# كح — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AD/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AD/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AD.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: كح

باب الحاء والكاف من المضاعف
حك ، كح : مستعملان .
حك : قال الليث : حككت الرأس ، وأنا أَحُكّه حَكّاً ، وإذا جعلت الفعل للرأس قلت احتكّ رأسي احتكاكاً وتقول : حكّ في صدري ؛ ويقال احتكّ ، وهو ما يقع في خَلَدك من وساوس الشيطان ، وفي الحديث ( إياكم والحكّاكات فإنها المآثم ) . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أن النَوَّاس بن سَمْعان سأله عن البِرّ والإثم فقال : ( البِرّ حُسْن الخُلُق ، والإثم ما حَكّ في نفسك وكرهت أن يطّلع عليه الناس ) . قال أبو عبيد : قوله : ( ما حَكّ في نفسك ) يقال : حَكّ في نفسي الشيءُ إذا لم تكن منشرح الصدر به ، وكان في قلبك منه شيء . ومثله حديث عبد الله بن مسعود : الإثم حَوَّازُ القلوب ، يعني ما حَزَّ في نَفْسك وَحَكّ فاجتنبه فإنه الإثم ، وإن أفتاك فيه الناس بغيره .
قلت وهذا أصح ممّا قال الليث في الحَكَّاكات : أنها الوساوس .
وقال الليث : الحُكَاكة : ما تَحَاكَّ بين حجرين إذا حككت أحدهما بالآخر لدواء أو غيره وروي أن رجلاً سأل النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ما الإثْم ؟ فقال : ( ما حَكَّ في صدرك فدعه ، قال : فما الإيمان ؟ قال : ( إذا ساءتك سَيِّئتك وسرَّتك حَسَنتك فأنت مؤمن ) . قلت : ما حَكَّ في صدرك أي شككت فيه أنه حلال أو حرام فالاحتياط أن تتركه والحَكِيك : الكَعْب المحكوك والحَكِيك : الحافر النحيت . وقال الأعشى :
وفي كل عام له غزوة
تحكّ الدوابر حَكّ السَفَنْ
والحَكك الواحدة حككة حَجر رِخو أبيض أرخى من الرخام وأصلب من الحَصَى .
وقال ابن شميل : الحكَكَة : أرض ذات حجارة مثل الرخام رِخوة .
وقال غيره يقال : جاء فلان بالحُكيكات وبالأَحَاجي وبالألغاز بمعنى واحد واحدها حُكَيْكَة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الحُكُكُ : المُلِحُّون في طلب الحوائج . والحُكُكُ : أصحاب الشرّ .
وقال الليث الحاكّة : السنّ . يقال : ما في فيه حاكّة . والتحكّك : التحرّش والتعرض ، إنه ليتحكّك بي أي يتعرض بشرّه لي . قال : وقول الحُبَاب أنا جُذَيلها المحكَّك معناه : أنا عماده وملجؤه عند الشدائد .
وقال أبو عبيد : الجُذَيل تصغير جِذْل ، وهو عُود يُنصب للإبل الجَرْبَى لتحتكّ به من الجرب ، فأراد أنه يُسْتشفى برأيه كما تَستشفِي الجربَى بالاحتكاك بذلك العود .
قلت وفيه معنى آخر أحبّ إليّ ، أراد أنه منجَّذ مجرَّس قد جَرَّب الأمور وعرفها وجُرِّب ، فوجد صُلب المكسِر غير رِخو ، ثَبْتَ الغَدَر لا يفرّ عن قِرنه . وقيل معنى قوله : أنا جذيلها المحكك أنه يريد : أنا دون الأنصار جذل حِكَاك لمن عاداهم وناوأهم ، فبي تُقْرن الصعبة . ويقول الرجل لصاحبه : أجذِل للقوم أي انتصب لهم وكن مخاصماً مقاتلاً والعرب تقول : فلان جِذْل حِكَاكَ خشعت عنه الأُبَن ، يعنون أنه منقَّح لا يُرمى بشيء إلا زل عنه ونبا .
وقال أبو النجم :
عرفت رسما لسعاد ناحلا
بحيث ناصى الحُكَكاتُ عاقلا
قال : الحككات : موضع معروف ، وهي ذات حجارة بيض رقيقة . وقال النضر : هي : أرض ذات حجارة مثل الرخام بيض رخوة تكسرها بفيك
كح : أبو العباس عن ابن الأعرابي : عبد كُحّ وكَحّ إذا كان خالص العَبُودة .
وقال غيره : عربيّ كُحّ وأعراب أكحاح إذا كانوا خُلَّصاً .
وقال ابن الأعرابي ناقة كُحْكُح وقُحْقُح وعَزُوم وعَوْزَم إذا هرِمت .
أبو الهيثم عن نُصَيْر أنه قال : إذا أسنَّت الناقة وذهبت حِدّة أسنانها فهي ضِرْزِم ولِطْلِط وكِحْكِح وعِلْهِز ، وهِرْهِر ، ودِرْدِح .
قال الراجز يذكر راعياً وشفقته على إبله :
يبكى على إثر فصيل إن نُحرْ
والكِحْكح اللِطْلِطاء ذات المختبر
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الكُحُح : العجائز الهَرِمات .
قال ويقال : حُكَّ الرجل إذا اختبر وحَكّ إذا شكّ .
عمرو عن أبيه الحِكّة : الشكّ في الدين وغيره قال : والحكَكات موضع معروف بالبادية . وقال أبو النجم :
عرفتُ رسماً لسعاد ماثلاً
بحيث نامى الحُكَكَاتُ عاقلا
وقال أبو الدقيش الحككات هي ذات حجارة بيض كأنها الأقِط تتكَسر تكسّراً ، وإنما تكون في بطن الأرض .

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الكاف**’ın ikizlenmişinden

**حك** , **كح** : ikisi de kullanımdadır.

**حك** : Leys dedi: “**حككت الرأس** (başı kaşıdım), ben onu **أَحُكّه** (kaşırım) **حَكّاً** (kaşıma olarak). Fiili başa (başın kendisine) yaptığında ‘**احتكّ رأسي** (başım kaşındı) **احتكاكاً** (kaşınma olarak)’ dersin. Ve ‘**حكّ في صدري** (göğsümde kaşındı/rahatsızlık verdi)’ dersin; ve ‘**احتكّ**’ denilir; o, şeytanın vesveselerinden senin hatırına düşen şeydir. Hadiste: ‘(**إياكم والحكّاكات فإنها المآثم**)’ (Sizi **الحكّاكات**’tan sakındırırım; çünkü o, günahlardır) (vardır).”

Ve Nebî’den (صلى الله عليه وسلم) rivayet olundu ki: **النَوَّاس بن سَمْعان** ona **البِرّ** ve **الإثم** hakkında sordu; şöyle dedi: “(**البِرّ حُسْن الخُلُق ، والإثم ما حَكّ في نفسك وكرهت أن يطّلع عليه الناس**)” (**البِرّ** güzel ahlâktır; **الإثم** ise nefsinde **حَكّ** eden ve insanların ona muttali olmasını kerih gördüğün şeydir). Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü “(**ما حَكّ في نفسك**)”: “Bir şey, onunla göğsün açılmadığında ve kalbinde ondan bir şey bulunduğunda ‘**حَكّ في نفسي الشيءُ**’ (şey nefsimde **حَكّ** etti) denilir.” Bunun benzeri, Abdullah b. Mes‘ûd hadisi: “**الإثم حَوَّازُ القلوب**” (günah, kalplerin **حَوَّازُ**’udur); yani nefsinde **حَزَّ** eden ve **حَكّ** eden şeydir; ondan sakın; çünkü o **الإثم**’dur; insanlar sana onun hakkında onun dışında fetva verseler bile.

Dedim: Bu, Leys’in **الحَكَّاكات** hakkında söylediğinden daha sahihtir: onun, vesveseler olduğudur.

Leys dedi: **الحُكَاكة**: iki taş arasında, birini ötekine ilaç veya başka bir şey için sürdüğünde aralarında **تَحَاكَّ** eden şeydir. Ve rivayet olundu ki bir adam Nebî’ye (صلى الله عليه وسلم) sordu: “**ما الإثْم ؟**” (Günah nedir?) dedi; şöyle dedi: “(**ما حَكَّ في صدرك فدعه**)” (Göğsünde **حَكَّ** eden şeyi bırak). Dedi: “Peki iman nedir?” Dedi: “(**إذا ساءتك سَيِّئتك وسرَّتك حَسَنتك فأنت مؤمن**)” (Kötülüğün seni kötü ederse ve iyiliğin seni sevindirirse sen mü’minsindir). Dedim: “**ما حَكَّ في صدرك**” yani onun helâl mi haram mı olduğunda şüphe ettin; ihtiyat, onu terk etmendir. Ve **الحَكِيك**: sürtülmüş **الكَعْب** (topuk/ayak bileği). Ve **الحَكِيك**: yontulmuş tırnak/ayak (tırnaklı hayvanın tırnağı). A‘şâ dedi:

وفي كل عام له غزوة
تحكّ الدوابر حَكّ السَفَنْ

Ve **الحَكك** (tekili **حككة**): yumuşak beyaz bir taş; mermerden daha gevşek, çakıldan daha sert.

İbn Şümeyl dedi: **الحكَكَة**: mermer gibi taşları olan, yumuşak bir arazi.

Başkası dedi: “Falan, **الحُكيكات** ile, **الأَحَاجي** ile ve **الألغاز** ile geldi” denilir; tek bir mânâ ile; onun tekili **حُكَيْكَة**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحُكُكُ**: ihtiyaçları istemede ısrar edenlerdir. Ve **الحُكُكُ**: şer sahipleridir.

Leys dedi: **الحاكّة**: diş. “Onun ağzında **حاكّة** yoktur” denilir. Ve **التحكّك**: sataşma ve ilişme; “Bana **يتحكّك بي**” yani şerriyle bana ilişir. Dedi: **الحُبَاب**’ın sözü “**أنا جُذَيلها المحكَّك**” mânâsı: Ben onun direği ve şiddetler anında sığınağıyım.

Ebû Ubeyd dedi: **الجُذَيل** , **جِذْل**’ün küçültmesidir; o, uyuz develer için uyuzdan ona sürtünsün diye dikilen bir çubuktur; onunla, uyuz devenin o çubuğa sürtünerek şifa araması gibi, kendi görüşüyle şifa arandığını kastetti.

Dedim: Onda başka bir mânâ daha vardır, bana daha sevimlidir: O, işlenmiş, tecrübe edilmiş; işleri denemiş ve bilmiş, kendisi de denenmiş; böylece kırılmada sert, gevşek olmayan; ihanette sebatlı; rakibinden kaçmayan (kimse) bulundu. Ve “**أنا جذيلها المحكك**” sözünün mânâsı: Ensârın altında, onlara düşmanlık eden ve onlara karşı duran kimseye karşı bir **جذل حِكَاك** (sürtünmeye dayanıklı kütük) olduğumu istiyor; benimle zorluklar boyunduruk altına alınır. Ve adam, arkadaşına: “**أجذِل للقوم**” yani onlara karşı dikil ve çekişen, savaşan ol, der. Araplar der ki: “Falan, **جِذْل حِكَاكَ**’tır; ondan **الأُبَن** (ayıplar/lekeler) çekinip uzaklaştı”; onun arıtılmış olduğunu, bir şeyle atılsa bile ondan kayıp gittiğini ve sıçrayıp uzaklaştığını kastederler.

Ebû’n-Necm dedi:

عرفت رسما لسعاد ناحلا
بحيث ناصى الحُكَكاتُ عاقلا

Dedi: **الحككات**: bilinen bir yerdir; o, ince beyaz taşları olan (bir yerdir). Nadr dedi: O: mermer gibi beyaz yumuşak taşları olan bir arazidir; onları ağzınla kırarsın.

**كح** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **عبد كُحّ** ve **كَحّ**; eğer kulluğu hâlis ise.

Başkası dedi: **عربيّ كُحّ** ve **أعراب أكحاح**; eğer hâlis iseler.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **ناقة كُحْكُح** ve **قُحْقُح** ve **عَزُوم** ve **عَوْزَم**; eğer yaşlanırsa.

Ebû’l-Heysem, Nusayr’dan: O dedi ki: Deve yaşlanıp dişlerinin keskinliği gidince o, **ضِرْزِم** ve **لِطْلِط** ve **كِحْكِح** ve **عِلْهِز** ve **هِرْهِر** ve **دِرْدِح**’tır.

Recez söyleyen, bir çobanı ve develerine şefkatini anarak dedi:

يبكى على إثر فصيل إن نُحرْ
والكِحْكح اللِطْلِطاء ذات المختبر

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الكُحُح**: yaşlı, ihtiyar kadınlardır.

Dedi: “**حُكَّ الرجل**” denilir; eğer sınandı/tecrübe edildi ise. Ve “**حَكّ**” (denilir); eğer şüphe etti ise.

Amr, babasından: **الحِكّة**: dinde ve başkasında şüphedir. Dedi: Ve **الحكَكات**: bedevîlikte bilinen bir yerdir. Ebû’n-Necm dedi:

عرفتُ رسماً لسعاد ماثلاً
بحيث نامى الحُكَكَاتُ عاقلا

Ebû’d-Dakîş dedi: **الحككات**: beyaz taşları olan (yerdir); sanki **الأقِط** (kurutulmuş yoğurt parçaları) gibidir; kırılıp parçalanır; ancak yerin karnında (altında) olur.
