derler; sonra çirkin görülür; ‘Allah ona **قاتعه الله**’ derler; ve ‘**كاتعه**’. Bundan da onların sözü: ‘**ويحك** ve **ويسك**’; ve ‘**جودا** ve **جوسا**’.”
Ve “**رأي مكتع**”, **كمكرم**: toplanmış (birleşmiş). **العباب**’da olan ise: “**رأي مجمع مكتع**”; yani o, onun için bir pekiştirmedir; tekil yapılmaz; çünkü o, tâbidir (itbâ‘).
Ve **الأكتع**: parmakları avucuna geri dönmüş ve eklemleri (boğumları) ortaya çıkmış olan; bunu **ابن عباد** nakletti.
Ve **التكاتع**: bir şey üzerine ardı ardına gelme.
Ve **الكتعاء**: cariye; **ابن عباد**’dan.
Ve denilir: “**كتع اللحم تكتيعا**”: onu küçük küçük parçalara ayırdı. Ve eğer şöyle deseydi: “**كتع اللحم كتعا صغارا تكتيعا**: onu parça parça kesti”, daha iyi olurdu.
Ve **الكتعة** (zamm ile): şişenin ucu ve küçük kova; çoğulu: **كصرد**; fetha ile **الكتعة** gibi; çoğulu: **كتاع** kesre ile, onda olan üzere.
Ben dedim: Bu, telifte sanatın kötülüğündendir.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الكتيع**، **كأمير**: insanlardan ayrı kalan (yalnız).
Ve **المكتع**، **كمعظم**: **الأكتع**; avam dili.
