# كثر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AB%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كثر

الكثرة، ويكسر: نقيض القلة، وفي الصحاح: الكسر لغة رديئة، قال شيخنا: وهو الذي صرح به في الفصيح، وجزم شراحه بأن الأفصح هو الفتح. وحكى ابن علان في شرح الاقتراح أن الكثرة مثلثة الكاف، والفتح أشهر، ونقله غيره، وأنكر الضم جماعة، وصوب جماعة الكسر إذا كان مقرونا مع القلة للازدواج، كالكثر، بالضم، يقال: الحمد لله على القل والكثر والقل والكثر، وفي الحديث  نعم المال أربعون، والكثر ستون  ، الكثر بالضم: الكثير، كالقل في القليل.
 الكثر هو: معظم الشيء وأكثره. قال الليث: الكثرة: نماء العدد، يقال: كثر الشيء، ككرم، يكثر كثرة وكثارة، فهو كثر وكثير وكثار وكاثر وكيثر، كعدل وأمير وغراب وصاحب وصيقل الأخير نقله الصاغاني، وأنشد أبو تراب:
  هل العز إلا اللهى والثرا                      ء والعدد الكيثر الأعظم وكثره تكثيرا: جعله كثيرا، وأكثره كذلك. ورجل مكثر، كمحسن: ذو مال كثير، أو ذو كثر من المال، ومكثار ومكثير بكسرهما: كثير الكلام، يستوي فيه الرجل والمرأة. وأكثر الرجل: أتى بكثير. وأكثر النخل: أطلع، من الكثر محركة وهو طلع النخل، كما سيأتي. أكثر الرجل: كثر ماله، كأثرى. والكثار، كغراب: الكثير. الكثار، مثل كتاب: الجماعات. يقال: في الدار كثار من الناس وكثار. ولا يكون إلا من الحيوانات. وكاثروهم: فكثروهم: غالبوهم فغلبوهم بالكثرة، أو كانوا أكثر منهم، ومنه الحديث:  إنكم لمع خليقتين ما كانتا مع شيء إلا كثرتاه، أي غلبتاه بالكثرة وكانت أكثر منه، وكاثره الماء، واستكثره إياه، إذا أراد لنفسه منه كثيرا ليشرب منه وإن كان الماء قليلا. واستكثر من الشيء: رغب في الكثير منه، وأكثر منه أيضا. والكوثر، كجوهر: الكثير من كل شيء. والكوثر: الكثير الملتف من الغبار إذا سطع وكثر. هذلية، قال أمية يصف حمارا وعانته:
  بحامي الحقيق إذا ما احتدمن                      وحمحمن في كوثر كالجلال أراد في غبار كأنه جلال السفينة. جاء في بعض التفاسير أن المراد بالكوثر في الآية الإسلام والنبوة، وقيل: القرءآن، وقيل الشفاعة العظمى لأمته، وقيل: الخير الكثير الذي يعطيه الله أمته يوم القيامة. كوثر: بالطائف كان الحجاج معلما بها، هكذا نقله الصاغاني، وفي مختصر البلدان أنه: جبل بين المدينة والشام. الكوثر: الرجل الخير المعطاء، كثير العطاء والخير، كالكيثر، كصيقل: وهو السخي الجيد، قال الكميت:
  وأنت كثير يا ابن مروان طيب                      وكان أبوك ابن العقائل كوثرا

  قيل: الكوثر هو السيد الكثير الخير. الكوثر: النهر، عن كراع. في حديث مجاهد: أعطيت الكوثر وهو نهر في الجنة، وهو فوعل من الكثرة والواو زائدة، ومعناه الخير الكثير يتفجر منه جميع أنهارها وهو للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم خاصة، وبه فسرت الآية، وجاء في صفته أنه أشد بياضا من اللبن وأحلى من العسل، حافته قباب الدر المجوف. والكثر، بالفتح، عن ابن دريد، ويحرك: جمار النخل عامة، أنصارية، وهوشحمه الذي في وسط النخلة، وهو الجذب أيضا أو طلعها، ومنه الحديث:  لا قطع في ثمر ولا كثر  ومنه قولهم: أكثر النخل، إذا أطلع. وقد تقدم في كلام المصنف. كثير، كأمير، اسم، وكثير، بالتصغير مع التشديد: صاحب عزة، مشهور، وهو أبو صخر كثير بن عبد الرحمن الشاعر. قد سموا كثيرة، وهو اسم امرأة، وكثيرا، كزبير، ومكثرا، كمحدث، ومكثرا كمحسن، وكثرة، بالضم، فمن الأول: كثيرة مولاة عائشة، حدث عنها فضالة بن حصين، وكثيرة بنت جبير، عن أبيها، وعنها حميد الطويل، وأبو كثيرة اسمه رفيع، روى عن علي، وعنه عمر بن حدير، وكثيرة بنت أبي سفيان الخزاعية، لها صحبة، ذكرها ابن منده وأبو نعيم، وذكرها ابن ماكولا بموحدة. قلت:روى عنها مولاها أبو ورقة في فضل الأضحية. وأبو كثير مولى عبد الله بن جحش، كأمير، جعله بعضهم صحابيا، وهو وهم. وبالتصغير مع التشديد كثير بن عمرو الهلالي شاعر. وإبراهيم بن عبد الرحمن بن محمد بن عبد الله بن كثير بن الصلت الكثيري، بالفتح، روى عنه الز بير بن بكار، وولده محمد بن إبراهيم الكثيري، روى عنه الطحاوي. وجعفر بن الحسن الكثيري، شيخ للسمعاني، وأحمد ابن جواد بن قطن بن كثير، كزبير، سمع القعنبي، ذكره الماليني. وبالضم: كثيرة بنت مالك بن عبد الله بن محمد التيمي، حدثت. وكثرى، كسكرى: صنم كان لجديس وطسم، كسره نهشل بن الربيس بن عرعرة، ولحق بالنبي صلى الله تعالى عليه وسلم، فأسلم، وكتب له كتابا: قال عمرو ابن صخر بن أشنع:
  حلفت بكثرى حلفة غير برة                      لتستلبن أثواب قس بن عازب والكثيراء، عقير معروف، وهو رطوبة تخرج من أصل شجرة تكون بجبال بيروت ولبنان في ساحل الشام، وله منافع وخواص مذكورة في كتب الطب. والكثرى، كبشرى، من النبيذ: الاستكثارمنه، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: قولهم: أكثر الله فينا مثلك: أدخل، حكاه سيبويه. وفي حديث الإفك: ولها ضرائر كثرن فيها أي كثرن القول فيها والعنت لها. وفيه أيضا: وكان حسان ممن كثر عليها، وروي بالموحدة أيضا. وعدد كاثر: كثير، قال الأعشى:
  ولست بالأكثر منهم حصى                      وإنما العزة للـكـاثـر ورجل كثر يعنى به كثرة آبائه وضروب عليائه. وروى ابن شميل عن يونس: رجل كثير ورجال كثيرة، ونساء كثيرة. والتكاثر: المكاثرة. ورجل مكثور عليه، إذا كثر عليه من يطلب منه المعروف. وفي الصحاح: إذا نفد ما عنده وكثرت عليه الحقوق والمطالبات. والمكثور: المغلوب، وهو الذي تكاثر عليه الناس فقهروه. وتكوثر الغبار، إذا كثر، قال حسان بن نشبة:
  أبوا أن يبيحوا جارهم لعدوهـم                      وقد ثار نقع الموت حتى تكوثرا

  وكثرة محركة: واد في ديار الأزد. وكوثر بن حكيم، عم نافع. وآل باكثير، كأمير: قبيلة بحضرموت، فيهم محدثون، منهم الإمام المحدث المعمر عبد المعطي بن حسن بن عبد الله باكثير الحضرمي المتوفى بأحمد آباد، ولد سنة 905 وتوفي سنة 989 أجازه شيخ الإسلام زكريا، وعنه أخذ عبد القادر بن شيخ العيدروس بالإجازة. وعبد الله بن أحمد بن محمد بن عمر باكثير الشبامي، ممن أخذ عن البخاري.

### Türkçe

**الكثرة**, ve kesre ile de okunur: azlığın zıddı. Ve Sıhâh’ta: kesre (ile okunuş) kötü bir dildir. Şeyhimiz dedi: ve o, Fasîh’te bununla açıkça hükmetmiştir; şârihleri de en fasih olanın fetha olduğunu kesinleştirmişlerdir. İbn Allân, el-İktirâh şerhinde hikâye etti ki **الكثرة**’nin **الكاف**’ı üç vecihlidir; fetha daha meşhurdur; başkası da onu nakletmiştir. Bir cemaat dammeyi inkâr etti. Bir cemaat de, ikililik (izdivâc) için **القلة** ile birlikte bulunduğu zaman kesreyi doğru saydı; **الكثر** gibi, damme ile. Denir: “Hamd Allah’a, **القل** ve **الكثر** üzerine; **القل** ve **الكثر** üzerine.” Hadiste: “Evet, mal kırktır; **الكثر** altmıştır.” **الكثر** damme ile: çok olan; **القل**’ün az olanda olduğu gibi.

**الكثر** şudur: şeyin çoğu ve ekserisi. Leys dedi: **الكثرة**: sayının artmasıdır. Denir: **كثر** şey, **كرم** gibi; **يكثر** **كثرة** ve **كثارة** ile; o hâlde o **كثر** ve **كثير** ve **كثار** ve **كاثر** ve **كيثر**’dir; **عدل** ve **أمير** ve **غراب** ve **صاحب** ve **صيقل** gibi; sonuncusunu Sâğânî nakletti. Ebû Turâb inşâd etti:
  عز, ancak eğlence ve servet midir,                      ve en büyük **الكيثر** sayı; ve onun çoğu?
Ve onu **تكثيرا** ile çoğalttı: onu çok yaptı. Ve onu da öylece çoğalttı. Ve **مكثر** adam, **محسن** gibi: çok mal sahibi; yahut maldan **كثر** sahibi. Ve **مكثار** ve **مكثير**, ikisinin de kesresiyle: çok konuşan; onda erkek ve kadın eşittir. Ve adam **أكثر** etti: çok ile geldi. Ve hurmalık **أكثر** etti: tomurcuk verdi; harekeli **الكثر**’den, o hurmanın tomurcuğudur; ileride geleceği üzere. Adam **أكثر** etti: malı çoğaldı; **أثرى** gibi. Ve **الكثار**, **غراب** gibi: çok olan. **الكثار**, **كتاب** misali: cemaatler. Denir: “Evde insanlardan **كثار** vardır” ve “**كثار**.” Ve ancak hayvanlardan olur. Ve onlarla **كاثروهم**: böylece onları **كثروهم**: onlarla çoğunlukla galip geldiler; yahut onlardan daha çok oldular. Ondan hadîs: “Şüphesiz siz, iki yaratılış ile berabersiniz; onlar bir şeyle beraber olmadılar ki onu **كثرتاه** etmesinler”; yani onu çoklukla yendiler ve ondan daha çok oldular. Ve su onu **كاثره** etti; ve onu kendisine **استكثره** etti: kendisi için ondan çok istemek istediği zaman; içmek için, su az olsa bile. Ve şeyden **استكثر** etti: ondan çoğa rağbet etti; ve ondan **أكثر** etti de. Ve **الكوثر**, **جوهر** gibi: her şeyden çok olan. Ve **الكوثر**: parlayıp çoğaldığı zaman tozdan çok, birbirine dolanmış olan. Huzelîdir; Ümeyye, bir eşeği ve sürüsünü vasfederek dedi:
  Hakkın koruyucusunda, kızıştıkları vakit,                      ve bir **كوثر** içinde homurdanırlar, yelkenler gibi
Yani, geminin yelkenleri gibi olan bir toz içinde. Bazı tefsirlerde geldi ki âyette **الكوثر** ile murad İslâm ve nübüvvettir; ve denildi: Kur’ân’dır; ve denildi: ümmeti için büyük şefaat; ve denildi: Allah’ın kıyamet günü ümmetine vereceği çok hayırdır. **كوثر**: Tâif’te, Haccâc’ın orada bir alâmeti vardı; Sâğânî bunu böyle nakletti. Ve Muhtasarü’l-Büldân’da: o, Medine ile Şam arasında bir dağdır. **الكوثر**: hayırlı, verici adam; çok bağış ve hayır sahibi; **الكيثر** gibi, **صيقل** gibi; o, iyi cömerttir. Kümeyt dedi:
  Ve sen çoksun, ey Mervân’ın oğlu, hoş,                      ve baban, soylu kadınların oğlu, **كوثرا** idi

Denildi: **الكوثر**, hayrı çok olan efendidir. **الكوثر**: nehir; Kurâ‘dan. Mücâhid hadîsinde: “Bana **الكوثر** verildi; o cennette bir nehirdir.” Ve o, **الكثرة**’den **فوعل** veznindedir; **الواو** ziyadedir. Mânâsı: çok hayırdır; ondan onun bütün nehirleri fışkırır; ve o, Peygamber’e صلى الله تعالى عليه وسلم mahsustur; ve onunla âyet tefsir edilmiştir. Ve sıfatında geldi ki sütten daha beyaz, baldan daha tatlıdır; kenarı içi boş inci kubbeleridir. Ve **الكثر**, fetha ile, İbn Düreyd’den; ve harekelenir: genel olarak hurmanın **جمار**’ı; Ensârîdir; o, hurmanın ortasındaki iç yağıdır; ve o, **الجذب**’dir de; yahut onun tomurcuğudur. Ondan hadîs: “Meyvede de **كثر**’de de kesme yoktur.” Ondan onların sözü: “Hurmalık **أكثر** etti”, yani tomurcuk verdi. Musannifin sözünde geçti. **كثير**, **أمير** gibi: isimdir. Ve **كثير**, küçültme ile ve şeddeli: izzet sahibi, meşhur; o, şair Ebû Sahr **كثير** b. Abdurrahman’dır. **كثيرة** diye adlandırmışlardır; o bir kadının adıdır. Ve **كثيرا**, **زبير** gibi. Ve **مكثرا**, **محدث** gibi; ve **مكثرا**, **محسن** gibi. Ve **كثرة**, damme ile. Birinciden: **كثيرة** Âişe’nin mevlâsı; ondan Fudâle b. Husayn rivayet etti. Ve **كثيرة** bint Cübeyr; babasından; ondan da Humeyd et-Tavîl. Ve Ebû **كثيرة**’nin adı **رفيع**’dir; Ali’den rivayet etti; ondan da Ömer b. Hudeyr. Ve **كثيرة** bint Ebî Süfyân el-Huzâ‘iyye; onun sohbeti vardır; onu İbn Mende ve Ebû Nu‘aym zikretti; İbn Mâkûlâ onu tek noktalı ile zikretti. Dedim: onun mevlâsı Ebû Varka, kurbanın fazileti hakkında ondan rivayet etti. Ve Ebû **كثير**, Abdullah b. Cahş’ın mevlâsı; **أمير** gibi; bazıları onu sahâbî yaptı; o ise vehimdir. Ve küçültme ile ve şeddeli: şair **كثير** b. Amr el-Hilâlî. Ve İbrâhîm b. Abdurrahman b. Muhammed b. Abdullah b. **كثير** b. es-Salt el-**كثيري**, fetha ile; ondan ez-**زبير** b. Bekkâr rivayet etti. Ve onun oğlu Muhammed b. İbrâhîm el-**كثيري**; ondan Tahâvî rivayet etti. Ve Ca‘fer b. el-Hasen el-**كثيري**; Sem‘ânî’nin şeyhidir. Ve Ahmed b. Cevâd b. Katn b. **كثير**, **زبير** gibi; el-Ka‘nebî’yi işitti; onu Mâlînî zikretti. Ve damme ile: **كثيرة** bint Mâlik b. Abdullah b. Muhammed et-Teymî; rivayet etti. Ve **كثرى**, **سكرى** gibi: Cedîs ve Tasm’a ait bir put; onu Nehşel b. er-Rabîs b. Ar‘ara kırdı; ve Peygamber’e صلى الله تعالى عليه وسلم yetişti; böylece Müslüman oldu; ve ona bir yazı yazdı. Amr b. Sahr b. Eşna‘ dedi:
  **كثرى** ile yemin ettim, iyi olmayan bir yemin,                      mutlaka Kays b. Âzib’in elbiselerini soyacaksın
Ve **الكثيراء**: bilinen bir **عقير**; o, bir ağacın kökünden çıkan bir rutubettir; Beyrut ve Lübnan dağlarında, Şam sahilinde olur; onun menfaatleri ve özellikleri tıp kitaplarında zikredilmiştir. Ve **الكثرى**, **بشرى** gibi, nebîzden: ondan çok isteme; Sâğânî onu nakletti. Ve ona istidrâk olunanlardandır: onların sözü: “Allah bizde senin gibini **أكثر** etsin”: “dâhil etsin”; Sîbeveyh onu hikâye etti. Ve İfk hadîsinde: “Onun, onda **كثرن** eden ortakları vardı”; yani onda söz çoğalttılar ve ona eziyet ettiler. Ve onda da: “Hassân, onun üzerine **كثر** edenlerdendi”; ve tek noktalı ile de rivayet edildi. Ve **كاثر** sayı: çok. A‘şâ dedi:
  Onlardan çakılca daha çok değilim,                      ancak izzet **الـكـاثـر** içindir
Ve **كثر** adam: onunla babalarının çokluğu ve yüceliklerinin çeşitleri kastedilir. İbn Şümeyl, Yûnus’tan rivayet etti: **كثير** adam ve **كثيرة** adamlar; ve **كثيرة** kadınlar. Ve **التكاثر**: **المكاثرة**’dir. Ve üzerine **مكثور** olunan adam: kendisinden iyilik istenenler ona çok olduğu zaman. Ve Sıhâh’ta: yanında olan tükendiği ve haklar ile talepler ona çoğaldığı zaman. Ve **المكثور**: mağlup olandır; o, insanların üzerine **تكاثر** ettiği, böylece onu kahrettikleri kimsedir. Ve toz **تكوثر** etti: çoğaldığı zaman. Hassân b. Neşbe dedi:
  Komşularını düşmanlarına helâl kılmayı reddettiler,                      ölüm tozu kabardı da nihayet **تكوثرا** etti

Ve harekeli **كثرة**: Ezd diyarında bir vadidir. Ve **كوثر** b. Hakîm: Nâfi‘in amcası. Ve Âl **باكثير**, **أمير** gibi: Hadramut’ta bir kabile; içlerinde muhaddisler vardır. Onlardan: imam, muhaddis, uzun ömürlü Abdülmu‘tî b. Hasan b. Abdullah **باكثير** el-Hadramî; Ahmedâbâd’da vefat eden; 905 yılında doğdu ve 989 yılında vefat etti. Şeyhü’l-İslâm Zekeriyyâ ona icâzet verdi; ondan da Abdülkâdir b. Şeyh el-‘Aydarûs icâzetle aldı. Ve Abdullah b. Ahmed b. Muhammed b. Ömer **باكثير** eş-Şebâmî; Buhârî’den alanlardandır.
