# كثب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AB%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كثب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كثب

الكثب: الجمع من قرب، وفي حديث أبي هريرة:  كنت في الصفة، فبعث النبي صلى الله عليه وسلم، بتمر عجوة فكثب بيننا وقيل: كلوه، ولا توزعوه  أي: ترك بين أيدينا مجموعا. ومنه الحديث:  جئت عليا، وبين يديه قرنفل مكثوب  ، أي: مجموع الكثب: الاجتماع، يقال: كثب القوم، إذا اجتمعوا، فهم كاثبون: مجتمعون. الكثب: الصب، يقال: كثب الشيء كثبا: إذا جمعه من قرب، وصبه قال الشاعر:
  على السيد الصعب لو أنه                      يقوم على ذروة الصاقب
  لأصبح رتما دقاق الحصى                      مكان النبي من الكاثـب الكاثب: الجامع لما ندر من الحصى، والنبي: ما نبا منه إذا دق، وسيأتي الكلام عليه. الكثب: الدخول، يقال: كثبوا لكم أي: دخلوا بينكم وفيكم، وهو من القرب يكثب بالضم، ويكثب بالكسر، في كل ما ذكر.
 الكثب: واد لطيىء القبيلة المشهورة.
 الكثب، بالتحريك: القرب وهو كثبك: أي، قربك. قال سيبويه: لا يستعمل إلا ظرفا. ويقال: هو يرمى من كثب، أي،: من قرب، وتمكن. أنشد ابن إسحاق:
  فهـــذان يذودان                      وذا من كثب يرمي

  الكثب: ع بديار بني طيىء. وهو غير الكثب، بفتح فسكون، المتقدم ذكره وهكذا بالتحريك، ضبطه صاحب المعجم والصاغاني. وكثب عليه: إذا قاربه، وحمل وكر. كثب كنانته - بالكسر: الجعبة -: نكثها هكذا في النسخة والصواب: نكبها، أي نثرها، كما سيأتي. عن أبي حاتم: احتلبوا كثبا، أي: من كل شاة شيئا قليلا. وقد كثب لبنها: إذا قل، إما عند غزارة، وإما عند قلة. والكثيب: هو التل المستطيل المحدودب من الرمل: وقيل: الكثيب من الرمل: القطعة تنقاد محدودبة. وقيل: هو ما اجتمع واحدودب ج أكثبة، وكثب بضمتين في الثاني، وكثبان كعثمان، وفي التنزيل العزيز:  وكانت الجبال كثيبا مهيلا  . قال الفراء: الكثيب: الرمل، والمهيل: الذي يحرك: أسفله فينهال عليك من أعلاه.وفي الحديث:  ثلاثة على كثب المسك  ، وفي رواية: على كثبان المسك. الكثيب: ع بساحل بحر اليمن، فيه مسجد متبرك: به. وقريتان بالبحرين وفي التكملة: قرية بالبحرين. قلت: والكثيب أيضا جبل نجدى، وقيل: ماء للضباب في قبلة طخفة قرب ضرية. والكثيب الأحمر: حيث دفن سيدنا موسى الكليم، عليه وعلى نبينا أتم الصلاة والتسليم. والكثبة، بالضم: القليل من الماء واللبن، أو هي مثل الجرعة تبقى في الإناء. وقيل: قدر حلبة، أو ملء القدح من اللبن، وهذا قول أبي زيد، ومنه قول العرب في بعض ما يقع على ألسنة البهائم، قالت الضائنة: أولد رخالا، وأجر جفالا وأحلب كثبا ثقالا، ولم تر مثلي مالا. أو ملء القدح منهما أي: الماء واللبن: في حديث ماعز بن مالك: أن النبي صلى الله عليه وسلم أمر برجمه، ثم قال:  يعمد أحدكم إلى المرأة المغيبة فيخدعها بالكثبة، لا أوتى بأحد منهم فعل ذلك، إلا جعلته نكالا  . قال أبو عبيد: قال شعبة: سألت سماكا عن الكثبة فقال القليل من اللبن قال أبو عبيد: وهو كذلك: في غير اللبن. كثبة: ع، نقله الصاغاني. الكثبة الطائفة من طعام أو تمر، أو تراب، أو غيره، ذلك: بعد أن يكون قليلا. قيل: الكثبة: كل مجتمع من طعام أو غيره، بعد أن يكون قليلا، ومنه سمي الكثيب من الرمل، لأنه انصب في مكان، فاجتمع فيه. والجمع الكثب، قال الراجز:
  برح بالعينين خطاب الكثب يقول: إني خاطب، وقد كذب وإنما يخطب عسا من حلب يعني الرجل يجيء بعلة الخطبة، وإنما يريد القرى.قال ابن الأعرابي: يقال للرجل إذا جاء يطلب القرى بعلة الخطبة: إنه ليخطب كثبة؛ وأنشد الأزهري لذي الرمة:
  ميلاء من معدن الصيران قاصية                      أبعارهن على أهدافها كـثـب

  الكثبة: المطمئنة المنخفضة من الأرض بين الجبال. وأكثبه الرجل: سقاه كثبة من لبن. أكثب فلان إلى القوم: إذا دنا منه، عن النضر بن شميل. وفي حديث بدر:  إن أكثبتم القوم، فانبلوهم  . وفي رواية: إذا أكثبوكم فارموهم بالنبل من كثب. وأكثب إذا قارب. والهمزة في  أكثبكم  لتعدية كثب، فلذلك: عداها إلى ضميرهم. وفي حديث عائشة تصف أباها، رضي الله عنهما.  وظن رجال أن قد أكثبت أطماعهم  أي: قربت، كأكثب له: دنا منه وأمكنه. أكثب منه. الكثاب، كغراب: الكثير ونعم كتاب: أي كثير. وهو لغة في الموحدة، وقد تقدم. الكثاب : ع بنجد، نقله الصاغاني. الكثاب، كرمان وشداد، الأول ضبظ الصاغاني: السهم عامة وعن الأصمعي: الكثاب: سهم لا نصل له ولا ريش، يلعب به الصبيان؛ وأنشد في صفة الحية:
  كأن قرصا من طحين معتلث                      هامته في مثل كثاب العبث
  ترجف لحياه بموت مستحث                      تلمظ الشيخ إذا الشيخ غرث كالكتاب، بالتاء المثناة الفوقية. وقد تقدم الإيماء إلى أن الفوقية لغة مرجوجة في المثلثة، ولا تنافي بين كلامي المؤلف كما زعمه شيخنا. والكاثبة من الفرس: المنسج. وقيل: هو ما ارتفع من المنسج. وقيل: هو مقدم المنسج حيث تقع عليه يد الفارس. ج، أي الجمع: الكواثب. وقيل: هي من أصل العنق إلى ما بين الكتفين، قال النابغة:
  لهن عليهم عادة قد عرفـنـهـا                      إذا عرض الخطي فوق الكواثب وقد قيل: إن جمعه أكثاب، قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك. وفي الحديث:  يضعون رماحهم على كواثب خيلهم  وهي من الفرس مجتمع كتفيه قدام السرج. والكاثب: ع، أو جبل؛ قال أوس بن حجر يرثي فضالة بن كلدة الأسدي:
  على السيد الصعب لو أنه                      يقوم على ذروة الصاقب
  لأصبح رتما دقاق الحصى                      مكان النبي من الكاثـب

  النبي: موضع، وقيل: هو ما نبا فارتفع، قال ابن بري: النبي رمل معروف، ويقال: هو جمع ناب، كغاز وغزي. يقول: لو علا فضالة هذا على الصاقب، وهو جبل معروف في بلاد بني عامر، لأصبح مدقوقا مكسورا، يعظم بذلك: أمر فضالة وقيل: إن قوله يقوم بمعنى يقاومه، كذا في لسان العرب. والكثباء، ممدود: من أسماء التراب. والتكثيب: القلة، يقال: كثب لبن الناقة، إذا قل، نقله الصاغاني. في المثل: كثبك: الصيد، هكذا في النسخ بغير ألف، والصواب أكثبك: الصيد والرمي، وأكثب لك: فارمه. أي: دنا منك، وأمكنك: كما في غير ديوان، وإن كان كثب وأكثب بمعنى كما تقدم، من كاثبته أي: من منسجه، هكذا في النسخ. في المثل: ما رمى بكثاب. المضبوط في نسختنا بالكسر، على وزن كتاب ونص المثل: ما رماه بكثاب، أي: شيء: سهم، وغيره. وفي لسان العرب: أي سهم. وقيل: هو الصغير من السهام ها هنا. وكاثبتهم، مكاثبة: دنوت منهم. فالمفاعل ليست على بابها. ومما يستدرك: عليه: قال الليث: كثبت التراب، فانكثب: إذا نثرت بعضه فوق بعض. وعن أبي زيد: كثبت الطعام أكثبه كثبا، ونثرته نثرا، وهما واحد. وكل ما انصب في شيء واجتمع، فقد انكثب فيه. وفي المثل:  إنه ليخطب كثبة  . وقد تقدم شرحه. وجاء يكثبه: أي يتلوه. وكثابة البكر والفصيل، كرمانة: المكان الذي كان فيه الفصيل ببلاد ثمود، نقله الصاغاني.

### Türkçe

**الكثب**: yakın(da) olan **قرب**’dan topluluk; Ebû Hureyre hadîsinde: “Ben **الصفة**’de idim; Peygamber صلى الله عليه وسلم **تمر عجوة** ile gönderdi; onu aramızda **كثب** etti ve ‘Onu yiyin, onu dağıtmayın’ denildi”; yani: onu ellerimizin arasında toplanmış olarak bıraktı. Ondandır hadîs: “Ali’ye geldim; onun ellerinin önünde **قرنفل مكثوب** vardı”; yani: toplanmış. **الكثب**: toplanma; denir: **كثب القوم**; toplandıkları zaman; onlar **كاثبون**: toplanmışlar. **الكثب**: dökme; denir: **كثب الشيء كثبا**: onu yakından topladığı ve döktüğü zaman. Şair dedi ki:
          Zor efendi üzerine, eğer o
                      **الصاقب**’ın zirvesi üzerinde dursa
          Çakılın ince kırıntıları **رتما** olurdu
                      **النبي**’nin yeri, **الكاثـب الكاثب**’den.

**الكاثب**: çakıldan saçılanı toplayan; **النبي**: ondan sıçrayan şey, ince(leyince); onun hakkında söz gelecektir. **الكثب**: girme; denir: **كثبوا لكم** yani: aranıza ve içinize girdiler; o, yakınlıktandır; her zikredilende **يكثب** (ötre ile) ve **يكثب** (kesre ile).

**الكثب**: meşhur kabile **طيىء**’e ait bir vadi.

**الكثب** (harekeli): yakınlık; ve o senin **كثبك**’indir; yani: senin yakınlığın. Sîbeveyh dedi: ancak zarf olarak kullanılır. Ve denir: o, **كثب**’dan atar; yani: yakından ve (atışa) muktedir olarak. İbn İshâk inşâd etti:
          Şu ikisi (onu) savarlar
                      ve şu, **كثب**’dan atar

**الكثب**: Benî **طيىء** diyarlarında bir yer. Ve o, daha önce zikri geçen, fetha sonra sükûn ile olan **الكثب**’den başkadır; ve işte böyle harekeli olarak; onu **المعجم** sahibi ve Sâğânî ضبط etti. Ve **كثب عليه**: ona yaklaştığı, ve yüklendiği ve saldırdığı zaman. **كثب كنانته** –kesre ile: **الجعبة**–: onu **نكثها**; nüshada böyle; doğrusu: **نكبها**; yani onu saçtı; geleceği üzere. Ebû Hâtim’den: “**كثبا** sağdılar”; yani: her koyundan az bir şey. Ve onun sütü **كثب** etti: azaldığı zaman; ya bolluk sırasında, ya da azlık sırasında. Ve **الكثيب**: kumdan, uzun, sınırları belirli, tümsek tepedir; ve denildi: kumdan **الكثيب**: tümsek olarak uzayıp giden parçadır. Ve denildi: bir araya gelip tümsek olan şeydir; çoğulu **أكثبة**; ve ikincide iki ötre ile **كثب**; ve **كثبان** (عثمان gibi). Aziz tenzîlde: “Dağlar, akıp dağılan bir **كثيبا** oldu.” Ferrâ dedi: **الكثيب**: kumdur; **المهيل**: hareket ettirilen; altı hareket eder de üstünden üzerine dökülür. Ve hadîste: “Üç (kişi) **كثب المسك** üzerindedir”; bir rivayette: “**كثبان المسك** üzerindedir.” **الكثيب**: Yemen denizinin sahilinde bir yer; onda bereket umulan bir mescid vardır. Ve Bahreyn’de iki köy; ve **التكملة**’de: Bahreyn’de bir köy. Dedim: **الكثيب** ayrıca Necdî bir dağdır; ve denildi: **طخفة** kıblesinde, **ضرية** yakınında, **الضباب** için bir sudur. Ve **الكثيب الأحمر**: efendimiz Kelîm Mûsâ’nın defnedildiği yer; ona ve nebîmize en tam salât ve selâm olsun. Ve **الكثبة** (ötre ile): su ve sütün azı; yahut o, kapta kalan yudum gibidir. Ve denildi: bir sağım miktarı; yahut sütten kadehin dolusu; bu Ebû Zeyd’in sözüdür. Ondandır Arapların, hayvanların dillerine düşen bazı şeylerdeki sözü: koyun dedi: “Kuzular doğururum, sürüler sürerim ve ağır **كثبا** sağarım; ve benim gibi mal görmedi.” Yahut ikisinden, yani su ve sütten, kadehin dolusu: Mâiz b. Mâlik hadîsinde: Peygamber صلى الله عليه وسلم onun recmedilmesini emretti; sonra dedi: “Sizden biriniz, kocası olmayan kadına yönelir de onu **بالكثبة** ile aldatır; onlardan birinin bunu yaptığını bana getirirlerse, mutlaka onu ibret yaparım.” Ebû Ubeyd dedi: Şu‘be dedi: Semmâk’a **الكثبة** hakkında sordum; “sütün azı” dedi. Ebû Ubeyd dedi: o, böyledir; süt dışında da. **كثبة**: bir yer adı; Sâğânî nakletti. **الكثبة**: yemek yahut hurma yahut toprak yahut başkasından bir taife; bu, az olması şartıyla. Denildi: **الكثبة**: yemek yahut başkasından her toplanmış şey; az olması şartıyla; ve ondan kumdan **الكثيب** adlandırıldı; çünkü bir yerde döküldü de onda toplandı. Çoğulu **الكثب**; recez şairi dedi ki:
          Gözlerde **خطاب الكثب** (işi) belirginleşti

Şöyle der: “Ben talibim”; hâlbuki yalan söyledi; o ancak **عسا من حلب**’den talip olur; yani adam, taliplik bahanesiyle gelir; hâlbuki istediği ikramdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: denir: adam, taliplik bahanesiyle ikram istemeye geldiğinde: “O, bir **كثبة** talep ediyor.” Ezherî, Zü’r-Rumme’den inşâd etti:
          **الصيران** madeninden, uzak bir **ميلاء**
                      Onların tezekleri hedefleri üzerinde **كـثـب**’dir

**الكثبة**: dağlar arasında yerin düz, alçak, çukur kısmı. Ve adam onu **أكثبه** etti: ona sütten bir **كثبة** içirdi. **أكثب** falan, kavme: ona yaklaştığı zaman; Nadr b. Şümeyl’den. Bedir hadîsinde: “Eğer kavme **أكثبتم** ederseniz, onları oklarla yoklayın.” Bir rivayette: “Eğer size **أكثبوكم** ederlerse, onları **من كثب**’dan oklarla atın.” Ve **أكثب**: yaklaştı. Ve **أكثبكم**’daki hemze, **كثب**’i geçişli kılmak içindir; bu yüzden onu onların zamirine geçişli kıldı. Âişe hadîsinde, babasını vasfederken, Allah ikisinden de razı olsun: “Ve adamlar, onların tamahlarının **أكثبت** olduğunu sandı”; yani: yaklaştırdı; **أكثب له** gibi: ona yaklaştı ve onu mümkün kıldı. **أكثب منه**. **الكثاب** (غراب gibi): çok; ve “ne güzel **كتاب**”: yani çok. O, **الموحدة**’da bir dildir; ve daha önce geçti. **الكثاب**: Necd’de bir yer; Sâğânî nakletti. **الكثاب** (رمان ve شداد gibi): birincisi Sâğânî’nin ضبط’ı: ok, genel olarak. Asma‘î’den: **الكثاب**: ucu ve tüyü olmayan bir ok; çocuklar onunla oynar; yılanın sıfatında inşâd etti:
          Sanki yoğrulmuş undan bir yuvarlak
                      Onun başı, oyun **كثاب**’ı gibi
          Çeneleri, acele bir ölümle titrer
                      İhtiyar acıkınca (onu) yalar

**الكتاب** gibi; üstteki ikili **التاء** ile. Ve daha önce, üsttekinin, üç noktalı olana göre zayıf bir dil olduğuna işaret geçti; ve müellifin iki sözü arasında, şeyhimizin zannettiği gibi, çelişki yoktur. Ve attan **الكاثبة**: **المنسج**. Ve denildi: o, **المنسج**’den yükselen kısımdır. Ve denildi: o, **المنسج**’in önüdür; süvarinin eli onun üzerine düşer. Çoğulu, yani cem‘i: **الكواثب**. Ve denildi: o, boynun kökünden iki omuz arasına kadardır. Nâbiga dedi ki:
          Onların üzerinde, bildikleri bir âdet vardır
                      **الخطي** mızrağı **الكواثب** üstünde görününce

Ve denildi: onun çoğulu **أكثاب**’dır. İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve hadîste: “Mızraklarını atlarının **كواثب**’i üzerine koyarlar”; o, attan, eyerin önünde, iki omzunun birleştiği yerdir. Ve **الكاثب**: bir yer adı; yahut bir dağ; Evs b. Hacer, Esedî Fudâle b. Kelde’yi mersiye ederken dedi ki:
          Zor efendi üzerine, eğer o
                      **الصاقب**’ın zirvesi üzerinde dursa
          Çakılın ince kırıntıları **رتما** olurdu
                      **النبي**’nin yeri, **الكاثـب**’den

**النبي**: bir yer; ve denildi ki: o, kabarıp yükselen şeydir. İbn Berrî dedi: **النبي** bilinen bir kumdur; ve denilir ki: o, **ناب**’ın cem‘idir; **غاز** ve **غزي** gibi. Diyor ki: Eğer Fadâle’nin şu (şeyi) **الصاقب**’ın üzerine yükselseydi—ki o, Benî Âmir diyarında bilinen bir dağdır—sabahleyin dövülmüş, kırılmış olurdu; bununla (şunu) büyütür: Fadâle’nin işini. Ve denildi ki: Onun “**يقوم**” sözü, “ona karşı koyar” mânâsındadır; **لسان العرب**’da böyle(ce)dir.

Ve **الكثباء**—memdûd: toprağın adlarındandır.

Ve **التكثيب**: azlık; “devenin sütü azaldı” denir: **كثب لبن الناقة**; azaldığı zaman; bunu Sâgânî nakletti.

Meselde: **كثبك**: av; nüshalarda elifsiz böyle(ce)dir; doğrusu: **أكثبك**: av ve atış; ve “senin için **أكثب** etti”: onu at. Yani: sana yaklaştı ve sana mümkün kıldı; başka bir divanda olduğu gibi. Her ne kadar **كثب** ve **أكثب** mânâca—geçtiği üzere—aynı ise de; “onu **كاثبته**”den: yani onun dokumasından; nüshalarda böyle(ce)dir.

Meselde: **ما رمى بكثاب**. Bizim nüshamızda kesre ile ضبط edilmiştir; **كتاب** vezninde. Meselin metni: **ما رماه بكثاب**; yani: bir şey: ok; ve başkası. **لسان العرب**’da: yani bir ok. Ve denildi ki: burada o, okların küçüğüdür.

Ve “onlara yaklaştım”: **كاثبتهم**; **مكاثبة**: onlardan yaklaştım. O hâlde **المفاعل** بابı üzere değildir.

Ve istidrâk olunanlardandır: onun üzerine: Leys dedi: “Toprağı **كثبت** ettim, derken **انكثب** oldu”: bir kısmını bir kısmının üstüne serptiğin zaman. Ebû Zeyd’den: “Yemeği **كثبت** ederim; onu **أكثبه** ederim; **كثبا**; ve onu saçtım, saçma olarak; ikisi birdir.” Ve her ne bir şeyin içine akıp toplanırsa, muhakkak onun içinde **انكثب** olmuştur.

Meselde: “Şüphesiz o, **كثبة** (hakkında) hutbe verir.” Onun şerhi geçmişti.

Ve “onu izler” mânâsıyla: **يكثبه**: yani onu takip eder.

Ve **كثابة**: **البكر** ve **الفصيل**’in; **رمانة** gibi: Semûd diyarında **الفصيل**’in içinde bulunduğu yer; bunu Sâgânî nakletti.
