# كحب — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AD%D8%A8/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AD%D8%A8/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AD%D8%A8.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: كحب

ح ك ب
حبك ، كحب ، كبح : ( مستعملات ) .
حبك : قال الليث : حَبَكْتُه بالسّيْف حَبْكا وهو ضَرْب في اللَّحْم دُونَ العَظْم .
ابن هانىء عن أبي زيد : يقال حَبَكْتُه بالسَّيْف حَبْكاً إذا ضَرَبْتَه به .
الليث : إنَّه لمَحْبوكُ المَتْن والعَجُز إذا كان فيه اسْتِوَاء مع ارتِفَاع ، وأنشد :
على كُل مَحْبوك السَّرَاةِ كأَنَّه
عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقَبٍ وتَعَلَّتِ
وقال غيره : فرسٌ مَحْبوكُ الكَفَلِ أي مُدْمَجُه . قال لبيد :
مُشْرِفُ الحارِكِ مَحْبوكُ الكَفَل
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( لَوَاقِعٌ وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الْحُبُكِ ) ( الذّاريَات : 7 ) . قال : الحُبُك : تَكسُّر كلِّ شيء كالرَّمْلة إذا مَرَّت عليْهَا الرِّيحُ الساكنةُ والماء القَائم ، والدِّرْع من الحَدِيد لها حُبُك أيضاً . قال : والشَّعْرَةُ الْجَعدة تكسُّرها حُبُك ، وَوَاحِدُ الحُبُك حِباك وَحَبِيكَةٌ . وروى الثورِيُّ عن عطَاء عن سَعيد بن جُبَيْر عن ابن عباس في قوله : ( لَوَاقِعٌ وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الْحُبُكِ ) ( الذّاريَات : 7 ) : ذات الخَلْق الحسن . قال أبو إسحاق : وأهل اللّغة يقولون : ذات الطرائق الحسنة .
قال : والمَحْبوك : ما أُجيد عَمَلُه . وقال شَمِر : دابّة مَحْبوكَة إذا كانت مُدْمَجَة الخَلْق .
وقال الليث : الحِبَاكُ : ربَاطُ الحظيرة بقصبات تُعَرَّضُ ثم تُشَدّ . تقول : حَبَكْتُ الحَظِيرَةَ كما تُحْبَك عُرُوش الكرْم بالحِبَالِ .
قال : وحَبِيكُ البَيْضِ للرأس : طرائق حَدِيده ، وأنشد :
والضارِبُون حَبِيكَ البَيْضِ إذْ لَحِقُوا
لا يَنْكُصُون إذا ما استُلحِمُوا وحَموا
وكذلك طَرائِقُ الرَّمْلِ مِمَّا تَحْبكه الرِّيَاحُ إذا جَرَت عليه .
ورُوِي عن عائِشَة أنَّها كانت تَحْتَبِك تحت دِرْعها في الصَّلاة . قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : الاحتباك : الاحتِباءُ لم يُعرف إلا هذا . قال أبو عُبَيد : وليس للاحْتِبَاء
ههنا معنى ، ولكن الاحْتِباك شَدُّ الإزار وإحكامه ، أرَادَ أنها كانت لا تُصلّي إلاّ مُؤْتَزِرَة .
قال : وكلُّ شيء أَحْكَمْتَه وأَحْسَنْتَ عَمَلَه فقد احْتَبَكْتَه . قال : ويقال : للدَّابَّة إذا كان شديد الْخلْق مَحْبُوك .
قلت : الذي روَاهُ أبو عُبيد عن الأصمعي في الاحْتِباك أنه الاحْتِباءُ غَلَطٌ والصواب الاحْتِياك باليَاءِ . يقال : احْتَاكَ يَحْتَاكَ احْتِياكاً وتَحَوَّكَ بِثَوْبِهِ إذا احْتَبَى به ، هكذا رواه ابن السكيت وغيره عن الأصمعي بالياء .
قلت : الذي يسبِقُ إلى وهمي أن أبا عبيد كتب هذا الحرف عن الأصمعي بالياء ، فزلّ في النقط وتَوهَّمَه باء ، والعالم وإن كان غاية في الضبط والإتقان فإنه لا يكاد يخلو من زلة ، والله الموفق للصواب .
وقال شمر : الحُبْكَةُ . الحُجْزَةُ ومنها أُخِذَ الاحْتِبَاكُ بالباء وهو شَدُّ الإزار .
وحكى عن ابن المبارك : أنه قال : جعلت سِوَاكي في حُبْكَتِي . أي في حُجْزَتي . وقال غيره : التَّحْبِيكُ : التوثيق وقد حَبَّكْتُ العقدة أي وثَّقْتُها .
وقال الليث : يقال : ما طَعِمْنَا عنده حَبَكة ولا لَبَكة . قال وبعض يقول : عَبَكة قال : والعَبَكة والحَبَكةَ : الحَبَّة من السَّوِيق . واللَّبَكَة : اللقمة من الثَّرِيدِ . قلت : ولم أسمع حبكة بمعنى عَبَكة لغير الليث ، وقد طلبته في باب العين والحاء لأبي تراب فلم أجده . والمعروف : ما في نِحْيِه عبكة ولا عَبَقَة أي لَطْخ من السمن أو الزيت من عَبِقَ به وعَبِكَ به أي لصق به .
كحب : قال الليث : الكَحَب بلُغَة أهل اليمن النَّوْرَة .
والحَبَّةُ منه كَحْبَةٌ . قلت : هذا حرف صحيح . وقد رواه أحمد بن يحيى عن ابن الأعرابي قال : ويقال : كحَّب العِنَبُ إذا انعقد .
وقال ابن دريد : الكَحْبُ والكَحْمُ : الحِصْرِمُ لغة يمانية .
وروى سَلَمة عن الفراء : يقال : الدراهم بين يديه كاحِبَة إذا واجهتك كثيرة . قال : والنار إذا ارتفع لهبُهَا فهي كاحِبة .
كبح : قال الليث : الكَبْح : كَبْحُك الدابةَ باللجام . وقال غيره : كَبَحه عن حاجته كَبْحاً إذا ردَّه عنها ، وكبح الحائطُ السهمَ كَبْحاً إذا أصاب الحائط حين رمى به فرده عن وجهه ولم يَرْتَزَّ فيه .
وقيل لأعرابي : ما للصَّقرِ يُحِبّ الأرنب ما لا يحب الخَرَب ؟ فقال : لأنه يكْبَحُ سَبَلَته بذَرْقِهِ فَيَرُدّه .
حكى ذلك الأصمعي ، ثم قال : رأيت صقراً كأَنما صُبَّ عليه وِخاف خِطْمِيٌّ من ذَرْق الحُبَارَى .
قال : والكابحُ : مَن استقبلك مما يُتَطَيَّرُ منه من تَيْسٍ وغيره ، وجمعه كوابِحُ . قال البَعِيثُ :
ومُغْتدياتٍ بالنُّحوس كَوَابِح

### Türkçe

ح ك ب
**حبك** ، **كحب** ، **كبح** : (kullanılanlar).

**حبك** : Leys dedi: Onu kılıçla **حَبَكْتُه** **حَبْكا**; bu, et içinde, kemikten aşağı (olmaksızın) bir vuruştur.
İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den: Denir ki: Onu kılıçla **حَبَكْتُه** **حَبْكاً**; onunla ona vurduğun zaman.
Leys: O, sırtı ve sağrısı **لَمَحْبوكُ**’tur; onda yükselme ile beraber düzgünlük olduğu zaman. Ve inşad etti:
على كُل مَحْبوك السَّرَاةِ كأَنَّه
عُقابٌ هَوَتْ من مَرْقَبٍ وتَعَلَّتِ
Ve başkası dedi: **فرسٌ مَحْبوكُ الكَفَلِ**; yani onun (sağrısı) derli toplu (sıkı yapılı)dır. Lebîd dedi:
مُشْرِفُ الحارِكِ مَحْبوكُ الكَفَل
Ve Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında dedi: (**لَوَاقِعٌ وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الْحُبُكِ**) (Zâriyât: 7). Dedi: **الحُبُك**: her şeyin kırışıp bükülmesi; rüzgâr durgun iken ve su durgun iken onun üzerinden geçtiği zaman kum tepeciği gibi; demirden zırhın da **حُبُك**’ları vardır. Dedi: Kıvırcık saç telinin kırışıklığı **حُبُك**’tur; **الحُبُك**’un teki **حِباك** ve **حَبِيكَةٌ**’dir. Ve Sevrî, Atâ’dan, Saîd b. Cübeyr’den, İbn Abbâs’tan, şu sözü hakkında rivayet etti: (**لَوَاقِعٌ وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الْحُبُكِ**) (Zâriyât: 7): güzel yaratılış sahibi. Ebû İshâk dedi: Dil ehli der ki: güzel yollar (tarikler) sahibi.
Dedi: Ve **المَحْبوك**: işi iyi yapılmış olan şeydir. Şemmer dedi: **دابّة مَحْبوكَة**; yaratılışı derli toplu (sıkı) olduğu zaman.
Leys dedi: **الحِبَاكُ**: kamışlarla ağıla bağ; enlemesine konur, sonra sıkıca bağlanır. Dersin ki: Üzüm asmalarının çardakları iplerle nasıl **تُحْبَك** edilirse, ben de ağılı **حَبَكْتُ**.
Dedi: Ve baş için yumurtanın **حَبِيكُ**’i: onun demirinin çizgileri/şeritleridir. Ve inşad etti:
والضارِبُون حَبِيكَ البَيْضِ إذْ لَحِقُوا
لا يَنْكُصُون إذا ما استُلحِمُوا وحَموا
Ve rüzgârlar onun üzerinde estiği zaman onu **تَحْبكه** eden şeylerden olan kumun çizgileri de böyledir.
Âişe’den rivayet olundu: Namazda zırhının altında **تَحْتَبِك** ederdi. Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **الاحتباك**: **الاحتِباءُ**; bundan başkası bilinmedi. Ebû Ubeyd dedi: Burada **الاحْتِبَاء** için bir anlam yoktur; fakat **الاحْتِباك** izarı sıkmak ve onu sağlamlaştırmaktır; muradı, onun ancak izar kuşanmış olarak namaz kıldığıdır.
Dedi: Her şeyi sağlamlaştırıp işini güzel yaptığında, onu **احْتَبَكْتَه** etmiş olursun. Dedi: Ve denir ki: binek hayvanı için, yaratılışı güçlü olduğu zaman, **مَحْبُوك**.
Dedim: Ebû Ubeyd’in Asmaî’den **الاحْتِباك** hakkında rivayet ettiği, onun **الاحْتِباءُ** olması yanlıştır; doğrusu **الاحْتِياك** (ياء ile)dır. Denir ki: **احْتَاكَ** **يَحْتَاكَ** **احْتِياكاً** ve **تَحَوَّكَ بِثَوْبِهِ**; onunla **احْتَبَى** ettiği zaman. İbn Sikkît ve başkaları bunu Asmaî’den ياء ile böyle rivayet etmiştir.
Dedim: Vehmime önce gelen şudur ki: Ebû Ubeyd bu harfi Asmaî’den ياء ile yazdı; sonra noktalamada sürçtü ve onu باء sandı; âlim, ضبط ve itkanın nihayeti olsa bile, bir sürçmeden neredeyse hâlî olmaz; Allah doğruya muvaffak edendir.
Şemmer dedi: **الحُبْكَةُ**: **الحُجْزَةُ**; ve ondan باء ile **الاحْتِبَاك** alınmıştır; o, izarı sıkmaktır.
İbnü’l-Mübârek’ten nakletti: O dedi: Misvakımı **حُبْكَتِي**’me koydum; yani **حُجْزَتي**’me. Başkası dedi: **التَّحْبِيكُ**: sağlamlaştırmadır; ve ben düğümü **حَبَّكْتُ**; yani onu sağlamlaştırdım.
Leys dedi: Denir ki: Onun yanında ne bir **حَبَكة** ne de bir **لَبَكة** tattık. Dedi: Bazısı **عَبَكة** der. Dedi: **العَبَكة** ve **الحَبَكة**: **السَّوِيق**’ten bir tanedir. **اللَّبَكَة**: **الثَّرِيدِ**’den bir lokmadır. Dedim: Leys’ten başkasında **حبكة**’yi **عَبَكة** anlamında işitmedim; onu Ebû Turâb’ın ع ve ح babında aradım da bulmadım. Bilinen şudur: Onun tulumunda ne **عبكة** ne de **عَبَقَة** vardır; yani içyağı veya zeytinyağından bir bulaşık; **عَبِقَ** onunla ve **عَبِكَ** onunla; yani ona yapıştı.

**كحب** : Leys dedi: **الكَحَب** Yemen ehlinin dilinde kireç (nûre)dir.
Ve ondan bir tane **كَحْبَةٌ**’dir. Dedim: Bu sahih bir harftir. Ahmed b. Yahyâ bunu İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: Ve denir ki: Üzüm **كحَّب** etti; yani bağlandı (tane tuttu).
İbn Düreyd dedi: **الكَحْبُ** ve **الكَحْمُ**: koruk; Yemen dili.
Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: Denir ki: Dirhemler onun önünde **كاحِبَة**’dir; sana karşı çok oldukları zaman. Dedi: Ateş de, alevi yükseldiği zaman, o **كاحِبة**’dir.

**كبح** : Leys dedi: **الكَبْح**: senin binek hayvanını gemle **كَبْحُك** etmen. Başkası dedi: Onu ihtiyacından **كَبَحه** **كَبْحاً**; ondan geri çevirdiği zaman. Ve duvar oku **كَبْحاً** **كبح** etti; onu attığında ok duvara isabet edip onu yönünden geri çevirdiği ve onda saplanıp kalmadığı zaman.
Bir bedevîye denildi: Doğanın tavşanı sevdiği, **الخَرَب**’i sevmediği şey nedir? Dedi: Çünkü o, pisliğiyle bıyığını/sakalını **يَكْبَحُ** eder de onu geri çevirir.
Bunu Asmaî nakletti; sonra dedi: Bir doğan gördüm; sanki üzerine, toy kuşunun pisliğinden, burun delikli bir taş dökülmüş gibi.
Dedi: Ve **الكابحُ**: uğursuz sayılan şeylerden, teke ve başkası gibi, sana karşıdan gelen kimsedir; çoğulu **كوابِحُ**’tur. el-Ba‘îs dedi:
ومُغْتدياتٍ بالنُّحوس كَوَابِح
