# كتف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AA%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كتف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كتف

الكَتِفُ والكِتْفُ مثل كَذِبٍ وكِذْبٍ: عظم عريض خلف المَنْكِب، أُنثى وهي تكون للناس وغيرهم. وفي الحديث: ائتُوني بكَتِف ودَواة أَكْتُب لكم كتاباً، قال: الكتف عظم عريض يكون في أَصل كتف الحيوان من الناس والدوابّ كانوا يكتُبون فيه لقِلة القَراطِيس عندهم. وفي حديث أَبي هريرة، رضي اللّه عنه: ما لي أَراكم عنها مُعْرِضين؟ واللّه لأَرْمِيَنَّها بين أَكتافكم يروى بالتاء والنون، فمعنى التاء أَنها كانت على ظهورهم وبين أَكتافهم لا يقدِرون أَن يُعْرِضوا عنها لأَنهم حاملوها فهي معهم لا تُفارِقهم، ومعنى النون أَنه يرميها في أَفْنِيتهم ونواحِيهم فكلما مروا فيها رأَوها فلا يَقْدِرون أَن يَنْسَوْها. والكَتِفُ من الإبل والخيل والبغال والحمير وغيرها: ما فوق العَضُد، وقيل: الكتفان أَعلى اليدين، والجمع أَكتاف؛ سيبويه: لم يجاوزوا به هذا البناء، وحكى اللحياني في جمعه كِتَفةً. والأَكْتف من الرجال: الذي يشتكي كتفه. ورجل أَكتف بيّنُ الكَتَفِ أَي عريض الكَتِف، وفي المحكم: عظيم الكتف. ورجل أَكتف: عظيم الكتف كما يقال أَرْأَسُ وأَعْنَقُ، وما كان أَكْتَفَ ولقد كَتِف كَتَفاً: عظُمت كَتِفُه. وإني لأَعلم من أَين تؤكل الكَتِفُ؛ تضربه كل شيء علمته. والكُتاف: وجع في الكتِف. وقال اللحياني: بالدابة كُتافٌ شديد أَي داء في ذلك الموضع. والكَتَفُ: عَيْب يكون في الكَتِف. والكتَف: انْفِراجٌ في أَعالي كتف الإنسان وغيره مما يلي الكاهِل، وقيل: الكَتَفُ في الخيل انفراج أَعالي الكَتِفَين من غَراضِيفها مما يلي الكاهل، وهو من العيوب التي تكون خِلْقة. أَبو عبيدة: فرس أَكتف وهو الذي في فُروع كَتِفيه انفراج في غراضيفها مما يلي الكاهل. الجوهري: الأَكْتَفُ من الخيل الذي في أَعالي غَراضِيف كتفيه انفراج. والكَتَفُ، بالتحريك: نقصان في الكتف، وقيل: هو ظَلَع يأْخذ من وجع الكَتِفِ، كَتِفَ كَتَفاً وهو أَكْتَف. وكَتِفَ البعير كتَفاً وهو أَكتفُ إذا اشتكى كَتِفه وظَلع منها. اللحياني: بالبعير كتَفٌ شديد إذا اشتكى كَتِفه. يقال جمل أَكتَف وناقة كَتْفاء. وكَتفه يَكْتِفه كتْفاً: أَصاب كَتِفه أَو ضربه عليها. والكَتَف: مصدر الأَكْتف وهو الذي انضمت كَتِفاه على وسط كاهله خِلْقة قبيحة. وكتَفَت الخيلُ تَكْتِف كتْفاً وكَتَّفَت وتكَتَّفَت: ارتفعت فُروع أَكتافها في المشي، وعُرِضَت على ابن أُقَيْصِرٍ أَحد بني أَسد بن خزيمة خيل فأَوْمأَ إلى بعضها وقال: تجيء هذه سابقة، فسأَلوه: ما الذي رأَيت فيها؟ فقال: رأَيتها مشت فكتَفتْ، وخبَّت فوجَفَت، وعدَت فنَسَفَت فجاءت سابقة. والكَتِفان: اسم فرس من ذلك؛ قالت بنت مالك ابن زيد ترثيه:
إذا سَجَعَتْ، بالرَّقْمَتَيْنِ، حَمامةٌ،
أَو الرَّسِّ تَبْكي فارِسَ الكَتِفانِ
وكتَفتِ المرأَة تَكتِف: مشت فحرَّكت كتفيها. قال الأَزهري: وقولهم مشت فكتَفَت أَي حركت كتِفيْها يعني الفرس.
والكِتافُ: مصدرُ المِكْتاف من الدوابّ، والمِكْتاف من الدوابّ: الذي يَعقِر السرجُ كتفَه، والاسم الكِتاف، والكَتَّافُ: الذي ينظر في الأَكتاف فيُكَهِّنُ فيها.
والكَتْف: المشي الرُّوَيْد؛ قال الأَعشى:
فأَفْحَمْته حتى اسْتَكان كأَنَّه
قريحُ سِلاح، يَكتِف المشي، فاترُ
أَنشده ابن بري. ابن سيده: كتَف يَكْتِف كَتْفاً وكَتِيفاً مشى مَشْياً رُوَيْداً؛ قال لبيد:
وسُقْت رَبيعاً بالقَناة كأَنه
قريح سلاح، يكتف المشي، فاتر
والكُتْفان والكِتْفان: الجراد بعد الغَوْغاء، وقيل: هو كُتْفان وكِتْفان إذا بدا حَجْم أَجنحته ورأَيت موضعَه شاخِصاً، وإن مسَسْتَه وجدت حَجْمه، واحدته كتفانة، وقيل: واحده كاتِف والأُنثى كاتفة. أَبو عبيدة: يكون الجراد بعد الغوفاء كتفاناً؛ قال أَبو منصور: سماعي من العرب في الكتفان من الجراد التي ظهرت أَجنحتها ولمّا تَطِرْ بعد، فهي تَنْقُزُ في الأَرض نَقَزاناً مثل المَكْتُوف الذي لا يَستعين بيديه إذا مشى. ويقال للشيء إذا كثر: مثلُ الدَّبى والكُِتفان. والغَوْغاء من الجراد: ما قد طار ونبتت أَجنحته. الأَصمعي: إذا استبان حجم أَجنحة الجراد فهو كتفان، وإذا احمرّ الجراد فانسلخ من الأَلوان كلها فهي الغَوْغاء. الجوهري: الكُتفان الجراد أَوّل ما يطير منه، ويقال: هي الجراد بعد الغوغاء أَولها السِّرْو ثم الدَّبى ثم الغوغاء ثم الكتفان؛ قال ابن بري: وقد يثقل في الشعر؛ قال صخر أَخو الخَنْساء:
وحَيّ حريد قد صَبَحْتُ بِغارةٍ،
كرِجْل الجَرادِ أَو دَبًى كُتُفانِ
والكَتْفُ والكَتَفانُ: ضرب من الطيَران كأَنه يردّ جناحيه ويضمهما إلى ما وراءه.
والكَتْفُ: شدّك اليدين من خلف. وكتَف الرجلَ يَكْتِفه كتْفاً وكتّفه: شدَّ يديه من خلفه بالكِتاف. والكِتافُ: ما شُدَّ به؛ قالت بعض نساء الأَعراب تصف سحاباً:
أَناخَ بذي بَقَرٍ بَرْكَه،
كأَنَّ على عضُدَيْه كِتافا
وجاء به في كِتاف أَي في وِثاق. والكِتافُ: الحَبل الذي يُكتف به الإنسان. وفي الحديث: الذي يصلّي وقد عقَص شعره كالذي يصلّي وهو مكْتوف؛ هو الذي شدّت يداه من خلفه يشبه به الذي يَعْقِد شعره من خلفه. والكِتافُ: وثاق في الرحْل والقَتَب وهو إسارُ عُودين أَو حِنْوين يُشدّ أَحدهما إلى الآخر. والكتْف: أَن يشدَّ حِنْوا الرَّحل أَحدهما على الآخر. وكتّف اللحم تَكْتِيفاً: قطَّعه صغاراً، وكذلك الثوب، وكتَّفه بالسيف كذلك.
الجوهري: والكَتِيفةُ ضبَّة الباب وهي حديدة عريضة. ابن سيده: والكَتِيفُ والكَتيفة حديدة عريضة طويلة وربما كانت كأَنها صحيفة، وقيل: الكتيف الضبة؛ قال الأَعشى:
بيْنما المَرْء كالرُّديْني ذي الجُبْـ
ـبَةِ سَوَّاه مُصْلِحُ التَّثْقِيفِ
أَو كَقِدْحِ النُّضار لاَّمَه القَيـ
ـن، ودانى صُدوعه بالكتيفِ
رَدَّه دَهْرُه المُضَلَّل، حتى
عادَ من بعدِ مَشْيِه للدَّلِيفِ
قوله بالكتِيف يعني كتائفَ رِقاقاً من الشَبه؛ وقيل: الكتِيفة الضبَّة، وقيل: الضبة من الحديد، وجمعها كتِيف وكُتُفٌ. وكَتف الإناء يكْتِفُه كتْفاً وكتَّفه: لأَمَه بالكتِيف؛ قال جرير:
ويُنْكِرُ كفَّيْه الحُسامُ وحَدُّه،
ويَعْرِفُ كفَّيْه الإناءُ المُكَتَّفُ
شمر: ويقال للسيف الصفيح كَتِيف؛ قال أَبو دُواد:
فَوَدِدْتُ لو أَني لَقِيتُك خالِياً،
أَمْشِي، بكَفِّي صَعْدَةٌ وكَتِيفُ
أَراد سيفاً صَفِيحاً فسماه كَتِيفاً. قال خالد بن جَنْبَة: كَتِيفةُ الرحْل واحدة الكتائف، وهي حديدة يُكْتَفُ بها الرحْل. وقال ابن الأَعرابي: أُخذ المَكْتوف من هذا لأَنه جَمع يديه. والكتيفة: كلْبَة الحدَّاد. والكَتِيفةُ: السَّخِيمةُ والحِقْد والعداوة وتجمع على الكتائف؛ قال القطامي:أَخُوك الذي لا يَمْلِكُ الحِسَّ نفسُه،
وتَرْفضُّ عند المُخْطِفاتِ الكتائفُ
ويروى المُحْفِظات. وكِتافُ القَوْس: ما بين الطائف والسِّيةِ، والجمع أَكْتِفةٌ وكُتُفٌ.

### Türkçe

**الكَتِفُ** ve **الكِتْفُ**, **كَذِبٍ** ve **كِذْبٍ** gibi: **المَنْكِب**’in arkasında geniş bir kemik; dişildir ve insanlarda ve başkalarında bulunur. Hadiste: “Bana bir **كَتِف** ve bir **دَواة** getirin, sizin için bir yazı yazayım” (buyurdu). Dedi ki: **الكتف** insanlardan ve binek hayvanlarından hayvanın **كتف**’inin aslında bulunan geniş bir kemiktir; **القَراطِيس** onların yanında az olduğundan onun üzerine yazarlardı. Ebû Hureyre hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Size ne oluyor da ondan yüz çevirir görüyorum? Allah’a yemin olsun, onu sizin aranızda **أَكتاف**ınızın arasına mutlaka atacağım”; **التاء** ve **النون** ile rivayet edilir. **التاء**’nın mânası: onun sırtlarının üzerinde ve **أَكتاف**larının arasında olduğudur; ondan yüz çevirmeye güç yetiremezler, çünkü onu taşıyanlar onlardır; o da onlarla beraberdir, onlardan ayrılmaz. **النون**’un mânası: onu avlularına ve yanlarına atmasıdır; oradan her geçtiklerinde onu görürler, böylece onu unutmaya güç yetiremezler. Ve **الكَتِفُ** develerden, atlardan, katırlardan, eşeklerden ve başkalarından: **العَضُد**’un üstündeki şeydir. Ve denildi: **الكتفان** iki elin üst tarafıdır. Çoğulu **أَكتاف**tır; Sîbeveyh: bu kalıbın ötesine onunla geçmediler. Lihyânî onun çoğulunda **كِتَفةً**’yi nakletti.

Erkeklerden **الأَكْتف**: **كتف**inden şikâyet eden kimsedir. Ve **رجل أَكتف** açık **الكَتَفِ** (yani) geniş **الكَتِف**li. **المحكم**’de: büyük **الكتف**li. Ve **رجل أَكتف**: “**أَرْأَسُ** ve **أَعْنَقُ** denildiği gibi” büyük **الكتف**li. “Ne kadar da **أَكْتَفَ**!” ve “Andolsun **كَتِفَ كَتَفاً**”: **كَتِفُه** büyüdü. “Ben **الكَتِفُ**’ün nereden yenileceğini elbette bilirim”; onu, bildiğin her şeye vurursun (darb-ı mesel). **الكُتاف**: **الكتِف**te ağrı. Lihyânî dedi ki: binek hayvanda şiddetli **كُتافٌ** vardır; yani o yerde bir hastalık. **الكَتَفُ**: **الكَتِف**te bulunan bir ayıp. Ve **الكتَف**: insanın ve başkasının **الكاهِل**e bitişik tarafında, **كتف**in üst kısımlarında bir ayrıklık; ve denildi: **الكَتَفُ** atlarda, **الكاهل**e bitişik tarafında, iki **الكَتِفَين**in kıkırdaklarından üst kısımlarının ayrıklığıdır; bu, yaratılıştan bulunan ayıplardandır. Ebû Ubeyde: **فرس أَكتف**; o, iki **كَتِفيه**nin uçlarında, **الكاهل**e bitişik tarafında kıkırdaklarında ayrıklık bulunan attır. Cevherî: atlardan **الأَكْتَفُ**, iki **كتفيه**nin kıkırdaklarının üst kısımlarında ayrıklık bulunan attır.

**الكَتَفُ**, harekeli olarak: **الكتف**te eksiklik; ve denildi: **وجع الكَتِفِ**ten gelen bir topallıktır; **كَتِفَ كَتَفاً** ve o **أَكْتَف**tir. Ve deve **كَتِفَ كتَفاً** ve o **أَكتفُ**tur; **كَتِفه**nden şikâyet ederse ve ondan topallarsa. Lihyânî: deve üzerinde şiddetli **كَتَفٌ** vardır, **كَتِفه**nden şikâyet ederse. “**جمل أَكتَف** ve **ناقة كَتْفاء**” denir. Ve “onu **كتَفه يَكْتِفه كتْفاً**”: **كَتِفه**ne isabet etti yahut onu onun üzerine vurdu. Ve **الكَتَف**: **الأَكْتف**in masdarıdır; o, iki **كَتِفاه**ı **كاهله**nin ortası üzerine birleşmiş, çirkin bir yaratılışla olandır. Ve atlar **كتَفَت تَكْتِف كتْفاً** ve **كَتَّفَت** ve **تكَتَّفَت**: yürüyüşte **أَكتاف**larının uçları yükseldi. İbn Ukaysır’a (Huzeyme oğlu Esed oğullarından birine) atlar arz edildi; bazısına işaret etti ve dedi: “Bu önde gelir.” Ona sordular: “Onda ne gördün?” Dedi: “Onu yürüdü de **كتَفتْ** gördüm; tırıs gitti de **وجَفَت**; koştu da **نَسَفَت**; böylece önde geldi.”

**الكَتِفان**: bununla ilgili bir atın adıdır; Mâlik b. Zeyd’in kızı onu mersiyeleyerek dedi ki:
“**بالرَّقْمَتَيْنِ**’de bir güvercin öttüğünde,
yahut **الرَّسِّ**’de **الكَتِفانِ**’ın süvarisine ağlar.”

Ve kadın **كتَفتِ تَكتِف**: yürüdü de iki **كتف**ini oynattı. Ezherî dedi ki: “Yürüdü de **كتَفَت**” sözleri, yani iki **كتِفيْها**yı oynattı; bununla at kastedilir.

**الكِتافُ**: binek hayvanlarından **المِكْتاف**ın masdarıdır. Ve binek hayvanlarından **المِكْتاف**: eyerin **كتف**ini yaraladığı hayvandır; isim **الكِتاف**tır. Ve **الكَتَّافُ**: **الأَكتاف**a bakıp onlarda kâhinlik yapan kimsedir.

**الكَتْف**: yavaş yürüyüş; A‘şâ dedi ki:
“Onu susturdum, nihayet sanki o,
silah yarası (gibi) bir yaralı; yürüyüşü **يَكتِف** eder, gevşektir.”
Bunu İbn Berrî rivayet etti. İbn Sîde: “**كتَف يَكْتِف كَتْفاً وكَتِيفاً**: yavaş bir yürüyüşle yürüdü”; Lebîd dedi ki:
“Ve mızrakla bir baharı sürdüm; sanki o,
silah yarası (gibi) bir yaralı; yürüyüşü **يكتف** eder, gevşektir.”

**الكُتْفان** ve **الكِتْفان**: **الغَوْغاء**dan sonra çekirge; ve denildi: kanatlarının hacmi göründüğünde ve yerini belirgin görüp, ona dokunsan hacmini bulduğunda o **كُتْفان** ve **كِتْفان**dır. Tekili **كتفانة**dır. Ve denildi: tekili **كاتِف**tir, dişisi **كاتفة**. Ebû Ubeyde: çekirge **الغوفاء**dan sonra **كتفاناً** olur. Ebû Mansûr dedi ki: Araplardan **الكتفان** hakkında işittiğim, kanatları ortaya çıkmış fakat henüz uçmamış çekirgedir; o, yerde **نَقَزاناً** sıçrar; tıpkı yürürken elleriyle yardım almayan **المَكْتُوف** gibi. Ve bir şey çok olunca denir: “**الدَّبى** ve **الكُِتفان** gibidir.” Çekirgeden **الغَوْغاء**: uçmuş ve kanatları bitmiş olanıdır. Asma‘î: çekirgenin kanatlarının hacmi belirgin olunca o **كتفان**dır; çekirge kızarınca ve bütün renklerden sıyrılınca o **الغَوْغاء**dır. Cevherî: **الكُتفان** çekirgenin ondan ilk uçanıdır; ve denilir: o, çekirgenin **الغوغاء**dan sonrasıdır; onun ilki **السِّرْو** sonra **الدَّبى** sonra **الغوغاء** sonra **الكتفان**. İbn Berrî dedi ki: şiirde ağırlaştırılabilir; Sahr, Hansâ’nın kardeşi dedi ki:
“Ve bir topluluk, ürkek; sabahleyin onlara bir baskın yaptım,
çekirgenin ayağı gibi, yahut **دَبًى كُتُفانِ**.”

**والكَتْفُ** ve **الكَتَفانُ**: kanatlarını geri çevirip ikisini arkasına doğru birleştiriyor gibi olan bir uçuş türü.

**الكَتْفُ**: iki eli arkadan bağlaman. “Adamı **كتَف يَكْتِفه كتْفاً** ve **كتّفه**”: iki elini arkasından **بالكِتاف** ile bağladı. **الكِتافُ**: onunla bağlanan şeydir; bedevî kadınlardan biri bir bulutu tasvir ederek dedi ki:
“**ذي بَقَرٍ**’de çöktü, çökmüşü;
sanki iki **عضُدَيْه** üzerinde **كِتافا** var.”
Ve “onu **في كِتاف** içinde getirdi” yani bir bağ içinde. **الكِتافُ**: insanın onunla **يُكتف** edildiği ip. Hadiste: “Saçını düğümlemiş olarak namaz kılan, **مكْتوف** olarak namaz kılan gibidir”; o, iki eli arkasından bağlanmış olandır; onunla, saçını arkasından bağlayan kimse benzetilir. **الكِتافُ**: **الرحْل** ve **القَتَب**te bir bağdır; iki **عُودين**in yahut iki **حِنْوين**in bağıdır; biri diğerine bağlanır. Ve **الكتْف**: **الرَّحل**in iki **حِنْوا**sından birini diğerinin üzerine bağlamandır.

“Eti **كتّف** etti **تَكْتِيفاً**”: onu küçük küçük parçaladı; elbise de böyledir; ve onu kılıçla **كتَّفه** de böyledir.

Cevherî: **الكَتِيفةُ** kapının **ضبَّة**sidir; o, geniş bir demirdir. İbn Sîde: **الكَتِيفُ** ve **الكَتيفة** geniş, uzun bir demirdir; bazen sanki bir sahife gibi olur. Ve denildi: **الكتيف** **الضبة**dir. A‘şâ dedi ki:
“Bir vakit kişi, cübbe sahibi **الرُّديْني** gibi iken,
**مُصْلِحُ التَّثْقِيفِ** onu düzeltti;
yahut altın kaplı bir ok gibi; demirci onu birleştirdi,
çatlaklarını **بالكتيفِ** ile yaklaştırdı;
onu şaşırtan zamanı geri çevirdi, nihayet
yürüyüşünden sonra **للدَّلِيفِ**e döndü.”
Onun “**بالكتِيف**” sözü, **الشَبه**den ince **كتائفَ** demektir; ve denildi: **الكتِيفة** **الضبَّة**dir; ve denildi: **الضبة** demirdendir; çoğulu **كتِيف** ve **كُتُفٌ**dur. Ve “kabı **كَتف الإناء يكْتِفُه كتْفاً** ve **كتَّفه**”: onu **بالكتِيف** ile birleştirdi; Cerîr dedi ki:
“Kılıç, iki elini ve keskinliğini inkâr eder,
fakat iki elini **الإناءُ المُكَتَّفُ** tanır.”

Şemmer: ve yassı kılıca **كَتِيف** denir; Ebû Duvâd dedi ki:
“Keşke seni yalnız yakalasaydım,
yürürdüm; elimde bir **صَعْدَةٌ** ve bir **كَتِيفُ**.”
Yassı bir kılıç istedi; onu **كَتِيفاً** diye adlandırdı. Hâlid b. Cenbe dedi ki: **كَتِيفةُ الرَّحْل** **الكتائف**in bir tanesidir; o, **الرحْل**in onunla **يُكْتَف** edildiği bir demirdir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المَكْتوف** bundan alınmıştır; çünkü iki elini toplamıştır. Ve **الكتيفة**: demircinin pensesi.

**الكَتِيفةُ**: kin, içteki öfke, düşmanlık; **الكتائف** üzerine toplanır. Kutâmî dedi ki:
“Senin kardeşin, duyusunu nefsiyle elinde tutmayan kimsedir;
ve **المُخْطِفاتِ** yanında **الكتائفُ** dökülür.”
**المُحْفِظات** diye de rivayet edilir. Ve **كِتافُ القَوْس**: **الطائف** ile **السِّيةِ** arasındaki şeydir; çoğulu **أَكْتِفةٌ** ve **كُتُفٌ**dur.
