# كثب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AB%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كثب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كثب

الكَثَبُ، بالتحريك: القُرْبُ. وهو كَثَبَك أَي قُرْبَكَ؛ قال سيبويه: لا يُستعمل إِلاَّ ظر فاً. ويقال: هو يَرْمِي من كَثَبٍ، ومِنْ كَثَمٍ أَي من قُرْبٍ وتَمَكُّنٍ؛ أَنشد أَبو إِسحق:
فهذانِ يَذُودانِ، *  وذا، مِنْ كَثَبٍ، يَرْمِي
وأَكْثَبَك الصيدُ والرَّمْيُ، وأَكْثَبَ لك: دنا منكَ وأَمْكَنَك، فارْمِه. وأَكْثَبُوا لكم: دَنَوْا منكم. النضر: أَكْثَبَ فلانٌ إِلى القوم أَي دنا منهم؛ وأَكْثَبَ إِلى الجَبل أَي دنا منه. وكاثَبْتُ القومَ أَي دَنَوْتُ منهم. وفي حديث بَدْرٍ: إِنْ أَكْثَبَكُمُ القومُ فانْبِلوهم؛ وفي رواية: إِذا كَثَبُوكم فارْمُوهُمْ بالنَّبْل من كَثَب.
وأَكْثَبَ إِذا قارَبَ، والهمزة في أَكْثَبكم لتعدية كَثَبَ، فلذلك عَدّاها إِلى ضميرهم. وفي حديث عائشة تصف أَباها، رضي اللّه عنهما: وظَنَّ رجالٌ أَنْ قد أَكْثَبَتْ أَطْماعُهم أَي قَرُبَتْ. ويقال: كَثَبَ القومُ إِذا اجتَمعوا، فهم كاثِـبُون. وكَثَبُوا لكم: دخَلوا بينكم وفيكم، وهو من القُرْب. وكَثَبَ الشيءَ يَكْثِـبُه ويَكْثُبه كَثْباً: جَمَعَه من قُرْبٍ وصَبَّه؛ قال الشاعر:
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقُ الـحَصَى، *  مكانَ النبـيِّ من الكاثِبِ قال: يريد بالنبـيِّ، ما نَبا من الـحَصَى إِذا دُقَّ فَنَدَر. والكاثِبُ: الجامِـعُ لما ندَر منه؛ ويقال: هما موضعان، وسيأْتي في أَثناءِ هذه الترجمة أَيضاً. وفي حديث أَبي هريرة: كنتُ في الصُّفَّةِ، فبَعَثَ النبـيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، بتَمْرِ عَجْوةٍ فكُثِبَ بيننا، وقيل: كُلُوه ولا تُوَزِّعُوه أَي تُرِكَ بين أَيدينا مَجْموعاً. ومنه الحديث: جئتُ عليّاً، عليه السلام، وبين يديه قَرَنْفَلٌ مَكْثُوبٌ أَي مجموع. وانْكَثَبَ الرمل: اجْتَمع. والكَثِـيبُ من الرمل: القِطْعةُ تَنْقادُ مُحْدَوْدِبةً. وقيل: هو ما اجتَمع واحْدَوْدَبَ، والجمع: أَكْثِـبةٌ وكُثُبٌ وكُثْبانٌ، مُشْتَقٌّ من ذلك، وهي تلالُ الرمل. وفي التنزيل العزيز: وكانتِ الجبالُ كَثيباً مَهِـيلاً. قال الفراء: الكَثيبُ الرَّمْل. والـمَهِـيلُ: الذي تُحَرِّكُ أَسْفَلَه، فيَنْهالُ عليك من أَعلاه.
الليث: كَثَبْتُ الترابَ فانْكَثَب إِذا نَثَرْتَ بعضَه فوقَ بعض. أَبو زيد: كَثَبْتُ الطعامَ أَكْثُبه كَثْباً، ونَثَرْتُه نَثْراً، وهما واحدٌ. وكلُّ ما انْصَبَّ في شيءٍ واجتمع، فقد انْكَثَب فيه. والكُثْبة من الماءِ واللَّبن: القَلِـيلُ منه؛ وقيل: هي مثل الجَرْعَةِ تَبْقَى في الإِناءِ؛ وقيل: قَدْرُ حَلْبة. وقال أَبو زيد: ملْءُ القَدَح من اللَّبن؛ ومنه قولُ العرب، في بعض ما تَضَعُه على أَلسنة البهائم، قالت الضَّائنةُ: أُوَلَّدُ رُخالاً، وأُجَزُّ جُفَالاً، وأُحْلَبُ كُثَباً ثِقالاً، ولم تَرَ مِثْلي مالاً. والجمع الكُثَبُ؛ قال الراجز:
بَرَّحَ بالعَيْنَيْنِ خطَّابُ الكُثَبْ،
يقولُ: إِني خاطِبٌ وقد كَذَبْ،
وإِنما يَخْطُبُ عُسّاً منْ حَلَبْ
يعني الرجلَ يَجيءُ بعِلَّةِ الخِطْبةِ، وإِنما يُريدُ القِرَى. قال ابن الأَعرابي: يقال للرَّجُل إِذا جاءَ يَطْلُبُ القِرَى، بعِلَّةِ الخِطْبة: إِنه لَيَخْطُبُ كُثْبةً؛ وأَنشد الأَزهري لذي الرمة: مَيْلاءَ، من مَعْدِنِ الصِّيرانِ، قاصِـيَةً، *  أَبْعارُهُنَّ على أَهْدافِها كُثَبُ وأَكْثَبَ الرجلَ: سقاه كُثْبةً من لَبَن. وكلُّ طائفةٍ من طعام أَو تمر أَو تراب أَو نحو ذلك، فهو كُثْبةٌ، بعد أَن يكون قليلاً. وقيل: كلُّ مُجْتَمِعٍ من طعامٍ، أَو غيره، بعد أَن يكون قليلاً، فهو كُثْبةٌ. ومنه سُمِّيَ الكَثِـيبُ من الرمل، لأَنه انْصَبَّ في مكانٍ فاجتمع فيه. وفي الحديث: ثلاثةٌ على كُثُبِ الـمِسْكِ، وفي رواية على كُثْبانِ الـمِسْك، هما جمع كَثِـيبٍ. والكَثِـيبُ: الرملُ الـمُسْتَطيلُ الـمُحْدَوْدِبُ. ويقال للتَّمْر، أَو للبُرِّ ونحوه إِذا كان مَصْبوباً في مواضع، فكُلُّ صُوبةٍ منها: كُثْبة. وفي حديثِ ماعزِ بن مالكٍ: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَمَر بِرَجْمِه حين اعْتَرَفَ بالزنى، ثم قال: يَعْمِدُ أَحَدُكم إِلى المرأَة الـمُغِـيبَة، فيَخْدَعُها بالكُثْبَة، لا أُوتى بأَحدٍ منهم فَعَلَ ذلك، إِلاَّ جعلْتُه نَكالاً. قال أَبو عبيد قال شُعْبةُ: سأَلتُ سِماكاً عن الكُثْبة، فقال: القليلُ من اللَّبن؛ قال أَبو عبيد: وهو كذلك في غير اللبن. أَبو حاتم: احْتَلَبوا كُثَباً أَي من كلِّ شاةٍ شيئاً قليلاً. وقد كَثَبَ لَبَنُها إِذا قَلَّ إِمَّا عند غزارةٍ، وإِما عند قِلَّةِ كَلإٍ. والكُثْبة: كلُّ قليل جَمَعْتَه من طعام،أَو لبن، أَو غير ذلك. والكَثْباءُ، ممدود: التُّرابُ. ونَعَمٌ كُثابٌ: كثير. والكُثَّابُ: السَّهْمُ (1)
(1 قوله «والكثاب السهم إلخ» ضبطه المجد كشداد ورمان.) عامَّةً، وما رماه بكُثَّابٍ أَي بسَهْمٍ؛ وقيل: هو الصغير من السِّهام ههنا. الأَصمعي: الكُثَّابُ سهم لا نَصْلَ له، ولا ريشَ، يَلْعَبُ به الصِّبيان؛ قال الراجز في صفة الحية: كأَنَّ قُرْصاً من طَحِـينٍ مُعْتَلِثْ، *  هامَتُه في مِثْلِ كُثَّابِ العَبِثْ وجاءَ يَكْثُبه أَي يَتْلُوه. والكاثِـبةُ من الفَرس: الـمَنْسِجُ؛ وقيل: هو ما ارْتَفَعَ من الـمَنْسِج؛ وقيل: هو مُقَدَّمُ الـمَنْسِج، حيث تَقَع عليه يَدُ الفارِس، والجمعُ الكواثِبُ؛ وقيل: هي من أَصل العُنُق إِلى ما بين الكَتِفَيْن؛ قال النابغة: لَـهُنَّ عليهم عادةٌ قد عَرَفْنَها، *  إِذا عُرِضَ الخَطِّـيُّ فَوْقَ الكَواثِبِ وقد قيل في جمعه: أَكْثابٌ؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف ذلك. وفي الحديث: يَضَعُونَ رِماحَهم على كَواثِبِ خيلهم، وهي من الفَرس، مُجْتَمع كَتِفَيْه قُدَّامَ السَّرْج. والكاثِبُ: موضعٌ، وقيل: جبل؛ قال أَوْسُ بنُ حَجَر يَرْثي فَضالةَ بنَ كِلْدَة الأَسَدِيَّ: على السَّيِّدِ الصَّعْبِ، لو أَنه *  يَقُوم على ذِرْوَةِ الصَّاقِبِ لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقُ الـحَصى، *  مَكانَ النبـيّ من الكاثِبِ النبـيُّ: موضع، وقيل: هو ما نَبا وارْتَفَع. قال ابن بري: النبـيُّ رَمْل معروف؛ ويقال: هو جمع
نابٍ، كغازٍ وغَزِيٍّ. وقوله: لأَصْبَحَ، هو جواب لو في البيت الذي قبله؛ يقول: لو عَلا فَضالةُ هذا على الصاقِبِ، وهو جبل معروف في بلاد بني عامر، لأَصْبَحَ مَدْقُوقاً مكسوراً، يُعَظِّم بذلك أَمْرَ فَضالةَ. وقيل: إِن قوله يقوم، بمعنى يُقاومُه.

### Türkçe

**الكَثَبُ**, harekeli olarak: **القُرْبُ** (yakınlık). Ve o, **كَثَبَك** yani **قُرْبَكَ** (senin yakınlığın)dır; dedi:
Sîbeveyh: O, ancak zarf olarak kullanılır. Ve denilir: O, **كَثَبٍ**’den ve **كَثَمٍ**’den atıyor; yani **قُرْبٍ** (yakınlık) ve **تَمَكُّنٍ** (yerleşiklik/sağlam duruş)tan; Ebû İshâk inşâd etti:
فهذانِ يَذُودانِ، *  وذا، مِنْ كَثَبٍ، يَرْمِي

Ve av ve atış seni **أَكْثَبَ** etti; ve sana **أَكْثَبَ** etti: sana yaklaştı ve seni mümkün kıldı; öyleyse onu at. Ve size **أَكْثَبُوا**: size yaklaştılar. Nadr: Falan, kavme doğru **أَكْثَبَ** etti; yani onlara yaklaştı; ve dağa doğru **أَكْثَبَ** etti; yani ona yaklaştı. Ve kavme **كاثَبْتُ**; yani onlara yaklaştım. Bedir hadîsinde: “Eğer kavim sizi **أَكْثَبَ** ederse, onları oklarla vurun”; bir rivayette: “Eğer sizi **كَثَبُوكم** ederse, onları **كَثَب**’den oklarla atın.”

Ve **أَكْثَبَ**: yaklaştı (yakın oldu). Ve **أَكْثَبكم**’daki hemze, **كَثَبَ**’yi geçişli kılmak içindir; bu yüzden onu onların zamirine geçişli kıldı. Âişe hadîsinde, babasını vasfederken, Allah ikisinden de razı olsun: “Ve birtakım adamlar, onların tamahlarının **أَكْثَبَتْ** olduğunu sandı”; yani yaklaştı.

Ve denilir: Kavim **كَثَبَ** ettiğinde toplandılar; onlar **كاثِـبُون**’dur. Ve size **كَثَبُوا**: aranıza ve içinize girdiler; bu, **القُرْب** (yakınlık)tan(dır). Ve bir şeyi **كَثَبَ** eder, onu **يَكْثِـبُه** ve **يَكْثُبه** **كَثْباً**: onu yakından topladı ve döktü; şair dedi:
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقُ الـحَصَى، *  مكانَ النبـيِّ من الكاثِبِ
Dedi: **النبـيِّ** ile, çakıl dövüldüğünde ondan sıçrayıp ayrılan şeyi kasteder; böylece dağılıp çıktı.

Ve **الكاثِبُ**: ondan dağılıp ayrılanı toplayan. Ve denilir: İkisi iki yerdir; ve bu tercümenin (madde başının) esnasında da gelecektir. Ebû Hureyre hadîsinde: “Ben **الصُّفَّةِ**’de idim; Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, **تَمْرِ عَجْوةٍ** ile gönderdi; sonra aramızda **فكُثِبَ** edildi”; ve denildi: “Onu yiyin ve onu paylaştırmayın”; yani ellerimizin arasında toplanmış olarak bırakıldı. Ve ondan hadîs: “Ali’ye, aleyhisselâm, geldim; ve onun önünde **قَرَنْفَلٌ مَكْثُوبٌ** vardı”; yani toplanmış. Ve kum **انْكَثَبَ** etti: toplandı.

Ve kumdan **الكَثِـيبُ**: parça; kamburumsu olarak uzanır. Ve denildi: O, toplanan ve kamburlaşandır; çoğulu: **أَكْثِـبةٌ** ve **كُثُبٌ** ve **كُثْبانٌ**; bundan türemiştir; ve onlar kum tepeleridir. Aziz tenzilde: “Ve dağlar, dökülen bir **كَثيباً** idi.” Ferrâ dedi: **الكَثيبُ** kumdur. Ve **الـمَهِـيلُ**: altını hareket ettirdiğinde, üstünden üzerine dökülendir.

Leys: Toprağı **كَثَبْتُ** ettim de **فانْكَثَب** oldu; yani onun bir kısmını bir kısmının üstüne serptiğimde. Ebû Zeyd: Yemeği **كَثَبْتُ** ederim, onu **أَكْثُبه** **كَثْباً**; ve onu **نَثْراً** serptim; ikisi birdir. Ve her ne bir şeye dökülür ve toplanırsa, onda **انْكَثَب** etmiştir. Ve sudan ve sütten **الكُثْبة**: ondan az olan. Ve denildi: O, kapta kalan **الجَرْعَةِ** gibidir. Ve denildi: bir sağım miktarı kadardır. Ebû Zeyd dedi: sütten kadehin dolusu; ve ondan, Arapların, hayvanların dillerine koydukları bazı sözlerdeki (şu) söz: koyun dedi ki: “Kuzular doğururum, yünleri yığın yığın kırkılırım, ağır **كُثَباً** sağılırım; ve benim gibi mal görmedin.” Çoğulu **الكُثَبُ**’dur; râciz dedi:
بَرَّحَ بالعَيْنَيْنِ خطَّابُ الكُثَبْ،
يقولُ: إِني خاطِبٌ وقد كَذَبْ،
وإِنما يَخْطُبُ عُسّاً منْ حَلَبْ
Yani: Adam, evlenme isteme bahanesiyle gelir; oysa o, ikramı ister. İbnü’l-A‘râbî dedi: Bir adam, evlenme isteme bahanesiyle ikram istemeye geldiğinde ona denilir: “O, mutlaka bir **كُثْبةً** istiyor.” Ezherî, Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd etti:
مَيْلاءَ، من مَعْدِنِ الصِّيرانِ، قاصِـيَةً، *  أَبْعارُهُنَّ على أَهْدافِها كُثَبُ

Ve adamı **أَكْثَبَ** etti: ona sütten bir **كُثْبةً** içirdi. Ve yiyecekten yahut hurmadan yahut topraktan yahut bunun benzerinden her bir taife, az olduktan sonra, bir **كُثْبةٌ**’dir. Ve denildi: yiyecekten yahut başkasından her bir toplanmış şey, az olduktan sonra, bir **كُثْبةٌ**’dir. Ve ondan, kumdan **الكَثِـيبُ** adlandırıldı; çünkü bir yerde dökülüp onda toplandı. Hadîste: “Üç kişi **كُثُبِ الـمِسْكِ** üzerindedir”; bir rivayette “**كُثْبانِ الـمِسْك** üzerindedir”; ikisi **كَثِـيبٍ**’in çoğuludur. Ve **الكَثِـيبُ**: uzamış, kamburumsu kumdur. Ve hurmaya yahut buğdaya ve benzerine, yerlerde dökülmüş olduğunda denilir; ondan her bir döküm: bir **كُثْبة**’dir. Mâiz b. Mâlik hadîsinde: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, zinayı itiraf ettiğinde onun recmedilmesini emretti; sonra dedi: “Sizden biriniz, kocası olmayan kadına yönelir de onu **بالكُثْبَة** ile aldatır; onlardan bunu yapan birini bana getirilmiş görmeyeyim; yoksa onu ibret verici ceza kılarım.” Ebû Ubeyd dedi; Şu‘be dedi: Simâk’a **الكُثْبة** hakkında sordum; dedi ki: sütten az olan. Ebû Ubeyd dedi: O, süt dışında da böyledir.

Ebû Hâtim: **كُثَباً** sağdılar; yani her koyundan az bir şey. Ve onun sütü **كَثَبَ** etti; yani azaldı; ya bolluk sırasında, ya da ot azlığı sırasında. Ve **الكُثْبة**: yiyecekten yahut sütten yahut başka şeyden topladığın her az şey. Ve **الكَثْباءُ**, medli: toprak.

Ve **نَعَمٌ كُثابٌ**: çok. Ve **الكُثَّابُ**: ok (1)
(1 “**والكثاب السهم** ilh.” sözü: Mecd onu **شداد** ve **رمان** gibi ضبط etti.) genel olarak; ve onu bir **كُثَّابٍ** ile atmadı; yani bir ok ile. Ve denildi: Burada o, oklardan küçük olandır. Asma‘î: **الكُثَّابُ**, ucu (temreni) olmayan ve tüyü olmayan bir oktur; çocuklar onunla oynar; râciz, yılanın vasfında dedi:
كأَنَّ قُرْصاً من طَحِـينٍ مُعْتَلِثْ، *  هامَتُه في مِثْلِ كُثَّابِ العَبِثْ
Ve geldi, onu **يَكْثُبه**; yani onu izler. Ve attan **الكاثِـبةُ**: **الـمَنْسِجُ**; ve denildi: **الـمَنْسِجُ**’den yükselen şeydir; ve denildi: **الـمَنْسِج**’in ön kısmıdır; süvarinin elinin üzerine düştüğü yer; çoğulu **الكواثِبُ**’dir. Ve denildi: boynun kökünden iki kürek kemiği arasına kadardır; Nâbiga dedi:
لَـهُنَّ عليهم عادةٌ قد عَرَفْنَها، *  إِذا عُرِضَ الخَطِّـيُّ فَوْقَ الكَواثِبِ
Ve onun çoğulunda **أَكْثابٌ** denilmiştir; İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Hadîste: “Mızraklarını atlarının **كَواثِبِ**’i üzerine koyarlar”; o, attandır: eyerin önünde, iki kürek kemiğinin birleştiği yer.

Ve **الكاثِبُ**: bir yerdir; ve denildi: bir dağdır. Evs b. Hacer, Esedî Kilde oğlu Fadâle’yi mersiye ederken dedi:
على السَّيِّدِ الصَّعْبِ، لو أَنه *  يَقُوم على ذِرْوَةِ الصَّاقِبِ
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقُ الـحَصى، *  مَكانَ النبـيّ من الكاثِبِ
**النبـيُّ**: bir yerdir; ve denildi: sıçrayıp yükselen şeydir. İbn Berrî dedi: **النبـيُّ** bilinen bir kumdur; ve denilir: o, **نابٍ**’ın çoğuludur; **غازٍ** ve **غَزِيٍّ** gibi. Ve “**لأَصْبَحَ**” sözü, bir önceki beyitteki “لو”nun cevabıdır; der ki: Fadâle, **الصاقِبِ**’in üzerine yükselseydi—ki o, Benî Âmir diyarında bilinen bir dağdır—kırılmış dövülmüş olurdu; bununla Fadâle’nin işini büyütür. Ve denildi: “**يقوم**” sözü, “ona karşı durur” manasındadır.
