# كثر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AB%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: كثر

ك ث ر
كثر ، كرث
استُعمل من وجوهه : كثر ، كرث .
كرث : قال الليث : يقال : ما كَرَثَني هذا الأمرُ أي ما بَلغ مني مَشقّةً ، والفعل المجاوزُ أن تقول : كَرثْته أكْرثهُ كَرْثاً وقد اكْتَرَثَ هُوَ اكْتراثاً . وهذا فعل لازمٌ ، والكْرَّاثُ : بقلةٌ .
( قلتُ ) : والكَرَاثُ بفتح الكاف وتخفيفُ الراءِ : بقلةٌ أخرَى ، الواحِدةً كَرَاثةٌ .
قال أبو ذَرَّة الهذلي :
إنَّ حبيبَ بنَ اليَمان قد نَشِبْ
في حصدٍ من الكَرَاثِ والكَنِبْ
إنْ يَنتَسِبْ يُنْسَبْ إلى عرقٍ وَرِبْ
أهْلِ خَزُوماتٍ وشَحَّاجٍ صخِبْ
وعازبٍ أَقْلَحَ فوهُ كالخَرِبْ
قال : الكَرَاثُ والكَنَبُ : شجرتَانِ . وأراد بالعازب مالاً عزبَ عن أَهْلهِ ، أَقْلَح : اصفرَّ أسنانُه من الهرمِ .
ويقال : بُسرٌ قَريثَاءُ وكَرِيثَاء لضربٍ منَ التمرِ معروفٍ .
( الأصمعيُّ ) : كَرَثَنِي الأمرُ وقَرَثنِي : إذا غمَّهُ وأَثقلَهُ .
كثر : قال الليث : الكَثْرَةُ نماءُ العدَدِ ، تقول : كَثُرَ الشيءُ يَكْثرُ كَثْرَةً فهو كَثِيرٌ .
وتقول : كَاثَرْنَاهُمْ فكَثرْنَاهُمْ ، وكُثْرُ الشَّيْء : أَكْثرُهُ ، وقُلُّهُ : أَقَلُّه .
وأنشدَ ابن السكيت :
فإنَّ الكُثْرَ أَعْيَانِي قديماً
ولم أُقْتِرْ لدُنْ أَنَّي غلامُ
ورجلٌ مُكْثرٌ : كثيرُ المالِ ، ورجلٌ مِكْثَارٌ وامرأةٌ مِكْثَارٌ إذا كَانَا كثِيرَيِ الكلامِ ، ورجلٌ مَكْثورٌ عليه إذا كَثُرَ من يطلبُ إليهِ المعروفَ .
وفي الحديثِ المرفوعِ : ( لاَ قَطْعَ فِي ثمرٍ ولاَ كَثرٍ ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عبيدةَ : الكَثرُ : جُمَّارُ النَّخْل في كلامِ الأنصارِ ، وهو الجَذَبُ أيضاً .
وقال الفراءُ في قول الله تعالى : ( ( ) التَّكَّاثُرُ حَتَّى زُرْتُمُ ) ( التكاثر : 1 ، 2 ) نَزَلتْ في حَيّيْنِ تفاخَرَا أَيُّهُمَا أَكْثرُ عدداً ، وهمَا بنُو عبدِ منافٍ ، وبنُو سهمٍ فكَثرَتْ بنُو عبدِ منافِ بني سهمٍ ، فقالتْ بنو سهمِ : إنَّ البغيَ أَهْلَكَنَا في الجاهلية فعادُّونا بالأحياء والأمواتِ فكَثَرَتهُمْ بنُو سهمٍ فأَنزَلَ اللَّهُ جلَّ وعزَّ : ( ( حتى ذكرتم الأمواتَ .
وقال غيرُ الفراءِ : أَلْهاكُم التّفاخرُ بِكَثْرَة العددَ والمالِ حتى زرتُم المقابرَ أيْ حتى مُتمْ . ومنه قولُ جريرَ في الأخطلِ حينَ ماتَ :
زارَ القُبورَ أَبو مالكٍ
فأَصبحَ أَلأَمَ زُوَّارِها
فجعلَ زيارةَ القَبْرِ بالموت .
وقول الله جلَّ وعزّ : ( ) ( الكوثر : 1 ) .
قال الفراء ، قال ابن عباس : الكوثر هو الخير الكثير .
( قلت ) : وقد روى ابن عمر وأنس بن مالك عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( الكَوْثرُ : نهرٌ في الجنةِ أَشدُّ بياضاً من اللبَن وأَحْلَى من العسلِ على حافتيْهِ قِبابُ الدُّرِّ المجوَّفِ ) والكوثرُ فوعلٌ من الكثرةِ ، ومعناهُ الخَيرُ الكثيرُ ، وجاءَ في التفسير أن الكوثرَ الإِسلامُ والنُّبُوّةُ ، وجميعُ ما جاءَ في تفسير الكوْثرِ قد أعطي النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) أعطيَ النبوَّةَ وإظهارَ الدين الذي بعثَ بهِ عَلَى كل دينٍ ، والنصرَ على أعدائهِ ،
والشفاعة لأمتِهِ وما لا يُحصىَ من الخيرِ وقد أعطيَ من الجنةِ على قدرِ فضله على أهلِ الجنةِ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : الكوْثرُ : الرجلُ الكثيرُ العطاءِ والخيرِ . وقال الكميت :
وأنتَ كثيرٌ يا ابن مروانَ طيبٌ
وكانَ أَبوك ابن العقائلِ كوْثرَا
والكوْثرُ : السيدُ ، قال لبيدٌ :
وعندَ الرِّداعِ بَيْتُ آخرَ كوْثَرُ
وقال أبو عبيدة : قال عبد الكريم أبو أمية قالت عجوزٌ : قدمَ فلانٌ بكوثرٍ كثيرٍ ، وهو فوعلٌ من الكثرةِ ، ويقال للغبار إذا سطعَ وكثرَ : كَوثرٌ . وقال الهذليُّ :
بحَامِي الحقيق إذا ما احْتدَمْنَ
حَمْحَمَ في كَوثرٍ كَالجِلالْ
أَرادَ في غبار كأنهُ جلالُ السفينةِ يصفُ حماراً وَعَانثهُ .
( أبو عبيد ) : شيءٌ كثيرٌ وكُثارٌ مثلُ طَويلٍ وطُوالٍ .
والكثر والكوثر : واحد .
وقال أبو تراب : يقال للْكثير كَيْثَرٌ وكَوثرٌ ، وأَنشد :
هلِ العزُّ إلا الُّلهى والثرَا
ءُ والعددُ الكيثَرُ الأعظم
( ابن شميل عن يونس ) : رجال كثيرٌ ونساءٌ كثير ورجالٌ كثيرةٌ ، ونساءٌ كثيرةٌ ، زعم ، وكثّرَتُ الشيءَ : جعلته كثيراً زَعم ، ورجل مُكثِرُ : كثيرُ المالِ .

### Türkçe

ك ث ر
**كثر**, **كرث**

Onun veçhelerinden kullanıldı: **كثر**, **كرث**.

**كرث**: Leys dedi: Denilir: **ما كَرَثَني هذا الأمرُ** yani benden bir meşakkate ulaşmadı; ve müteaddî fiil şudur ki: **كَرثْته أكْرثهُ كَرْثاً** dersin; ve o, **اكْتَرَثَ** olarak **اكْتراثاً** (yapar). Bu ise lâzım bir fiildir. Ve **الكْرَّاثُ**: bir bakladır.

( Dedim ): Ve **الكَرَاثُ** kâfın fethi ve râ’nın tahfîfi ile: başka bir bakladır; bir tanesi **كَرَاثةٌ**.

Ebû ذَرَّة el-Hüzelî dedi:
Şüphesiz حبيب بنَ اليَمان yapışıp kaldı
**الكَرَاثِ** ve **الكَنِبْ**’den bir biçimde
Neseb iddia ederse, nemli bir köke nisbet olunur
**خَزُوماتٍ** ve gürültülü **شَحَّاجٍ** ehline
Ve ehli’nden uzak kalmış bir mala; ağzı **كالخَرِبْ** gibi **أَقْلَحَ**

Dedi: **الكَرَاثُ** ve **الكَنَبُ**: iki ağaçtır. Ve **العازب** ile, ehli’nden uzak kalmış malı kastetti. **أَقْلَح**: ihtiyarlıktan dişleri sarardı.

Ve denilir: **بُسرٌ قَريثَاءُ** ve **كَرِيثَاء**; bilinen hurmanın bir türü için.

( el-Asma‘î ): **كَرَثَنِي الأمرُ** ve **قَرَثنِي**: onu gamlandırdığı ve ağırlaştırdığı zaman.

**كثر**: Leys dedi: **الكَثْرَةُ** sayının artmasıdır; dersin: **كَثُرَ الشيءُ يَكْثرُ كَثْرَةً**; o hâlde o **كَثِيرٌ**’dir.

Ve dersin: **كَاثَرْنَاهُمْ** da böylece **فكَثرْنَاهُمْ**. Ve **كُثْرُ الشَّيْء**: onun en çoğudur; ve **قُلُّهُ**: onun en azıdır.

İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
Şüphesiz **الكُثْرَ** eskiden beri beni yordu
Ve ben, ben bir oğlan olduğumdan beri kısmadım

Ve **رجلٌ مُكْثرٌ**: malı çok olan. Ve **رجلٌ مِكْثَارٌ** ve **امرأةٌ مِكْثَارٌ**: ikisi de sözü çok oldukları zaman. Ve **رجلٌ مَكْثورٌ عليه**: kendisinden ma‘rûfu isteyen çok olduğu zaman.

Ve merfû hadiste: ( **لاَ قَطْعَ فِي ثمرٍ ولاَ كَثرٍ** ).

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الكَثرُ**: Ensâr’ın sözünde hurma ağacının **جُمَّارُ النَّخْل**’idir; o, **الجَذَبُ** da olur.

Ve Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ( **التَّكَّاثُرُ حَتَّى زُرْتُمُ** ) (التكاثر: 1, 2): İki hayy hakkında indi; hangisi sayı bakımından daha çok diye övündüler; onlar **بنُو عبدِ منافٍ** ve **بنُو سهمٍ** idi; böylece **بنُو عبدِ منافِ** **بني سهمٍ**’i çoğalttı (üstün geldi). Bunun üzerine **بنو سهمِ** dedi ki: Şüphesiz zulüm bizi câhiliyede helâk etti; öyleyse bizi dirilerle ve ölülerle sayın; böylece **بنو سهمٍ** onları çoğalttı; bunun üzerine Allah azze ve celle indirdi: ( **حتى ذكرتم الأمواتَ** ).

Ferrâ’dan başkası dedi: Sizi sayı ve mal çokluğu ile övünme oyaladı; ta ki kabirleri ziyaret ettiniz; yani ta ki öldünüz. Ondandır: Cerîr’in, Ahtal öldüğü zaman onun hakkında sözü:
Kabirleri ziyaret etti Ebû Mâlik
Böylece onların ziyaretçilerinin en aşağısı oldu

Böylece kabir ziyaretini ölümle yaptı.

Ve Allah azze ve celle’nin sözü: ( **الكوثر** ) (الكوثر: 1).

Ferrâ dedi, İbn Abbâs dedi: **الكوثر** çok hayırdır.

( Dedim ): Ve İbn Ömer ve Enes b. Mâlik’ten, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edilmiştir ki o dedi: ( **الكَوْثرُ**: cennette bir nehirdir; sütten daha şiddetli beyaz, baldan daha tatlı; iki kıyısında oyuk inci kubbeleri vardır ). Ve **الكوثرُ** kesretten **فوعلٌ**’dür; manası çok hayırdır. Ve tefsirde geldi ki **الكوثر** İslâm ve nübüvvettir. Ve **الكوْثر**’ün tefsirinde gelenlerin hepsi Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) verilmiştir: nübüvvet verildi; onunla gönderildiği dinin her din üzerine izhârı; düşmanlarına karşı nusret; ümmetine şefaat; ve sayılmayacak hayırdan (olanlar); ve cennetten, cennet ehli üzerindeki faziletinin miktarınca verilmiştir.

( Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan ): **الكوْثرُ**: bağışı ve hayrı çok olan adam. Kümeyt dedi:
Ve sen çoksun, ey Mervân’ın oğlu, hoşsun
Ve baban, soyluların oğlu, **كوْثرًا** idi

Ve **الكوْثرُ**: efendidir. Lebîd dedi:
Ve **الرِّداعِ** yanında başka bir ev, **كوْثَرُ**

Ebû Ubeyde dedi: Abdülkerîm Ebû Ümeyye dedi: Bir kocakarı dedi: Falan, çok **كوثرٍ** ile geldi; o, kesretten **فوعلٌ**’dür. Ve toz için, yükselip çoğaldığı zaman: **كَوثرٌ** denilir. Hüzelî dedi:
Korunaklı sert zeminde, kızıştıkları zaman
Yelkenler gibi bir **كَوثرٍ** içinde anırdı

Bir toz içinde—sanki geminin yelkenleri gibi—kastetti; bir eşeği ve onun dişisini vasfeder.

( Ebû Ubeyd ): Çok olan bir şey ve **كُثارٌ**; **طَويلٍ** ve **طُوالٍ** gibi.

Ve **الكثر** ve **الكوثر**: birdir.

Ebû Turâb dedi: Çoğa **كَيْثَرٌ** ve **كَوثرٌ** denilir. Ve inşâd etti:
İzzet, ancak eğlence ve servet midir
Ve en büyük **العددُ الكيثَرُ**

( İbn Şümeyl, Yûnus’tan ): **رجال كثيرٌ** ve **نساءٌ كثير** ve **رجالٌ كثيرةٌ** ve **نساءٌ كثيرةٌ**; zannetti. Ve **كثّرَتُ الشيءَ**: onu çok yaptım; zannetti. Ve **رجل مُكثِرُ**: malı çok olan.
