# كتن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AA%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كتن

لكَتَنُ: الدَّرَنُ والوَسَخُ وأَثر الدُّخان في البيت. وكَتِنَ الوَسَخُ على الشيء كَتَناً: لَصِقَ به. والكَتَنُ: التَّلَزُّجُ والتَّوَسُّخُ. التهذيب في كتل: يقال كَتِنَتْ جَحافلُ الخيل من أَكل العُشْب إِذا لَصِقَ به أَثَرُ خُضْرَته، وكَتِلَتْ، بالنون واللام، إِذا لَزِجَتْ ولَكِزَ بها ماؤه فتَلَبَّدَ؛ ومنه قول ابن مقبل:
والعَيْرُ يَنْفُخُ في المَكْنانِ قد كَتِنَتْ
منه جَحافِلُه، والعَِضْرَِسِ الثُّجَرِ
(* قوله «في المكنان» بميم مفتوحة ونونين هذا هو الصواب وتقدم إنشاده في ثجر غير هذا والصحيح ما هنا).
المَكْنَانُ: نبت بأَرض قيس، واحدته مَكْنانة، وهي شجرة غَبْراء صغيرة؛ وقال القزاز: المَكْنانُ نباتُ الربيع، ويقال: المَوْضِعُ الذي يَنْبُتُ فيه، والعِضْرِسُ: شجر، والثُّجَرُ: جمع ثُجْرة، وهي القِطْعَة منه؛ ويقال: الثُّجَر للرَّيَّان، ويروى الثَّجِرُ أَي المُجْتَمِعُ في نباته. وفي حديث الحجاج أَنه قال لامرأَة: إِنَّكِ لَكَتُونٌ لَفُوتٌ لَقُوفٌ؛ الكَتُونُ: اللَّزُوقُ من كَتِنَ الوسخ عليه
(* قوله «من كتن الوسخ إلخ» وقيل
هي من كتن صدره إذا دوي أي دوية الصدر منطوية على ريبة وغش، وعن أبي حاتم ذاكرت به الأصمعي فقال: هو حديث موضوع ولا أعرف أصل الكتون، كذا بهامش النهاية) . إذا لَزِقَ به. والكَتَنُ: لَطْخُ الدخان بالحائط أَي أَنها لَزُوق بمن يَمَسُّها أَو أَنها دَنِسةُ العِرْضِ. الليث: الكَتَنُ لَطْخ الدخانِ بالبيت والسَّوادِ بالشَّفَة ونحوه. يقال للدابة إِذا أَكلت الدَّرِينَ: قد كَتِنَتْ جَحافِلُها أَي اسودّت؛ قال الأَزهري: غَلِطَ الليث في قوله إِذا أَكلت الدَّرِينَ، لأَن الدَّرِينَ ما يَبِسَ من الكَلإِ وأَتى عليه حول فاسْوَدَّ ولا لَزَجَ له حينئذٍ فيظهر لونه في الجَحافل، وإِنما تَكْتَنُ الجَحافل من مَرْعَى العُشْبِ الرَّطْبِ يسيل ماؤه فيَتَراكَبُ وَكَبُه ولَزَجُه على مَقَامِّ الشاء ومَشَافِرِ الإِبل وجَحافِل الحافر، وإِنما يَعْرِف هذا من شاهده وثافَنَه، فأَما من يعتبر الأَلفاظ ولا مشاهدة له فإِنه يُخْطِئ من حيث لا يعلم، قال: وبيت ابن مقبل يُبَيِّنُ لك ما قلته، وذلك أَن المَكْنَانَ والعِضْرِسَ ضربان من البُقُول غَضَّان رَطْبانِ، وإِذا تَناثر وَرَقُها بعد هَيْجهما اختلط بقَمِيمِ العُشْب غيرُهما فلم يتميزا منها. وسِقاء كَتِنٌ إِذا تَلَزَّجَ به الدَّرَنُ. وكَتِنَ الخِطْرُ تَراكَبَ على عَجُز الفحل من الإِبل؛ أَنشد يعقوب لابن مقبل:
ذَعَرْتُ به العَيْرَ مُسْتَوْزاً،
شَكِيرُ، جَحافِلهِ قد كَتِنْ
مستوزياً: منتصباً مرتفعاً، والشَّكِيرُ: الشَّعَرُ الضعيف، يعني أَن أَثر خُضرة العُشب قد لَزِق به. أَبو عمرو: الكَتَنُ تراب أَصل النخلة. والكَتَنُ: التزاق العَلف بفَيْدَي، وهما صِمغاها. والكَتَّان، بالفتح: معروف، عربي سمي بذلك لأَنه يُخَيَّس ويُلقى بعضُه على بعض حتى يَكْتَن؛ وحذف الأَعشى منه الأَلف للضرورة وسماه الكَتَن فقال:
هو الواهِبُ المُسْمِعات الشُّرُو
بَ، بين الحَرير وبَينَ الكَتَنْ
كما حذفها ابن هَرْمة في قوله:
بَيْنا أُحَبِّرُ مَدْحاً عادَ مَرْثِيةً،
هذا لعَمْري شَرٌّ دِينُه عِدَدُ
دِينه: دأْبه، والعِدَد: العِداد، وهو اهْتياج وجع اللَّديغ؛ وقال أَبو حنيفة: زعم بعض الرواة أَنها لغة، وقال بعضهم: إِنما حذف للحاجة؛ قال ابن سيده: ولم أَسمع الكَتَن في الكَتَّان إِلاَّ في شعر الأَعشى. ويقال: لَبِسَ الماءُ كَتَّانه إِذا طَحلَب واخْضَرَّ رأْسُه؛ قال ابن مقبل: أَسَفْنَ المَشافِرَ كَتَّانَهُ،
فأَمْرَرْنَهُ مُستَدِرّاً فَجالا
أَسَفْنَ: يعني الإِبل أَي أَشْمَمْنَ مَشافِرَهن كَتَّانَ الماء، وهو طُحْلبه؛ ويقال: أَراد بكَتَّانه غُثاءَه، ويقال: أَراد زَبَد الماء، فأَمْرَرْنه أَي شَربْنه من المُرور، مُستدِرّاً أَي أَنه اسْتَدَرَّ إِلى حُلوقها فجَرى فيها، وقوله فجالا أَي جال إِليها. والكِتْن والكَتِن: القَدَحُ، وفي بعض نسخ المصنَّف: ومثلها من الرجال المَكمور، وهو الذي أَصاب الكاتِنُ كَمَرَتَه؛ قال ابن سيده: ولا أَعرفه، والمعروف الخاتِنُ. وكتانة: اسم موضع؛ قال كثيير عزة:
أَجَرَّتْ خُفوفاً من جَنوبِ كُتانةٍ
إِلى وَجْمةٍ، لما اسْجَهرَّتْ حَرورُها
(* قوله «اجرت» كذا بالأصل
والتكملة والمحكم. والذي في ياقوت اجدّت، بالدال المهملة، بمعنى: سلكت. وعليه فخفوفاً جمع خف بضم الخاء المعجمة بمعنى الأرض الغليظة. ووجمة: جانب فعرى بكسر فسكون مقصور جبل تدفع شعابه في غيقة من أرض ينبع). وكُتانة هذه كانت لجعفر بن إِبراهيم بن علي بن عبد الله ابن جعفر. وورد في الحديث ذكر كُتانة، بضم الكاف وتخفيف التاء، ناحية من أَعراض المدينة لآل جعفر بن أَبي طالب.

### Türkçe

**لَكَتَنُ**: kir ve pislik ve evde dumanın izi. Ve **كَتِنَ** pislik, şeyin üzerinde **كَتَناً**: ona yapıştı. Ve **الكَتَنُ**: yapışkanlık ve kirlenme. **التهذيب**’de **كتل** maddesinde: denir ki, **كَتِنَتْ جَحافلُ الخيل** ottan yemekten, onun yeşilliğinin izi ona yapıştığı zaman; ve **كَتِلَتْ** ( **النون** ve **اللام** ile), yapışkanlaştığı ve suyu onunla karışıp keçeleştiği zaman; ve ondan İbn Mukbil’in sözü:

والعَيْرُ يَنْفُخُ في المَكْنانِ قد كَتِنَتْ
منه جَحافِلُه، والعَِضْرَِسِ الثُّجَرِ

(* “**في المكنان**” sözü: açık **ميم** ve iki **نون** ile; doğru olan budur; ve bunun dışında **ثجر**’de onun inşadı geçti; ve doğru olan burada olandır).

**المَكْنَانُ**: Kays toprağında bir bitki; onun teki **مَكْنانة**’dir; ve o küçük tozlu bir ağaçtır; ve el-Kazzâz dedi: **المَكْنانُ** bahar bitkisidir; ve denir: onun içinde bittiği yer; ve **العِضْرِسُ**: ağaç; ve **الثُّجَرُ**: **ثُجْرة**’nin çoğuludur; ve o, ondan parça demektir; ve denir: **الثُّجَر** sulanmış olana; ve **الثَّجِرُ** rivayet edilir, yani bitkisinde toplanmış olan. Ve Haccâc’ın hadisinde: bir kadına dedi ki: “Şüphesiz sen **لَكَتُونٌ** **لَفُوتٌ** **لَقُوفٌ**’sun”; **الكَتُونُ**: pisliğin onun üzerine **كَتِنَ**’inden olan yapışık olan.

(* “**من كتن الوسخ إلخ**” sözü: ve denildi ki, o, göğsü **كَتِنَ**’dendir; yani göğsün hırıltısı şüphe ve aldatma üzerine dürülmüş (içine kıvrılmış) bir hırıltıdır; ve Ebû Hâtim’den: bunu el-Asmaî ile müzakere ettim, dedi ki: bu uydurma bir hadistir ve **الكتون**’un aslını bilmiyorum; **النهاية**’nin kenarında böyle).

Ona yapıştığı zaman. Ve **الكَتَنُ**: duvarla dumanın bulaşığı; yani o, ona dokunana yapışık yahut o, ırzı kirli olandır. el-Leys: **الكَتَنُ** evde dumanın bulaşığı ve dudakta ve benzerinde karalıktır. Binek hayvana, **الدَّرِينَ** yediği zaman denir: “**قد كَتِنَتْ جَحافِلُها**”, yani karardı; el-Ezherî dedi: el-Leys, “**إِذا أَكلت الدَّرِينَ**” sözünde yanıldı; çünkü **الدَّرِينَ**, otlaktan kuruyan ve üzerinden bir yıl geçen, böylece kararan şeydir; ve o vakit onun yapışkanlığı yoktur ki rengi çenelerde görünsün; ancak çeneler, taze otun otlağından **تَكْتَنُ**; onun suyu akar da onun ıslaklığı ve yapışkanı, koyunların burun deliklerinin ve develerin dudaklarının ve toynaklıların çenelerinin üzerinde üst üste biner; ve bunu ancak onu gören ve onunla içli dışlı olan bilir; ama lafızları dikkate alıp da gözlemi olmayan kimse, bilmediği yerden hata eder. Dedi ki: İbn Mukbil’in beyti, sana dediğimi açıklar; çünkü **المَكْنَانَ** ve **العِضْرِسَ**, taze, nemli baklagillerden iki türdür; ve ikisinin kabarmasından sonra yaprakları döküldüğü zaman, başka otların kırıntısıyla karışır da onlardan ayırt edilmezler. Ve **سِقاء كَتِنٌ**: kir onunla yapışkanlaştığı zaman. Ve **كَتِنَ الخِطْرُ**: develerden erkeğin sağrısı üzerinde üst üste bindi; Ya‘kūb, İbn Mukbil’den okudu:

ذَعَرْتُ به العَيْرَ مُسْتَوْزاً،
شَكِيرُ، جَحافِلهِ قد كَتِنْ

**مستوزياً**: dikilmiş, yükselmiş; ve **الشَّكِيرُ**: zayıf kıl; yani otun yeşilliğinin izi ona yapışmıştır. Ebû Amr: **الكَتَنُ** hurma ağacının kökünün toprağıdır. Ve **الكَتَنُ**: yemin **فَيْدَي**’e yapışmasıdır; ve onlar, onun iki sakızıdır. Ve **الكَتَّان** (fetha ile): bilinen (şey); Arapçadır; ona bu ad verildi; çünkü o, çürütülür ve bir kısmı bir kısmının üzerine atılır, ta ki **يَكْتَن**; ve el-A‘şâ, zaruret için ondan **الألف**’i düşürdü ve onu **الكَتَن** diye adlandırdı; dedi ki:

هو الواهِبُ المُسْمِعات الشُّرُو
بَ، بين الحَرير وبَينَ الكَتَنْ

İbn Herme de, sözünde onu (yani **الألف**’i) düşürdü:

بَيْنا أُحَبِّرُ مَدْحاً عادَ مَرْثِيةً،
هذا لعَمْري شَرٌّ دِينُه عِدَدُ

**دِينه**: onun âdeti; ve **العِدَد**: **العِداد**; ve o, yılan sokulanın acısının kabarmasıdır. Ebû Hanîfe dedi: bazı râviler, onun bir lehçe olduğunu zannetti; ve bazıları dedi: ancak ihtiyaç için düşürüldü. İbn Sîde dedi: el-A‘şâ’nın şiiri dışında **الكَتَن**’i **الكَتَّان** hakkında işitmedim. Ve denir: “**لَبِسَ الماءُ كَتَّانه**”, onun başı yosun tutup yeşerdiği zaman; İbn Mukbil dedi:

أَسَفْنَ المَشافِرَ كَتَّانَهُ،
فأَمْرَرْنَهُ مُستَدِرّاً فَجالا

**أَسَفْنَ**: yani develer; yani dudaklarını suyun **كَتَّان**’ına koklattılar; ve o, onun yosunudur; ve denir: **كَتَّانه** ile onun köpüğünü kastetti; ve denir: suyun köpüğünü kastetti; “**فأَمْرَرْنه**” yani içtiler; **المُرور**’dan; **مُستدِرّاً**: yani boğazlarına doğru yuvarlandı da onların içinde aktı; ve “**فجالا**” sözü: yani ona doğru dolaştı. Ve **الكِتْن** ve **الكَتِن**: kadeh. Ve musannafın bazı nüshalarında: “ve erkeklerden onun benzeri **المَكمور**’dur; ve o, **الكاتِنُ** onun **كَمَرَتَه**’sine isabet eden kimsedir”; İbn Sîde dedi: onu bilmiyorum; bilinen **الخاتِنُ**’dir. Ve **كتانة**: bir yer adıdır; Kesîr Azze dedi:

أَجَرَّتْ خُفوفاً من جَنوبِ كُتانةٍ
إِلى وَجْمةٍ، لما اسْجَهرَّتْ حَرورُها

(* “**اجرت**” sözü: asılda ve **التكملة** ve **المحكم**’de böyle; Yâkūt’ta olan ise **اجدّت**’dir, noktasız **دال** ile, “yol aldı” manasında; buna göre **خفوفاً**, **خف**’in çoğuludur, **الخاء**’ı ötreli **المعجمة** ile, sert arazi manasında. Ve **وجمة**: **فعرى**’nın yanı; kesre ile sonra sükûn ile, kısaltılmış; bir dağdır; onun kolları, Yenbu‘ toprağından bir çukurluğa doğru akar).

Ve bu **كُتانة**, Ca‘fer b. İbrâhîm b. Alî b. Abdillâh b. Ca‘fer’indir. Ve hadiste **كُتانة**’nin zikri geldi; **الكاف**’ı ötreli ve **التاء**’yı hafifletmekle; Medine’nin a‘râzından bir nahiyedir; Âl-i Ca‘fer b. Ebî Tâlib’indir.
