# كثب (ك-ث-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AB%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Küsbe” (sinli)den dönüşmüştür

- Harfler: ك - ث - ب
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَثِيبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/siga/%D9%83%D9%8E%D8%AB%D9%90%D9%8A%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Kum yığını | 1 | 1 | [73:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/ayet/73:14.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (6 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Akıtılan
2. [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Recef dalgalı deniz demektir
3. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dağ anlamındadır
4. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
5. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
6. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كثب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%85.md), [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md), [ردم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%85.md), [حقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [نثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Tanelerin gevşek biçimde bir araya yığılması ve mesafenin daralarak ele gelecek derecede yakınlaşması |
| Çekirdek Özet 2 | Sağlam ve sert yapıların çözülerek akıcı, gevşek ve tutunaksız bir kum yığınına dönüşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Kohezyonu ve iç direnci kalmayan kütlenin biçimsel çöküşü ve akışkanlaşması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca statik bir tepe veya kum yığını sanılarak, bünyesindeki gevşeklik, akıcılık ve çözülme dinamizminin göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كث | Birikme, yoğunlaşma ve sıklaşma hareketi; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) kökünde çokluk ve artış, [كثف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D9%81.md) kökünde ise yoğunluk ve kesafet anlamı esastır. | ب | Kökün sonuna gelen ب harfi içerme, kütleselleşme ve sınır belirleme etkisi katarak, genel birikme hareketini taneli ve dökülgen nesnelerin ele gelecek bir küme yahut yakın bir mesafe halinde toplanmasına dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Dağınık unsurları avuçlar gibi bir araya toplama ve kavrama hareketi |
| ث | İşaret, sınır; sürtünme ve yayılma (ikiz harf ت türetmesi) | Tanelerin birbiri üzerine sürtünerek dökülmesi, yayılması ve akıcılık kazanması |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, kapalı alan | Birbirine yaklaşan unsurların tek bir kütle, sınır veya mekân içinde toplanması |
| كثب | Avuç içine alınıp dökülen tanelerin bir kütle halinde toplanıp yakınlaşması | Gevşek taneli maddelerin dış bir etkiyle kavranıp yığılması, birbirine yaklaşarak akıcı bir tepe oluşturması hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Tanelerin gevşek ve dökülgen biçimde üst üste yığılmasıyla oluşan kum tepesi; sağılan sütün kapta toplanan az bir miktarı (el-küsbe) ve atın sırtında kürek kemiklerinin toplandığı yüksek yer (el-kâsibe). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî atın cidago ve omuz başını nitelemek üzere kökü çoğul kalıbında kullanmıştır: إذا عَرَضُوا الخطِّيِّ فوقَ الكواثِبِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem avcılık ve savaş dilinde mesafenin ok atımı kadar kısalmasını ve hedefin imkân vermesini anlatmak için «av yaklaştı ve vurulacak mesafeye geldi» anlamında أكثب الصيد denilmiş; Bedir gününde de düşmanın yaklaşması bu kökle ifade edilmiştir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça كثب kökü, Sami dil ailesinde dağınık parçaların kümelenmesi, toplanması ve mesafenin daralması semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün ilksel çekirdeği, toz veya kum taneleri gibi serbest parçacıkların bir araya getirilerek dökülmesi (nesr) ve bu yolla bir tepecik oluşturmasıdır. Doğu ve Batı Sami kollarında /k-t-b/ veya /k-t-p/ dizilimleri genellikle omuz, sırt veya bir nesnenin üst yığıntı kısmı ile bağdaşır; nitekim Arapçadaki el-kâsibe (atın omuz başı) kullanımı İbranice katef (omuz, sırt, dağ yamacı) ile doğrudan fonetik ve anlamsal bir koşutluk sergiler. Arapçada kök, hem bu morfolojik çıkıntıyı (tepecik, kum yığını) hem de iki nokta arasındaki mesafenin sıfırlanacak kadar toplanmasını (kurb) içerecek biçimde özelleşmiştir. Süryanice ve diğer katmanlarda ise toplama ve derleme eylemi kökün ikili çekirdeği olan كث (yoğunluk, çokluk) ile irtibatlı kalmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كث çekirdeğinden türeyiş | Yoğunlaşma ve birikme bildiren ikili kökten hareketle, taneli maddelerin yığılması ve mesafenin kısalması anlamlarına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice katef (omuz/yamaç) ve Süryanice kümeleşme formları | Yüksekte toplanan kütle, dağ yamacı veya cidago ile kum tepecikleri arasındaki biçimsel izomorfizm korunmuştur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كثب | Anlamlı | Toplanmak, yakın olmak, yığılmak | Gevşek taneli şeylerin üst üste birikerek kum tepesi oluşturması veya bir şeyin ele gelecek kadar yaklaşmasıdır. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [كبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AB.md) | Anlamlı | Erâk ağacının olgunlaşmamış meyvesi | Dağınık halde toplanan veya güneşte kuruyup büzülen yaban yemişidir. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| ثكب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| ثبك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| بكث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| بثك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كثب | Merkez | Yığılma, dökülgen tepe, yakınlık | Parçaların içsel bir bağ olmaksızın gevşekçe üst üste binmesi ve kolayca akabilmesi | Katı bir bütünlük oluşturmayan, her an akıp yayılmaya hazır taneli yığındır. |
| [كوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Yığın, yükselti | Bir şeyin üst üste atılarak yüksek bir kütle haline getirilmesi | [كوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%85.md) kökünde iri parçalı veya genel nesnelerin yığılması esasken, كثب ince taneli ve gevşektir. |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Toplanma, bir araya gelme | Dağınık unsurların bir araya getirilip birleştirilmesi | [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) mutlak birleşmeyi içerir; كثب ise fiziksel olarak dökülgen ve geçici bir toplanmayı ifade eder. |
| [ردم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%85.md) | Komşu | Sed çekme, üst üste doldurma | Boşlukları taş ve toprakla doldurarak sağlam bir set inşa etme | [ردم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%85.md) kökünde mukavemet ve tıkaç olma vasfı varken, كثب mukavemetsizdir. |
| [حقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81.md) | Komşu | Eğri kum tepesi | Kumun rüzgârla eğrilip hilal veya kıvrım şeklinde toplanması | [حقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%81.md) belirli bir şekil almış sertleşmiş kum sırtıdır; كثب ise akıcı ve çözülendir. |
| [نثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D8%B1.md) | Zıt | Saçılma, dağılma | Bir arada duran unsurların çevreye kontrolsüzce savrulması | كثب birikip yaklaşmayı gösterirken, [نثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D8%B1.md) parçalanıp birbirinden uzaklaşmayı ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كثب | Dökülgen yığın, yakınlık | Gevşek tanelerin tutunaksız birikintisi ve imkân veren yakınlık halidir. | Kesin |
| Latince | tumulus, acervus | Yığın, kum tepeciği | acervus tanelerin yığılmasını karşılar; ancak kökün içerdiği akıcılık ve yakınlık dinamizmini dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | dune, heap, proximity | Kum tepesi, gevşek yığın, yakınlık | dune jeolojik kum tepesini, heap yığını karşılar; ikisi de mesafenin kısalması anlamını tek başına veremez. | Güçlü |
| Almanca | Düne, Schutthaufen, Nähe | Kumul, döküntü yığını, yakınlık | Schutthaufen gevşek birikimi iyi yansıtır; fakat kökün organik akışkanlık nüansını tam taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | dune, amas, proximité | Kumul, yığın, yakınlık | amas gevşek toplanmayı içerir; ancak Arapçadaki vurulabilir yakınlık tabirini kapsamaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lane's Arabic-English Lexicon, Wehr Arabic-German Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَثِيبًا (İsim / Hal) | Akıcı, gevşek, tutunaksız kum yığını | Kıyamet günü yerin ve sarsılmaz sanılan dağların parçalanıp un ufak olduktan sonra yerçekimiyle akıp giden bir kum tepesine dönüşmesi tasviri (Müzzemmil [73:14](https://lisan.digital/tr/ayet/73:14.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmoloji ve kıyamet ahvali | Dağların cevher ve araz yapısının kıyamette yok oluşu veya başkalaşımı; maddenin katı halden akıcı hale geçişi | Maddenin biçimsel direncinin kırılması ve izafi kudretin ilahi kudret karşısında erimesi |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve avlanma | Düşmanın veya avın menzile girmesi (remy min keseb) durumunda uygulanacak hükümler | Vuruş veya atış için etkili, imkân veren fiziksel yakınlık mesafesi |
| Tefsir | Kıyamet sahnelerinin tasviri | Müzzemmil [73:14](https://lisan.digital/tr/ayet/73:14.md) ayetindeki mehil sıfatıyla birlikte dağların basamak basamak ufalanıp akışkanlaşması | İhtişamlı yapıların basılarak dağılan gevşek kum tepelerine indirgenmesi |
| Hadis | Askeri taktik ve ahlak | Bedir Gazvesi'nde düşman yaklaşmadıkça ok atılmaması emri ve kadına sunulan azıcık hediye (el-küsbe) rivayetleri | Okun hedefini bulacağı kesin yakınlık eşiği ve kap tabanında toplanan az bir süt miktarı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ontolojik kudret hiyerarşisi | Dünyevi güç simgelerinin çözülüşü | İlahî irade karşısında mutlak sığınak sanılan yapıların erimesi | İnsanın sığındığı dağ gibi sabit unsurların kum gibi tutunaksızlaşacağını hatırlatır. | Güçlü |
| İlmi | Jeomorfoloji ve granüler fizik | Kohezyonsuz taneli kütle | İç direnci sıfırlanan katı cismin akışkan dinamiğine geçişi | Katılaşmış kayaların ufalanarak en küçük sarsıntıda çöken yığınlara dönüşümünü modeller. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç dengeleri | Yapısal bütünlüğünü yitirmiş teşkilat | Dıştan heybetli duran ancak iç bağı kalmayan gücün dağılması | Baskı veya çöküş anında birbirini tutamayan gevşek ittifakların dağılmasını açıklar. | Muhtemel |
| İktisadi | Varlık ve sermaye yönetimi | Likiditeye dönüşen atıl rezerv | Sabit kıymetlerin hızla akışkan ve tutunması zor birikimlere evrilmesi | Bağlayıcı bir üretim temeli olmayan spekülatif servetlerin kum gibi savrulmasını simgeler. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kritik durma açısı ve granüler akışkanlık (Granular Flow) | Taneli malzemelerin (kum, tahıl vb.) üst üste yığıldığında ulaştığı kritik şev açısı aşıldığında veya sarsıntı anında katı halden sıvı gibi akışkan faza geçmesi durumu | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal anomi ve kohezyon kaybı | Bir arada duran bireylerin aralarındaki ortak değer, hukuk ve güven bağları koptuğunda, dışarıdan kalabalık görünseler de ilk krizde dağılan amorf bir kitleye dönüşmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca çöl coğrafyasına ait sabit, durağan bir «kum tepesi» olarak algılanması ve kökteki dinamik yakınlaşma/akma boyutunun dışlanması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da dağların sarsılmazlık vasfının kırılarak, moleküler veya yapısal bir çözülmeyle kendi ağırlığı altında akıp giden gevşek bir kütleye dönüşüm sürecini nitelemesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki kozmolojik dönüşümün dehşetini ve maddenin katı halden akıcı hale geçiş dinamizmini kavramayıp, sahneyi sadece durağan bir manzara tasviri gibi okuma sığlığı |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın yeryüzündeki en muhkem ve sarsılmaz nesneler olarak sunduğu dağların, kıyamet dehşeti karşısında iç bağlarını nasıl yitirip tutunaksız bir akıntıya dönüştüğünü tek bir kelimeyle zihne nakşettiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyamet sahnelerini, yerin ve dağların fiziksel olarak başkalaşıma uğradığı kozmik altüst oluş ayetlerinde (özellikle Müzzemmil [73:14](https://lisan.digital/tr/ayet/73:14.md) bağlamında) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzündeki kudret ve madde odaklı yapıların ebedi ve sarsılmaz olduğu yanılsamasını düzeltir; maddenin ilahi kudret karşısında bir kum tanesi kadar zayıf ve gevşek bir yığından ibaret olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dağınık tanelerin gevşek biçimde üst üste yığılmasıyla oluşan, dirençsiz ve akıcı kum tepesi ile hedefin vurulabilecek mesafeye girmesi.
- Soyut anlam: Bir arada bulunan unsurların iç bağlayıcı kuvvetlerini (kohezyon) yitirerek, en küçük bir etki veya sarsıntı karşısında akışkanlaşıp dağılma eşiğine gelmesi.
- Sistematik karşılık: Görünürde hacimli ve heybetli olan bir sistemin, yapısal bütünlüğünün çökmesi sonucu direnç gösteremez hale gelmesi ve mesafe engelinin ortadan kalkarak savunmasız kalması.
- LaTeX modeli: $$C(t) = \lim_{\mu \to 0} \left[ \nabla \cdot (\rho \mathbf{v}) \right] \implies \Delta x \to 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $C(t)$ sistemin zamana bağlı iç bütünlük ve kohezyon durumunu temsil eder. Sürtünme ve iç bağ direnci parametresi olan $\mu$ sıfıra yaklaştığında ($\mu \to 0$), taneli kütle durağan katı formunu terk ederek bir akışkan yoğunluk dağılımına ($\nabla \cdot (\rho \mathbf{v})$) dönüşür; bu fiziksel çözülme, kütleyi oluşturan parçalar arasındaki ya da hedef ile fail arasındaki mesafenin ($\Delta x$) kapanarak tam bir yakınlık ve müdahale edilebilirliğe evrilmesini ($\Delta x \to 0$) sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AB%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Müzzemmil 73:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/ayet/73:14.md) — كَثِيبًا

يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا

Meal (IK): O gün; yeryüzü ve dağlar sarsılır. Ve dağlar yumuşak kum yığını haline gelir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Küsbe” (sinli)den dönüşmüştür. Daha yayvanlaşmış dağılmış küsbe demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والثاء والباء معهما
ك ث ب، ك ب ث مستعملان فقط كبث: كَثَبْتُ التراب ونحوه كثباً فانكثب، أي: نثرته. وسمي الكثيبُ لدقة ترابه، كأنه منثور بعضه فوق بعض رخاوة.
وكل طائفة من التمر والبر مصبوب فهو كُثْبَةٌ، وجمعه: كُثَبٌ.
والكَثَبُ: غاية قريبة، تقول: رماه من كَثَب.
والكاثِبةُ: ما ارتفع من منسج الفرس. والجميع: كواثبُ وأكثاب والكُثْبة: القليل من اللبن ونحوه من طعام وغيره.
وكَثَبْته، أكْثِبُه كَثْباً، أي: جمعته، فأنا كاثِبٌ من قوله:
ميلاء من معدن الصيران قاصية		أبعارهن على أهدافها كُـثَـبُ
والكاثِبُ: جبل حوله رواب، يقال لها النبي، الواحد: ناب، قال أوس ابن حجر:
لأصبح رتما دقاق الحصى		مكان النبي من الكاثـبِ
كثب: الكَباثُ: حمل الأراك المتفرق. ويقال: بل هو ما لم ينضج، ونضيجه: المرد. واسم ذلك كله: برير، قال:
كأدم الظباء ترف الكَباثا

##### Türkçe

الكاف والثاء والباء معهما
**ك ث ب**، **ك ب ث** yalnızca kullanımdadır. Yalnız **كبث**: **كَثَبْتُ** toprağı ve benzerini **كثباً** (olarak), derken **فانكثب**; yani: onu saçtım. Ve **الكثيبُ**, toprağının inceliğinden dolayı adlandırıldı; sanki onun bir kısmı bir kısmının üstüne gevşekçe serpilmiş gibidir.

Ve hurma ile buğdaydan dökülmüş olan her topluluk **كُثْبَةٌ**’dir; çoğulu: **كُثَبٌ**.

Ve **الكَثَبُ**: yakın bir uç (mesafe)tir; dersin ki: onu **كَثَب**’den attı.

Ve **الكاثِبةُ**: atın dokumasından (örgüsünden) yükselen şeydir. Hepsi: **كواثبُ** ve **أكثاب**. Ve **الكُثْبة**: sütten ve benzerinden, yiyecekten ve başkasından az olan şeydir.

Ve onu **كَثَبْته**; **أكْثِبُه** **كَثْباً**; yani: onu topladım; böylece ben **كاثِبٌ**’im; şu sözden:
ميلاء من معدن الصيران قاصية		أبعارهن على أهدافها **كُـثَـبُ**

Ve **الكاثِبُ**: çevresinde tepeler bulunan bir dağdır; onlara **النبي** denir; teki: **ناب**. **أوس ابن حجر** dedi ki:
لأصبح رتما دقاق الحصى		مكان **النبي** من **الكاثـبِ**

كثب: **الكَباثُ**: dağınık **الأراك** yükü (meyvesi). Ve denilir ki: bilakis o, olgunlaşmamış olandır; onun olgunlaşması: **المرد**’dir. Bunun hepsinin adı: **برير**. Dedi ki:
كأدم الظباء ترف **الكَباثا**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

كثَبْتُ الشيء أكْثُبُهُ كَثْباً، إذا جمعته. وانكثب الرملُ، أي اجتمع. وكلُّ ما انصبَّ في شيءٍ فقد انكثبَ فيه. ومنه سمِّي الكثيبُ من الرمل؛ لأنه انصبّ في مكانٍ فاجتمع فيه؛ والجمع الكُثْبانُ، وهي تلال الرمل. والكُثْبَةُ من اللبن: قَدْرُ حَلْبة. وقال أبو زيد: ملء القَدَح من اللبن. والجمع كُثَبٌ. وكلُّ شيءٍ جمعته من طعام أو غيره بعد أن يكون قليلاً فهو كُثْبَةٌ. والكَثَبُ: القُرْب. يقال: رماه من كَثَب. ويقال: أكْثَبَك الصيدُ، أي أمكنك. والكاثبة من الفرس: مقدَّم المِنْسَج حيث تقع عليه يدُ الفارس.

##### Türkçe

**كَثَبْتُ** şeyi **أكْثُبُهُ** **كَثْباً**: onu topladığım zaman. Ve kum **انكثب** oldu; yani toplandı. Ve her ne ki bir şeyin içine dökülüp akarsa, muhakkak onun içine **انكثب** olmuştur. Bundan dolayı kuma ait **الكثيب** adlandırıldı; çünkü bir yere dökülüp aktı da orada toplandı; çoğulu **الكُثْبانُ**dur; o da kum tepeleridir. Ve sütten **الكُثْبَةُ**: bir sağım miktarıdır. Ebû Zeyd dedi: sütten kadehin dolusu. Çoğulu **كُثَبٌ**dur. Ve az olduktan sonra yiyecekten veya başkasından topladığın her şey, o bir **كُثْبَةٌ**dir. Ve **الكَثَبُ**: yakınlık. Denir ki: onu bir **كَثَب**den attı. Ve denir ki: av sana **أكْثَبَ** etti; yani sana mümkün kıldı. Ve attan **الكاثبة**: binicinin elinin üzerine düştüğü yer olan eyer ağacının ön kısmıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ث ب
كثب ، كبث : ( مستعملان ) .
كبث : ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : البَرِيرُ : ثمَرُ الأراكِ ، والغَضُّ منه : المَرْدُ ، والنَّضيجُ : الكَبَاثُ .
وقال أبو عمرو : الكَبِيثُ : اللَّحْمُ الّذِي قد غُمّ ، وقد كَبَثْتُهُ فهوَ مَكْبُوثٌ وكَبيثٌ ، وأنشد :
أَصْبَحَ عمارٌ نشيطاً أَبِثَا
يَأَكلُ لحماً بَائتاً قد كَبِثَا
كثب : في حديث ماعزِ بنِ مالكٍ أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَمَرَ بِرَجْمِهِ ، حينَ اعْتَرَفَ بالزنا ثُمَّ قال : يَعْمِدُ أَحدُهمْ إلى المَرْأَةِ
المُغِيبَةِ فَيَخْدَعَهَا بالكُثْبَةِ ، لاَ أُوتي بأَحَدٍ مِنْكْم فعلَ ذلكَ إلاّ جَعَلْتُهُ نَكَالاً ) .
قال أبو عبيد : قال شُعبَةُ : سأَلْتُ سِمَاكاً عن الكُثْبةِ فقالَ : القليلُ من اللبن .
قال أبو عبيدٍ : وهوَ كذلكَ في غيرِ اللبنِ وكلُّ ما جمعتَهُ من طعامٍ أو غيرِه بعدَ أن يكونَ قليلاً فهوَ كُثْبَةٌ ، وجمعُهَا : كُثَبٌ .
وقال ذو الرُّمة يذكرُ أبعارَ البقَرِ :
مَيْلاَءَ منْ مَعْدِنِ الصّيرَانِ قاصيَةً
أَبْعَارُهُنَّ عَلَى أَهْدَافِهَا كُثَبُ
ويقال : كَثَبْتُ الشيءَ أكثِبُه كثْباً إذا جمعتَه .
وقال أوسُ بن حجرٍ :
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاق الحَصَى
مكانَ النَّبِيّ مِنَ الكَاثِبِ
قال يريدُ بالنَّبِّي : ما نَبَا من الحَصى إذا دُقّ فَنَدَرَ ، والكَاثِبُ : الجامعُ لمَا ندرَ منهُ ، ويقال : هما موضعانِ .
أبو حاتم : احْتَلَبُوا كُثَباً أي من كل شاةٍ شيئاً قليلاً ، وقد كثَبَ لبَنُها إذا قَلَّ ، إما عند غَزَارَةٍ ، وإمَّا عندَ قلّة كَلأ .
وقال الليثُ : يقالُ للتّمْرِ أو البُرِّ ونحوِه إذا كان مصبُوباً في مواضعَ ، فكلُّ صُوبةٍ منها : كُثْبَةٌ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : يقال للرَّجلِ إذا جاء يطلبُ القِرَى بِعِلّةِ الخِطبَةِ : إنهُ ليخْطُبُ كُثْبَةً ، وأَنشَد :
بَرَّحَ بالعيْنَيْنِ خَطَّابُ الكُثَبْ
يقولُ إني خَاطِبٌ وقدْ كذَبْ
وإنَّمَا يَخْطُبُ عُسًّا من حلبْ
وقال الفراءُ في قول الله عز وجل : ( وَالْجِبَالُ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيباً ) ( المزمل : 14 ) الكَثِيبُ : الرَّمل ، والمَهِيلُ : الذي يُحرَّكُ أَسفله فينهَالُ عليكَ منْ أَعلاهُ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الكَثِيبُ : القطعةُ من الرَّمْلِ تنقادُ مُحْدَوْدِبَةً .
وقال الليث : كثَبْتُ التُّرَابَ فَانكَثَبَ إذا نَثَرْتَ بعضهُ فوقَ بعضٍ .
وقال أبو زيد : كَثَبْتُ الطعامَ أَكْثُبُهُ كثْباً ونثَرْتُه نَثراً ، وهما واحدٌ .
وقال الليث : الكَاثِبَةُ : ما ارتفعَ من مَنْسِجِ الفرسِ ، والجميعُ : الكَوَاثِبُ ، والأكْثَابُ .
وقال الأصمعي : الكُثابُ : سهمٌ لا نصْلَ له ولا ريش يلعبُ به الصبيانُ .
وقال الراجزُ يصفُ حيةً :
كأنَّ قَرْصاً من طَحين مُعْتَلثْ
هامتُهُ في مِثْل كثَّابِ العَبِثْ
( ابن السكيت ) : أَكثَبَكَ الصيدُ فارمِهِ أي أَمكنكَ ودنا مِنْكَ ، وفلانٌ يرمِي من كثَبٍ ومن كثمٍ أي من قُرْبٍ وتمكُّنٍ .
وقال ابن شميلٍ . أَكثَب فلانٌ إلى القومِ أي دنا منهم ، وأكثبَ إلى الجبل أي دنا
منه ، وكَاثَبْتُ القومَ : أي دنوتُ منهم ، ويقال : كثَبَ القومُ إذا اجتمعُوا فهمْ كَاثِبُونَ .

##### Türkçe

ك ث ب
**كثب** , **كبث** : (ikisi de kullanımdadır).

**كبث** : (Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den): **البَرِيرُ**: **الأراكِ**’ın meyvesidir; onun tazesi: **المَرْدُ**’dür; olgunu: **الكَبَاثُ**’tır.
Ebû Amr dedi: **الكَبِيثُ**: üstü örtülmüş olan ettir; ben onu **كَبَثْتُهُ**; o hâlde o **مَكْبُوثٌ** ve **كَبيثٌ**’tir. Ve şu beyti okudu:
أَصْبَحَ عمارٌ نشيطاً أَبِثَا
يَأَكلُ لحماً بَائتاً قد كَبِثَا

**كثب** : Mâiz b. Mâlik hadîsinde, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) (zina itiraf edince onu recmetmeyi emrettiği, sonra da şöyle dediği): “Onlardan biri, kocası yokken kalan kadına yönelir de onu **بالكُثْبَةِ** ile aldatır; sizden bunu yapan birini bana getirirlerse mutlaka onu ibret kılarım.”
Ebû Ubeyd dedi: Şu‘be dedi: **الكُثْبةِ** hakkında Simâk’a sordum; dedi ki: sütten az miktar.
Ebû Ubeyd dedi: O, süt dışında da böyledir; yiyecekten veya başkasından az olduktan sonra topladığın her şey **كُثْبَةٌ**’dir; onun çoğulu: **كُثَبٌ**’dir.
Zü’r-Rumme, sığır dışkılarını anarak dedi ki:
مَيْلاَءَ منْ مَعْدِنِ الصّيرَانِ قاصيَةً
أَبْعَارُهُنَّ عَلَى أَهْدَافِهَا كُثَبُ

Ve denir: Bir şeyi topladığında **كَثَبْتُ** الشيءَ **أكثِبُه** **كثْباً**.
Evs b. Hacer dedi ki:
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاق الحَصَى
مكانَ النَّبِيّ مِنَ الكَاثِبِ

Dedi ki: **بالنَّبِّي** ile, çakıl dövülünce sıçrayıp dağılan şeyi kasteder; **الكَاثِبُ**: ondan dağılanı toplayandır. Ve denir: ikisi iki yerdir.
Ebû Hâtim: **احْتَلَبُوا كُثَباً**; yani her koyundan az bir şey. Ve onun sütü azaldığında **كثَبَ** لبَنُها; ya bolluk sırasında, ya da otun azlığı sırasında.
Leys dedi: Hurma veya buğday ve benzeri, yerlere dökülmüş olduğunda denir; ondan her bir döküntü: **كُثْبَةٌ**’dir.

(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): Bir adam, bir kusur sebebiyle, **القِرَى** istemek için geldiğinde denir: “O, **كُثْبَةً** **ليخْطُبُ**.” Ve şu beyti okudu:
بَرَّحَ بالعيْنَيْنِ خَطَّابُ الكُثَبْ
يقولُ إني خَاطِبٌ وقدْ كذَبْ
وإنَّمَا يَخْطُبُ عُسًّا من حلبْ

Ferrâ, Aziz ve Celil Allah’ın sözü hakkında dedi: (**وَالْجِبَالُ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيباً**) (el-Müzzemmil: 14): **الكَثِيبُ**: kumdur; **المَهِيلُ**: altı hareket ettirilince üstünden üzerine dökülen şeydir.
(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den): **الكَثِيبُ**: kumdan, kamburumsu uzayıp giden parçadır.
Leys dedi: Toprağı üst üste serptiğinde **كثَبْتُ** التُّرَابَ **فَانكَثَبَ**.
Ebû Zeyd dedi: Yiyeceği **كثَبْتُ** **أَكْثُبُهُ** **كثْباً** ve onu **نثَرْتُه** **نثراً**; ikisi birdir.
Leys dedi: **الكَاثِبَةُ**: atın omuz başından yükselen şeydir; hepsi: **الكَوَاثِبُ** ve **الأكْثَابُ**.
Asmaî dedi: **الكُثابُ**: ucu (temreni) ve tüyü olmayan, çocukların oynadığı oktur.
Recez söyleyen, bir yılanı vasfederek dedi ki:
كأنَّ قَرْصاً من طَحين مُعْتَلثْ
هامتُهُ في مِثْل كثَّابِ العَبِثْ

(İbnü’s-Sikkît): Av sana imkân verip yaklaştığında: **أَكثَبَكَ** الصيدُ **فارمِهِ**; yani seni mümkün kıldı ve sana yaklaştı. Ve falan, **من كثَبٍ** ve **من كثمٍ** atar; yani yakınlıktan ve imkân bulmaktan.
İbn Şümeyl dedi: Falan kavme yaklaştığında: **أَكثَب** فلانٌ إلى القومِ; yani onlara yaklaştı. Ve dağa yaklaştığında: **أكثبَ** إلى الجبل; yani ona yaklaştı. Ve kavme yaklaştığımda: **كَاثَبْتُ** القومَ; yani onlara yaklaştım. Ve denir: Kavim toplandığında **كثَبَ** القومُ; o hâlde onlar **كَاثِبُونَ**’dur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والثاء وما يثلثهما)
(كثر)  الكاف والثاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ خِلاف القِلّة. من ذلك الشَّيء الكثير، وقد كَثُر. ثم يُزَاد فيه للزِّيادة في النّعت فيقال: الكوثر: الرّجلُ المِعطاء. وهو فَوْعلٌ من الكَثْرة. قال:
وأنتَ كثيرٌ يا ابنَ مروانَ طيِّبٌ *** وكان أبوك ابنُ العقائل كَوْثرا([1])والكَوثَر: نهرٌ في الجَنّة. قال الله تعالى: ﴿إنَّا أعْطَينَاكَ الكَوثَرَ﴾ [الكوثر 1] قالوا هذا وقالوا: أراد الخير الكثير. والكَوْثَر: الغُبار، سمِّي بذلك لكََثْرَته وثوَرَانه. قال:
* حَمْحَمَ في كَوْثرٍ كالجَلاَلِ([2]) *
ويقال: كاثَرَ بنو فلان [بني فلانٍ([3])] فكَثَرُوهم، أي كانوا أكثَرَ منهم. وعَدَدٌ كاثِرٌ، أي كثير. قال الأعشى:
ولستَ بالأكثَرِ منهم حَصىً *** وإنَّما العِزَّةُ للكاثِرِ([4])(كثف)  الكاف والثاء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تراكُبِ شيءٍ على شيءٍ وتجمّع. يقال: هذا شيءٌ كثيف. وسحابٌ كثيف* وشجر كثيف.
(كثع)  الكاف والثاء والعين قريبُ المعنى من الذي قبله. يقال شَفةٌ كاثِعةٌ، إذا كَثُر دَمُها. وكَثَع اللّبنُ([5]): علا دَسَمُه. وكَثَّعَتْ لحيتُه: طالت وكَثُرت.
(كثم)  الكاف والثاء والميم أُصَيلٌ يدلُّ على امتلاءٍ وسَعة. يقال للشَّبعان: الأكثم. ويقال للعظيم البطن: أكْثَم. ويقولون: أكْثَمَ قِربتَه، إذا مَلأَها. والأكثم: الطَّريق الواسع. ويقال أكْثَمَ فَمَه([6])، إذا أدْخَلَ فيه القِثّاء، ونحوَه ثمّ كَسَره.
(كثو)  الكاف والثاء والواو كلمةٌ واحدة وهي الكَوْثَلُ للسَّفينة، وربَّما شُدِّد.
(كثا)  الكاف والثاء والحرف المعتلّ أو المهموز أصلٌ صحيح، وَصفٌ من صِفات اللبن ثم يُشَبّه به. ويقولون: الكُثْوة: القليل من اللّبن الحليب. ومنه اشتقاق كُثْوةَ([7]) الشَّاعر، وقالوا أيضاً: لبنٌ مُكْثٍ، إذا كانت له رِغوةٌ.
وربَّما حَمَلوا المهموز عليه، فيقال: كَثَأَت القِدرُ، إذا أزْبَدَت للغَلْي. وكَثأَ النَّبتُ: طَلَع. وكَثَأت اللِّحيةُ من هذا.
(كثب)  الكاف والثاء والباء أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على تجمُّع([8]) وعلى قُرْب. من ذلك الكُثْبة، وهي القِطعة من اللَّبَن ومن التَّمر. قالوا: سمِّيت بذلك لاجتماعها. ومنه كثيب الرَّمل. والكاثب: الجامع. والكاثِبةُ: ما ارتفَعَ من مِنْسَج الفَرَس؛ والجمع كواثب. قال النابغة:
* إذا عَرَضُوا الخطِّيِّ فوقَ الكواثِبِ([9]) *
وأكثبَ الصّيدُ، إذا أمكَنَ من نفسه، وهذا من الكَثَب وهو القُرْب. فأما قوله:
لأصبَحَ رَتْماً دُقَاقَ الحَصَى *** مَكَانَ النَّبيِّ من الكاثبِ([10])
فيقال إنّه جبلٌ معروف. قال ابن دريدٍ وغيرهُ: الكُثَّاب: سهم صغيرٌ يُرمَى به. وأنشدوا:
رمَتْ من كَثَبٍ قَلبي *** ولم تَرمِ بكُثَّابِ
وهذا إذا صح فلعلَّه سمِّي لقِصَره وقُربِ ما بين طرَفيه.
--------------ـــ
([1]) للكميت في اللسان (كثر). وأنشده في المجمل.
([2]) لأمية بن أبي عائذ الهذلي في ديوان الهذليين (2: 181) واللسان (كثر). وهو بتمامه:
يحامي الحقيق إذا ما احتدمـ *** ـن حمحم في كوثر كالجلال
          وفي اللسان: "إذا ما احتدمن وحمحمن".
([3]) التكملة من المجمل.
([4]) ديوان الأعشى 106 واللسان (حصى، كثر). والبيت من شواهد النحو في أفعل التفضيل.
          وفي الأصل: "منه حصى"، تحريف.
([5]) يقال كثع وكثع بالتشديد أيضاً.
([6]) الذي في المعاجم: "كثم القثاء ونحوه: أدخله في فيه".
([7]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "وأبو كثوة شاعر. الجوهري: وكثوة بالفتح: اسم أم شاعر، وهو زيد بن كثوة".
([8]) في الأصل: "تجرد".
([9]) صدره في ديوان النابغة (5) واللسان (كثب):
* لهن عليهم عادة قد عرفنها *
([10]) لأوس بن حجر في ديوانه 3 واللسان (رتم، نبا، كثب).

ـ

##### Türkçe

(كaf ile **ثاء** ve ikisini üçleyen şeyler babı)

(**كثر**)  **الكاف** ve **الثاء** ve **الراء** sağlam bir asıldır; azlığın zıddına delâlet eder. Bundan: çok olan şey; ve gerçekten **كَثُر**. Sonra nitelikteki artış için onda artırma yapılır da şöyle denir: **الكوثر**: çok veren adam. Ve o, **الكَثْرة**den **فَوْعل** veznindedir. Dedi ki:
وأنتَ كثيرٌ يا ابنَ مروانَ طيِّبٌ *** وكان أبوك ابنُ العقائل كَوْثرا([1])
Ve **الكَوثَر**: cennette bir nehirdir. Yüce Allah dedi ki: ﴿إنَّا أعْطَينَاكَ الكَوثَرَ﴾ [الكوثر 1] Dediler: bunu (böyle) söylediler ve dediler ki: çok hayrı murad etti. Ve **الكَوْثَر**: tozdur; çokluğu ve kabarması sebebiyle bununla adlandırıldı. Dedi ki:
* حَمْحَمَ في كَوْثرٍ كالجَلاَلِ([2]) *
Ve denir: **كاثَرَ** falan oğulları [falan oğullarını([3])] da onları **كَثَرُوهم**; yani onlardan daha çok idiler. Ve **عَدَدٌ كاثِرٌ**: yani çok. A‘şâ dedi ki:
ولستَ بالأكثَرِ منهم حَصىً *** وإنَّما العِزَّةُ للكاثِرِ([4])

(**كثف**)  **الكاف** ve **الثاء** ve **الفاء** sağlam bir asıldır; bir şeyin bir şey üzerine yığılmasına ve toplanmasına delâlet eder. Denir: bu, **كثيف** bir şeydir. Ve **سحابٌ كثيف** * ve **شجر كثيف**.

(**كثع**)  **الكاف** ve **الثاء** ve **العين** mânâca bir öncekine yakındır. Denir: **شَفةٌ كاثِعةٌ**; kanı çoğaldığı zaman. Ve **كَثَع اللّبنُ**([5]): yağı üstte belirdi. Ve **كَثَّعَتْ لحيتُه**: uzadı ve çoğaldı.

(**كثم**)  **الكاف** ve **الثاء** ve **الميم** doluluğa ve genişliğe delâlet eden bir asılcıktır. Tok olana: **الأكثم** denir. Ve büyük karınlıya: **أكْثَم** denir. Ve derler: **أكْثَمَ قِربتَه**; onu doldurduğu zaman. Ve **الأكثم**: geniş yol. Ve denir: **أكْثَمَ فَمَه**([6]); içine hıyarı ve benzerini sokup sonra onu kırdığı zaman.

(**كثو**)  **الكاف** ve **الثاء** ve **الواو** tek bir kelimedir; o da gemi için **الكَوْثَلُ**dur; bazen şeddeli yapılır.

(**كثا**)  **الكاف** ve **الثاء** ve illetli yahut hemzeli harf sağlam bir asıldır; sütün sıfatlarından bir sıfattır, sonra onunla benzetme yapılır. Ve derler: **الكُثْوة**: sağılmış sütten az miktar. Ondan şairin **كُثْوةَ**([7]) iştikakı. Ve ayrıca dediler: **لبنٌ مُكْثٍ**; köpüğü olduğu zaman.
Ve bazen hemzeli olanı onun üzerine hamlederler; şöyle denir: **كَثَأَت القِدرُ**; kaynamadan dolayı köpürdüğü zaman. Ve **كَثأَ النَّبتُ**: çıktı. Ve **كَثَأت اللِّحيةُ** da bundandır.

(**كثب**)  **الكاف** ve **الثاء** ve **الباء** tek bir sağlam asıldır; toplanmaya([8]) ve yakınlığa delâlet eder. Bundan **الكُثْبة**; o, sütten ve hurmadan bir parçadır. Dediler: toplanmasından dolayı bununla adlandırıldı. Ondan: kumun **كثيب**i. Ve **الكاثب**: toplayan. Ve **الكاثِبةُ**: atın dokumasından yükselen şey; çoğulu **كواثب**. Nâbiga dedi ki:
* إذا عَرَضُوا الخطِّيِّ فوقَ الكواثِبِ([9]) *
Ve **أكثبَ الصّيدُ**; kendisinden (yakalanmaya) imkân verdiği zaman; bu, yakınlık olan **الكَثَب**dendir. Ama şu sözüne gelince:
لأصبَحَ رَتْماً دُقَاقَ الحَصَى *** مَكَانَ النَّبيِّ من الكاثبِ([10])
onun bilinen bir dağ olduğu söylenir. İbn Düreyd ve başkaları dedi ki: **الكُثَّاب**: onunla atılan küçük bir oktur. Ve şu beyitleri okudular:
رمَتْ من كَثَبٍ قَلبي *** ولم تَرمِ بكُثَّابِ
Bu sahih olursa, herhalde kısalığı ve iki ucu arasındaki yakınlık sebebiyle adlandırılmıştır.

--------------ـــ
([1]) Lisân’da (كثر) Kümeyt’indir. Onu el-Mücmel’de şâhid olarak okuttu.
([2]) Hüzellîler Dîvânı’nda (2: 181) ve Lisân’da (كثر) Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nindir. Tamamı şöyledir:
يحامي الحقيق إذا ما احتدمـ *** ـن حمحم في كوثر كالجلال
          Lisân’da: "إذا ما احتدمن وحمحمن".
([3]) Tekmile el-Mücmel’dendir.
([4]) A‘şâ Dîvânı 106 ve Lisân (حصى، كثر). Beyit, أفعل التفضيل’de nahiv şevâhidindendir.
          Asılda: "منه حصى"، tahrif.
([5]) **كثع** denir; şeddeli olarak da **كثع** denir.
([6]) Sözlüklerde olan: "**كثم** **القثاء** ve benzerini: onu ağzına soktu".
([7]) El-Mücmel’de de böyledir. Lisân’da: "Ve Ebû **كثوة** bir şairdir. Cevherî: ve **كثوة** fetha ile: bir şairin annesinin adıdır; o da Zeyd b. **كثوة**’dir".
([8]) Asılda: "تجرد".
([9]) Sadrı Nâbiga Dîvânı’nda (5) ve Lisân’da (كثب):
* لهن عليهم عادة قد عرفنها *
([10]) Evs b. Hacer’in Dîvânı’nda 3 ve Lisân’da (رتم، نبا، كثب).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿وكانت الجبال كثيبا مهيلا﴾ [المزمل/14] أي: رملا متراكما، وجمعه: أكثبة، وكثب، وكثبان، والكثيبة: القليل من اللبن، والقطعة، من التمر، سميت بذلك لاجتماعها، وكثب: إذا اجتمع، والكاثب: الجامع، والتكثيب: الصيد إذا أمكن من نفسه، والعرب تقول: أكثبك الصيد فارمه (انظر: المجمل 3/779، وأساس البلاغة (كثب) )، وهو من الكثب، أي: القرب.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿وكانت الجبال كثيبا مهيلا﴾ [المزمل/14] yani: üst üste yığılmış kum; onun çoğulu: **أكثبة** ve **كثب** ve **كثبان**; **الكثيبة**: sütün azı ve (hurmadan) parça; toplanmış olmaları sebebiyle böyle adlandırıldı; **كثب**: toplandı(ğı) zaman; **الكاثب**: toplayan; **التكثيب**: av(ın), kendisinden (yakalanmaya) imkân verdiği zaman; Araplar der ki: **أكثبك الصيد فارمه** (bak: المجمل 3/779, وأساس البلاغة (**كثب**) ) ve o, **الكثب**’dendir; yani: yakınlık.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ث ب
كَثَبَ الطعامَ وغيره‏:‏ جمعه‏.‏
وباتوا على كثيبٍ من رملٍ وكثب وكثبان‏.‏
وكأن قدودهنّ قضبان على كثبان‏.‏
وسقاه كثبة من اللّبن وكثباً وهي قدر الحلبة‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ يعمد أحدكم إلى امرأة مغيبة فيخدعها بالكثبة ‏"‏ وعرض رمحه على كاثبة فرسه‏.‏
وقال النابغة‏:‏ إذا عرض الخطّيّ فوق الكواثب وأكثبك الصّيد فارمه‏:‏ أمكنك من كاثبته كما يقال‏:‏ أفقرك‏:‏ أمكنك من فقاره‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أكثب الأمر‏:‏ دنا وأكثب فراق القوم‏.‏
ورماه من كثب وطلبه من كثب‏:‏ من قرب وهو مني كثب‏.‏
وفي مثل ‏"‏ خاطب الكثبة ‏"‏ وفلان يخطب الكثب وأصله‏:‏ أن الرجل يأتي بعلّة الخطبة وإنما يريد القرى‏.‏
قال الراجز‏:‏ برّح بالعينين خطّاب الكثب يقول إني خاطب وقد كذب وإنما يخطب عساً من حلب وعن بعض العرب‏:‏ دخلت على فلان وإذا الدنانير صوبة فقيل له‏:‏ وما الصّوبة قال‏:‏ الكثبة المجتمعة‏.‏
وقال ذو الرُّمّة‏:‏
مَيْلاءُ من مَعدِن الصِّيرانِ قاصِيةٌ
أبعارُهنّ على أهدافِها كُثَبُ

##### Türkçe

ك ث ب
**كَثَبَ** yiyeceği ve başkasını: onu topladı.
Bir kumdan **كثيبٍ** üzerinde ve **كثب** ve **كثبان** üzerinde gecelediler.
Sanki onların boyları, **كثبان** üzerinde çubuklardır.
Ona sütten bir **كثبة** ve **كثباً** içirdi; o, **الحلبة** miktarıdır.
Hadiste: "Sizden biri, kocası yokken bulunan bir kadına yönelir de onu **بالكثبة** ile aldatır" (vardır). Ve mızrağını, atının **كاثبة**si üzerine enlemesine koydu.
Nâbiga dedi ki: **الخطّيّ** (mızrağı) **الكواثب**in üstünde enlemesine durduğunda ve av seni **أكثبك** ettiğinde, onu at: onun **كاثبته**sinden sana imkân verdi; denildiği gibi: **أفقرك**: onun **فقاره**sinden sana imkân verdi.
Mecazdan: **أكثب** iş: yaklaştı; ve kavmin ayrılığı **أكثب** etti.
Onu **من كثب** attı ve onu **من كثب** istedi: yakınlıktan; ve o, benden **كثب**tir.
Ve " **خاطب الكثبة** " meselinde; ve falan **الكثب**i ister; ve aslı: adam, isteme mazeretiyle gelir, hâlbuki yalnızca ikramı ister.
Râciz dedi ki: İki gözle **خطّاب الكثب**i açığa vurdu; “Ben **خاطب**ım” der, hâlbuki yalan söylemiştir; ancak sağmadan bir **عساً** ister. Ve bazı Araplardan: Falana girdim de, dinarlar bir **صوبة** (idi); ona denildi ki: **الصّوبة** nedir? Dedi ki: toplanmış **الكثبة**.
Zü’r-Rumme dedi ki:
**مَيْلاءُ** **من مَعدِن الصِّيرانِ** **قاصِيةٌ**
**أبعارُهنّ على أهدافِها كُثَبُ**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَثَبُ، بالتحريك: القُرْبُ. وهو كَثَبَك أَي قُرْبَكَ؛ قال سيبويه: لا يُستعمل إِلاَّ ظر فاً. ويقال: هو يَرْمِي من كَثَبٍ، ومِنْ كَثَمٍ أَي من قُرْبٍ وتَمَكُّنٍ؛ أَنشد أَبو إِسحق:
فهذانِ يَذُودانِ، *  وذا، مِنْ كَثَبٍ، يَرْمِي
وأَكْثَبَك الصيدُ والرَّمْيُ، وأَكْثَبَ لك: دنا منكَ وأَمْكَنَك، فارْمِه. وأَكْثَبُوا لكم: دَنَوْا منكم. النضر: أَكْثَبَ فلانٌ إِلى القوم أَي دنا منهم؛ وأَكْثَبَ إِلى الجَبل أَي دنا منه. وكاثَبْتُ القومَ أَي دَنَوْتُ منهم. وفي حديث بَدْرٍ: إِنْ أَكْثَبَكُمُ القومُ فانْبِلوهم؛ وفي رواية: إِذا كَثَبُوكم فارْمُوهُمْ بالنَّبْل من كَثَب.
وأَكْثَبَ إِذا قارَبَ، والهمزة في أَكْثَبكم لتعدية كَثَبَ، فلذلك عَدّاها إِلى ضميرهم. وفي حديث عائشة تصف أَباها، رضي اللّه عنهما: وظَنَّ رجالٌ أَنْ قد أَكْثَبَتْ أَطْماعُهم أَي قَرُبَتْ. ويقال: كَثَبَ القومُ إِذا اجتَمعوا، فهم كاثِـبُون. وكَثَبُوا لكم: دخَلوا بينكم وفيكم، وهو من القُرْب. وكَثَبَ الشيءَ يَكْثِـبُه ويَكْثُبه كَثْباً: جَمَعَه من قُرْبٍ وصَبَّه؛ قال الشاعر:
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقُ الـحَصَى، *  مكانَ النبـيِّ من الكاثِبِ قال: يريد بالنبـيِّ، ما نَبا من الـحَصَى إِذا دُقَّ فَنَدَر. والكاثِبُ: الجامِـعُ لما ندَر منه؛ ويقال: هما موضعان، وسيأْتي في أَثناءِ هذه الترجمة أَيضاً. وفي حديث أَبي هريرة: كنتُ في الصُّفَّةِ، فبَعَثَ النبـيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، بتَمْرِ عَجْوةٍ فكُثِبَ بيننا، وقيل: كُلُوه ولا تُوَزِّعُوه أَي تُرِكَ بين أَيدينا مَجْموعاً. ومنه الحديث: جئتُ عليّاً، عليه السلام، وبين يديه قَرَنْفَلٌ مَكْثُوبٌ أَي مجموع. وانْكَثَبَ الرمل: اجْتَمع. والكَثِـيبُ من الرمل: القِطْعةُ تَنْقادُ مُحْدَوْدِبةً. وقيل: هو ما اجتَمع واحْدَوْدَبَ، والجمع: أَكْثِـبةٌ وكُثُبٌ وكُثْبانٌ، مُشْتَقٌّ من ذلك، وهي تلالُ الرمل. وفي التنزيل العزيز: وكانتِ الجبالُ كَثيباً مَهِـيلاً. قال الفراء: الكَثيبُ الرَّمْل. والـمَهِـيلُ: الذي تُحَرِّكُ أَسْفَلَه، فيَنْهالُ عليك من أَعلاه.
الليث: كَثَبْتُ الترابَ فانْكَثَب إِذا نَثَرْتَ بعضَه فوقَ بعض. أَبو زيد: كَثَبْتُ الطعامَ أَكْثُبه كَثْباً، ونَثَرْتُه نَثْراً، وهما واحدٌ. وكلُّ ما انْصَبَّ في شيءٍ واجتمع، فقد انْكَثَب فيه. والكُثْبة من الماءِ واللَّبن: القَلِـيلُ منه؛ وقيل: هي مثل الجَرْعَةِ تَبْقَى في الإِناءِ؛ وقيل: قَدْرُ حَلْبة. وقال أَبو زيد: ملْءُ القَدَح من اللَّبن؛ ومنه قولُ العرب، في بعض ما تَضَعُه على أَلسنة البهائم، قالت الضَّائنةُ: أُوَلَّدُ رُخالاً، وأُجَزُّ جُفَالاً، وأُحْلَبُ كُثَباً ثِقالاً، ولم تَرَ مِثْلي مالاً. والجمع الكُثَبُ؛ قال الراجز:
بَرَّحَ بالعَيْنَيْنِ خطَّابُ الكُثَبْ،
يقولُ: إِني خاطِبٌ وقد كَذَبْ،
وإِنما يَخْطُبُ عُسّاً منْ حَلَبْ
يعني الرجلَ يَجيءُ بعِلَّةِ الخِطْبةِ، وإِنما يُريدُ القِرَى. قال ابن الأَعرابي: يقال للرَّجُل إِذا جاءَ يَطْلُبُ القِرَى، بعِلَّةِ الخِطْبة: إِنه لَيَخْطُبُ كُثْبةً؛ وأَنشد الأَزهري لذي الرمة: مَيْلاءَ، من مَعْدِنِ الصِّيرانِ، قاصِـيَةً، *  أَبْعارُهُنَّ على أَهْدافِها كُثَبُ وأَكْثَبَ الرجلَ: سقاه كُثْبةً من لَبَن. وكلُّ طائفةٍ من طعام أَو تمر أَو تراب أَو نحو ذلك، فهو كُثْبةٌ، بعد أَن يكون قليلاً. وقيل: كلُّ مُجْتَمِعٍ من طعامٍ، أَو غيره، بعد أَن يكون قليلاً، فهو كُثْبةٌ. ومنه سُمِّيَ الكَثِـيبُ من الرمل، لأَنه انْصَبَّ في مكانٍ فاجتمع فيه. وفي الحديث: ثلاثةٌ على كُثُبِ الـمِسْكِ، وفي رواية على كُثْبانِ الـمِسْك، هما جمع كَثِـيبٍ. والكَثِـيبُ: الرملُ الـمُسْتَطيلُ الـمُحْدَوْدِبُ. ويقال للتَّمْر، أَو للبُرِّ ونحوه إِذا كان مَصْبوباً في مواضع، فكُلُّ صُوبةٍ منها: كُثْبة. وفي حديثِ ماعزِ بن مالكٍ: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَمَر بِرَجْمِه حين اعْتَرَفَ بالزنى، ثم قال: يَعْمِدُ أَحَدُكم إِلى المرأَة الـمُغِـيبَة، فيَخْدَعُها بالكُثْبَة، لا أُوتى بأَحدٍ منهم فَعَلَ ذلك، إِلاَّ جعلْتُه نَكالاً. قال أَبو عبيد قال شُعْبةُ: سأَلتُ سِماكاً عن الكُثْبة، فقال: القليلُ من اللَّبن؛ قال أَبو عبيد: وهو كذلك في غير اللبن. أَبو حاتم: احْتَلَبوا كُثَباً أَي من كلِّ شاةٍ شيئاً قليلاً. وقد كَثَبَ لَبَنُها إِذا قَلَّ إِمَّا عند غزارةٍ، وإِما عند قِلَّةِ كَلإٍ. والكُثْبة: كلُّ قليل جَمَعْتَه من طعام،أَو لبن، أَو غير ذلك. والكَثْباءُ، ممدود: التُّرابُ. ونَعَمٌ كُثابٌ: كثير. والكُثَّابُ: السَّهْمُ (1)
(1 قوله «والكثاب السهم إلخ» ضبطه المجد كشداد ورمان.) عامَّةً، وما رماه بكُثَّابٍ أَي بسَهْمٍ؛ وقيل: هو الصغير من السِّهام ههنا. الأَصمعي: الكُثَّابُ سهم لا نَصْلَ له، ولا ريشَ، يَلْعَبُ به الصِّبيان؛ قال الراجز في صفة الحية: كأَنَّ قُرْصاً من طَحِـينٍ مُعْتَلِثْ، *  هامَتُه في مِثْلِ كُثَّابِ العَبِثْ وجاءَ يَكْثُبه أَي يَتْلُوه. والكاثِـبةُ من الفَرس: الـمَنْسِجُ؛ وقيل: هو ما ارْتَفَعَ من الـمَنْسِج؛ وقيل: هو مُقَدَّمُ الـمَنْسِج، حيث تَقَع عليه يَدُ الفارِس، والجمعُ الكواثِبُ؛ وقيل: هي من أَصل العُنُق إِلى ما بين الكَتِفَيْن؛ قال النابغة: لَـهُنَّ عليهم عادةٌ قد عَرَفْنَها، *  إِذا عُرِضَ الخَطِّـيُّ فَوْقَ الكَواثِبِ وقد قيل في جمعه: أَكْثابٌ؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف ذلك. وفي الحديث: يَضَعُونَ رِماحَهم على كَواثِبِ خيلهم، وهي من الفَرس، مُجْتَمع كَتِفَيْه قُدَّامَ السَّرْج. والكاثِبُ: موضعٌ، وقيل: جبل؛ قال أَوْسُ بنُ حَجَر يَرْثي فَضالةَ بنَ كِلْدَة الأَسَدِيَّ: على السَّيِّدِ الصَّعْبِ، لو أَنه *  يَقُوم على ذِرْوَةِ الصَّاقِبِ لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقُ الـحَصى، *  مَكانَ النبـيّ من الكاثِبِ النبـيُّ: موضع، وقيل: هو ما نَبا وارْتَفَع. قال ابن بري: النبـيُّ رَمْل معروف؛ ويقال: هو جمع
نابٍ، كغازٍ وغَزِيٍّ. وقوله: لأَصْبَحَ، هو جواب لو في البيت الذي قبله؛ يقول: لو عَلا فَضالةُ هذا على الصاقِبِ، وهو جبل معروف في بلاد بني عامر، لأَصْبَحَ مَدْقُوقاً مكسوراً، يُعَظِّم بذلك أَمْرَ فَضالةَ. وقيل: إِن قوله يقوم، بمعنى يُقاومُه.

##### Türkçe

**الكَثَبُ**, harekeli olarak: **القُرْبُ** (yakınlık). Ve o, **كَثَبَك** yani **قُرْبَكَ** (senin yakınlığın)dır; dedi:
Sîbeveyh: O, ancak zarf olarak kullanılır. Ve denilir: O, **كَثَبٍ**’den ve **كَثَمٍ**’den atıyor; yani **قُرْبٍ** (yakınlık) ve **تَمَكُّنٍ** (yerleşiklik/sağlam duruş)tan; Ebû İshâk inşâd etti:
فهذانِ يَذُودانِ، *  وذا، مِنْ كَثَبٍ، يَرْمِي

Ve av ve atış seni **أَكْثَبَ** etti; ve sana **أَكْثَبَ** etti: sana yaklaştı ve seni mümkün kıldı; öyleyse onu at. Ve size **أَكْثَبُوا**: size yaklaştılar. Nadr: Falan, kavme doğru **أَكْثَبَ** etti; yani onlara yaklaştı; ve dağa doğru **أَكْثَبَ** etti; yani ona yaklaştı. Ve kavme **كاثَبْتُ**; yani onlara yaklaştım. Bedir hadîsinde: “Eğer kavim sizi **أَكْثَبَ** ederse, onları oklarla vurun”; bir rivayette: “Eğer sizi **كَثَبُوكم** ederse, onları **كَثَب**’den oklarla atın.”

Ve **أَكْثَبَ**: yaklaştı (yakın oldu). Ve **أَكْثَبكم**’daki hemze, **كَثَبَ**’yi geçişli kılmak içindir; bu yüzden onu onların zamirine geçişli kıldı. Âişe hadîsinde, babasını vasfederken, Allah ikisinden de razı olsun: “Ve birtakım adamlar, onların tamahlarının **أَكْثَبَتْ** olduğunu sandı”; yani yaklaştı.

Ve denilir: Kavim **كَثَبَ** ettiğinde toplandılar; onlar **كاثِـبُون**’dur. Ve size **كَثَبُوا**: aranıza ve içinize girdiler; bu, **القُرْب** (yakınlık)tan(dır). Ve bir şeyi **كَثَبَ** eder, onu **يَكْثِـبُه** ve **يَكْثُبه** **كَثْباً**: onu yakından topladı ve döktü; şair dedi:
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقُ الـحَصَى، *  مكانَ النبـيِّ من الكاثِبِ
Dedi: **النبـيِّ** ile, çakıl dövüldüğünde ondan sıçrayıp ayrılan şeyi kasteder; böylece dağılıp çıktı.

Ve **الكاثِبُ**: ondan dağılıp ayrılanı toplayan. Ve denilir: İkisi iki yerdir; ve bu tercümenin (madde başının) esnasında da gelecektir. Ebû Hureyre hadîsinde: “Ben **الصُّفَّةِ**’de idim; Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, **تَمْرِ عَجْوةٍ** ile gönderdi; sonra aramızda **فكُثِبَ** edildi”; ve denildi: “Onu yiyin ve onu paylaştırmayın”; yani ellerimizin arasında toplanmış olarak bırakıldı. Ve ondan hadîs: “Ali’ye, aleyhisselâm, geldim; ve onun önünde **قَرَنْفَلٌ مَكْثُوبٌ** vardı”; yani toplanmış. Ve kum **انْكَثَبَ** etti: toplandı.

Ve kumdan **الكَثِـيبُ**: parça; kamburumsu olarak uzanır. Ve denildi: O, toplanan ve kamburlaşandır; çoğulu: **أَكْثِـبةٌ** ve **كُثُبٌ** ve **كُثْبانٌ**; bundan türemiştir; ve onlar kum tepeleridir. Aziz tenzilde: “Ve dağlar, dökülen bir **كَثيباً** idi.” Ferrâ dedi: **الكَثيبُ** kumdur. Ve **الـمَهِـيلُ**: altını hareket ettirdiğinde, üstünden üzerine dökülendir.

Leys: Toprağı **كَثَبْتُ** ettim de **فانْكَثَب** oldu; yani onun bir kısmını bir kısmının üstüne serptiğimde. Ebû Zeyd: Yemeği **كَثَبْتُ** ederim, onu **أَكْثُبه** **كَثْباً**; ve onu **نَثْراً** serptim; ikisi birdir. Ve her ne bir şeye dökülür ve toplanırsa, onda **انْكَثَب** etmiştir. Ve sudan ve sütten **الكُثْبة**: ondan az olan. Ve denildi: O, kapta kalan **الجَرْعَةِ** gibidir. Ve denildi: bir sağım miktarı kadardır. Ebû Zeyd dedi: sütten kadehin dolusu; ve ondan, Arapların, hayvanların dillerine koydukları bazı sözlerdeki (şu) söz: koyun dedi ki: “Kuzular doğururum, yünleri yığın yığın kırkılırım, ağır **كُثَباً** sağılırım; ve benim gibi mal görmedin.” Çoğulu **الكُثَبُ**’dur; râciz dedi:
بَرَّحَ بالعَيْنَيْنِ خطَّابُ الكُثَبْ،
يقولُ: إِني خاطِبٌ وقد كَذَبْ،
وإِنما يَخْطُبُ عُسّاً منْ حَلَبْ
Yani: Adam, evlenme isteme bahanesiyle gelir; oysa o, ikramı ister. İbnü’l-A‘râbî dedi: Bir adam, evlenme isteme bahanesiyle ikram istemeye geldiğinde ona denilir: “O, mutlaka bir **كُثْبةً** istiyor.” Ezherî, Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd etti:
مَيْلاءَ، من مَعْدِنِ الصِّيرانِ، قاصِـيَةً، *  أَبْعارُهُنَّ على أَهْدافِها كُثَبُ

Ve adamı **أَكْثَبَ** etti: ona sütten bir **كُثْبةً** içirdi. Ve yiyecekten yahut hurmadan yahut topraktan yahut bunun benzerinden her bir taife, az olduktan sonra, bir **كُثْبةٌ**’dir. Ve denildi: yiyecekten yahut başkasından her bir toplanmış şey, az olduktan sonra, bir **كُثْبةٌ**’dir. Ve ondan, kumdan **الكَثِـيبُ** adlandırıldı; çünkü bir yerde dökülüp onda toplandı. Hadîste: “Üç kişi **كُثُبِ الـمِسْكِ** üzerindedir”; bir rivayette “**كُثْبانِ الـمِسْك** üzerindedir”; ikisi **كَثِـيبٍ**’in çoğuludur. Ve **الكَثِـيبُ**: uzamış, kamburumsu kumdur. Ve hurmaya yahut buğdaya ve benzerine, yerlerde dökülmüş olduğunda denilir; ondan her bir döküm: bir **كُثْبة**’dir. Mâiz b. Mâlik hadîsinde: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, zinayı itiraf ettiğinde onun recmedilmesini emretti; sonra dedi: “Sizden biriniz, kocası olmayan kadına yönelir de onu **بالكُثْبَة** ile aldatır; onlardan bunu yapan birini bana getirilmiş görmeyeyim; yoksa onu ibret verici ceza kılarım.” Ebû Ubeyd dedi; Şu‘be dedi: Simâk’a **الكُثْبة** hakkında sordum; dedi ki: sütten az olan. Ebû Ubeyd dedi: O, süt dışında da böyledir.

Ebû Hâtim: **كُثَباً** sağdılar; yani her koyundan az bir şey. Ve onun sütü **كَثَبَ** etti; yani azaldı; ya bolluk sırasında, ya da ot azlığı sırasında. Ve **الكُثْبة**: yiyecekten yahut sütten yahut başka şeyden topladığın her az şey. Ve **الكَثْباءُ**, medli: toprak.

Ve **نَعَمٌ كُثابٌ**: çok. Ve **الكُثَّابُ**: ok (1)
(1 “**والكثاب السهم** ilh.” sözü: Mecd onu **شداد** ve **رمان** gibi ضبط etti.) genel olarak; ve onu bir **كُثَّابٍ** ile atmadı; yani bir ok ile. Ve denildi: Burada o, oklardan küçük olandır. Asma‘î: **الكُثَّابُ**, ucu (temreni) olmayan ve tüyü olmayan bir oktur; çocuklar onunla oynar; râciz, yılanın vasfında dedi:
كأَنَّ قُرْصاً من طَحِـينٍ مُعْتَلِثْ، *  هامَتُه في مِثْلِ كُثَّابِ العَبِثْ
Ve geldi, onu **يَكْثُبه**; yani onu izler. Ve attan **الكاثِـبةُ**: **الـمَنْسِجُ**; ve denildi: **الـمَنْسِجُ**’den yükselen şeydir; ve denildi: **الـمَنْسِج**’in ön kısmıdır; süvarinin elinin üzerine düştüğü yer; çoğulu **الكواثِبُ**’dir. Ve denildi: boynun kökünden iki kürek kemiği arasına kadardır; Nâbiga dedi:
لَـهُنَّ عليهم عادةٌ قد عَرَفْنَها، *  إِذا عُرِضَ الخَطِّـيُّ فَوْقَ الكَواثِبِ
Ve onun çoğulunda **أَكْثابٌ** denilmiştir; İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Hadîste: “Mızraklarını atlarının **كَواثِبِ**’i üzerine koyarlar”; o, attandır: eyerin önünde, iki kürek kemiğinin birleştiği yer.

Ve **الكاثِبُ**: bir yerdir; ve denildi: bir dağdır. Evs b. Hacer, Esedî Kilde oğlu Fadâle’yi mersiye ederken dedi:
على السَّيِّدِ الصَّعْبِ، لو أَنه *  يَقُوم على ذِرْوَةِ الصَّاقِبِ
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقُ الـحَصى، *  مَكانَ النبـيّ من الكاثِبِ
**النبـيُّ**: bir yerdir; ve denildi: sıçrayıp yükselen şeydir. İbn Berrî dedi: **النبـيُّ** bilinen bir kumdur; ve denilir: o, **نابٍ**’ın çoğuludur; **غازٍ** ve **غَزِيٍّ** gibi. Ve “**لأَصْبَحَ**” sözü, bir önceki beyitteki “لو”nun cevabıdır; der ki: Fadâle, **الصاقِبِ**’in üzerine yükselseydi—ki o, Benî Âmir diyarında bilinen bir dağdır—kırılmış dövülmüş olurdu; bununla Fadâle’nin işini büyütür. Ve denildi: “**يقوم**” sözü, “ona karşı durur” manasındadır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكثب: الجمع من قرب، وفي حديث أبي هريرة:  كنت في الصفة، فبعث النبي صلى الله عليه وسلم، بتمر عجوة فكثب بيننا وقيل: كلوه، ولا توزعوه  أي: ترك بين أيدينا مجموعا. ومنه الحديث:  جئت عليا، وبين يديه قرنفل مكثوب  ، أي: مجموع الكثب: الاجتماع، يقال: كثب القوم، إذا اجتمعوا، فهم كاثبون: مجتمعون. الكثب: الصب، يقال: كثب الشيء كثبا: إذا جمعه من قرب، وصبه قال الشاعر:
  على السيد الصعب لو أنه                      يقوم على ذروة الصاقب
  لأصبح رتما دقاق الحصى                      مكان النبي من الكاثـب الكاثب: الجامع لما ندر من الحصى، والنبي: ما نبا منه إذا دق، وسيأتي الكلام عليه. الكثب: الدخول، يقال: كثبوا لكم أي: دخلوا بينكم وفيكم، وهو من القرب يكثب بالضم، ويكثب بالكسر، في كل ما ذكر.
 الكثب: واد لطيىء القبيلة المشهورة.
 الكثب، بالتحريك: القرب وهو كثبك: أي، قربك. قال سيبويه: لا يستعمل إلا ظرفا. ويقال: هو يرمى من كثب، أي،: من قرب، وتمكن. أنشد ابن إسحاق:
  فهـــذان يذودان                      وذا من كثب يرمي

  الكثب: ع بديار بني طيىء. وهو غير الكثب، بفتح فسكون، المتقدم ذكره وهكذا بالتحريك، ضبطه صاحب المعجم والصاغاني. وكثب عليه: إذا قاربه، وحمل وكر. كثب كنانته - بالكسر: الجعبة -: نكثها هكذا في النسخة والصواب: نكبها، أي نثرها، كما سيأتي. عن أبي حاتم: احتلبوا كثبا، أي: من كل شاة شيئا قليلا. وقد كثب لبنها: إذا قل، إما عند غزارة، وإما عند قلة. والكثيب: هو التل المستطيل المحدودب من الرمل: وقيل: الكثيب من الرمل: القطعة تنقاد محدودبة. وقيل: هو ما اجتمع واحدودب ج أكثبة، وكثب بضمتين في الثاني، وكثبان كعثمان، وفي التنزيل العزيز:  وكانت الجبال كثيبا مهيلا  . قال الفراء: الكثيب: الرمل، والمهيل: الذي يحرك: أسفله فينهال عليك من أعلاه.وفي الحديث:  ثلاثة على كثب المسك  ، وفي رواية: على كثبان المسك. الكثيب: ع بساحل بحر اليمن، فيه مسجد متبرك: به. وقريتان بالبحرين وفي التكملة: قرية بالبحرين. قلت: والكثيب أيضا جبل نجدى، وقيل: ماء للضباب في قبلة طخفة قرب ضرية. والكثيب الأحمر: حيث دفن سيدنا موسى الكليم، عليه وعلى نبينا أتم الصلاة والتسليم. والكثبة، بالضم: القليل من الماء واللبن، أو هي مثل الجرعة تبقى في الإناء. وقيل: قدر حلبة، أو ملء القدح من اللبن، وهذا قول أبي زيد، ومنه قول العرب في بعض ما يقع على ألسنة البهائم، قالت الضائنة: أولد رخالا، وأجر جفالا وأحلب كثبا ثقالا، ولم تر مثلي مالا. أو ملء القدح منهما أي: الماء واللبن: في حديث ماعز بن مالك: أن النبي صلى الله عليه وسلم أمر برجمه، ثم قال:  يعمد أحدكم إلى المرأة المغيبة فيخدعها بالكثبة، لا أوتى بأحد منهم فعل ذلك، إلا جعلته نكالا  . قال أبو عبيد: قال شعبة: سألت سماكا عن الكثبة فقال القليل من اللبن قال أبو عبيد: وهو كذلك: في غير اللبن. كثبة: ع، نقله الصاغاني. الكثبة الطائفة من طعام أو تمر، أو تراب، أو غيره، ذلك: بعد أن يكون قليلا. قيل: الكثبة: كل مجتمع من طعام أو غيره، بعد أن يكون قليلا، ومنه سمي الكثيب من الرمل، لأنه انصب في مكان، فاجتمع فيه. والجمع الكثب، قال الراجز:
  برح بالعينين خطاب الكثب يقول: إني خاطب، وقد كذب وإنما يخطب عسا من حلب يعني الرجل يجيء بعلة الخطبة، وإنما يريد القرى.قال ابن الأعرابي: يقال للرجل إذا جاء يطلب القرى بعلة الخطبة: إنه ليخطب كثبة؛ وأنشد الأزهري لذي الرمة:
  ميلاء من معدن الصيران قاصية                      أبعارهن على أهدافها كـثـب

  الكثبة: المطمئنة المنخفضة من الأرض بين الجبال. وأكثبه الرجل: سقاه كثبة من لبن. أكثب فلان إلى القوم: إذا دنا منه، عن النضر بن شميل. وفي حديث بدر:  إن أكثبتم القوم، فانبلوهم  . وفي رواية: إذا أكثبوكم فارموهم بالنبل من كثب. وأكثب إذا قارب. والهمزة في  أكثبكم  لتعدية كثب، فلذلك: عداها إلى ضميرهم. وفي حديث عائشة تصف أباها، رضي الله عنهما.  وظن رجال أن قد أكثبت أطماعهم  أي: قربت، كأكثب له: دنا منه وأمكنه. أكثب منه. الكثاب، كغراب: الكثير ونعم كتاب: أي كثير. وهو لغة في الموحدة، وقد تقدم. الكثاب : ع بنجد، نقله الصاغاني. الكثاب، كرمان وشداد، الأول ضبظ الصاغاني: السهم عامة وعن الأصمعي: الكثاب: سهم لا نصل له ولا ريش، يلعب به الصبيان؛ وأنشد في صفة الحية:
  كأن قرصا من طحين معتلث                      هامته في مثل كثاب العبث
  ترجف لحياه بموت مستحث                      تلمظ الشيخ إذا الشيخ غرث كالكتاب، بالتاء المثناة الفوقية. وقد تقدم الإيماء إلى أن الفوقية لغة مرجوجة في المثلثة، ولا تنافي بين كلامي المؤلف كما زعمه شيخنا. والكاثبة من الفرس: المنسج. وقيل: هو ما ارتفع من المنسج. وقيل: هو مقدم المنسج حيث تقع عليه يد الفارس. ج، أي الجمع: الكواثب. وقيل: هي من أصل العنق إلى ما بين الكتفين، قال النابغة:
  لهن عليهم عادة قد عرفـنـهـا                      إذا عرض الخطي فوق الكواثب وقد قيل: إن جمعه أكثاب، قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك. وفي الحديث:  يضعون رماحهم على كواثب خيلهم  وهي من الفرس مجتمع كتفيه قدام السرج. والكاثب: ع، أو جبل؛ قال أوس بن حجر يرثي فضالة بن كلدة الأسدي:
  على السيد الصعب لو أنه                      يقوم على ذروة الصاقب
  لأصبح رتما دقاق الحصى                      مكان النبي من الكاثـب

  النبي: موضع، وقيل: هو ما نبا فارتفع، قال ابن بري: النبي رمل معروف، ويقال: هو جمع ناب، كغاز وغزي. يقول: لو علا فضالة هذا على الصاقب، وهو جبل معروف في بلاد بني عامر، لأصبح مدقوقا مكسورا، يعظم بذلك: أمر فضالة وقيل: إن قوله يقوم بمعنى يقاومه، كذا في لسان العرب. والكثباء، ممدود: من أسماء التراب. والتكثيب: القلة، يقال: كثب لبن الناقة، إذا قل، نقله الصاغاني. في المثل: كثبك: الصيد، هكذا في النسخ بغير ألف، والصواب أكثبك: الصيد والرمي، وأكثب لك: فارمه. أي: دنا منك، وأمكنك: كما في غير ديوان، وإن كان كثب وأكثب بمعنى كما تقدم، من كاثبته أي: من منسجه، هكذا في النسخ. في المثل: ما رمى بكثاب. المضبوط في نسختنا بالكسر، على وزن كتاب ونص المثل: ما رماه بكثاب، أي: شيء: سهم، وغيره. وفي لسان العرب: أي سهم. وقيل: هو الصغير من السهام ها هنا. وكاثبتهم، مكاثبة: دنوت منهم. فالمفاعل ليست على بابها. ومما يستدرك: عليه: قال الليث: كثبت التراب، فانكثب: إذا نثرت بعضه فوق بعض. وعن أبي زيد: كثبت الطعام أكثبه كثبا، ونثرته نثرا، وهما واحد. وكل ما انصب في شيء واجتمع، فقد انكثب فيه. وفي المثل:  إنه ليخطب كثبة  . وقد تقدم شرحه. وجاء يكثبه: أي يتلوه. وكثابة البكر والفصيل، كرمانة: المكان الذي كان فيه الفصيل ببلاد ثمود، نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**الكثب**: yakın(da) olan **قرب**’dan topluluk; Ebû Hureyre hadîsinde: “Ben **الصفة**’de idim; Peygamber صلى الله عليه وسلم **تمر عجوة** ile gönderdi; onu aramızda **كثب** etti ve ‘Onu yiyin, onu dağıtmayın’ denildi”; yani: onu ellerimizin arasında toplanmış olarak bıraktı. Ondandır hadîs: “Ali’ye geldim; onun ellerinin önünde **قرنفل مكثوب** vardı”; yani: toplanmış. **الكثب**: toplanma; denir: **كثب القوم**; toplandıkları zaman; onlar **كاثبون**: toplanmışlar. **الكثب**: dökme; denir: **كثب الشيء كثبا**: onu yakından topladığı ve döktüğü zaman. Şair dedi ki:
          Zor efendi üzerine, eğer o
                      **الصاقب**’ın zirvesi üzerinde dursa
          Çakılın ince kırıntıları **رتما** olurdu
                      **النبي**’nin yeri, **الكاثـب الكاثب**’den.

**الكاثب**: çakıldan saçılanı toplayan; **النبي**: ondan sıçrayan şey, ince(leyince); onun hakkında söz gelecektir. **الكثب**: girme; denir: **كثبوا لكم** yani: aranıza ve içinize girdiler; o, yakınlıktandır; her zikredilende **يكثب** (ötre ile) ve **يكثب** (kesre ile).

**الكثب**: meşhur kabile **طيىء**’e ait bir vadi.

**الكثب** (harekeli): yakınlık; ve o senin **كثبك**’indir; yani: senin yakınlığın. Sîbeveyh dedi: ancak zarf olarak kullanılır. Ve denir: o, **كثب**’dan atar; yani: yakından ve (atışa) muktedir olarak. İbn İshâk inşâd etti:
          Şu ikisi (onu) savarlar
                      ve şu, **كثب**’dan atar

**الكثب**: Benî **طيىء** diyarlarında bir yer. Ve o, daha önce zikri geçen, fetha sonra sükûn ile olan **الكثب**’den başkadır; ve işte böyle harekeli olarak; onu **المعجم** sahibi ve Sâğânî ضبط etti. Ve **كثب عليه**: ona yaklaştığı, ve yüklendiği ve saldırdığı zaman. **كثب كنانته** –kesre ile: **الجعبة**–: onu **نكثها**; nüshada böyle; doğrusu: **نكبها**; yani onu saçtı; geleceği üzere. Ebû Hâtim’den: “**كثبا** sağdılar”; yani: her koyundan az bir şey. Ve onun sütü **كثب** etti: azaldığı zaman; ya bolluk sırasında, ya da azlık sırasında. Ve **الكثيب**: kumdan, uzun, sınırları belirli, tümsek tepedir; ve denildi: kumdan **الكثيب**: tümsek olarak uzayıp giden parçadır. Ve denildi: bir araya gelip tümsek olan şeydir; çoğulu **أكثبة**; ve ikincide iki ötre ile **كثب**; ve **كثبان** (عثمان gibi). Aziz tenzîlde: “Dağlar, akıp dağılan bir **كثيبا** oldu.” Ferrâ dedi: **الكثيب**: kumdur; **المهيل**: hareket ettirilen; altı hareket eder de üstünden üzerine dökülür. Ve hadîste: “Üç (kişi) **كثب المسك** üzerindedir”; bir rivayette: “**كثبان المسك** üzerindedir.” **الكثيب**: Yemen denizinin sahilinde bir yer; onda bereket umulan bir mescid vardır. Ve Bahreyn’de iki köy; ve **التكملة**’de: Bahreyn’de bir köy. Dedim: **الكثيب** ayrıca Necdî bir dağdır; ve denildi: **طخفة** kıblesinde, **ضرية** yakınında, **الضباب** için bir sudur. Ve **الكثيب الأحمر**: efendimiz Kelîm Mûsâ’nın defnedildiği yer; ona ve nebîmize en tam salât ve selâm olsun. Ve **الكثبة** (ötre ile): su ve sütün azı; yahut o, kapta kalan yudum gibidir. Ve denildi: bir sağım miktarı; yahut sütten kadehin dolusu; bu Ebû Zeyd’in sözüdür. Ondandır Arapların, hayvanların dillerine düşen bazı şeylerdeki sözü: koyun dedi: “Kuzular doğururum, sürüler sürerim ve ağır **كثبا** sağarım; ve benim gibi mal görmedi.” Yahut ikisinden, yani su ve sütten, kadehin dolusu: Mâiz b. Mâlik hadîsinde: Peygamber صلى الله عليه وسلم onun recmedilmesini emretti; sonra dedi: “Sizden biriniz, kocası olmayan kadına yönelir de onu **بالكثبة** ile aldatır; onlardan birinin bunu yaptığını bana getirirlerse, mutlaka onu ibret yaparım.” Ebû Ubeyd dedi: Şu‘be dedi: Semmâk’a **الكثبة** hakkında sordum; “sütün azı” dedi. Ebû Ubeyd dedi: o, böyledir; süt dışında da. **كثبة**: bir yer adı; Sâğânî nakletti. **الكثبة**: yemek yahut hurma yahut toprak yahut başkasından bir taife; bu, az olması şartıyla. Denildi: **الكثبة**: yemek yahut başkasından her toplanmış şey; az olması şartıyla; ve ondan kumdan **الكثيب** adlandırıldı; çünkü bir yerde döküldü de onda toplandı. Çoğulu **الكثب**; recez şairi dedi ki:
          Gözlerde **خطاب الكثب** (işi) belirginleşti

Şöyle der: “Ben talibim”; hâlbuki yalan söyledi; o ancak **عسا من حلب**’den talip olur; yani adam, taliplik bahanesiyle gelir; hâlbuki istediği ikramdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: denir: adam, taliplik bahanesiyle ikram istemeye geldiğinde: “O, bir **كثبة** talep ediyor.” Ezherî, Zü’r-Rumme’den inşâd etti:
          **الصيران** madeninden, uzak bir **ميلاء**
                      Onların tezekleri hedefleri üzerinde **كـثـب**’dir

**الكثبة**: dağlar arasında yerin düz, alçak, çukur kısmı. Ve adam onu **أكثبه** etti: ona sütten bir **كثبة** içirdi. **أكثب** falan, kavme: ona yaklaştığı zaman; Nadr b. Şümeyl’den. Bedir hadîsinde: “Eğer kavme **أكثبتم** ederseniz, onları oklarla yoklayın.” Bir rivayette: “Eğer size **أكثبوكم** ederlerse, onları **من كثب**’dan oklarla atın.” Ve **أكثب**: yaklaştı. Ve **أكثبكم**’daki hemze, **كثب**’i geçişli kılmak içindir; bu yüzden onu onların zamirine geçişli kıldı. Âişe hadîsinde, babasını vasfederken, Allah ikisinden de razı olsun: “Ve adamlar, onların tamahlarının **أكثبت** olduğunu sandı”; yani: yaklaştırdı; **أكثب له** gibi: ona yaklaştı ve onu mümkün kıldı. **أكثب منه**. **الكثاب** (غراب gibi): çok; ve “ne güzel **كتاب**”: yani çok. O, **الموحدة**’da bir dildir; ve daha önce geçti. **الكثاب**: Necd’de bir yer; Sâğânî nakletti. **الكثاب** (رمان ve شداد gibi): birincisi Sâğânî’nin ضبط’ı: ok, genel olarak. Asma‘î’den: **الكثاب**: ucu ve tüyü olmayan bir ok; çocuklar onunla oynar; yılanın sıfatında inşâd etti:
          Sanki yoğrulmuş undan bir yuvarlak
                      Onun başı, oyun **كثاب**’ı gibi
          Çeneleri, acele bir ölümle titrer
                      İhtiyar acıkınca (onu) yalar

**الكتاب** gibi; üstteki ikili **التاء** ile. Ve daha önce, üsttekinin, üç noktalı olana göre zayıf bir dil olduğuna işaret geçti; ve müellifin iki sözü arasında, şeyhimizin zannettiği gibi, çelişki yoktur. Ve attan **الكاثبة**: **المنسج**. Ve denildi: o, **المنسج**’den yükselen kısımdır. Ve denildi: o, **المنسج**’in önüdür; süvarinin eli onun üzerine düşer. Çoğulu, yani cem‘i: **الكواثب**. Ve denildi: o, boynun kökünden iki omuz arasına kadardır. Nâbiga dedi ki:
          Onların üzerinde, bildikleri bir âdet vardır
                      **الخطي** mızrağı **الكواثب** üstünde görününce

Ve denildi: onun çoğulu **أكثاب**’dır. İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve hadîste: “Mızraklarını atlarının **كواثب**’i üzerine koyarlar”; o, attan, eyerin önünde, iki omzunun birleştiği yerdir. Ve **الكاثب**: bir yer adı; yahut bir dağ; Evs b. Hacer, Esedî Fudâle b. Kelde’yi mersiye ederken dedi ki:
          Zor efendi üzerine, eğer o
                      **الصاقب**’ın zirvesi üzerinde dursa
          Çakılın ince kırıntıları **رتما** olurdu
                      **النبي**’nin yeri, **الكاثـب**’den

**النبي**: bir yer; ve denildi ki: o, kabarıp yükselen şeydir. İbn Berrî dedi: **النبي** bilinen bir kumdur; ve denilir ki: o, **ناب**’ın cem‘idir; **غاز** ve **غزي** gibi. Diyor ki: Eğer Fadâle’nin şu (şeyi) **الصاقب**’ın üzerine yükselseydi—ki o, Benî Âmir diyarında bilinen bir dağdır—sabahleyin dövülmüş, kırılmış olurdu; bununla (şunu) büyütür: Fadâle’nin işini. Ve denildi ki: Onun “**يقوم**” sözü, “ona karşı koyar” mânâsındadır; **لسان العرب**’da böyle(ce)dir.

Ve **الكثباء**—memdûd: toprağın adlarındandır.

Ve **التكثيب**: azlık; “devenin sütü azaldı” denir: **كثب لبن الناقة**; azaldığı zaman; bunu Sâgânî nakletti.

Meselde: **كثبك**: av; nüshalarda elifsiz böyle(ce)dir; doğrusu: **أكثبك**: av ve atış; ve “senin için **أكثب** etti”: onu at. Yani: sana yaklaştı ve sana mümkün kıldı; başka bir divanda olduğu gibi. Her ne kadar **كثب** ve **أكثب** mânâca—geçtiği üzere—aynı ise de; “onu **كاثبته**”den: yani onun dokumasından; nüshalarda böyle(ce)dir.

Meselde: **ما رمى بكثاب**. Bizim nüshamızda kesre ile ضبط edilmiştir; **كتاب** vezninde. Meselin metni: **ما رماه بكثاب**; yani: bir şey: ok; ve başkası. **لسان العرب**’da: yani bir ok. Ve denildi ki: burada o, okların küçüğüdür.

Ve “onlara yaklaştım”: **كاثبتهم**; **مكاثبة**: onlardan yaklaştım. O hâlde **المفاعل** بابı üzere değildir.

Ve istidrâk olunanlardandır: onun üzerine: Leys dedi: “Toprağı **كثبت** ettim, derken **انكثب** oldu”: bir kısmını bir kısmının üstüne serptiğin zaman. Ebû Zeyd’den: “Yemeği **كثبت** ederim; onu **أكثبه** ederim; **كثبا**; ve onu saçtım, saçma olarak; ikisi birdir.” Ve her ne bir şeyin içine akıp toplanırsa, muhakkak onun içinde **انكثب** olmuştur.

Meselde: “Şüphesiz o, **كثبة** (hakkında) hutbe verir.” Onun şerhi geçmişti.

Ve “onu izler” mânâsıyla: **يكثبه**: yani onu takip eder.

Ve **كثابة**: **البكر** ve **الفصيل**’in; **رمانة** gibi: Semûd diyarında **الفصيل**’in içinde bulunduğu yer; bunu Sâgânî nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَثَبَهُ
1 كَثَبَهُ ذ , aor. كَثُبَ and كَثِبَ , inf. n. كَثْبٌ, He collected it together, (S, K,) from a near place. (TA.) كُثِبَ بَيْنَنَا [It (referring to a quantity of dates, sent by Mohammad,) was collected together among us;] meaning, it was left collected together before us. (TA, from a trad.) كَثَبَ القَوْمَ He collected together the people. (Msb.) ― -b2- كَثَبَهُ, aor. كَثُبَ and كَثِبَ , inf. n. كَثْبٌ, He poured it out, or forth. (K.) He collected it together from a near place, and poured it out, or forth. (TA.) ― -b3- He scattered dust, or earth, part over part. (Lth.) ― -b4- كَثَبَ, aor. كَثُبَ , inf. n. كَثْبٌ, He scattered corn or other food. (AZ.) ― -b5- كَثَبَ كِنَانَتَهُ He turned his quiver upside down, and scattered its contents. (K.) In one copy of the K, explained by نكثها; but this is a mistake: the right reading is نَكَبَهَا. (TA.) ― -b6- كَثَبَ, aor. كَثُبَ and كَثِبَ , inf. n. كَثْبٌ, It (a people, TA,) collected itself together, or congregated. (K.) -A2- كَثَبٌ, aor. كَثُبَ and كَثَبَ , inf. n. كَثْبٌ, He entered. (K.) Ex. كَثَبُوا لَكُمْ They entered among you. From [كَثَبٌ as signifying] “ nearness. ” (TA.) ― -b2- كَثَبَ عَلَيْهِ He charged upon him, and returned against him after retiring from him: (K:) or he drew near to him, and charged upon him, &c. (TA.) See also 4. -A3- كَثَبَ لَبَنُهَا Her milk became little; (K;) either in a case of [usual] copiousness or paucity. (TA.)

كثّب
2 كثّب ذ , inf. n. تَكْثِيبٌ, It [a number of things, or a quantity,] was, or became, few, or little. The inf. n. is explained in the K by the word قِلَّة; but this, says SM, I do not find in the [other] lexicons. (TA.)

3 كَاْثَبَ see 4.

اكثبهُ
4 اكثبهُ ذ , and اكثب لَهُ, and مِنْهُ, (K,) and اِلَيْهِ, and ↓ كَثَبَهُ, (TA,) and ↓ كاثبهُ, (K,) He drew near to, or approached, him or it. (K.) اِذَا كَثَبُوكُمْ فَارْمُوهُمْ بِالنَّبْلِ When they draw near to you, shoot at them with arrows. (TA, from a trad.) [You say] أَكْثَبَكَ الصَّيْدُ قَارْمِهِ, (S, * K,) and أَكْثَبَ لَكَ, (TA,) The game hath enabled thee [to shoot it]; (S;) or made thee to have its كَاثِبَة within thy power, or reach; (K;) or drawn near to thee and enabled thee [to take advantage of it]; (TA;) [so shoot at it]. In some copies of the K, for اكثبك, we read كَثَبَكَ; but the former is the right reading, though the two verbs are syn. The phrase is a proverb. (TA.) -A2- اكثبهُ He gave him to drink a كُثْبَة (K) of milk. (TA.)

انكثب
7 انكثب ذ It (sand) collected. (S.) ― -b2- انكثب فِيهِ It (anything) poured out, or forth, or was, or became, poured out, or forth, into it, (S,) and collected. (TA.) ― -b3- انكثب It (dust, or earth,) was, or became, scattered, part over part. (Lth.)

كَثَبٌ
كَثَبٌ ذ Nearness [with respect to place]. (S, K.) The ب in this word is sometimes changed into م. (Msb.) هُوَ كَشَبَكَ He is near thee. Sb says that it is not used otherwise than as an adverbial noun of place. But you say, هُوَ يَرْمِى مِنْ كَثَبٍ He shoots, or throws, from a near spot, and from a distance from which he can reach, or hit. (TA.)

كُثْبَةٌ
كُثْبَةٌ ذ A portion, or quantity, of corn or other food, (or of dates, TA,) or dust, or earth, &c., (K), after it has been little. (TA.) ― -b2- Anything collected together, (K,) of corn or other food, &c., after it has been little. (S.) ― -b3- A little of milk, &c.: (A'Obeyd) or a little of water and of milk: or a gulp, or draught, remaining in a vessel: (K:) or the quantity of one milking: (S:) or the quantity that is contained in a bowl or cup of the kind called قَدَح, of milk, (AZ, S, K,) and of water: (K:) pl. كُثَبٌ. (S.) اِحْتَلَبُوا كُثَبًا They milked a little from each ewe. (AHát.) One says of a man who comes to seek food as a guest under the pretence of demanding a woman in marriage, اِنَّهُ لَيَخْطُبُ كُثْبَةً [Verily he sues for a little milk, &c.] (IAar.) -A2- A depressed tract of land between mountains. (K.)

كَثْبَاءُ
كَثْبَاءُ ذ Dust, or earth, (تُرَابٌ): (K, as in the Calc. ed. and in a MS. copy:) or one of the names of شَرَاب [by which, app., is here meant wine]. (So accord. to the TA, which does not mention the former reading in the K.)

كُثَابٌ
كُثَابٌ ذ Many, or much: (K:) a syn. of كُبَابٌ, q. v.: you say نَعَمٌ كُثَابٌ, meaning Many camels, or camels and sheep or goats. (TA.)

كِثَابٌ
كِثَابٌ ذ : see كُثَّابٌ.

كَثِيبٌ
كَثِيبٌ ذ A thing collected together. (Msb.) ― -b2- A hill, or heap, of sand: (S, K:) or an oblong and gibbous hill of sand: or an extended gibbous hill [or an elevated expanse] of sand: or what has collected, of sand, and assumed a gibbous shape: (TA:) or what has poured down, of sand, into a place, and collected there: (S:) [less than what is called عَقَنْقَلٌ, q. v.:] pl. كُثْبَانٌ (S, K) and كُثُبٌ and أَكْثِبَةٌ: (K:) [the last a pl. of pauc.]. ― -b3- وكَانَتِ الجِبَالُ كَثِيبًا مُهِيلًا [Kur, lxxiii. 14,] signifies And the mountains shall be sand, whereof the lower part being shaken, it shall pour down upon thee from above. (Fr.) ― -b4- ثَلَاثَةٌ عَلَى كُثُبِ المِسْكِ, or كُثْبَانِ المسك, [Three (descriptions of men shall be, on the day of resurrection,) on hills, or heaps, of musk]. (TA, from a trad.)

كَثَّابٌ
كَثَّابٌ ذ : see كُثَّابٌ.

كُثَّابٌ
كُثَّابٌ ذ (S, art. كتب, and K) and ↓ كَتَّابٌ, (K,) as also كُتَّابٌ, q. v., An arrow having neither head nor feathers, (As, K,) with which boys play: (As, TA:) or a common arrow. (TA.) [You say,] مَا رَمَاهُ بِكُثَّابٍ He did not shoot at him with an arrow: or, as some say, a small arrow is here meant. (L.) A proverb, which is related as above: but accord. to the K., ↓ مَا رَمَى بِكِثَابٍ He did not shoot, or throw anything; an arrow or other thing. (TA.)

كَثْنَبٌ
كَثْنَبٌ ذ and كَنْثَبٌ: see arts. كثنت and كنثب.

كَاثِبَةٌ
كَاثِبَةٌ ذ The مِنْسَج (or part below the حَارِك, which latter is the withers, or the upper part thereof, &c.,) of a horse: (K:) or the fore part of the منسج of a horse, where the hand of the horseman falls [when he mounts]: (S:) or the elevated part of the منسج: or the part from the root of the neck to the part between the shoulders: or the place where the shoulders unite, before the saddle; [i. e. the withers]: pl. كَوَاثِبُ (TA) and أَكْثَابٌ: (K:) but of the latter pl. ISd remarks, I know not how this is. (TA.) يَضَعُونَ رِمَاحَهُمْ عَلَى كَوَاثِبِ خَيْلِهِمْ [They put their spears upon the withers of their horses]. The last of the above explanations is here assigned to كواثب. (TA, from a trad.)

##### Türkçe

**كَثَبَهُ**
1 **كَثَبَهُ** ذ , muzâri‘ı **كَثُبَ** ve **كَثِبَ** , mastarı **كَثْبٌ**, Onu bir araya topladı, (S, K,) yakın bir yerden. (TA.) **كُثِبَ بَيْنَنَا** [O (Muhammed tarafından gönderilen bir miktar hurmaya işaretle) aramızda bir araya toplandı;] yani, önümüzde bir araya toplanmış olarak bırakıldı. (TA, bir rivayetten.) **كَثَبَ القَوْمَ** İnsanları bir araya topladı. (Msb.) ― -b2- **كَثَبَهُ**, muzâri‘ı **كَثُبَ** ve **كَثِبَ** , mastarı **كَثْبٌ**, Onu döktü, yahut dışarı döktü. (K.) Onu yakın bir yerden bir araya topladı ve döktü, yahut dışarı döktü. (TA.) ― -b3- Tozu, yahut toprağı, bir kısmını bir kısmı üzerine saçtı. (Lth.) ― -b4- **كَثَبَ**, muzâri‘ı **كَثُبَ** , mastarı **كَثْبٌ**, Tahılı yahut başka yiyeceği saçtı. (AZ.) ― -b5- **كَثَبَ كِنَانَتَهُ** Sadakını ters çevirdi ve içindekileri saçtı. (K.) K’nın bir nüshasında **نكثها** ile açıklanmıştır; fakat bu bir hatadır: doğru okunuş **نَكَبَهَا**’dır. (TA.) ― -b6- **كَثَبَ**, muzâri‘ı **كَثُبَ** ve **كَثِبَ** , mastarı **كَثْبٌ**, O (bir kavim, TA,) kendini bir araya topladı, yahut toplandı. (K.) -A2- **كَثَبٌ**, muzâri‘ı **كَثُبَ** ve **كَثَبَ** , mastarı **كَثْبٌ**, Girdi. (K.) Örn. **كَثَبُوا لَكُمْ** Aranıza girdiler. [**كَثَبٌ**’ün “yakınlık” anlamından.] (TA.) ― -b2- **كَثَبَ عَلَيْهِ** Onun üzerine hücum etti ve ondan geri çekildikten sonra ona karşı geri döndü: (K:) yahut ona yaklaştı ve üzerine hücum etti, vb. (TA.) 4’e de bak. -A3- **كَثَبَ لَبَنُهَا** Onun sütü az oldu; (K;) gerek [alışılmış] çokluk gerekse azlık hâlinde. (TA.)

**كثّب**
2 **كثّب** ذ , mastarı **تَكْثِيبٌ**, O [birçok şey, yahut bir miktar,] az oldu, yahut azaldı. Mastar K’da **قِلَّة** kelimesiyle açıklanmıştır; fakat bu, der SM, [diğer] sözlüklerde bulmuyorum. (TA.)

3 **كَاْثَبَ** 4’e bak.

**اكثبهُ**
4 **اكثبهُ** ذ , ve **اكثب لَهُ**, ve **مِنْهُ**, (K,) ve **اِلَيْهِ**, ve ↓ **كَثَبَهُ**, (TA,) ve ↓ **كاثبهُ**, (K,) Ona yahut ona (şeye) yaklaştı. (K.) **اِذَا كَثَبُوكُمْ فَارْمُوهُمْ بِالنَّبْلِ** Size yaklaştıklarında onları oklarla vurun. (TA, bir rivayetten.) [Şöyle dersin:] **أَكْثَبَكَ الصَّيْدُ قَارْمِهِ**, (S, * K,) ve **أَكْثَبَ لَكَ**, (TA,) Av sana [onu vurmayı] mümkün kıldı; (S;) yahut onun **كَاثِبَة**’sini senin kudretin, yahut erişimin içine soktu; (K;) yahut sana yaklaştı ve sana [ondan yararlanmayı] mümkün kıldı; (TA;) [öyleyse ona at]. K’nın bazı nüshalarında **اكثبك** yerine **كَثَبَكَ** okuruz; fakat birincisi doğru okunuştur, her ne kadar iki fiil eş anlamlı ise de. Bu ibare bir darbımeseldir. (TA.) -A2- **اكثبهُ** Ona sütten bir **كُثْبَة** içirdi. (K) (TA.)

**انكثب**
7 **انكثب** ذ O (kum) toplandı. (S.) ― -b2- **انكثب فِيهِ** O (herhangi bir şey) onun içine döküldü, yahut dışarı döküldü, yahut dökülmüş oldu, yahut dökülmüş hâle geldi, (S,) ve toplandı. (TA.) ― -b3- **انكثب** O (toz yahut toprak) bir kısmı bir kısmı üzerine saçıldı, yahut saçılmış hâle geldi. (Lth.)

**كَثَبٌ**
**كَثَبٌ** ذ Mekân bakımından yakınlık. (S, K.) Bu kelimedeki **ب** bazen **م**’ye çevrilir. (Msb.) **هُوَ كَشَبَكَ** O sana yakındır. Sb bunun, mekân zarfı isim olarak kullanılmaktan başka türlü kullanılmadığını söyler. Fakat sen dersin ki, **هُوَ يَرْمِى مِنْ كَثَبٍ** O yakın bir yerden ve erişebileceği, yahut isabet ettirebileceği bir uzaklıktan atar, yahut fırlatır. (TA.)

**كُثْبَةٌ**
**كُثْبَةٌ** ذ Tahıldan yahut başka yiyecekten (yahut hurmadan, TA) bir parça yahut miktar, yahut toz, yahut toprak, vb., (K), az olduktan sonra. (TA.) ― -b2- Tahıldan yahut başka yiyecekten, vb. bir araya toplanmış herhangi bir şey, (K,) az olduktan sonra. (S.) ― -b3- Sütten, vb. az bir şey: (A'Obeyd) yahut sudan ve sütten az bir şey: yahut bir kapta kalan bir yudum yahut içim: (K:) yahut bir sağımın miktarı: (S:) yahut **قَدَح** denilen türden bir kâse yahut bardakta bulunan süt miktarı, (AZ, S, K,) ve su: (K:) çoğulu **كُثَبٌ**. (S.) **اِحْتَلَبُوا كُثَبًا** Her koyundan az az sağdılar. (AHát.) Bir kadınla evlenme talebinde bulunuyormuş gibi yaparak misafir olarak yiyecek aramaya gelen bir adam hakkında şöyle denir: **اِنَّهُ لَيَخْطُبُ كُثْبَةً** [Şüphesiz o az bir süt, vb. ister.] (IAar.) -A2- Dağlar arasında çökük bir arazi parçası. (K.)

**كَثْبَاءُ**
**كَثْبَاءُ** ذ Toz yahut toprak, (**تُرَابٌ**): (K, Calc. baskısında ve bir yazma nüshada olduğu üzere:) yahut **شَرَاب**’ın isimlerinden biri; [bununla, görünüşe göre, burada şarap kastedilmiştir]. (TA’ya göre; o, K’daki önceki okunuşu zikretmez.)

**كُثَابٌ**
**كُثَابٌ** ذ Çok: (K:) **كُبَابٌ**’un eş anlamlısı, bk. o: **نَعَمٌ كُثَابٌ** dersin; anlamı, çok deve, yahut deve ve koyun yahut keçiler. (TA.)

**كِثَابٌ**
**كِثَابٌ** ذ : **كُثَّابٌ**’a bak.

**كَثِيبٌ**
**كَثِيبٌ** ذ Bir araya toplanmış bir şey. (Msb.) ― -b2- Kumdan bir tepe yahut yığın: (S, K:) yahut uzunumsu ve tümsek bir kum tepesi: yahut yayılmış tümsek bir kum tepesi [yahut yükselmiş bir kum genişliği]: yahut kumdan toplanmış ve tümsek bir şekil almış olan şey: (TA:) yahut bir yere kumdan akıp inmiş ve orada toplanmış olan şey: (S:) [**عَقَنْقَلٌ** denilenden daha az; bk. o:] çoğulu **كُثْبَانٌ** (S, K) ve **كُثُبٌ** ve **أَكْثِبَةٌ**: (K:) [sonuncusu azlık çoğuludur]. ― -b3- **وكَانَتِ الجِبَالُ كَثِيبًا مُهِيلًا** [Kur’ân, lxxiii. 14,] şu anlama gelir: Dağlar, alt kısmı sarsılınca, yukarıdan üzerine akıp dökülecek kum olacaktır. (Fr.) ― -b4- **ثَلَاثَةٌ عَلَى كُثُبِ المِسْكِ**, yahut **كُثْبَانِ المسك**, [Üç (insan türü kıyamet gününde) misk tepeleri yahut yığınları üzerinde olacaktır]. (TA, bir rivayetten.)

**كَثَّابٌ**
**كَثَّابٌ** ذ : **كُثَّابٌ**’a bak.

**كُثَّابٌ**
**كُثَّابٌ** ذ (S, md. كتب, ve K) ve ↓ **كَتَّابٌ**, (K,) bunun gibi **كُتَّابٌ**, bk. o, Başsız ve tüysüz bir ok, (As, K,) çocukların onunla oynadığı: (As, TA:) yahut sıradan bir ok. (TA.) [Şöyle dersin:] **مَا رَمَاهُ بِكُثَّابٍ** Ona bir okla atmadı: yahut bazılarının dediğine göre burada küçük bir ok kastedilmiştir. (L.) Yukarıdaki şekilde rivayet edilen bir darbımeseldir: fakat K’ya göre, ↓ **مَا رَمَى بِكِثَابٍ** O, bir ok yahut başka bir şey, hiçbir şey atmadı yahut fırlatmadı. (TA.)

**كَثْنَبٌ**
**كَثْنَبٌ** ذ ve **كَنْثَبٌ**: **كثنت** ve **كنثب** maddelerine bak.

**كَاثِبَةٌ**
**كَاثِبَةٌ** ذ Atın **مِنْسَج**’i (yahut **حَارِك**’in altındaki kısım; **حَارِك** ise cidago, yahut onun üst kısmı, vb.dir): (K:) yahut atın **منسج**’inin ön kısmı; binicinin eli [binerken] düştüğü yer: (S:) yahut **منسج**’in yüksek kısmı: yahut boynun kökünden omuzlar arasındaki kısma kadar olan yer: yahut eyerden önce omuzların birleştiği yer; [yani cidago]: çoğulu **كَوَاثِبُ** (TA) ve **أَكْثَابٌ**: (K:) fakat bu son çoğul hakkında ISd, bunun nasıl olduğunu bilmiyorum, der. (TA.) **يَضَعُونَ رِمَاحَهُمْ عَلَى كَوَاثِبِ خَيْلِهِمْ** [Mızraklarını atlarının cidagoları üzerine koyarlar]. Yukarıdaki açıklamaların sonuncusu burada **كواثب**’e verilmiştir. (TA, bir rivayetten.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَثَبَ
كَثَبَ I ,  U ( n. ac. كَثْب 1 ),
a.  Gathered, collected.

b.  Poured, emptied out; scattered; inverted.

c.  Became collected.

d.  A ,  U ( n. ac. كَثْب 1 ) [ acc. or La or Fī ], Approached; entered amongst.

e.  [ 'Ala ], Rushed upon, charged.

f.  Became little ( milk ).

كَثَّبَ
كَثَّبَ II ,
a.  Was little, small; was few.

كَاْثَبَ
كَاْثَبَ III
a.  [ acc. ],  see I (d) .

أَكْثَبَ
أَكْثَبَ IV
a.  [ acc. or La or Min or Ila ],  see I (d) .

b.  [ acc. or La ], Came within range ( game ).

c.  Gave a draught of milk to.

اِنْكَثَبَ
اِنْكَثَبَ VII ,
a.  Was collected.

b.  Was scattered.

c.  [ Bi ], Was poured into.

كُثْبَة
كُثْبَة 3t , ( pl. كُثَب 9 ),
a.  Collection; portion, quantity; a little; gulp, draught, cupful, bowlful ( of milk ).

b.  Depressed tract of land, hollow, glen.

كَثَب
كَثَب 4 ,
a.  Nearness, proximity.

كَاْثِبَة
كَاْثِبَة 21t , ( pl. أَكْثَاْب 38 ,  كَوَاْثِبُ 41 ),
a.  Withers ( of a horse ).

كِثَاْب
كِثَاْب 23 ,
a.  see 29 .

كُثَاْب
كُثَاْب 24 ,
a.  Many; much.

كَثِيْب
كَثِيْب 25 , ( pl. كُثُب 10 ,  أَكْثِبَة 15t ,  أَكْثَاْب 38 ),
a.  Sand-hill.

b.  Collected.

كَثَّاْب
كَثَّاْب 28 ,
a.  see 29 ..

كُثَّاْب
كُثَّاْب 29 ,
a.  Small, featherless arrow.

كَثْبَآءُ
كَثْبَآءُ 42 ,
a.  Dust, earth.

هُوَ كَثَبَكَ
هُوَ كَثَبَكَ
a.  He is near thee.

يَرْمِي مِن كَثَبٍ
يَرْمِي مِن كَثَبٍ
a.  He shoots from close by, at a short range.

##### Türkçe

**كَثَبَ**
**كَثَبَ** I, U (mast. **كَثْب** 1),
a. Topladı, derledi.

b. Döktü, boşalttı; saçtı; ters çevirdi.

c. Toplanmış oldu.

d. A, U (mast. **كَثْب** 1) [mef‘ûl veya La veya Fī], Yaklaştı; arasına girdi.

e. [‘Ala], Üzerine atıldı, hücum etti.

f. Az oldu (süt).

**كَثَّبَ**
**كَثَّبَ** II,
a. Az, küçük oldu; az sayıda oldu.

**كَاْثَبَ**
**كَاْثَبَ** III
a. [mef‘ûl], I (d)’ye bak.

**أَكْثَبَ**
**أَكْثَبَ** IV
a. [mef‘ûl veya La veya Min veya Ila], I (d)’ye bak.

b. [mef‘ûl veya La], Menzile girdi (av).

c. Bir yudum süt verdi.

**اِنْكَثَبَ**
**اِنْكَثَبَ** VII,
a. Toplanmış oldu.

b. Saçılmış oldu.

c. [Bi], İçine dökülmüş oldu.

**كُثْبَة**
**كُثْبَة** 3t, (çoğ. **كُثَب** 9),
a. Topluluk; parça, miktar; biraz; yudum, içim, bir fincan dolusu, bir kâse dolusu (süt).

b. Çökük arazi parçası, çukur, dere.

**كَثَب**
**كَثَب** 4,
a. Yakınlık, yakın olma.

**كَاْثِبَة**
**كَاْثِبَة** 21t, (çoğ. **أَكْثَاْب** 38, **كَوَاْثِبُ** 41),
a. Cidago (atın).

**كِثَاْب**
**كِثَاْب** 23,
a. 29’a bak.

**كُثَاْب**
**كُثَاْب** 24,
a. Çok; fazla.

**كَثِيْب**
**كَثِيْب** 25, (çoğ. **كُثُب** 10, **أَكْثِبَة** 15t, **أَكْثَاْب** 38),
a. Kum tepesi.

b. Toplanmış.

**كَثَّاْب**
**كَثَّاْب** 28,
a. 29’a bak..

**كُثَّاْب**
**كُثَّاْب** 29,
a. Küçük, tüysüz ok.

**كَثْبَآءُ**
**كَثْبَآءُ** 42,
a. Toz, toprak.

**هُوَ كَثَبَكَ**
**هُوَ كَثَبَكَ**
a. O sana yakındır.

**يَرْمِي مِن كَثَبٍ**
**يَرْمِي مِن كَثَبٍ**
a. Yakından, kısa menzilden atar.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كثب
كَثَبَ - يَكْثُبُ - كَثَب - كَثِيْب
كَثَبَ - يَكْثُبُ + كائن + شيئاً (الرمل أو ما شابه): يجمعه ويراكمه فوق بعضه: يجمعه ويراكمه فوق بعضه حتى يرتفع فوق الأرض مشكلاً كومة كبيرة عالية يراها الجميع (كالهضبة أو الجبل الصغير)
كَثَب: اسم فعل " كَثَبَ - يَكْثُبُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول منه: المتراكب المتراكم العالي فوق الأرض والذي يبصره كل الناس لجلائه
كَثِيْب: على وزن " فعيل": اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول من " كَثَبَ - يَكْثُبُ " : المتراكم والمتراكب العالي الذي يبصره كل الناس
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " جمع أشياء فوق بعضها على شكل كتلة أو ركام أو كبة، واستعمالها لتغطية وطم كائن أو حفرة"، وهي:
رَكَمَ - يَرْكُمُ، كَبْكَبَ - يُكَبْكِبُ، طَمَّ - يَطُمُّ (طَمَّ - يَطِمُّ)، كَثَبَ - يَكْثُبُ، رَدَمَ - يَرْدِمُ، دَمَّ - يَدُمُّ (دَمْدَمَ - يُدَمْدِمُ)

كَثيب
	﴿يوم ترجف الأرض والجبال وكانت الجبال كثيبا مهيلا(14)﴾ المزمل
مختار الصحاح
● [كثب] ك ث ب: الكَثيبُ من الرمل المجتمع
معجم الفرائد القرآنية:
ك ث ب
"كَثِيباً" في قوله تعالى :" يَـوْمَ تَرْجُفُ الأرْضُ وَالْجِبَـالُ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيـباً مَهِيـلاً " (14) المزمل .
الكَثْب : الجمع، وكثب الشيء جمعه،والكثيب ما اجتمع من الرمل .
الراغب
كثب
- قال تعالى: }وكانت الجبال كثيبا مهيلا{ [المزمل/14] أي: رملا متراكما، وجمعه: أكثبة، وكثب، وكثبان، والكثيبة: القليل من اللبن، والقطعة، من التمر، سميت بذلك لاجتماعها، وكثب: إذا اجتمع، والكاثب: الجامع، والتكثيب: الصيد إذا أمكن من نفسه، والعرب تقول: أكثبك الصيد فارمه (انظر: المجمل 3/779، وأساس البلاغة (كثب) )، وهو من الكثب، أي: القرب.
ملخص اللسان:
1.     الكَثَبُ، بالتحريك: القُرْبُ. وهو كَثَبَك أَي قُرْبَكَ - ويقال: هو يَرْمِي من كَثَبٍ، أَي من قُرْبٍ وتَمَكُّنٍ
2.     كَثَبَ القومُ إِذا اجتَمعوا، فهم كاثِـبُون.
3.     وكَثَبُوا لكم: دخَلوا بينكم وفيكم، وهو من القُرْب.
4.     وكَثَبَ الشيءَ يَكْثِـبُه ويَكْثُبه كَثْباً: جَمَعَه من قُرْبٍ
5.     والكَثِـيبُ من الرمل: القِطْعةُ تَنْقادُ مُحْدَوْدِبةً. وقيل: هو ما  اجتَمع واحْدَوْدَبَ، والجمع: أَكْثِـبةٌ وكُثُبٌ وكُثْبانٌ، مُشْتَقٌّ من  ذلك، وهي تلالُ الرمل،الكَثيبُ الرَّمْل. والـمَهِـيلُ: الذي تُحَرِّكُ  أَسْفَلَه، فيَنْهالُ عليك من أَعلاه
6.     وانْكَثَبَ الرمل: اجْتَمع.
7.     وكلُّ ما انْصَبَّ في شيءٍ واجتمع، فقد انْكَثَب فيه
لسان العرب
● - كثب: الكَثَبُ، بالتحريك: القُرْبُ. وهو كَثَبَك أَي قُرْبَكَ؛ قال  سيبويه: لا يُستعمل إِلاَّ ظر فاً. ويقال: هو يَرْمِي من كَثَبٍ، ومِنْ  كَثَمٍ أَي من قُرْبٍ وتَمَكُّنٍ؛ أَنشد أَبو إِسحق:  فهذانِ يَذُودانِ، *  وذا، مِنْ كَثَبٍ، يَرْمِي  وأَكْثَبَك الصيدُ والرَّمْيُ، وأَكْثَبَ لك: دنا منكَ وأَمْكَنَك، فارْمِه. وأَكْثَبُوا لكم: دَنَوْا منكم. النضر: أَكْثَبَ فلانٌ إِلى القوم أَي دنا منهم؛ وأَكْثَبَ إِلى الجَبل أَي دنا منه. وكاثَبْتُ القومَ أَي دَنَوْتُ منهم. وفي حديث بَدْرٍ: إِنْ أَكْثَبَكُمُ القومُ فانْبِلوهم؛ وفي رواية: إِذا  كَثَبُوكم فارْمُوهُمْ بالنَّبْل من كَثَب.  وأَكْثَبَ إِذا قارَبَ، والهمزة في أَكْثَبكم لتعدية كَثَبَ، فلذلك عَدّاها إِلى ضميرهم. وفي حديث عائشة تصف أَباها، رضي اللّه عنهما: وظَنَّ رجالٌ أَنْ قد أَكْثَبَتْ أَطْماعُهم أَي قَرُبَتْ.  ويقال: كَثَبَ القومُ إِذا اجتَمعوا، فهم كاثِـبُون. وكَثَبُوا لكم: دخَلوا بينكم وفيكم، وهو من القُرْب. وكَثَبَ الشيءَ يَكْثِـبُه ويَكْثُبه  كَثْباً: جَمَعَه من قُرْبٍ وصَبَّه؛ قال الشاعر:  لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقُ الـحَصَى، *  مكانَ النبـيِّ من الكاثِبِ  قال: يريد بالنبـيِّ، ما نَبا من الـحَصَى إِذا دُقَّ فَنَدَر.  والكاثِبُ: الجامِـعُ لما ندَر منه؛ ويقال: هما موضعان، وسيأْتي في أَثناءِ هذه الترجمة أَيضاً. وفي حديث أَبي هريرة: كنتُ في الصُّفَّةِ، فبَعَثَ النبـيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، بتَمْرِ عَجْوةٍ فكُثِبَ بيننا، وقيل: كُلُوه ولا تُوَزِّعُوه أَي تُرِكَ بين أَيدينا مَجْموعاً. ومنه الحديث: جئتُ عليّاً، عليه السلام، وبين يديه قَرَنْفَلٌ مَكْثُوبٌ أَي مجموع. وانْكَثَبَ الرمل: اجْتَمع.  والكَثِـيبُ من الرمل: القِطْعةُ تَنْقادُ مُحْدَوْدِبةً. وقيل: هو ما  اجتَمع واحْدَوْدَبَ، والجمع: أَكْثِـبةٌ وكُثُبٌ وكُثْبانٌ، مُشْتَقٌّ من  ذلك، وهي تلالُ الرمل. وفي التنزيل العزيز: وكانتِ الجبالُ كَثيباً مَهِـيلاً. قال الفراء: الكَثيبُ الرَّمْل. والـمَهِـيلُ: الذي تُحَرِّكُ  أَسْفَلَه، فيَنْهالُ عليك من أَعلاه.  الليث: كَثَبْتُ الترابَ فانْكَثَب إِذا نَثَرْتَ بعضَه فوقَ بعض. أَبو  زيد: كَثَبْتُ الطعامَ أَكْثُبه كَثْباً، ونَثَرْتُه نَثْراً، وهما واحدٌ. وكلُّ ما انْصَبَّ في شيءٍ واجتمع، فقد انْكَثَب فيه. والكُثْبة من الماءِ واللَّبن: القَلِـيلُ منه؛ وقيل: هي مثل الجَرْعَةِ تَبْقَى في الإِناءِ؛ وقيل: قَدْرُ حَلْبة. وقال أَبو زيد: ملْءُ القَدَح من اللَّبن؛ ومنه  قولُ العرب، في بعض ما تَضَعُه على أَلسنة البهائم، قالت الضَّائنةُ: أُوَلَّدُ رُخالاً، وأُجَزُّ جُفَالاً، وأُحْلَبُ كُثَباً ثِقالاً، ولم  تَرَ مِثْلي مالاً. والجمع الكُثَبُ؛ قال الراجز:  بَرَّحَ بالعَيْنَيْنِ خطَّابُ الكُثَبْ،  يقولُ: إِني خاطِبٌ وقد كَذَبْ،  وإِنما يَخْطُبُ عُسّاً منْ حَلَبْ  \<ص:703>  يعني الرجلَ يَجيءُ بعِلَّةِ الخِطْبةِ، وإِنما يُريدُ القِرَى. قال ابن  الأَعرابي: يقال للرَّجُل إِذا جاءَ يَطْلُبُ القِرَى، بعِلَّةِ الخِطْبة: إِنه لَيَخْطُبُ كُثْبةً؛ وأَنشد الأَزهري لذي الرمة:  مَيْلاءَ، من مَعْدِنِ الصِّيرانِ، قاصِـيَةً، *  أَبْعارُهُنَّ على أَهْدافِها كُثَبُ  وأَكْثَبَ الرجلَ: سقاه كُثْبةً من لَبَن. وكلُّ طائفةٍ من طعام أَو تمر  أَو تراب أَو نحو ذلك، فهو كُثْبةٌ، بعد أَن يكون قليلاً. وقيل: كلُّ  مُجْتَمِعٍ من طعامٍ، أَو غيره، بعد أَن يكون قليلاً، فهو كُثْبةٌ. ومنه  سُمِّيَ الكَثِـيبُ من الرمل، لأَنه انْصَبَّ في مكانٍ فاجتمع فيه. وفي  الحديث: ثلاثةٌ على كُثُبِ الـمِسْكِ، وفي رواية على كُثْبانِ الـمِسْك، هما جمع كَثِـيبٍ. والكَثِـيبُ: الرملُ الـمُسْتَطيلُ الـمُحْدَوْدِبُ. ويقال للتَّمْر، أَو للبُرِّ ونحوه إِذا كان مَصْبوباً في مواضع، فكُلُّ صُوبةٍ منها: كُثْبة. وفي حديثِ ماعزِ بن مالكٍ: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَمَر بِرَجْمِه حين اعْتَرَفَ بالزنى، ثم قال: يَعْمِدُ أَحَدُكم إِلى المرأَة الـمُغِـيبَة، فيَخْدَعُها بالكُثْبَة، لا أُوتى بأَحدٍ منهم فَعَلَ ذلك، إِلاَّ جعلْتُه نَكالاً. قال أَبو عبيد قال شُعْبةُ: سأَلتُ سِماكاً عن الكُثْبة، فقال: القليلُ من اللَّبن؛ قال أَبو عبيد: وهو كذلك في غير اللبن.  أَبو حاتم: احْتَلَبوا كُثَباً أَي من كلِّ شاةٍ شيئاً قليلاً. وقد كَثَبَ لَبَنُها إِذا قَلَّ إِمَّا عند غزارةٍ، وإِما عند قِلَّةِ كَلإٍ. والكُثْبة: كلُّ قليل جَمَعْتَه من طعام،أَو لبن، أَو غير ذلك. والكَثْباءُ، ممدود: التُّرابُ.  ونَعَمٌ كُثابٌ: كثير. والكُثَّابُ: السَّهْمُ (1)  (1 قوله «والكثاب السهم إلخ» ضبطه المجد كشداد ورمان.) عامَّةً، وما رماه بكُثَّابٍ أَي بسَهْمٍ؛ وقيل: هو الصغير من  السِّهام ههنا. الأَصمعي: الكُثَّابُ سهم لا نَصْلَ له، ولا ريشَ، يَلْعَبُ به الصِّبيان؛ قال الراجز في صفة الحية:  كأَنَّ قُرْصاً من طَحِـينٍ مُعْتَلِثْ، *  هامَتُه في مِثْلِ كُثَّابِ العَبِثْ  وجاءَ يَكْثُبه أَي يَتْلُوه. والكاثِـبةُ من الفَرس: الـمَنْسِجُ؛ وقيل: هو ما ارْتَفَعَ من الـمَنْسِج؛ وقيل: هو مُقَدَّمُ الـمَنْسِج، حيث تَقَع عليه يَدُ الفارِس، والجمعُ الكواثِبُ؛ وقيل: هي من أَصل العُنُق إِلى ما بين الكَتِفَيْن؛ قال النابغة:  لَـهُنَّ عليهم عادةٌ قد عَرَفْنَها، *  إِذا عُرِضَ الخَطِّـيُّ فَوْقَ الكَواثِبِ  وقد قيل في جمعه: أَكْثابٌ؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف ذلك. وفي الحديث: يَضَعُونَ رِماحَهم على كَواثِبِ خيلهم، وهي من الفَرس، مُجْتَمع كَتِفَيْه قُدَّامَ السَّرْج.  والكاثِبُ: موضعٌ، وقيل: جبل؛ قال أَوْسُ بنُ حَجَر يَرْثي فَضالةَ بنَ كِلْدَة الأَسَدِيَّ:  على السَّيِّدِ الصَّعْبِ، لو أَنه *  يَقُوم على ذِرْوَةِ الصَّاقِبِ  لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقُ الـحَصى، *  مَكانَ النبـيّ من الكاثِبِ  النبـيُّ: موضع، وقيل: هو ما نَبا وارْتَفَع. قال ابن بري: النبـيُّ  رَمْل معروف؛ ويقال: هو جمع  \<ص:704>  نابٍ، كغازٍ وغَزِيٍّ. وقوله: لأَصْبَحَ، هو جواب لو في البيت الذي قبله؛ يقول: لو عَلا فَضالةُ هذا على الصاقِبِ، وهو جبل معروف في بلاد بني عامر، لأَصْبَحَ مَدْقُوقاً مكسوراً، يُعَظِّم بذلك أَمْرَ فَضالةَ. وقيل: إِن قوله يقوم، بمعنى يُقاومُه.
مقاييس اللغة:
(كثب) الكاف والثاء والباء أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على تجمُّع([8]) وعلى قُرْب. من ذلك الكُثْبة، وهي القِطعة من اللَّبَن ومن التَّمر. قالوا: سمِّيت بذلك لاجتماعها. ومنه كثيب الرَّمل. والكاثب: الجامع. والكاثِبةُ: ما ارتفَعَ من مِنْسَج الفَرَس؛ والجمع كواثب. قال النابغة:
* إذا عَرَضُوا الخطِّيِّ فوقَ الكواثِبِ([9]) *
وأكثبَ الصّيدُ، إذا أمكَنَ من نفسه، وهذا من الكَثَب وهو القُرْب. فأما قوله:
لأصبَحَ رَتْماً دُقَاقَ الحَصَى *** مَكَانَ النَّبيِّ من الكاثبِ([10])
فيقال إنّه جبلٌ معروف. قال ابن دريدٍ وغيرهُ: الكُثَّاب: سهم صغيرٌ يُرمَى به. وأنشدوا:
رمَتْ من كَثَبٍ قَلبي *** ولم تَرمِ بكُثَّابِ
وهذا إذا صح فلعلَّه سمِّي لقِصَره وقُربِ ما بين طرَفيه.
القاموس المحيط:
الكَثْبُ الجَمْعُ، والاجْتِمَاعُ، والصَّبُّ، والدُّخولُ، يَكْثُبُ ويَكْثِبُ، ووادٍ لِطَيّئ، وبالتَّحْريكِ القُرْبُ، وع بِدِيارِ طَيّئ. وكَثَبَ عليهِ حَمَلَ وكَرَّ، وكِنانَتَهُ نَكَبَها، ولَبَنُها قَلَّ.والكَثيبُ التَّلُّ مِنَ الرَّمْلِ، ج أكْثِبَةٌ وكُثُبٌ وكُثْبانٌ، وع بساحِلِ بَحْرِ اليَمَنِ، وقَرْيَتانِ بالبَحْرَينِ. والكُثْبَةُ، بالضمِّ القَليلُ مِنَ الماءِ واللَّبَنِ، أو مِثْلُ الجُرْعَةِ تَبْقى في الإِناءِ، أو مِلْءُ القَدَحِ مِنْهُما،
وع، والطَّائِفَةُ مِنْ طَعامٍ وتُرابٍ وغَيْرِهِ، وكُلُّ مُجْتَمِعٍ، والمُطْمَئِنَّةُ مِن الأرضِ بَيْنَ الجِبالِ.
وأكْثَبَهُ: سقاهُ كُثْبَةً، ودَنَا منه، كأَكْثَبَ له ومنه. وكَغُرابٍ: الكَثيرُ، وع بِنَجْدٍ. وكرُمَّانٍ، وشَدَّادٍ: السَّهْمُ لا نَصْلَ له ولا ريشَ، كالكُتَّابِ بالتاءِ. والكاثِبَةُ مِنَ الفَرَسِ: المِنْسَجُ، ج: أكْثابٌ.
والكاثِبُ: ع، أو جَبَلٌ. والكَثْباءُ: التُّرابُ. والتَّكْثيبُ: القِلَّةُ. و " كَثَبَكَ الصَّيْدُ فارْمِهِ " : أمْكَنَكَ مِنْ كاثِبَتِهِ. و " مارُمي بِكِثابٍ " ، أيْ: شَيْءٍ، سَهْمٍ وغَيْرِهِ. وكاثَبْتُهُم: دَنَوْتُ منهمْ.
تاج العروس:
ك ث ب
الكَثْبُ : الجَمْعُ من قُرْبٍ وفي حديث أَبي هُرَيْرَةَ : " كُنْتُ في الصُّفَّةِ فَبَعَثَ النّبيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّمَ بتَمْرِ عَجْوَةٍ فكُثِبَ بَيْنَنَا وقِيلَ : كُلُوهُ ولا تُوَزِّعُوهُ " أَيْ : تُركَ بينَ أَيْدينا مجموعاً . ومنه الحديثُ : " جئتُ عَليًّا وبَيْنَ يَدَيْهِ قَرَنْفُلٌ مكثُوبٌ " أَيْ : مَجْمُوع الكَثْبُ : الاجْتِمَاعُ يُقالُ : كَثبَ القَوْمُ إِذا اجتمَعُوا فهم كاثِبُونَ : مجتمِعونَ . الكَثْبُ : الصَّبُّ يُقال : كَثَبَ الشَّيْءَ كَثْباً : إِذا جَمَعَه من قُرْبٍ وصَبَّهُ قالَ الشّاعرُ :
على السَّيِّد الصَّعْب لَوْ أَنَّه ... يَقُومُ على ذِرْوَةِ الصّاقِبِ
لَأصْبَحَ رَتْماً دُقاقُ الحَصَى ... مَكَانَ النَّبِيِّ مِنَ الكاثِبِ الكاثِبُ : الجَامِعُ لِما نَدَر من الحَصَى والنَّبِيّ : ما نَبَا منه إِذا دُقَّ وسيأْتي الكلام عليه . الكَثْبُ : الدُّخُولُ يُقَال : كَثَبُوا لَكُمْ أََي : دَخَلُوا بينَكُم ْوفيكُمْ وهو من القُرْبِ يَكْثُبُ بالضَّمّ ويَكْثِبُ بالكسر في كُلِّ ما ذُكر
الكَثْبُ : وادٍ لِطَيِّىءٍ القبيلةِ المشهورة
الكَثَبُ بالتَّحْرِيكِ : القُرْبُ وهُوَ كَثَبَك : أَي قُرْبَكَ . قال سِيَبَويْه : لا يُستعْمَلُ إِلاّ ظَرْفاً . ويُقال : هو يَرْمِى مِنْ كَثَبٍ أَي : من قُرْب وتَمَكُّنٍ . أَنشدَ ابْنُ إِسحاقَ :
فهذانِ يَذُودانِ ... وذا مِنْ كَثَبٍ يَرْمِي
الكثب : ع بديار بني طيىء . وهو غير الكثب بفتح فسكون المتقدم ذكره وهكذا بالتحريك ضبطه صاحب المعجم والصاغاني . وكثب عليه : إذا قاربه وحمل وكر . كثب كنانته - بالكسر : الجعبة - : نكثها هكذا في النسخة والصواب : نكبها أي نثرها كما سيأتي . عن أبي حاتم : احتلبوا كثبا أي : من كل شاة شيئا قليلا . وقد كثب لبنها : إذا قل إما عند غزارة وإما عند قلة . والكثيب : هو التل المستطيل المحدودب من الرمل : وقيل : الكثيب من الرمل : القطعة تنقاد محدودبة . وقيل : هو ما اجتمع واحدودب ج أكثبة وكثب بضمتين في الثاني وكثبان كعثمان وفي التنزيل العزيز : " وكانت الجبال كثيبا مهيلا " . قال الفراء : الكثيب : الرمل والمهيل : الذي يحرك : أسفله فينهال عليك من أعلاه . وفي الحديث : " ثلاثة على كثب المسك " وفي رواية : على كثبان المسك . الكثيب : ع بساحل بحر اليمن فيه مسجد متبرك : به . وقريتان بالبحرين وفي التكملة : قرية بالبحرين . قلت : والكثيب أيضا جبل نجدى وقيل : ماء للضباب في قبلة طخفة قرب ضرية . والكثيب الأحمر : حيث دفن سيدنا موسى الكليم عليه وعلى نبينا أتم الصلاة والتسليم . والكثبة بالضم : القليل من الماء واللبن أو هي مثل الجرعة تبقى في الإناء . وقيل : قدر حلبة أو ملء القدح من اللبن وهذا قول أبي زيد ومنه قول العرب في بعض ما يقع على ألسنة البهائم قالت الضائنة : أولد رخالا وأجر جفالا وأحلب كثبا ثقالا ولم تر مثلي مالا . أو ملء القدح منهما أي : الماء واللبن : في حديث ماعز بن مالك : أن النبي صلى الله عليه وسلم أمر برجمه ثم قال : " يعمد أحدكم إلى المرأة المغيبة فيخدعها بالكثبة لا أوتى بأحد منهم فعل ذلك إلا جعلته نكالا " . قال أبو عبيد : قال شعبة : سألت سماكا عن الكثبة فقال القليل من اللبن قال أبو عبيد : وهو كذلك : في غير اللبن . كثبة : ع نقله الصاغاني . الكثبة الطائفة من طعام أو تمر أو تراب أو غيره ذلك : بعد أن يكون قليلا . قيل : الكثبة : كل مجتمع من طعام أو غيره بعد أن يكون قليلا ومنه سمي الكثيب من الرمل لأنه انصب في مكان فاجتمع فيه . والجمع الكثب قال الراجز :
" برح بالعينين خطاب الكثب يقول : إني خاطب وقد كذب وإنما يخطب عسا من حلب يعني الرجل يجيء بعلة الخطبة وإنما يريد القرى . قال ابن الأعرابي : يقال للرجل إذا جاء يطلب القرى بعلة الخطبة : إنه ليخطب كثبة ؛ وأنشد الأزهري لذي الرمة :
ميلاء من معدن الصيران قاصية ... أبعارهن على أهدافها كثب
الكثبة : المطمئنة المنخفضة من الأرض بين الجبال . وأكثبه الرجل : سقاه كثبة من لبن . أكثب فلان إلى القوم : إذا دنا منه عن النضر بن شميل . وفي حديث بدر : " إن أكثبتم القوم فانبلوهم " . وفي رواية : إذا أكثبوكم فارموهم بالنبل من كثب . وأكثب إذا قارب . والهمزة في " أكثبكم " لتعدية كثب فلذلك : عداها إلى ضميرهم . وفي حديث عائشة تصف أباها رضي الله عنهما . " وظن رجال أن قد أكثبت أطماعهم " أي : قربت كأكثب له : دنا منه وأمكنه . أكثب منه . الكثاب كغراب : الكثير ونعم كتاب : أي كثير . وهو لغة في الموحدة وقد تقدم . الكثاب : ع بنجد نقله الصاغاني . الكثاب كرمان وشداد الأول ضبظ الصاغاني : السهم عامة وعن الأصمعي : الكثاب : سهم لا نصل له ولا ريش يلعب به الصبيان ؛ وأنشد في صفة الحية :
كأن قرصا من طحين معتلث ... هامته في مثل كثاب العبث
ترجف لحياه بموت مستحث ... تلمظ الشيخ إذا الشيخ غرث كالكتاب بالتاء المثناة الفوقية . وقد تقدم الإيماء إلى أن الفوقية لغة مرجوجة في المثلثة ولا تنافي بين كلامي المؤلف كما زعمه شيخنا . والكاثبة من الفرس : المنسج . وقيل : هو ما ارتفع من المنسج . وقيل : هو مقدم المنسج حيث تقع عليه يد الفارس . ج أي الجمع : الكواثب . وقيل : هي من أصل العنق إلى ما بين الكتفين قال النابغة :
لهن عليهم عادة قد عرفنها ... إذا عرض الخطي فوق الكواثب وقد قيل : إن جمعه أكثاب قال ابن سيده : ولا أدري كيف ذلك . وفي الحديث : " يضعون رماحهم على كواثب خيلهم " وهي من الفرس مجتمع كتفيه قدام السرج . والكاثب : ع أو جبل ؛ قال أوس بن حجر يرثي فضالة بن كلدة الأسدي :
على السيد الصعب لو أنه ... يقوم على ذروة الصاقب
لأصبح رتما دقاق الحصى ... مكان النبي من الكاثب
النَّبِيّ : مَوْضِعٌ وقيل : هو ما نَبا فارتَفَعَ قال ابْنُ بَرّيّ : النَّبِيُّ رَمْلٌ معروفٌ ويقال : هو جمعُ نابٍ كغازٍ وغَزِيّ . يقول : لو علا فَضَالةُ هذا على الصّاقِب وهو جَبَلٌ معروف في بلاد بني عامرٍ لأَصْبَح مدقوقاً مكسوراً يُعَظِّمُ بذلك : أَمْرَ فَضالَة وقيل : إِنّ قوله يَقومُ بمعنى يُقَاوِمُهُ كذا في لسان العرب . والكَثْباءُ مَمْدودٌ : من أَسماءِ التُّرَابِ . والتَّكثِيبُ : القِلَّة يُقَالُ : كَثَّبَ لَبَنُ النّاقِة إِذا قَلَّ نقله الصّاغانيُّ . في المَثَلِ : كَثَبَكَ : الصَّيْدُ هكذا في النُّسَخِ بغَيْرِ أَلف والصَّوابُ أَكْثَبَكَ : الصَّيْدُ والرَّمْيُ وأَكْثَبَ لَكَ : فَارْمِهِِ . أَيْ : دنا منك وأَمْكَنَكَ : كما في غير ديوانٍ وإِنْ كان كَثَبَ وأَكْثَبَ بمعنىً كما تقدَّم مِنْ كاثِبَتِهِ أَي : من مَنْسِجِه هكذا في النُّسَخ . في المَثَل : مَا رُمِىَ بِكِثابٍ . المضبوطُ في نسختنا بالكسر على وزْنِ كِتَابٍ ونَصُّ المَثَلِ : ما رماه بكُثَّابٍ أَيْ : شَيءٍ : سَهْمٍ وغيرِه . وفي لسان العرب : أَي سهْم . وقيل : هو الصَّغِيرُ من السِّهام ها هُنا . وكاثَبْتُهُمْ مُكَاثَبَةً : دَنَوْتُ مِنْهُمْ . فالمُفَاعلَُ ليست على بابها . وممَّا يستدركُ : عليه : قال اللَّيْثُ : كَثَبْتُ التُّرَابَ فانْكَثَب : إِذا نَثَرْتَ بعضَهُ فوقَ بعض . وعن أَبي زيدٍ : كَثَبْتُ الطَّعَامَ أَكْثُبُهُ كَثْباً ونَثَرْتَهُ نَثْراً وهُمَا واحدٌ . وكُلّ ما انْصَبَّ في شَيءٍ واجتمعَ فقد انْكَثَبَ فيه . وفي المَثَلِ : " إِنّهُ لَيَخْطُبُ كُثْبَةً " . وقد تقدَّمَ شَرْحُه . وجاءَ يَكْثُبُه : أَي يَتْلُوهُ . وكُثّابَةُ البَكْر والفَصِيلِ كرُمَّانةٍ : المَكانُ الَّذي كان فيه الفَصِيلُ ببلادِ ثَمُودَ نقله الصّاغانيُّ

##### Türkçe

كثب
**كَثَبَ** - **يَكْثُبُ** - **كَثَب** - **كَثِيْب**
**كَثَبَ** - **يَكْثُبُ** + bir varlık + bir şeyi (**الرمل** veya benzeri): onu toplar ve onu birbirinin üstüne yığar: onu toplar ve onu birbirinin üstüne yığar; ta ki yerin üstünde yükselip herkesin gördüğü büyük, yüksek bir yığın oluşturuncaya kadar (tepe veya küçük dağ gibi).

**كَثَب**: “**كَثَبَ** - **يَكْثُبُ**” fiilinin isim-fiilidir: ve o, ondan “mef‘ûl” manasında da böyledir: yerin üstünde üst üste binmiş, birikmiş, yüksek olan ve açıklığından dolayı bütün insanların gördüğü.

**كَثِيْب**: “**فعيل**” vezni üzerinedir: “**كَثَبَ** - **يَكْثُبُ**”tan mef‘ûl manasında mübalağa ism-i fâildir: bütün insanların gördüğü, yüksek, birikmiş ve üst üste binmiş olan.

Ve lafız, “bir şeyleri birbirinin üstüne kütle veya yığın yahut topak şeklinde toplamak; ve onu bir varlığı veya bir çukuru örtmek ve doldurmak için kullanmak” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَكَمَ** - **يَرْكُمُ**، **كَبْكَبَ** - **يُكَبْكِبُ**، **طَمَّ** - **يَطُمُّ** (**طَمَّ** - **يَطِمُّ**)، **كَثَبَ** - **يَكْثُبُ**، **رَدَمَ** - **يَرْدِمُ**، **دَمَّ** - **يَدُمُّ** (**دَمْدَمَ** - **يُدَمْدِمُ**)

**كَثيب**
	﴿يوم ترجف الأرض والجبال وكانت الجبال كثيبا مهيلا(14)﴾ المزمل

مختار الصحاح
● [كثب] ك ث ب: **الكَثيبُ**: birikmiş kumdan olan.

معجم الفرائد القرآنية:
ك ث ب
“**كَثِيباً**” şu yüce sözü içinde: “**يَـوْمَ تَرْجُفُ الأرْضُ وَالْجِبَـالُ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيـباً مَهِيـلاً**” (14) المزمل .
**الكَثْب**: toplama; ve **كثب** bir şeyi: onu topladı; ve **الكثيب**: kumdan birikmiş olan şeydir.

الراغب
كثب
- Yüce Allah dedi: }**وكانت الجبال كثيبا مهيلا**{ [المزمل/14] yani: üst üste birikmiş kum; onun çoğulu: **أكثبة**، **وكثب**، **وكثبان**; ve **الكثيبة**: sütten az miktar, ve parça, hurmadan; toplanmış olmasından dolayı böyle adlandırıldı; ve **كثب**: toplandığı zaman; ve **الكاثب**: toplayan; ve **التكثيب**: av, kendisinden mümkün olduğu zaman; ve Araplar der ki: **أكثبك الصيد فارمه** (bak: المجمل 3/779، وأساس البلاغة (**كثب**) ) ve o, **الكثب**dendir; yani: yakınlık.

ملخص اللسان:
1.     **الكَثَبُ**, harekeli olarak: yakınlıktır. Ve o, **كَثَبَك** yani senin yakınlığın; ve denilir: o, **كَثَبٍ**den atar; yani yakınlıktan ve sağlamca imkân bulmuş olarak.
2.     **كَثَبَ** kavim, toplandıkları zaman; artık onlar **كاثِـبُون**dur.
3.     Ve **كَثَبُوا** size: aranıza ve içinize girdiler; ve o, yakınlıktandır.
4.     Ve **كَثَبَ** bir şeyi, **يَكْثِـبُه** ve **يَكْثُبه** **كَثْباً**: onu yakınlıktan topladı.
5.     Ve kumdan **الكَثِـيب**: parça; kamburumsu olarak uzayıp gider. Ve denildi: o, toplanıp kamburlaşan şeydir; çoğulu: **أَكْثِـبةٌ** ve **كُثُبٌ** ve **كُثْبانٌ**; bundan türemiştir; ve onlar kum tepeleridir; **الكَثيبُ**: kumdur. Ve **الـمَهِـيلُ**: altını hareket ettirdiğin zaman, üstünden üzerine dökülen.
6.     **انْكَثَبَ** kum: toplandı.
7.     Ve her ne bir şeye akıp dökülür ve toplanırsa, muhakkak onun içinde **انْكَثَب** olmuştur.

لسان العرب
● - كثب: **الكَثَبُ**, harekeli olarak: yakınlıktır. Ve o, **كَثَبَك** yani senin yakınlığın; Sîbeveyh dedi: ancak zarf olarak kullanılır. Ve denilir: o, **كَثَبٍ**den ve **كَثَمٍ**den atar; yani yakınlıktan ve sağlamca imkân bulmuş olarak; Ebû İshâk şu beyti okudu:
فهذانِ يَذُودانِ، *  وذا، مِنْ كَثَبٍ، يَرْمِي
Ve **أَكْثَبَك** av ve atış; ve **أَكْثَبَ** sana: sana yaklaştı ve sana imkân verdi; artık onu at. Ve **أَكْثَبُوا** size: size yaklaştılar. en-Nadr: **أَكْثَبَ** falan kimse kavme; yani onlara yaklaştı; ve **أَكْثَبَ** dağa; yani ona yaklaştı. Ve **كاثَبْتُ** kavmi; yani onlara yaklaştım. Ve Bedir hadîsinde: “**إِنْ أَكْثَبَكُمُ القومُ فانْبِلوهم**”; ve bir rivayette: “**إِذا كَثَبُوكم فارْمُوهُمْ بالنَّبْل من كَثَب**”. Ve **أَكْثَبَ**: yaklaştığı zaman; ve **أَكْثَبكم**daki hemze, **كَثَبَ**’yi geçişli kılmak içindir; bu yüzden onu onların zamirine geçişli kıldı. Ve Âişe hadîsinde, babasını vasfederken, Allah onlardan razı olsun: “**وظَنَّ رجالٌ أَنْ قد أَكْثَبَتْ أَطْماعُهم**” yani: yaklaştı. Ve denilir: **كَثَبَ** kavim, toplandıkları zaman; artık onlar **كاثِـبُون**dur. Ve **كَثَبُوا** size: aranıza ve içinize girdiler; ve o, yakınlıktandır. Ve **كَثَبَ** bir şeyi, **يَكْثِـبُه** ve **يَكْثُبه** **كَثْباً**: onu yakınlıktan topladı ve onu döktü; şair dedi ki:
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقُ الـحَصَى، *  مكانَ النبـيِّ من الكاثِبِ
Dedi ki: **النبـيِّ** ile, çakıl ezildiği zaman ondan sıçrayıp ayrılan şeyi kasteder; böylece o saçılır. Ve **الكاثِبُ**: ondan saçılanı toplayandır; ve denilir: ikisi iki yerdir; ve bu tercümenin esnasında da gelecektir. Ebû Hureyre hadîsinde: “Ben **الصُّفَّة**de idim; derken Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, **تَمْرِ عَجْوةٍ** ile gönderdi; sonra o, aramızda **فكُثِبَ** edildi”; ve denildi: “Onu yiyin ve onu paylaştırmayın”; yani ellerimizin arasında toplanmış olarak bırakıldı. Ve ondan hadîs: “Ali’ye geldim, aleyhi’s-selâm; ve onun önünde **قَرَنْفَلٌ مَكْثُوبٌ** vardı”; yani toplanmış. Ve **انْكَثَبَ** kum: toplandı. Ve kumdan **الكَثِـيب**: parça; kamburumsu olarak uzayıp gider. Ve denildi: o, toplanıp kamburlaşan şeydir; çoğulu: **أَكْثِـبةٌ** ve **كُثُبٌ** ve **كُثْبانٌ**; bundan türemiştir; ve onlar kum tepeleridir. Ve aziz tenzilde: “**وكانتِ الجبالُ كَثيباً مَهِـيلاً**”. el-Ferrâ dedi: **الكَثيبُ**: kumdur. Ve **الـمَهِـيلُ**: altını hareket ettirdiğin zaman, üstünden üzerine dökülen. el-Leys: **كَثَبْتُ** toprağı, sonra o **فانْكَثَب**; bazılarını bazılarının üstüne serptiğin zaman. Ebû Zeyd: **كَثَبْتُ** yemeği, onu **أَكْثُبه** **كَثْباً**; ve onu **نَثَرْتُه** **نَثْراً**; ikisi birdir. Ve her ne bir şeye akıp dökülür ve toplanırsa, muhakkak onun içinde **انْكَثَب** olmuştur. Ve sudan ve sütten **الكُثْبة**: ondan az olan; ve denildi: o, kapta kalan yudum gibidir; ve denildi: bir sağım miktarı kadardır. Ebû Zeyd dedi: sütten kadehin dolusu; ve ondan Arapların sözü, hayvanların dillerine koydukları bazı şeylerde: koyun dedi ki: “**أُوَلَّدُ رُخالاً، وأُجَزُّ جُفَالاً، وأُحْلَبُ كُثَباً ثِقالاً، ولم تَرَ مِثْلي مالاً**.” Çoğulu **الكُثَبُ**dur; râciz dedi ki:
بَرَّحَ بالعَيْنَيْنِ خطَّابُ الكُثَبْ،
يقولُ: إِني خاطِبٌ وقد كَذَبْ،
وإِنما يَخْطُبُ عُسّاً منْ حَلَبْ
\<ص:703>
Yani: adam, evlenme talebi bahanesiyle gelir; hâlbuki o, ikramı ister. İbnü’l-A‘râbî dedi: ikramı istemek için, evlenme talebi bahanesiyle gelen adama denilir: “**إِنه لَيَخْطُبُ كُثْبةً**”; el-Ezherî, Zü’r-Rumme’den şu beyti rivayet etti:
مَيْلاءَ، من مَعْدِنِ الصِّيرانِ، قاصِـيَةً، *  أَبْعارُهُنَّ على أَهْدافِها كُثَبُ
Ve **أَكْثَبَ** adamı: ona sütten bir **كُثْبة** içirdi. Ve yiyecekten yahut hurmadan yahut topraktan yahut bunun benzerinden her bir taife, az olduktan sonra, o bir **كُثْبة**dir. Ve denildi: yiyecekten veya başkasından her bir toplanmış şey, az olduktan sonra, o bir **كُثْبة**dir. Ve ondan, kumdan **الكَثِـيب** adlandırıldı; çünkü o, bir yerde akıp döküldü de orada toplandı. Ve hadîste: “Üç kişi **كُثُبِ الـمِسْكِ** üzerindedir”; ve bir rivayette “**كُثْبانِ الـمِسْك** üzerinde”; ikisi, **كَثِـيبٍ**in çoğuludur. Ve **الكَثِـيبُ**: uzunca, kamburumsu kumdur. Ve hurmaya veya buğdaya ve benzerine, yerlerde dökülmüş olduğu zaman denilir; artık ondan her bir döküntü: bir **كُثْبة**dir. Ve Mâiz b. Mâlik hadîsinde: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, zina itiraf ettiği zaman onun recmedilmesini emrettiği:

Sonra dedi: Sizden biriniz, **المرأَة الـمُغِـيبَة**’ye yöneliyor da onu **الكُثْبَة** ile aldatıyor; bunu yapanlardan birine rastlarsam, mutlaka onu ibret verici bir ceza kılarım. **أَبو عبيد** dedi ki: **شُعْبة** dedi: **سِماك**’a **الكُثْبة** hakkında sordum; dedi ki: sütten az olan. **أَبو عبيد** dedi: Süt dışında da böyledir.

**أَبو حاتم**: **احْتَلَبوا كُثَباً**; yani her koyundan az bir şey. Ve onun sütü **كَثَبَ** olur; yani azalır: ya bolluk zamanında, ya da otun azlığı zamanında. Ve **الكُثْبة**: yemekten, yahut sütten, yahut bundan başka şeyden topladığın her az şeydir. Ve **الكَثْباءُ**, medli: topraktır.

Ve **نَعَمٌ كُثابٌ**: çok. Ve **الكُثَّابُ**: ok, genel olarak; ve onu **بكُثَّابٍ** ile vurmadı; yani bir ok ile; denildi ki: burada o, okların küçüğüdür. **الأَصمعي**: **الكُثَّابُ** ucu (temreni) olmayan, tüyü olmayan bir oktur; çocuklar onunla oynar. **الراجز** yılanın vasfında dedi:

كأَنَّ قُرْصاً من طَحِـينٍ مُعْتَلِثْ، *
هامَتُه في مِثْلِ كُثَّابِ العَبِثْ

Ve **وجاءَ يَكْثُبه**; yani onu izler. Ve attan **الكاثِـبةُ**: **الـمَنْسِجُ**’dir; ve denildi ki: **الـمَنْسِج**’den yükselen şeydir; ve denildi ki: **الـمَنْسِج**’in önüdür; binicinin elinin üzerine düştüğü yer; çoğulu **الكواثِبُ**’dir; ve denildi ki: boynun kökünden iki kürek kemiği arasına kadar olan yerdir. **النابغة** dedi:

لَـهُنَّ عليهم عادةٌ قد عَرَفْنَها، *
إِذا عُرِضَ الخَطِّـيُّ فَوْقَ الكَواثِبِ

Ve onun cem‘inde **أَكْثابٌ** denilmiştir. **ابن سيده** dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve hadiste: mızraklarını atlarının **كَواثِبِ**’i üzerine koyarlar; o, attan, eyerin ön tarafında iki kürek kemiğinin birleştiği yerdir.

Ve **الكاثِبُ**: bir yerdir; ve denildi ki: bir dağdır. **أَوْسُ بنُ حَجَر**, **فَضالةَ بنَ كِلْدَة الأَسَدِيَّ** için mersiye söylerken dedi:

على السَّيِّدِ الصَّعْبِ، لو أَنه *
يَقُوم على ذِرْوَةِ الصَّاقِبِ

لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقُ الـحَصى، *
مَكانَ النبـيّ من الكاثِبِ

**النبـيُّ**: bir yerdir; ve denildi ki: o, kabarıp yükselen şeydir. **ابن بري** dedi: **النبـيُّ** bilinen bir kumdur; ve denilir ki: o, **نابٍ**’ın cem‘idir; **غازٍ** ve **غَزِيٍّ** gibi. Ve onun sözü: **لأَصْبَحَ**; önceki beyitteki **لو**’nun cevabıdır; der ki: **فَضالةُ** bunu **الصاقِبِ** üzerine yükseltseydi—ki o, **بني عامر** diyarında bilinen bir dağdır—mutlaka dövülmüş, kırılmış olurdu; bununla **فَضالةَ**’nın işini büyütür. Ve denildi ki: **يقوم** sözü, **يُقاومُه** manasındadır.

مقاييس اللغة:
(**كثب**) **الكاف** ve **الثاء** ve **الباء**, tek bir sahih asıldır; toplanmaya ve yakınlığa delalet eder. Bundan **الكُثْبة**; o, sütten ve hurmadan parçadır. Dediler ki: toplanmasından dolayı bununla adlandırıldı. Ve ondan **كثيب** kumdur. Ve **الكاثب**: toplayandır. Ve attan **الكاثِبةُ**: atın **مِنْسَج**’inden yükselen şeydir; çoğulu **كواثب**. **النابغة** dedi:
* إذا عَرَضُوا الخطِّيِّ فوقَ الكواثِبِ *
Ve av **أكْثَبَ** etti; yani kendisinden mümkün kıldı; bu, **الكَثَب**’dendir ve o, yakınlıktır. Şu sözüne gelince:
لأصبَحَ رَتْماً دُقَاقَ الحَصَى *** مَكَانَ النَّبيِّ من الكاثبِ
denilir ki: o, bilinen bir dağdır. **ابن دريدٍ** ve başkaları dedi ki: **الكُثَّاب**: kendisiyle atılan küçük bir oktur. Ve şu beyti şahit getirdiler:
رمَتْ من كَثَبٍ قَلبي *** ولم تَرمِ بكُثَّابِ
Bu sahih olursa, belki kısalığından ve iki ucu arasındaki mesafenin yakınlığından dolayı adlandırılmıştır.

القاموس المحيط:
**الكَثْبُ**: toplama, toplanma, dökme ve girme; **يَكْثُبُ** ve **يَكْثِبُ**; ve **طَيّئ**’e ait bir vadidir; ve harekeli olarak yakınlıktır; ve **طَيّئ** diyarlarında bir yer adıdır. Ve **كَثَبَ عليهِ**: üzerine yüklendi ve tekrar hücum etti; ve **كِنانَتَهُ**: onu yana eğdi; ve onun sütü azaldı. Ve **الكَثيبُ**: kumdan tepe; çoğulu **أكْثِبَةٌ** ve **كُثُبٌ** ve **كُثْبانٌ**; ve Yemen denizinin sahilinde bir yer adıdır; ve Bahreyn’de iki köydür. Ve **الكُثْبَةُ** (ötre ile): sudan ve sütten az olan; yahut kapta kalan yudum gibi; yahut ikisinden bir kadehin dolusu; ve bir yer adıdır; ve yemekten, topraktan ve başkasından bir taife; ve her toplanmış şey; ve dağlar arasındaki yerin alçak olanı. Ve **أكْثَبَهُ**: ona bir **كُثْبَة** içirdi; ve ona yaklaştı; **أَكْثَبَ له** ve **منه** gibi. Ve **كَغُرابٍ**: çok olan; ve Necd’de bir yer adıdır. Ve **كرُمَّانٍ** ve **شَدَّادٍ** vezninde: ucu ve tüyü olmayan ok; **بالتاءِ** ile **الكُتَّابِ** gibi. Ve attan **الكاثِبَةُ**: **المِنْسَجُ**; çoğulu: **أكْثابٌ**. Ve **الكاثِبُ**: bir yer adı; yahut bir dağ. Ve **الكَثْباءُ**: toprak. Ve **التَّكْثيبُ**: azlık. Ve “ **كَثَبَكَ الصَّيْدُ فارْمِهِ** ”: seni onun **كاثِبَتِهِ**’nden mümkün kıldı. Ve “ **مارُمي بِكِثابٍ** ”: yani bir şeyle; okla ve başkasıyla. Ve **كاثَبْتُهُم**: onlara yaklaştım.

تاج العروس:
ك ث ب
**الكَثْبُ**: yakınlıktan toplama. **أَبي هُرَيْرَةَ** hadîsinde: “ **كُنْتُ في الصُّفَّةِ فَبَعَثَ النّبيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّمَ بتَمْرِ عَجْوَةٍ فكُثِبَ بَيْنَنَا وقِيلَ : كُلُوهُ ولا تُوَزِّعُوهُ** ”; yani ellerimizin arasında toplu olarak bırakıldı. Ve ondan hadîs: “ **جئتُ عَليًّا وبَيْنَ يَدَيْهِ قَرَنْفُلٌ مكثُوبٌ** ”; yani toplanmış. **الكَثْبُ**: toplanmadır; denilir: kavim **كَثبَ** etti; yani toplandılar; onlar **كاثِبُونَ**’dur: toplanmışlar. **الكَثْبُ**: dökmedir; denilir: bir şeyi **كَثَبَ** etti, **كَثْباً**; yani onu yakınlıktan topladı ve döktü. Şair dedi:

على السَّيِّد الصَّعْب لَوْ أَنَّه ... يَقُومُ على ذِرْوَةِ الصّاقِبِ
لَأصْبَحَ رَتْماً دُقاقُ الحَصَى ... مَكَانَ النَّبِيِّ مِنَ الكاثِبِ

**الكاثِبُ**: çakıldan saçılanı toplayandır; ve **النَّبِيّ**: ondan kabarıp çıkan şeydir; eğer dövülürse; ve onun hakkında söz ileride gelecektir. **الكَثْبُ**: girmedir; denilir: “ **كَثَبُوا لَكُمْ** ”; yani aranıza ve içinize girdiler; bu, yakınlıktandır; zikredilenlerin hepsinde **يَكْثُبُ** (ötre ile) ve **يَكْثِبُ** (kesre ile). **الكَثْبُ**: meşhur kabile **طَيِّىء**’e ait bir vadidir. **الكَثَبُ** (hareke ile): yakınlıktır; o, **كَثَبَك**’tır; yani senin yakınlığın. **سِيَبَويْه** dedi: ancak zarf olarak kullanılır. Ve denilir: “ **هو يَرْمِى مِنْ كَثَبٍ** ”; yani yakınlıktan ve sağlamca yerleşmiş olarak. **ابْنُ إِسحاقَ** şu beyti şahit getirdi:

فهذانِ يَذُودانِ ... وذا مِنْ كَثَبٍ يَرْمِي

**الكثب**: **بني طيىء** diyarlarında bir yer adıdır. O, daha önce zikri geçen fetha sonra sükûn ile olan **الكثب**’den başkadır; ve böylece harekeli olarak **المعجم** sahibi ve **الصاغاني** ضبط etti. Ve **كثب عليه**: ona yaklaştığı, yüklendiği ve tekrar hücum ettiği zaman. Ve **كثب كنانته** (kesre ile: **الجعبة**): onu bozdu; nüshada böyle; doğrusu: **نكبها**; yani onu saçtı; ileride geleceği üzere. **أبي حاتم**’tan: “ **احتلبوا كثبا** ”; yani her koyundan az bir şey. Ve onun sütü **كثب** etti; yani azaldı: ya bolluk zamanında, ya da azlık zamanında. Ve **الكثيب**: kumdan uzun, sınırlı, tümsek tepedir; ve denildi ki: kumdan **الكثيب**: sınırlı tümsek olarak uzayıp giden parçadır; ve denildi ki: toplanıp tümsek olan şeydir; çoğulu **أكثبة** ve ikincide iki ötre ile **كثب** ve **كثبان**; **عثمان** gibi. Ve aziz tenzilde: “ **وكانت الجبال كثيبا مهيلا** ”. **الفراء** dedi: **الكثيب**: kumdur; ve **المهيل**: altı hareket ettirilen, böylece üstünden üzerine dökülen şeydir. Ve hadîste: “ **ثلاثة على كثب المسك** ”; ve bir rivayette: “ **على كثبان المسك** ”.

**الكثيب**: Yemen denizinin sahilinde bir yer; onda bereket umulan bir mescid vardır. Ve Bahreyn’de iki köy; ve **التكملة**’de: Bahreyn’de bir köy. Dedim: **الكثيب** ayrıca Necdî bir dağdır; ve “**طخفة**”nın kıblesinde, **ضرية** yakınında, **الضباب** için bir su olduğu da söylenmiştir. Ve **الكثيب الأحمر**: efendimiz **موسى الكليم**’in—ona ve nebimize en tam salât ve teslim olsun—defnedildiği yer.

Ve **الكثبة** (ötre ile): su ve sütün azı; yahut o, kapta kalan yudum gibidir. Ve “bir sağım miktarı” yahut “sütten kadehin dolusu” denilmiştir; bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. Ve ondan, Arapların hayvanların dillerine düşen bazı şeylerdeki sözü: koyun dedi ki: “Kuzular doğururum, sürüler sürerim, ağır **كثب** sağarım; ve benim gibi mal görmedin.”

Veya ikisinden—yani su ve sütten—kadehin dolusu: **ماعز بن مالك** hadîsinde: Peygamber صلى الله عليه وسلم onun recmedilmesini emretti, sonra dedi ki: “Sizden biri, kocası uzakta olan kadına yönelir de onu **بالكثبة** ile aldatır; onlardan birinin bunu yaptığını bana getirirlerse mutlaka onu ibret kılarım.” Ebû Ubeyd dedi: Şu‘be dedi ki: **سماك**’a **الكثبة** hakkında sordum; “sütün azı” dedi. Ebû Ubeyd dedi: O böyledir; süt dışında da.

**كثبة**: bir yer adı; bunu **الصاغاني** nakletti.

**الكثبة**: yiyecekten yahut hurmadan yahut topraktan yahut bunun dışındakilerden bir taife; az olmak şartıyla. Denildi: **الكثبة**: yiyecekten yahut başkasından her toplanmış şey; az olmak şartıyla. Ondan dolayı kumdan **الكثيب** adlandırıldı; çünkü bir yerde akıp indi de orada toplandı. Çoğulu **الكثب**’dur. **الراجز** dedi ki:
" برح بالعينين خطاب الكثب

Der ki: “Ben talibim” hâlbuki yalan söylemiştir; o ancak sağım için talip olur; yani adam, taliplik bahanesiyle gelir, hâlbuki istediği ikramdır. **ابن الأعرابي** dedi: Adam, taliplik bahanesiyle ikram istemeye geldiğinde ona şöyle denir: “O, **كثبة** talip oluyor.” Ve **الأزهري** **ذي الرمة**’den rivayet etti:
ميلاء من معدن الصيران قاصية ... أبعارهن على أهدافها كثب

**الكثبة**: dağlar arasındaki yerden, düz ve alçak olan. Ve **أكثبه الرجل**: ona sütten bir **كثبة** içirdi. **أكثب** falan, kavme: **النضر بن شميل**’den; onlara yaklaştığı zaman. Ve Bedir hadîsinde: “Eğer **أكثبتم** kavme (yaklaşırsanız) onları oklarla yoklayın.” Bir rivayette: “Eğer onlar size **أكثبوكم** (yaklaşırlarsa) onları yakın yerden okla atın.” Ve **أكثب**: yaklaştı. Ve “**أكثبكم**”daki hemze, **كثب**’i geçişli kılmak içindir; bu yüzden onu onların zamirine geçirdi. Ve **عائشة** hadîsinde, babasını رضي الله عنهما vasfederken: “Ve birtakım adamlar, onların tamahlarının **أكثبت** olduğunu sandı” yani yaklaştı; “ona **أكثب** etti” gibi: ona yaklaştı ve ona imkân verdi. **أكثب منه**.

**الكثاب** ( **غراب** vezninde): çok olan. Ve “**نعم كتاب**”: yani çok. Ve o, **الموحدة**’da bir dildir; daha önce geçti.

**الكثاب**: Necd’de bir yer; bunu **الصاغاني** nakletti.

**الكثاب** ( **رمان** ve **شداد** gibi): **الصاغاني**’nin ضبطı: ok, genel olarak. Ve **الأصمعي**’den: **الكثاب**: ucu ve tüyü olmayan bir ok; çocuklar onunla oynar. Ve yılanın sıfatında şu beyit okundu:
كأن قرصا من طحين معتلث ... هامته في مثل كثاب العبث
ترجف لحياه بموت مستحث ... تلمظ الشيخ إذا الشيخ غرث

**الكتاب** (üstten iki noktalı **التاء** ile) gibi. Daha önce, üstten iki noktalının üç noktalıda zayıf bir dil olduğuna işaret geçti; müellifin iki sözü arasında, şeyhimizin zannettiği gibi, bir çelişki yoktur.

Ve attan **الكاثبة**: **المنسج**. Denildi: o, **المنسج**’den yükselen kısımdır. Denildi: o, **المنسج**’in önüdür; süvarinin eli onun üzerine düşer. Çoğulu: **الكواثب**. Denildi: o, boynun kökünden iki kürek arasına kadardır. **النابغة** dedi ki:
لهن عليهم عادة قد عرفنها ... إذا عرض الخطي فوق الكواثب

Ve denildi: onun çoğulu **أكثاب**’dır. **ابن سيده** dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve hadîste: “Mızraklarını atlarının **كواثب**’i üzerine koyarlar.” O, attan, eyerin önünde, iki omzunun birleştiği yerdir.

Ve **الكاثب**: bir yer yahut bir dağ. **أوس بن حجر**, **فضالة بن كلدة الأسدي**’yi mersiye olarak dedi ki:
على السيد الصعب لو أنه ... يقوم على ذروة الصاقب
لأصبح رتما دقاق الحصى ... مكان النبي من الكاثب

**النَّبِيّ**: bir yerdir. Denildi: o, yükselip kabaran şeydir. **ابن بريّ** dedi: **النَّبِيّ** bilinen bir kumdur; ve denilir ki o, **نابٍ**’ın çoğuludur; **غازٍ** ve **غَزِيّ** gibi. Der ki: Eğer **فضالة** bunu, **الصاقب** üzerine—o, **بني عامر** diyarında bilinen bir dağdır—çıksaydı, kırılıp ufalanmış olurdu; bununla **فضالة**’nin işini büyütür. Denildi: onun “**يقوم**” sözü, “ona karşı koyar” mânasındadır; **لسان العرب**’da böyledir.

Ve **الكَثْباءُ** (medli): toprağın adlarındandır.

Ve **التَّكثِيبُ**: azlık; denilir ki: **كَثَّبَ لَبَنُ النّاقِة**: azaldığı zaman; bunu **الصّاغانيُّ** nakletti.

Meselde: **كَثَبَكَ**: av; nüshalarda böyledir, elifsiz. Doğrusu: **أَكْثَبَكَ**: av ve atış; ve **أَكْثَبَ لَكَ**: öyleyse onu at. Yani sana yaklaştı ve sana imkân verdi; başka bir divanda olduğu gibi. Her ne kadar **كَثَبَ** ve **أَكْثَبَ** bir mânada ise de, daha önce geçti.

**مِنْ كاثِبَتِهِ**: yani **من مَنْسِجِه**; nüshalarda böyledir.

Meselde: **مَا رُمِىَ بِكِثابٍ**. Bizim nüshamızda kesre ile, **كِتَابٍ** vezninde ضبط edilmiştir. Meselin metni: “**ما رماه بكُثَّابٍ**” yani bir şeyle: ok ve başkasıyla. **لسان العرب**’da: yani bir ok. Denildi: burada okların küçüğüdür.

Ve **كاثَبْتُهُمْ مُكَاثَبَةً**: onlara yaklaştım. O hâlde **المُفَاعلَة** babı kendi babı üzere değildir.

Ve istidrâk edilenlerdendir: **اللَّيْثُ** dedi: **كَثَبْتُ التُّرَابَ فانْكَثَب**: bir kısmını bir kısmının üstüne saçtığın zaman. Ve Ebû Zeyd’den: **كَثَبْتُ الطَّعَامَ أَكْثُبُهُ كَثْباً** ve onu saçtım, saçma olarak; ikisi birdir. Ve her ne bir şeyin içine akıp inmiş ve toplanmışsa, onun içinde **انْكَثَبَ** olmuştur.

Meselde: “**إِنّهُ لَيَخْطُبُ كُثْبَةً**.” Şerhi daha önce geçti.

Ve geldi, onu **يَكْثُبُه**: yani onu izler.

Ve **كُثّابَةُ البَكْر والفَصِيلِ** ( **رُمَّانةٍ** gibi): **ثَمُود** diyarında, **الفَصِيل**’in bulunduğu yer; bunu **الصّاغانيُّ** nakletti.
