# كحل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AD%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AD%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AD%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كحل

الكحل، بالضم: المال الكثير، يقال: مضى لفلان كحل: أي مال كثير، نقله أبو عبيد. زاد الزمخشري: كما يقال لفلان سواد، وهو مجاز، وكان الأصمعي يتأول في سواد العراق أنه سمي به للكثرة، قال الأزهري: وأما أنا فأحسبه للخضرة. الكحل: الإثمد وهو الذي يؤتى به من جبال أصفهان، كالكحال، ككتاب. في المحكم: الكحل: كل ما وضع في العين يشتفى به، وكحل السودان هي: البشمة، وكحل فارس: الأنزروت، وهو صمغ يؤتى به من فارس، فيه مرارة، منه أبيض وأحمر، وكحل خولان: الحضض، وقد ذكر. وكحل العين، كمنع ونصر كحلا، فهي مكحولة وكحيل وهذه عن الفراء، وكحيلة وكحل، كخجل وكحلة، من أعين كحلى، وكحائل، عن اللحياني. وكحلها تكحيلا، أنشد ثعلب:
  فمالك بالسلطان أن تحمل القذى                      جفون عيون بالقذى لم تكحـل وفي حديث أهل الجنة:  جرد مرد كحلى  جمع كحيل، كقتيل وقتلى. والكحل، محركة: أن يعلو منابت الأشفار سواد مثل الكحل خلقة من غير كحل. أو هو أن تسود مواضع الكحل، وقد كحل - كفرح - فهو أكحل، وهي كحلاء. قيل: الكحلاء: الشديدة السواد سواد العين، أو التي تراها كأنها مكحولة وإن لم تكحل، قال:
  كأن بها كحلا وإن لم تكحل وقال ابن النبيه:
  كحلاء نجلاء لها ناظر                      منزه عن لوثة المرود وقال الأبوصيري:
  قل للذين تكلفوا زي التقـى                      وتخيروا للدرس ألف مجلد
  لا تحسبوا كحل الجفون بحيلة                      إن المها لم تكتحل بالإثمـد

  الكحلاء من النعاج: البيضاء السوداء العينين. قال ابن بري والصاغاني: الكحلاء: نبت، مرعى للنحل تجرسها، عن أبي حنيفة، وأنشد للبيد:
  قرع الرؤوس لصوتها زجل                      في النبع والكحلاء والسدر أو عشبة روضية سوداء اللون ذات ورق وقضب، ولها بطون حمر، وعرق أحمر، تنبت بنجد في أحوية الرمل، وقال أبو حنيفة: عشبة سهلية تنبت على ساق، ولها أفنان قليلة لينة، وورق كورق الريحان اللطاف، ولها وردة ناضرة لا يرعاها شيء، ولكنها حسنة المنظر، قيل: الكحلاء: لسان الثور، كالكحيلاء، مصغرا مشددا. الكحلاء: طائر، وقال أبو حاتم: هي طائرة من الدخل دهماء كحلاء العينين تعرفها بتكحيلهما، وهي بعظم الهوزنة، والجمع الكحل والكحلاوات. والكحلة: خرزة من خرزات العرب للتأخيذ تؤخذ بها النساء الرجال، قاله اللحياني، وقال غيره: تستعطف بها الرجال. أو هي خرزة سوداء تجعل على الصبيان للعين والنفس من الجن والإنس، فيها لونان: بياض وسواد، كالرب والسمن إذا اختلطا، كالكحال والكحل بكسرهما. الكحلة، بالضم: بقلة، ج: أكاحل، وهو نادر على غير قياس، نقله الصاغاني. وكحلة معرفة: اسم للسماء، قال الفارسي: تأله قيس بن نشبة في الجاهلية، وكان منجما متفلسفا يخبر بمبعث النبي صلى الله عليه وسلم، فلما بعث أتاه قيس، فقال له: يا محمد ما كحلة? فقال: السماء، فقال: ما محلة? فقال: الأرض، فقال: أشهد أنك لرسول الله؛ فإنا قد وجدنا في بعض الكتب أنه لا يعرف هذا إلا نبي، قد يقال لها: الكحل بالألف واللام، حكاه أبو عبيد وأبو حنيفة وكرهه بعضهم، قال الأموي: كحل: السماء، وأنشد للكميت:
  إذا ما المراضيع الخماص تأوهت                      ولم تند من أنواء كحل جنوبهـا من المجاز: كحلت السنة كمنع، كحلا: اشتدت، عن أبي حنيفة. كحلت السنون القوم: أصابتهم فهي كاحلة، وكحلاء، وكحل، قال:
  لسنا كأقوام إذا كحـلـت                      إحدى السنين فجارهم تمر يقول: يأكلون جارهم كما يؤكل التمر. وكحل يصرف ويمنع على ما يجب في هذا الضرب من المؤنث العلم، وفي الأساس: خانتهم كحل، مؤنثا معرفة مخيرا في صرفه ومنعه: السنة الشديدة المجدبة، وفي الصحاح: ويقال للسنة المجدبة: كحل، وهي معرفة لا تدخلها الألف واللام. ويقال: صرحت كحل: إذا لم يكن في السماء غيم، قال سلامة بن جندل:
  قوم إذا صرحت كحل بيوتـهـم                      عز الذليل ومأوى كل قرضوب

  والكحل والإكحال: شدة المحل، يقال: أصابهم كحل ومحل. من المجاز: اكتحلت الأرض بالنبات والخضرة وكحلت تكحيلا، وتكحلت وأكحلت، كأكرمت، واكحالت، كاحمارت، وذلك حين تري أول خضرة النبات، كما في التهذيب والمحكم. والأكحل: عرق في اليد، أي في وسط الذراع، يفصد، قال ابن سيده: يقال له النسا في الفخذ، وفي الظهر الأبهر، أو هو عرق الحياة يدعى نهر البدن، وفي كل عضو منه شعبة له اسم على حدة، فإذا قطع في اليد لا يرقأ الدم، ومنه الحديث:  أن سعدا رمي في أكحله  ، ولا تقل: عرق الأكحل لأنه يلزم منه إضافة الشيء إلى نفسه، قال شيخنا: وهم تابعون لأبي العباس في الفصيح، ولأنه منع عرق النسا، وعللوه بما ذكرنا، وتعقبوه بأنه من إضافة العام إلى الخاص، كشجر أراك، ونحوه مما بسطناه في شرح نظم الفصيح وغيره. المكحل، والمكحال، كمنبر ومفتاح: الملمول الذي يكتحل به، كذا في الصحاح، وفي المحكم: الآلة التي يكتحل بها، وفي التهذيب: الميل تكحل به العين من المكحلة، قال الشاعر:
  إذا الفتى لم يركب الأهوالا
  وخالف الأعمام والأخوالا
  فأعطه المرآة والمكحالا
  واسع له وعده عيالا والمكحالان: عظمان شاخصان فيما يلي بطن الذراع، ونص المحكم: مما يلي باطن الذراعين في مركبهما، وقيل: هما في أسفل باطن الذراع، أو هما عظما الوركين من الفرس، ونص الصحاح: عظما الذراعين من الفرس. الكحيل، كزبير: النفط يطلى به الإبل للجرب، وهو مبني على التصغير، ولا يستعمل إلا هكذا، نقله الجوهري عن الأصمعي. أو هو القطران الذي يطلى به الإبل، ورده الأصمعي فقال: القطران إنما يطلى به للدبر والقردان وأشباه ذلك، وإنما هو النفط، وأنشد الصاغاني لعنترة بن شداد:
  وكأن ربا أو كحيلا معقـدا                      حش الوقود به جوانب قمقم وقال غيره:
  مثل الكحيل أو عقيد الرب قال علي بن حمزة: هذا من مشهور غلط الأصمعي؛ لأن النفط لا يطلى به الجرب، وإنما يطلى بالقطران، وليس القطران مخصوصا بالدبر والقردان كما ذكر، ويفسد ذلك قول القطران الشاعر:
  أنا القطران والشعراء جربى                      وفي القطران للجربى شفاء وكذلك قول القلاخ المنقري:
  إني أنا القطران أشفي ذا الجرب

  وفي الأساس: ومن المجاز: هو أسود كالكحيل المعقد، وهو القطران، شبه بالكحل في سواده. الكحيل: ع، بالجزيرة، نقله الصاغاني. كحيلة كجهينة: ع، عن ابن دريد. ومكحل مكحل، بضمهما: دعاء للنعجة إلى الحلب، عن ابن عباد، قال: أي كأنها مكحلة ملئت كحلا من سوادها. قال: وكحل كحيله بضمهما: زجر لها، أي سود سويده، كما في العباب. كحل، كقفل: ع، عن ابن دريد. وكحلان، بالضم: ابن شريح أبو قبيلة من اليمن، كما في العباب. قلت: من ذي رعين، منهم الحسن بن يزيد بن وفاء الرعيني الكحلاني. ومكحول: مولى للنبي صلى الله عليه وسلم، أورده المستغفري في الصحابة. مكحول بن عبد الله، أبو عبد الله التابعي الدمشقي، كان هنديا من سبي كابل لسعيد بن العاص، فوهبه لامرأة من هذيل، فأعتقته بمصر، ثم تحول إلى دمشق، يروي عن أنس وابن عمر، وواثلة بن الأسقع وأبي أمامة، وهو فقيه الشام وربما دلس، روى عنه أهل الشام، مات سنة 112 بالشام، وقيل: ثلاث عشرة، وهذا نص ابن حبان، وقال الذهبي في الكاشف: روى عن عائشة وأبي هريرة مرسلا، وعنه الزبيري والأوزاعي وسعيد بن عبد العزيز، وقال في الديوان: حكى محمد بن سعد أنه ضعيف، ووثقه غيره. وفاته: مكحول بن عبد الله الرعيني، عن ابن عيينة. مكحول: فرس علي بن شبيب بن عامر الأزدي، قال سراقة بن مرداس البارقي:
  سبق مكحول وصلى نادر
  وخلف المزنوق والمساور وكحلة، بالتحريك: ماء لجشم، نقله الصاغاني. والمكحلة، بالضم: ما فيه الكحل، وهو أحد ما جاء بالضم من الأدوات، كما في الصحاح، وبابه مفعل بالكسر، والجمع المكاحل، ونظيره المدهن والمسعط، قال سيبويه: وليس على المكان؛ إذ لو كان عليه لفتح، لأنه من يفعل، وقال ابن السكيت: ما كان على مفعل ومفعلة مما يعتمل به فهو مكسور الميم مثل: مخرز ومبضع ومسلة ومزرعة ومخلاة، إلا أحرفا جاءت نوادر بضم الميم والعين، وهي مسعط ومنخل ومدهن ومكحلة ومنصل. وتمكحل الرجل: أخذ مكحلة، نقله الجوهري. من المجاز: اكتحل الرجل: وقع في شدة بعد رخاء، نقله الفراء. ومما يستدرك عليه: جاء من المال بكحل عينين: أي بقدر ما يملؤهما أو يغشي سوادهما. وقوله، أنشده ابن الأعرابي، قال: وهو للبيد فيما زعموا:
  كميش الإزار يكحل العين إثمدا                      ويغدو علينا مسفرا غير واجم فسره فقال: أي يركب فحمة الليل وسواده، وهو مجاز. وكحل العشب: أن يرى النبت في الأصول الكبار وفي الحشيش مخضرا إذا كان قد أكل، ولا يقال ذلك في العضاه. ومن أمثالهم: باءت عرار بكحل؛ إذا قتل القاتل بمقتوله، يقال: كانتا بقرتين في بني إسرائيل قتلت إحداهما بالأخرى، ذكره الجوهري، والأزهري، والزمخشري، وأورده المصنف في ع-ر-ر، وذكر كحل واجب هنا لا المثل، وقال ابن بري: يصرف ولا يصرف، فشاهد الصرف قول ابن عنقاء الفزاري:
  باءت عرار بكحل والرفاق معا                      فلا تمنوا أمانـي الأبـاطـيل وشاهد ترك الصرف قول عبد الله بن الحجاج الثعلبي من بني ثعلبة بن ذبيان:
  باءت عرار بكحل فيما بيننا                      والحق يعرفه ذوو الألباب واكتحل عينه، وتكحل، مثل كحل وكحل، ومنه:
  ليس التكحل في العينين كالكحل

  والمكحلة، بالضم: هذه الآلة التي يضرب بها بندق الرصاص في لغة المغاربة، وهو يرمي بالمكاحل، وهو مجاز شبهت بمكحلة العين لما فيها من السواد. ورأيت في الأرض كحلا: أي شيئا من الخضرة. وهو يمتاح من مكاحله بمكاحله: إحداهما جمع المكحال للميل، والثانية جمع المكحلة. وما اكتحلت عيني بك: أي ما رأيتك، وهو مجاز. واكتحل وجهه بالهم: ظهر فيه أثره، وهو مجاز. واكتحل فلان بشر حال: ظهر فيه أثره. والمكحل، كمعظم: لقب عمرو بن الأهتم الصحابي، لقب به لجماله. والكحلي، بالضم: من يصنع الكحل، منهم: أبو بكر محمد بن احمد بن علي الكحلي الأديب النيسابوري. والكحال: من يداوي العين بالكحل، منهم: أبو سليمان إسماعيل بن سليمان البصري الضبي من شيوخ النضر بن شميل. والكحيل، كزبير: اسم علم للنجيب من الأفراس، ويقال أيضا: كحيلان. وكحيل: اسم، وكان بالفيوم رجل يسمى بذلك، وكان يسبق الخيل في عدوه، فيما يقال، أدركت عصره. وقال ابن عباد: اكحالت العين، كاحمارت: صارت كحلاء. والأكاحل: موضع في بلاد مزينة، نقله ياقوت، وأنشد لمعن بن أوس:
  أعاذل من يحتل فـيفـا وفـيحة                      وثورا ومن يحمي الأكاحل بعدنا

### Türkçe

**الكحل**، ötre ile: çok mal; denilir: “Falana **كحل** geçti”: yani çok mal; onu Ebû Ubeyd nakletti. Zemahşerî artırdı: “Falana **سواد** denildiği gibi”; bu mecazdır. Asmaî, **سواد العراق** hakkında onu çokluktan dolayı onunla adlandırılmış diye te’vil ederdi. Ezherî dedi: “Ama ben onu yeşillik için sayıyorum.”

**الكحل**: **الإثمد**’dir; o, İsfahan dağlarından getirilen şeydir; **الكحال** gibi, **كتاب** gibi. **المحكم**’de: **الكحل**: gözde konulan ve onunla şifa aranan her şey. **كحل السودان**: o, **البشمة**’dir. **كحل فارس**: **الأنزروت**’tur; o, Fars’tan getirilen bir zamktır; onda acılık vardır; ondan beyaz ve kırmızı vardır. **كحل خولان**: **الحضض**’dur; ve zikredilmiştir.

Ve gözün **كحل**’i, **منع** ve **نصر** gibi, **كحلا** (olur); o hâlde o **مكحولة**’dur ve **كحيل**’dir; bu Ferrâ’dandır. Ve **كحيلة** ve **كحل**; **خجل** ve **كحلة** gibi; **أعين كحلى**’dan. Ve **كحائل**; Lihyânî’den.

Ve onu **تكحيلا** **كحل**’ledi. Sa‘leb inşad etti:
  “Peki senin sultanla neyin var ki sürmeyi taşıyasın;
                      sürme ile sürmelenmemiş gözlerin gözkapakları (üzerine)?”

Ve cennet ehlinin hadîsinde: “**جرد مرد كحلى**”; **كحيل**’in cem‘i; **قتيل** ve **قتلى** gibi.

Ve **الكحل**, harekeli: kirpiklerin bitiş yerlerinin üzerinde, yaratılıştan, sürme gibi bir siyahlığın yükselmesidir; sürmesiz. Yahut o, sürmenin yerlerinin kararmasıdır. Ve **كحل**ledi — **فرح** gibi —; o hâlde o **أكحل**’dir; ve o **كحلاء**’dır. Denildi: **الكحلاء**: gözün siyahlığı bakımından çok şiddetli siyah olan; yahut sürmelenmemiş olsa da onu sanki sürmelenmiş görürsün. Dedi ki:
  “Sanki onda sürme var, hâlbuki sürmelenmedi.”

İbnü’n-Nebîh dedi:
  “**كحلاء** **نجلاء**; onun bir bakışı vardır;
                      sürme çubuğunun lekesinden tenzih edilmiş.”

Ebû’s-Sîrî dedi:
  “Takvâ kılığını yüklenenlere söyle,
                      ve ders için bin cilt seçenlere:
  Gözkapaklarının sürmesini bir hile sanmayın;
                      çünkü **المها** **الإثمد** ile sürmelenmedi.”

**الكحلاء** koyunlardan: iki gözü siyah olan beyaz (koyun). İbn Berrî ve Sâgânî dedi: **الكحلاء**: bir bitkidir; arıların otladığı bir otlaktır; Ebû Hanîfe’den. Lebîd’e ait olarak inşad etti:
  “Başların çarpılması, onun sesinin zeceli (oluşu) için;
                      **النبع**’da, **الكحلاء**’da ve **السدر**’de.”

Yahut: yaprak ve dalları olan, rengi siyah bir çayır otu; onun kırmızı karınları ve kırmızı bir kökü vardır; Necd’de kum havuzcuklarında biter. Ebû Hanîfe dedi: bir ova otudur; bir sap üzerinde biter; onun az, yumuşak dalları vardır; ve reyhanın ince yaprağı gibi yaprak (vardır); ve onun taze bir çiçeği vardır; hiçbir şey onu otlamaz; fakat o güzel görünüşlüdür. Denildi: **الكحلاء**: **لسان الثور**’dur; **الكحيلاء** gibi; küçültme, şeddeli.

**الكحلاء**: bir kuştur. Ebû Hâtim dedi: o, **الدخل**’den bir kuştur; koyu renkli, gözleri **كحلاء**; ikisini **تكحيل**’iyle tanırsın; ve o, **الهوزنة**’nin büyüğüyledir. Cem‘i: **الكحل** ve **الكحلاوات**.

Ve **الكحلة**: Arapların boncuklarından bir boncuktur; **التأخيذ** için; onunla kadınlar erkekleri elde eder; Lihyânî söyledi. Başkası dedi: onunla erkekler yumuşatılır. Yahut o, çocukların üzerine göz ve nefis için, cin ve insden (korunmak üzere) konulan siyah bir boncuktur; onda iki renk vardır: beyazlık ve siyahlık; **الرب** ve **السمن** karıştığı zaman gibi; **الكحال** ve **الكحل** (ikisinin de kesresiyle) gibi.

**الكحلة**, ötre ile: bir ot; cem‘i: **أكاحل**; ve o, kıyasa aykırı olarak nadirdir; Sâgânî nakletti.

Ve marife **كحلة**: göğün adıdır. Fârisî dedi: Kays b. Neşbe cahiliyede ilâhlaştırıldı; ve o, yıldız ilmiyle uğraşan, felsefe yapan biriydi; Peygamber’in صلى الله عليه وسلم gönderilişini haber verirdi. Gönderilince Kays ona geldi ve ona dedi: “Ey Muhammed, **كحلة** nedir?” O dedi: “Göktür.” Dedi: “**محلة** nedir?” Dedi: “Yerdir.” Dedi: “Şehadet ederim ki sen Allah’ın elçisisin; çünkü biz bazı kitaplarda bulduk ki bunu ancak bir peygamber bilir.” Ona **الكحل** (elif-lâm ile) denilir; Ebû Ubeyd ve Ebû Hanîfe hikâye etti; ve bazısı onu çirkin gördü. Ümevî dedi: **كحل**: göktür. Kumeyt’e ait olarak inşad etti:
  “Ne zaman ki zayıf emzikliler inledi,
                      ve **كحل**’in güneylerini **أنواء**’dan (yağmur) ıslatmadı.”

Mecazdan: **كحلت** sene, **منع** gibi, **كحلا**: şiddetlendi; Ebû Hanîfe’den. **كحلت** seneler kavme: onlara isabet etti; o hâlde o **كاحلة**’dir, ve **كحلاء**’dır, ve **كحل**’dür. Dedi ki:
  “Biz, kavimlere benzemeyiz; ne zaman ki senelerden biri **كحلت** (şiddetlendi),
                      onların komşuları hurma (gibi) yenir.”

Yani: komşularını, hurma yenildiği gibi yerler.

Ve **كحل**, bu türden müennes alemde gerekli olan şeye göre sarf edilir ve men edilir. **الأساس**’ta: “Onlara **كحل** ihanet etti”; marife müennes; sarfı ve men‘i arasında muhayyer: şiddetli kurak sene. **الصحاح**’ta: kurak seneye **كحل** denilir; o marifedir; ona elif-lâm girmez.

Ve denilir: “**صرحت كحل**”: gökte bulut olmadığı zaman. Selâme b. Cündel dedi:
  “Kavim (şudur): ne zaman ki **كحل** açık oldu, onların evleri (açık oldu);
                      zelilin izzeti (yok oldu) ve her **قرضوب**’un barınağı.”

Ve **الكحل** ve **الإكحال**: kıtlığın şiddeti. Denilir: “Onlara **كحل** ve **محل** isabet etti.”

Mecazdan: yer, bitki ve yeşillikle **اكتحلت**; ve **تكحيلا** **كحلت**; ve **تكحلت** ve **أكحلت** — **أكرمت** gibi — ve **اكحالت** — **احمارت** gibi —; bu, bitkinin ilk yeşilliğini gördüğün zamandır; **التهذيب** ve **المحكم**’de olduğu gibi.

Ve **الأكحل**: elde bir damardır; yani pazunun ortasında; kan aldırılır. İbn Sîde dedi: ona uylukta **النسا** denilir; sırtta **الأبهر**. Yahut o, hayat damarıdır; bedenin nehri diye adlandırılır; ve her uzuvda ondan bir şube vardır; onun ayrı bir adı vardır. Eğer elde kesilirse kan durmaz. Ondan hadîs: “Sa‘d **أكحله**’nden vuruldu.” Ve “**عرق الأكحل**” deme; çünkü ondan, şeyin kendisine izafesi gerekir. Şeyhimiz dedi: onlar, **الفصيح**’te Ebû’l-Abbâs’a tâbidirler; ve çünkü o, **عرق النسا**’yı men etti; ve onu, zikrettiğimizle gerekçelendirdiler; ve ona itiraz ettiler: bunun, genel olanın özel olana izafesi olduğuyla; **شجر أراك** gibi; ve benzerleri; bunu **شرح نظم الفصيح**’te ve başkasında genişçe açıkladık.

**المكحل** ve **المكحال**, **منبر** ve **مفتاح** gibi: onunla sürmelenilen **الملمول**; **الصحاح**’ta böyle. **المحكم**’de: onunla sürmelenilen âlet. **التهذيب**’de: **المكحلة**’den gözün onunla sürmelendiği **الميل**. Şair dedi:
  “Eğer delikanlı dehşetlere binmezse,
  ve amcalara ve dayılara muhalefet etmezse,
  ona aynayı ve **المكحال**’ı ver,
  ve ona bir aile va‘det ve (onun için) çabala.”

Ve **المكحالان**: pazunun karnına bitişik tarafta iki çıkık kemiktir. **المحكم**’ün nassı: iki pazunun iç tarafına bitişik, birleşme yerlerinde. Ve denildi: onlar, pazunun iç tarafının altındadır. Yahut onlar, attaki iki kalça kemiğidir. **الصحاح**’ın nassı: attaki iki pazunun iki kemiği.

**الكحيل**, **زبير** gibi: uyuz için develere sürülen nefttir; küçültme üzerine bina edilmiştir; ancak böyle kullanılır; Cevherî onu Asmaî’den nakletti. Yahut o, develere sürülen katrandır. Asmaî onu reddetti ve dedi: katran ancak **الدبر** ve **القردان** ve benzerleri için sürülür; o ancak nefttir. Sâgânî, Antara b. Şeddâd’a ait olarak inşad etti:
  “Sanki **ربا** yahut bağlanmış bir **كحيلا** (vardı);
                      yakıtı onunla doldurdu, bir **قمقم**’un yanlarını.”

Başkası dedi:
  “**الكحيل** gibi, yahut **عقيد الرب**.”

Ali b. Hamza dedi: bu, Asmaî’nin meşhur yanlışındandır; çünkü neft uyuz için sürülmez; ancak katranla sürülür. Ve katran, onun zikrettiği gibi **الدبر** ve **القردان**’a mahsus değildir. Bunu, katran şairinin sözü bozar:
  “Ben katranım; şairler uyuzludur;
                      ve katranda uyuzlular için şifa vardır.”

Ve yine Kalâh el-Munkarî’nin sözü:
  “Şüphesiz ben katranım; uyuz sahibini iyileştiririm.”

**الأساس**’ta: ve mecazdan: o, bağlanmış **الكحيل** gibi siyahtır; ve o katrandır; siyahlığında sürmeye benzetildi.

**الكحيل**: Cezîre’de bir yer; Sâgânî nakletti. **كحيلة** — **جهينة** gibi —: bir yer; İbn Düreyd’den. Ve **مكحل مكحل**, ikisi de ötre ile: koyunu sağmaya çağırma; İbn Abbâd’dan. Dedi: yani sanki o, siyahlığından **كحلا** ile doldurulmuş bir **مكحلة** gibidir. Dedi: ve **كحل كحيله**, ikisi de ötre ile: ona bir azarlamadır; yani onun siyahçığını siyahlat; **العباب**’da olduğu gibi.

**كحل**, **قفل** gibi: bir yer; İbn Düreyd’den. Ve **كحلان**, ötre ile: Yemen’den bir kabilenin babası Şurayh’ın oğlu; **العباب**’da olduğu gibi. Dedim: Zî Ru‘ayn’dandır; onlardan Hasan b. Yezîd b. Vefâ er-Ru‘aynî el-Kuhlânî.

Ve **مكحول**: Peygamber’in صلى الله عليه وسلم mevlası; Müstağfirî onu sahâbede zikretti.

**مكحول بن عبد الله**: Ebû Abdillah; tâbiî; Dımaşkî. Hindli idi; Saîd b. el-Âs için Kâbil esirlerindendi; onu Hüzeyl’den bir kadına bağışladı; o da onu Mısır’da âzat etti; sonra Dımaşk’a intikal etti. Enes’ten, İbn Ömer’den, Vâsile b. el-Eska‘dan ve Ebû Ümâme’den rivayet eder. Şam’ın fakihidir; bazen tedlis yapardı. Şam ehli ondan rivayet etti. Şam’da 112 yılında öldü; ve denildi: on üç. Bu, İbn Hibbân’ın nassıdır. Zehebî **الكاشف**’te dedi: Âişe’den ve Ebû Hureyre’den mürsel olarak rivayet etti; ondan Zübeyrî, Evzâî ve Saîd b. Abdilazîz (rivayet etti). **الديوان**’da dedi: Muhammed b. Sa‘d’ın onu zayıf saydığını hikâye etti; başkası onu sika saydı. Ve onun vefat eden (adı geçen) kısmı: **مكحول بن عبد الله الرعيني**; İbn Uyeyne’den.

**مكحول**: Ali b. Şebîb b. Âmir el-Ezdî’nin atı. Serâka b. Mirdâs el-Bârikî dedi:
  “**مكحول** geçti; ve **نادر** ikinci geldi;
                      ve **المزنوق** ve **المساور** geride kaldı.”

Ve **كحلة**, harekeli: Cüşem’e ait bir su (yeri); Sâgânî nakletti.

Ve **المكحلة**, ötre ile: içinde sürme olan şey; ve o, aletlerden ötre ile gelenlerden biridir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve onun bâbı, kesre ile **مفعل**’dir. Cem‘i: **المكاحل**. Benzeri: **المدهن** ve **المسعط**. Sîbeveyh dedi: mekân üzerine değildir; çünkü eğer onun üzerine olsaydı fetha ile olurdu; zira o, **يفعل**’dendir. İbnü’s-Sikkît dedi: **مفعل** ve **مفعلة** üzere olup onunla iş yapılan şeyler, mîm’i kesrelidir; مثل: **مخرز** ve **مبضع** ve **مسلة** ve **مزرعة** ve **مخلاة**; ancak mîm ve ‘aynın ötrelenmesiyle nadir olarak gelen harfler müstesna; onlar: **مسعط** ve **منخل** ve **مدهن** ve **مكحلة** ve **منصل**.

Ve adam **تمكحل** etti: bir **مكحلة** aldı; Cevherî nakletti.

Mecazdan: adam **اكتحل** etti: bolluktan sonra bir şiddete düştü; Ferrâ nakletti.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerden: “Maldan iki gözün **كحل**’i ile geldi”: yani onları dolduracak kadar yahut siyahlıklarını örtecek kadar. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî inşad etti; dedi: o, zannettiklerine göre Lebîd’indir:
  “İzarı toplanmış; gözü **إثمدا** ile **يكحل** eder;
                      ve bize, yüzü açılmış olarak, somurtmayan (hâlde) sabahlar.”

Onu tefsir etti ve dedi: yani gecenin kömür karasını ve siyahlığını biner; ve o mecazdır.

Ve otun **كحل**’i: yenilmiş olduğu zaman, büyük köklerde ve çimde bitkinin yeşil görülmesidir; ve bu, **العضاه** hakkında söylenmez.

Ve onların mesellerinden: “**باءت عرار بكحل**”; katilin, öldürdüğüyle öldürülmesi zamanında. Denilir: Benî İsrail’de iki inek idi; birisi ötekiyle öldürüldü. Cevherî, Ezherî ve Zemahşerî onu zikretti. Musannif onu **ع-ر-ر**’de getirdi; ve burada meseli değil, **كحل**’in vâcibini zikretti. İbn Berrî dedi: sarf edilir ve sarf edilmez. Sarfın şahidi, İbn ‘Ankâ el-Fezârî’nin sözü:
  “**عرار** **كحل** ile ve yoldaşlar da beraber döndü;
                      bâtılların emânîlerini temenni etmeyin.”

Sarfı terk etmenin şahidi, Benî Sa‘lebe b. Zübyân’dan Abdullah b. el-Haccâc es-Sa‘lebî’nin sözü:
  “**عرار** **كحل** ile, aramızda döndü;
                      hakkı, akıl sahipleri bilir.”

Ve onun gözünü **اكتحل** etti; ve **تكحل** etti; **كحل** ve **كحل** gibi. Ondan:
  “Gözlerde **التكحل**, **الكحل** gibi değildir.”

Ve **المكحلة**, (ötre ile): Mağriblilerin dilinde, kurşun bilyeyi onunla vurarak (atan) şu âlettir; ve o, **المكاحل** ile atar; ve bu, mecazdır: içindeki siyahlık sebebiyle gözün **مكحلة**’sine benzetilmiştir. Ve “Yerde **كحلا** gördüm”: yani yeşillikten bir şey. Ve “**مكاحله**’inden **بمكاحله** ile su çeker”: ikisinden biri, mil için **المكحال**’ın çoğuludur; ikincisi ise **المكحلة**’nin çoğuludur. Ve “Gözüm seninle **اكتحلت**”: yani seni görmedim; ve bu mecazdır. Ve “Yüzü keder ile **اكتحل**”: onda onun izi belirdi; ve bu mecazdır. Ve “Falan, kötü bir hâl ile **اكتحل**”: onda onun izi belirdi. Ve **المكحل**, “**معظم**” gibi: sahabî Amr b. el-Ehtem’in lakabıdır; güzelliği sebebiyle onunla lakaplandırılmıştır. Ve **الكحلي**, (ötre ile): sürme yapan kimse; onlardan: edip Nîsâbûrî Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed b. Ali **الكحلي**. Ve **الكحال**: gözü sürme ile tedavi eden kimse; onlardan: Nadr b. Şümeyl’in şeyhlerinden Basralı ed-Dubbî Ebû Süleyman İsmâîl b. Süleyman. Ve **الكحيل**, “**زبير**” gibi: atlardan soylu (seçkin) olana özel isimdir; ayrıca şöyle de denir: **كحيلان**. Ve **كحيل**: bir isim; ve Feyyûm’da bu adla anılan bir adam vardı; ve söylendiğine göre, koşusunda atları geçerdi; onun devrine yetiştim. İbn Abbâd dedi: “Göz **اكحالت**”, “**احمارت**” gibi: **كحلاء** oldu. Ve **الأكاحل**: Müzeyne beldesinde bir yerdir; onu Yâkût nakletti; ve Ma‘n b. Evs’ten şu beyiti okuttu:
  أعاذل من يحتل فـيفـا وفـيحة                      وثورا ومن يحمي الأكاحل بعدنا
