# كدأ (ك-د-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - د - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: كدء

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والدال و"وايء" معهما
ك و د، و ك د، د و ك، و د ك، ك د ي، ك ي د، د ي ك، ك د أ، ك أ د، أ ك د مستعملات ك و د: الكَوْدُ: مصدر كاد يكُود كَوْداً ومكادة، تقول لمن يطلب إليك شيئاً، فتأبى أن تعطيه: لا، ولا مَكادَةً ولا مهمة، ولا كَوْداً ولا هما، ولا مكاداً ولا مهمأ.
ولغة بني عدي: كُدْتُ أفعل كذا، بالضم.
وكد: وكَّدْتُ العقد واليمين، أي: أوثقته، والهمزة في العقد أجود.
والسيور التي يشد بها القربوس تسمى المَواكِيد، ولا تسمى التّواكيد.
دوك: الدَّوْكُ: دق الشيء وسحقه وطحنه، كما يَدُوكُ البعير الشيء بكلكله.
والمداكُ: صلاية العطر يداك عليه الطيب، وجمعه: مداوك.
ودك: الوَدَكُ: معروف، وهو حلابة الشحم. وشيء وَدِكٌ ووديك، وقد وَدِك يَوْدَكُ، وودكته تَوْديكاً.
كدي: أصاب الزرع برد فَكَداهُ، أي رده في الأرض. وأصابتهم كُدْيةً وكادية شديدة من شدائد الدهر. والكدية: صلابة في الأرض. وأكدى الحافر، أي بلغ الصلب من الأرض. وأكدى الرجل، إذا أعطى قليلاً، قالت الخنساء:
فتى الفتيان ما بلغوا مداه		ولا يَكْدَى إذا بلغت كُداها
يقال: بلغ الناس كُدْيَةَ فلان، إذا أعطى ثم منع وأمسك.
ومسك كد: لا ريح فيه.
وكُدَيٌّ وكَداء: جبلان، وهما ثنيتان يهبط منهما إلى مكة، قال:
أنت ابن معتلج البطا		ح كُدَيِّها فكدائهـا
كيد: الكَيْدُ من المكيدة، وقد كاده يَكيدُه مَكيدةٌ.
ورأيته يكيد بنفسه، أي: يسوق سياقاً.
ديك: الدِّيك معروف، وجمعه: دِيَكةٌ.
وأرض مَداكةٌ ومَدْيَكَةٌ: كثيرة الدِّيَكة.
كدأ: يقال: كَدَأَ النبت - بالهمز - من البرد. وكدأ البرد الزرع: رده في الأرض. كَدَأَ يَكْدَأُ كُدُوءاً.
كأد: عقبة كأداء، أي: ذات مشقة، وهي أيضاً: كؤود، وهمزتها لاجتماع الواوين.
وتكاءدتنا هذه الأمور إذا شقت علينا.
أكد:
أكّدْتُ العقد واليمين: وثقته، ووكّدتُ لغة والهمزة في العقد أجود.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الدال** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

ك و د، و ك د، د و ك، و د ك، ك د ي، ك ي د، د ي ك، ك د أ، ك أ د، أ ك د kullanımdadır.

ك و د: **الكَوْدُ**: **كاد**’ın **يكُود**’u **كَوْداً** ve **مكادة** olarak masdarıdır; senden bir şey isteyen kimseye, sen de ona vermeyi reddedince şöyle dersin: hayır, ne **مَكادَةً** ne **مهمة**; ne **كَوْداً** ne **هما**; ne **مكاداً** ne **مهمأ**.

Benî ‘Adî’nin dili: **كُدْتُ** şöyle şöyle yaparım, (kefin) dammesiyle.

وكد: **وكَّدْتُ** düğümü ve yemini; yani: onu sağlamlaştırdım; düğümde hemze daha iyidir.

Ve قربوس’un bağlandığı kayışlara **المَواكِيد** denir; **التّواكيد** denmez.

دوك: **الدَّوْكُ**: şeyi dövmek, ezmek ve öğütmek; tıpkı devenin şeyi göğsüyle **يَدُوكُ** etmesi gibi.

Ve **المداكُ**: üzerine güzel koku **يداڪ** ettiğin (ovduğun) güzel koku taşlığıdır; çoğulu: **مداوك**.

ودك: **الوَدَكُ**: bilinen (şey)dir; o, içyağı sağımıdır. Ve **وَدِكٌ** ve **وديك** bir şey; ve **وَدِك** **يَوْدَكُ**; ve onu **تَوْديكاً** olarak **ودكته**.

كدي: Ekine soğuk isabet etti de onu **فَكَداهُ**; yani onu toprağın içine geri çevirdi. Ve onlara zamanın şiddetlerinden şiddetli bir **كُدْيةً** ve **كادية** isabet etti. Ve **الكدية**: yerde bir sertliktir. Ve kazıcı **أكدى** etti; yani yerin sertine ulaştı. Ve adam **أكدى** etti; az verdiği zaman. Hansâ dedi ki:
فتى الفتيان ما بلغوا مداه		ولا يَكْدَى إذا بلغت كُداها

Denir ki: insanlar falanın **كُدْيَةَ**sine ulaştı; verdiği sonra men edip tuttuğu zaman.

Ve **مسك كد**: onda koku yoktur.

Ve **كُدَيٌّ** ve **كَداء**: iki dağdır; ikisi de Mekke’ye inilen iki geçittir. Dedi ki:
أنت ابن معتلج البطا		ح كُدَيِّها فكدائهـا

كيد: **الكَيْدُ** **المكيدة**dendir; ve onu bir **مَكيدةٌ** olarak **يَكيدُه** diye **كاده**.

Ve onu kendisiyle **يكيد** ederken gördüm; yani: bir sevk edişle sevk eder.

ديك: **الدِّيك** bilinen (şey)dir; çoğulu: **دِيَكةٌ**.

Ve **مَداكةٌ** ve **مَدْيَكَةٌ** bir yer: **الدِّيَكة**si çok olan.

كدأ: Denir ki: bitki soğuktan **كَدَأَ** etti – hemze ile. Ve soğuk ekini **كدأ** etti: onu toprağın içine geri çevirdi. **كَدَأَ** **يَكْدَأُ** **كُدُوءاً**.

كأد: **كأداء** bir yokuş; yani: meşakkat sahibi; o ayrıca: **كؤود**dur; hemzesi iki **واو**’un birleşmesinden dolayıdır.

Ve bu işler bize zor geldiği zaman bizi **تكاءدتنا** etti.

أكد:
Düğümü ve yemini **أكّدْتُ**: onu sağlamlaştırdım; ve **وكّدتُ** bir dildir; düğümde hemze daha iyidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو زيد: كَدَأَ النبتُ يَكْدَأُ كُدوءًا، إذا أصابه البَرْد فَلَبَّدَهُ في الأرض، أو عَطِشَ فأبطأ في النبات. يقال: أصاب الزَّرْعَ بَرْدٌ فَكَدَّأهُ في الأرض تَكْدِئَةً. وأرضٌ كادئة: بطيئة الإنبات.

##### Türkçe

Ebû Zeyd: **كَدَأَ** bitki **يَكْدَأُ** **كُدوءًا**; ona soğuk isabet ettiğinde de onu yerde yapıştırıp bastırdığında, yahut susadığında da bitmede yavaşladığında (denir). Denir ki: Ekine bir soğuk isabet etti de onu yerde **تَكْدِئَةً** olarak **فَكَدَّأهُ**. Ve **كادئة** bir yer: bitirmesi yavaş (olan).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك د ( و ا ي ء )
كدا ، كدأ ، كأد ، كود ، كيد ، وكد ، أكد ، ودك ، دوك ، دكأ ، ديك ، دكا : ( مستعملة ) .
كدا : قال الله جلّ وعزّ : ( أعطى قليلا وأكدى ) ( النجم : 24 ) قال الفراء : أَكْدَى : أَمْسَكَ عن العَطِيّةِ وقَطَع .
وقال الزجاجُ : معنى أَكْدَى : أَمْسَكَ من العطيّة وقطَع ، وأَصْلُه من الحَفْرِ في البئر .
يقال للحافر إذَا حَفَرَ البئرَ فبَلغَ إلى حَجَر لا يمكِنُهُ معه الحَفْرُ : قد بَلغَ الكُدْية وعند ذلك يَقطعُ الحَفْرَ .
وقال الليثُ : الكُدْيةُ : صلابةٌ تكونُ في الأرض .
ويقال : إنَّ فلاناً قد بَلغَ النَّاسُ كُدْيتَهُ أي : كان يُعْطِي ثمَّ أَمْسَكَ .
قال : ويقالُ : أَكْدَى أَيْ : أَلحَّ في المسألةِ وأنشد :
تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ
فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ
وتقولُ : لا يُكْدِيكَ سُؤالي أي : لا يُلِحُّ عليكَ وقوله : فلا نَحْنُ نُكْدِيها أي فلا نحنُ نلِحُّ عليها .
وقالت خنسَاءُ :
فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ
ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها
أي : لا يَقْطَعُ عَطاءَهُ ، ولا يُمسِكُ عنه إذا قَطَعَ غيرُه وأَمسكَ .
وقال : الكِدَاءُ بكسر الكاف : القَطْعُ من قولك : أَعْطَى قليلاً وأَكْدَى أي : قطع .
( عمرٌ و عن أبيه ) : أَكْدَى : مَنَعَ ، وأكدَى : قطَعَ ؛ وأكْدَى إذا انقطع ، وأكدَى النبْتُ إذا قصُرَ منَ البرْد ، وأكْدَى العامُ إذا أجدَبَ ، وأكْدَى إذا بلغَ الكُدَا وهو الصَّحْراءُ ، وأكْدَى إذا حفَرَ فبلغَ الكُدَى وهي الصُّخُورُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أكدى : افتقَرَ بَعْدَ غِنًى ، وأكدَى : قَمِىءَ خَلْقُهُ .
وقال الليث : أَصابَ الزَّرْعَ بردٌ فكدَاهُ أي : رَدَّهُ في الأرض .
ويقال أيضاً : أَصابَتهمْ كُدْيةٌ ، وكاديةٌ منَ البَرْدِ .
ويقالُ : كَدَأَ النبتُ بالهمز منَ البَرْدِ .
وكُدَيٌّ ، وكَدَاءٌ : جَبَلانِ بِمكَّةَ .
وقال ابنُ رُقَيَّاتٍ :
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا
حِ كُدَيِّها فكَدَائها
ومِسكٌ كَدٍ : لا رِيحَ له .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : كَدَتَ الأرض تكدُو كَدْواً فهي كاديةٌ إذا أبطأَ نباتُها .
وكَدِيَ الجِرْوُ يَكْدَى كَدًى وهو داءٌ يَأْخُذُ الجِرَاءِ خاصَّةً يُصيبها منه قيءٌ وسعالٌ حتى يُكْوَى ما بين عينيها .
قال : والكُدْيةُ : الارتفاعُ من الأرضِ .
( شمرٌ ) : كَدِيَ الكلْبُ كَدًى إذا نَشِبَ العظمُ في حلقِهِ .
ويقال : كَدِيَ بالعظْمِ إذا غصَّ به ، قاله ابن شمَيلٍ .
كدأ : ( أبو زيد ) : كَدَأَ النَّبْتُ يَكْدَأُ كُدُوأً إذا أصابهُ البَرْدُ فَلَبَّدَهُ في الأرْضِ ، أو عَطِشَ فأَبْطَأَ نَبَاتُهُ ، وإِبلٌ كادِيةٌ الأوْبَارِ قليلَتُهَا ، وقد كَدِئَتْ تَكْدَأُ كَدَأً .
وأنشد :
كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا
وكَدِىءَ الغُرَابُ في شَحيجِه يَكْدَأُ كَدَأً .
دكأ : أبو زيد : دَاكَأْتُ القَوْمَ مُدَاكَأَةً إذا زَاحَمْتَهُمْ .
وقال غيره : تَدَاكَأَ القَوْمُ عليه إذا تزاحَمُوا .
قال ابنُ مُقْبِلٍ :
وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ
إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا
قال أبو الهيثم : الصِّهْميمُ مِنَ الرِّجَالَ والجِمالِ إذا كانَ حَمِيَّ الأنْفِ أبِيّاً شَدِيدَ النَّفْسِ ، بطِيءَ الانْكِسَارِ .
قال : وتَدَاكَأَ : تَدَافَعَ ، ودَفْعُهُ : سَيْرُه .
كأد : قال الليث : عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ : ذَاتُ مَشَقَّةٍ ، وهي الكَؤُودُ أَيْضاً .
تكاءدتْهُ الأمورُ إذا شَقَّتْ عليه .
( شمر عن ابن الأعرابي ) : الكأدَاءُ : الشِّدَّةُ والخَوْفُ ، والحِذَارُ ، ويقالُ الهَوْلُ واللَّيْلُ ، المظْلمُ .
( أبو زيد ) : تَكَاءدْتُ الذَّهابَ إلى فلان تكَاؤُداً إذا ذهبتَ إليه على مَشَقَّةٍ .
ويقال : تَكأَّدني الذَّهَابُ إليك تكَؤُّداً إذا ما شَقَّ عليك .
وأنشد :
وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ
ويقال : هي الكُؤَدَاءُ ، والصُّعَدَاءُ ، والكَؤُودُ : المرْتقَى الصَّعْبُ ، وهي الصَّعُودُ .
كود كيد : قال الليث : الكَوْدُ : مصدرُ كادَ يكُودُ كوْداً ، ومَكَادَة ، تقول لمن يطلُبُ إليكَ شيئاً ولا تريدُ أن تعطيه : لا ولا مكادَةً ولا مَهَمَّةً ، ولا كَوْداً ، ولا همّاً ، ولا مَكاداً ، ولا مهمّاً .
قال : ولُغَةُ بنِي عَدِيَ : كُدْتُ .
وقال أبو حاتم : يقالُ : لاَ ولاَ كَيْداً لك ولا همّاً .
وبعض العربِ يقول : ولا كَوْداً بالوَاوِ .
قال : وقالت العوَامُّ كادَ زَيدٌ أن يموت وأنْ لا تدْخلُ مع كاد . ولا مع ما تصرَّفَ منها .
قال اللَّهُ : ( وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِى ( ، وكذلك جميعُ ما في القرآن .
وقال الليث : الكَيْدُ من المَكِيدَةِ ، وقد كادَهُ مَكِيدَةً ، ورأيتُ فلاناً يَكيدُ بنفسِهِ أي يَسُوقُ سِيَاقاً .
( ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ ) قال : الكَيْدُ : صِيَاحُ الغُرَابِ بِجَهْدٍ ، والكَيْدُ : إخْرَاجُ الزَّنْدِ النارَ ، والكَيْدُ : القَيءُ .
وقال الحسنُ : ( إذا غَلَبَ الصائمَ الكَيْدُ أَفْطَرَ ) والكَيْدُ : التَّدْبِيرُ بباطلٍ أو حقَ ، والكَيْدُ : الحَيْضُ .
وفي حديث ابن عباس : ( أَنَّهُ نَظَر إلى جَوَارٍ وقد كِدْنَ في الطريقِ فأَمر أَنْ يُنَحّيْنَ ) والكيد : الحرْبُ : ( غَزَا النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) ولم يرَ كَيْداً ) .
وقال الله جلَّ وعزّ : ( ( بِالْهَزْلِ إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً ( ) كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً ) ( الطارق : 15 ، 16 ) .
قال الزَّجَّاج : يَعني به الكُفّارَ أَنهم يَخَاتِلُونَ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ويُظْهِرون ما هُمْ عَلَى خِلافه .
وأكِيدُ كَيْداً ، قال : كَيدُ الله لهم : اسْتِدْرَاجُهم من حيث لا يَعْلَمُونَ .
وقال الله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) .
قال الزجاجُ في قوله : ( لَمْ يَكَدْ ) .
قال بعضهم رَآها مِنْ بَعْدِ أَنْ لَمْ يَكَدْ يَرَاها من شدَّة الظُّلْمَةِ .
ويقال معناه : لمْ يَرَها ولم يَكَدْ ، وهذا القولُ أشبهُ بهذا المعنى ، لأنَّ في دُون هذه الظُّلمَاتِ لا تُرَى الكَفُّ .
وقال الفرّاء : العربُ تقولُ : ما كِدْتُ أَبْلُغُ إليكَ وأَنتَ قد بَلَغْتَ ، وهذا هو وَجْهُ العربيَّة .
ومن العربَ من يُدْخِلُ كادَ ، ويَكَادُ في اليقين ، وهو بمنزلة الظّنِّ ، أصْلُهُ : الشَّكُّ ثم يُجْعَلُ يَقيناً .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العبَّاس قال :
قال الأخفَشُ في قوله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) حُمِلَ على المعنى وذلك أَنَّهُ لا يراها ، وذلك أنّكَ إذا قُلت : كاد يَفعلْ إنما تَعْنِي قاربَ الفعلَ ولم يفعلْ ، عَلَى صحَّةِ الكلام ، وهذا معنى هذه الآية ، إلاَّ أنَّ اللُّغَةَ قد أجازَتْ لم يَكَد يَفعلُ . وقد فعل بعد شِدَّةٍ ؛ وليس هذا صحّةَ الكلام لأنه إذا قال : كاد يفعلُ فإنما يعني قاربَ الفعل .
وإذا قال : لم يَكَدْ يفعل ، يقول : لم يُقَارِبِ الفعلَ ، إلاّ أنَّ اللُّغة جاءت على ما فَسَّرْتُ لك ، وليس هو على صحةِ الكلمةِ .
وقال أبو العباس : قال الفرّاء كلَّما أَخْرَجَ يده لم يَكد يَراها من شِدّةِ الظَّلْمَةِ ، لأنّ أقلَّ من هذه الظُّلْمَةِ لا تُرَى اليدُ فيه ، وأمَّا لمْ يكد يَقُومُ فقد قام ، هذا أكثرُ اللُّغة فكأن الأخفشَ جاءَ بالمعنى ، وذهب الفرّاءُ إلى لفظ اللغة .
وقال ابن الأنباريِّ : قال اللُّغَوِيون : كِدْتُ أفعلُ . معناه عند العرب قَارَبْتُ الفِعلَ ولَمْ أفعل ، وما كِدْتُ أَفْعَلُ ، معناه : فَعَلْتُ بعد إِبْطَاءٍ ، وشَاهِدُه قولُ الله : ( فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفْعَلُونَ ) ( البقرة : 71 ) ، معناهُ : فَعَلوا بعدَ إِبْطَاءٍ ، لِتَعَذّرِ وِجْدانِ البَقَرَةِ عليهم ، وقد يكونُ : ما كِدْتُ أَفْعَلُ بمعنى : ما فَعَلْتُ وَلاَ قَارَبْتُ إذا أُكّدَ الكلامُ بأَكَادُ .
وقال ابنُ بُزُرْجَ : يقال : مِن كادَ يَكادُ : هُمَا يَتَكاوَدَانِ .
وأصحابُ النَّحْوِ يقولونَ : يَتَكَاوَدَانِ ، وهو خطأٌ لأنهم يقولون : إذا حُمِلَ أَحدُهُمْ على ما يكْرَهُ : لا والله وَلاَ كيْداً ، وَلاَ همًّا ، يريدونَ : لاَ أَكَادُ وَلا أَهُمُّ .
وكد : قال الليث : يقال : وَكَّدْتُ العَقْدَ أي : أوْثَقْتُه ، وكذلك : أَكَّدْتُهُ .
ويقالُ : وكَّدْتُ اليمينَ ، والهمزُ في العَقْدِ : أَجْوَدُ .
قال : والسُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ تسمَّى المَكَايِيدَ ، وَلاَ تُسَمَّى التَّوَاكِيدَ .
وتقولُ : إذا عقَدْتَ فَأكِّدْ ، وإذَا حَلفْتَ فَوَكِّدْ .
وقال أبو العباس : التَّوْكِيدُ : دخلَ في الكلامِ لإخرَاج الشّكّ ، وفي الأعدادِ لإحاطَةِ الأجزاءِ .
ومن ذلك أن تقولَ : كلَّمنَي أخُوكَ فيجوزُ أن يكونَ كلَّمَك هو أَوْ أمرَ غُلاَمَهُ بِأَنْ يكلّمكَ ، فإذا قلتَ : كَلَّمنِي أَخوكَ تَكْلِيماً لَمْ يَجُزْ أن يكونَ المكلّم لك إلاَّ هو .
ويقال : وكَدَ فلانٌ أَمْرَهُ يكِدُهُ وَكْداً إذا مارَسه وقصدَه .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ
قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي
معناهُ : أَنْ لم يَعْمَلْ عملي ، ولم يقْصِدْ قَصْدِي ، ولمْ يُغْنِ غَنَائي .
ويقالُ : ما زالَ ذاكَ وُكْدِي ، بضمِّ الواو ، أي فِعْلي ودَأْبي ، فكأَنَّ الوُكْدَ : اسمٌ ، والوَكْدَ : مصدرٌ .
وقال ابن دريدٍ : الوَكائِدُ : السُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ إلى دَفّتَي السَّرْجِ ، الواحدُ : وِكَادٌ وإكَادٌ .
قال : ووكَدَ بالمكانِ يكِدُ وُكُوداً إذا أقامَ به .
قال : والكوْدُ : كلُّ شيءٍ جَمعْتَهُ كُثَباً من ترابٍ أو طعامٍ ، وجمعهُ : أكوادٌ ، ولم
أَسمَعْ هذينِ الحرْفَيْنِ لغير ابن دريدٍ .
وقالوا أيضاً : كَدَوْتُ وجهَ الرّجُل أكْدُوهُ كَدْواً إذا خَدَشْتَهُ .
أكد : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : دُسْتُ الحِنْطَة ودَرَسْتها ، وأكَدْتُها .
ويقال : ظلَّ مُتَوكّداً بأمر كذا ، ومُتَوكزاً ، ومُتَحَرِّكاً ، أي : قائماً مُستعِدّاً .
ويقال : وكَدَه يكِدُه وكْداً أي أصابَهُ .
دوك : قال الليث : الدَّوْكُ : دَقُّ الشيءِ وسَحْقُه وطحنُه ، كما يَدُوكُ البعيرُ الشيءَ بكَلْكلهِ ، والمَدَاكُ : صَلاَيةُ العِطْرِ يُدَاكُ عليه الطِّيبُ دَوْكاً .
وفي الحديث : أن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال بِخَيْبَرَ : ( لأُعْطِيَنَّ الرَّايةَ غَداً رَجُلاً يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ ، فَبَاتَ النَّاسُ يَدُوكُونَ فِيمَنْ يَدْفَعُهَا إلَيه ) .
قولُه : يدوكون أي يَخُوضون ويختلفون فيه .
( أبو عبيدٍ عن الأصمعي ) : بات القومُ يَدُوكون دَوْكاً أيْ باتُوا في اختلاطٍ ، ودَوَران .
قال : وقال أبو زيد : وَقَعُوا في دَوْكَةٍ ، وبُوحٍ أي وَقَعُوا في اختلاطٍ ، وفيه لُغتان : دَوْكَةٌ ، ودُوكَةٌ ، وجمعُ الدَّوْكَةِ : دِوَكٌ ودِيَكٌ ، ومن قال : دُوكةٌ ، قال : دُوَكٌ في الجَمْع .
( أبو عمرٍ و ) : داك الرَّجلُ المرأَة يدوكُها دَوْكاً ، وباكَها بَوْكاً إذا جامَعَهَا .
وأنشد :
فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ
ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ
وقال أبو ترابٍ قال أبو الرَّبيع البَكراوِيُّ : داكَ القومُ إذا مَرِضوا ، وهم في دَوْكَةٍ أي مَرَضٍ .
ودك : ( سلمةُ ، عن الفرّاء ) : لَقِيتُ منه بَنَاتِ أَوْدَكَ ، وَبَناتِ بَرْحٍ وبَنات بِئْسَ يعني الدّوَاهِي .
وقال الليثُ : الوَدَكُ : معروفٌ ، والفِعْلُ : ودَّكْتُه تَوْدِيكاً ، وذلك إذا جَعَلْتَهُ في شيءٍ وهو من الشَّحْم أو حُلاَبةِ اللَّحْمِ ، وشيءٌ وَدِكٌ ، ووَدِيكٌ ، ودَجاجةٌ وَدِيكةٌ : ذاتُ وَدَكٍ ، ووَدِيكٌ : جائزٌ .
والدِّكَةُ : اسمٌ من الوَدَكِ وقالت امرأةٌ من العربِ : كنتُ وَحْمَى للدِّكَةِ أي كنتُ مُشْتَهِيَةً لِلْوَدَكِ .
ديك : وقال الليث : الدِّيكُ : معروفٌ ، وجمعُه دِيَكَةٌ ، وأَرْضٌ مَداكةٌ ومَدْيَكةٌ : كثيرَةُ الدِّيَكةِ .
وقال المؤرِّجُ : الدِّيكُ في كلام أَهل اليمن : الرَّجلُ الْمُشْفِقُ ، الرَّؤُومُ ، ومنه سُمِّيَ الديكُ دِيكاً .
قال : والدِّيكُ : الرَّبيعُ في كلامِهم .
والدِّيكُ : الأثَافِي ، الواحدُ والجميعُ سَوَاءٌ .
دكا : أهمله الليث : وقال ابن الأعرابي : دَكَا إذا سَمِنَ وكدا إذا قَطَعَ .

##### Türkçe

ك د ( و ا ي ء )
**كدا**، **كدأ**، **كأد**، **كود**، **كيد**، **وكد**، **أكد**، **ودك**، **دوك**، **دكأ**، **ديك**، **دكا**: (kullanılan).

**كدا**: Allah (aziz ve celil) dedi: “(Az verdi ve **أكدى**)” (Necm: 24). el-Ferrâ dedi: **أكدى**: bağışı tuttu (vermeyi kesti) ve kesti.
ez-Zeccâc dedi: **أكدى**’nın manası: bağıştan tuttu ve kesti; aslı, kuyuda kazmadan gelir.
Kuyu kazan için, kuyuyu kazıp da kendisiyle birlikte kazmanın mümkün olmadığı bir taşa ulaştığında: “**الكُدْية**’ye ulaştı” denir; o vakit kazmayı keser.
el-Leys dedi: **الكُدْية**: yerde bulunan bir sertliktir.
Ve denir: “Falanın **كُدْية**’sine insanlar ulaştı” yani: veriyordu, sonra tuttu.
Dedi: Ve denir: **أكدى** yani: istemede ısrar etti; ve şu şiiri okudu:
تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ
فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ
Ve dersin: “Sorum seni **يُكْدِيكَ** etmez” yani: sana ısrar etmez. Ve onun sözü: “فلا نحن **نُكْدِيها**” yani: biz ona ısrar etmeyiz.
Hansa dedi:
فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ
ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها
Yani: bağışını kesmez; başkası kestiği ve tuttuğu zaman da ondan kesmez, tutmaz.
Dedi: **الكِدَاء** (kâfın kesresiyle): kesmedir; “Az verdi ve **أكدى**” sözünden; yani: kesti.
(Amr ve babasından): **أكدى**: men etti; ve **أكدَى**: kesti; ve **أكدى**: kesildiği zaman; ve bitki **أكدَى**: soğuktan kısaldığı zaman; ve yıl **أكدَى**: kıtlık olduğu zaman; ve **أكدى**: **الكُدَا**’ya ulaştığı zaman—o çöldür; ve **أكدى**: kazıp da **الكُدَى**’ya ulaştığı zaman—o kayalardır.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **أكدى**: zenginlikten sonra fakirleşti; ve **أكدَى**: yaratılışı çirkinleşti.
el-Leys dedi: Ekine soğuk isabet etti de onu **كدَاهُ** etti; yani: onu yere geri çevirdi.
Yine denir: Onlara soğuktan bir **كُدْية** ve bir **كادية** isabet etti.
Ve denir: Bitki, soğuktan hemzeyle **كَدَأَ** etti.
**كُدَيٌّ** ve **كَدَاءٌ**: Mekke’de iki dağdır.
İbn Rukayyât dedi:
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا
حِ كُدَيِّها فكَدَائها
**مِسكٌ كَدٍ**: kokusu olmayan misk.
(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den): Yer **كَدَتَ** eder; **تكدُو** eder; **كَدْواً**; bitkisi geciktiğinde o yer **كاديةٌ**’dir.
Ve yavru köpek **كَدِيَ** eder; **يَكْدَى** eder; **كَدًى**; bu, özellikle yavru köpekleri tutan bir hastalıktır; onlara ondan kusma ve öksürük isabet eder; iki gözünün arası dağlanıncaya kadar.
Dedi: Ve **الكُدْية**: yerden yükselti.
(Şemmer): Köpek **كَدِيَ** eder; **كَدًى**; kemik boğazına takıldığında.
Ve denir: Kemikle **كَدِيَ** etti; yani onunla boğuldu; bunu İbn Şümeyl söyledi.

**كدأ**: (Ebû Zeyd): Bitki **كَدَأَ** eder; **يَكْدَأُ** eder; **كُدُوأً**; soğuk ona isabet edip onu yere yapıştırdığında; yahut susayıp bitmesi geciktiğinde. Ve **إِبلٌ كادِيةٌ الأوْبَارِ**: yünleri az olan; ve **كَدِئَتْ**; **تَكْدَأُ**; **كَدَأً**.
Ve şu şiiri okudu:
كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا
Ve karga, ötüşünde **كَدِىءَ** eder; **يَكْدَأُ**; **كَدَأً**.

**دكأ**: Ebû Zeyd: Kavmi **دَاكَأْتُ**; **مُدَاكَأَةً**; onlarla sıkıştığım (itip kakıştığım) zaman.
Başkası dedi: Kavim onun üzerine **تَدَاكَأَ** etti; sıkıştıkları zaman.
İbn Mukbil dedi:
وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ
إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا
Ebû’l-Heysem dedi: **الصِّهْميمُ**, erkeklerden ve develerden, burnu hamî (öfkeli), baş eğmez, nefsi şiddetli, kırılması yavaş olan kimse/devedir.
Dedi: Ve **تَدَاكَأَ**: itişti; ve **دَفْعُهُ**: yürüyüşüdür.

**كأد**: el-Leys dedi: **عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ**: meşakkatli olan; o aynı zamanda **الكَؤُودُ**’dur.
İşler ona **تكاءدتْهُ**; ona zor geldiği zaman.
(Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den): **الكأدَاءُ**: şiddet, korku, sakınma; ve denir: dehşet ve karanlık gece.
(Ebû Zeyd): Falan kimseye gitmeyi **تَكَاءدْتُ**; **تكَاؤُداً**; ona meşakkatle gittiğin zaman.
Ve denir: Sana gitmek beni **تَكأَّدني**; **تكَؤُّداً**; sana zor geldiği zaman.
Ve şu şiiri okudu:
وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ
Ve denir: O **الكُؤَدَاءُ**’dır; ve **الصُّعَدَاءُ**; ve **الكَؤُودُ**: zor yokuş (çıkış); o **الصَّعُودُ**’dur.

**كود كيد**: el-Leys dedi: **الكَوْدُ**: **كادَ**’ın masdarıdır; **يكُودُ**; **كوْداً**; ve **مَكَادَة**. Sana bir şey isteyen, senin de ona vermek istemediğin kimseye dersin: “Hayır; ne **مكادَةً** ne **مَهَمَّةً**; ne **كَوْداً**; ne **همّاً**; ne **مَكاداً**; ne **مهمّاً**.”
Dedi: Benî ‘Adî’nin dili: “**كُدْتُ**”.
Ebû Hâtim dedi: Denir: “Hayır; sana ne **كَيْداً** ne **همّاً**.”
Bazı Araplar vâv ile “ne **كَوْداً**” der.
Dedi: Avam, “Zeyd ölmek üzereydi” der ve **كاد** ile “أنْ لا تدْخلُ”yu sokar; ve ondan çekimlenenlerle de (bunu yapar).
Allah dedi: “(Ve neredeyse beni öldürüyorlardı)” ve Kur’an’daki hepsi böyledir.
el-Leys dedi: **الكَيْدُ**, **المَكِيدَة**’dendir; ona bir **مَكِيدَةً** ile **كادَهُ** etti. Ve falanı “kendi nefsiyle **يَكيدُ**” eder gördüm; yani bir sevk ile sevk eder.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **الكَيْدُ**: karganın güçlükle bağırmasıdır; ve **الكَيْدُ**: çakmağın ateşi çıkarmasıdır; ve **الكَيْدُ**: kusmadır.
Hasen dedi: “Oruçluya **الكَيْدُ** galip gelirse iftar eder.” Ve **الكَيْدُ**: bâtıl yahut hak ile tedbirdir; ve **الكَيْدُ**: hayızdır.
İbn Abbâs hadîsinde: “Yolda **كِدْنَ** etmiş cariyelere baktı da, onların uzaklaştırılmasını emretti.” Ve **الكيد**: savaştır: “Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) gazaya çıktı ve bir **كَيْداً** görmedi.”
Allah (aziz ve celil) dedi: “Şaka ile; şüphesiz onlar bir **كَيْداً** ederler; ve ben de bir **كَيْداً** ederim.” (Târık: 15, 16).
ez-Zeccâc dedi: Bununla kâfirleri kasteder; onlar Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) aldatmaya çalışırlar ve kendilerinin üzerinde olduklarının tersini gösterirler.
“Ve ben bir **كَيْداً** ederim”; dedi: Allah’ın onlara **كَيدُ**i: onları bilmedikleri yerden derece derece (azaba) yaklaştırmasıdır.
Allah dedi: “Elini çıkardığı zaman, neredeyse onu görmez.” (Nûr: 40).
ez-Zeccâc, “**لَمْ يَكَدْ**” sözünde dedi:
Bazıları dedi: Şiddetli karanlıktan dolayı onu neredeyse görmezken, sonra onu gördü.
Ve denir: Manası: onu görmedi ve neredeyse (görmedi); bu söz bu manaya daha benzer; çünkü bu karanlıklardan daha aşağısında avuç görülmez.
el-Ferrâ dedi: Araplar der: “Sana ulaşmaya neredeyse güç yetiremedim” hâlbuki sen ulaşmışsındır; bu Arapçanın yönüdür.
Araplardan kimi, **كادَ** ve **يَكَادُ**’ı kesinlikte de sokar; o zannın menzilesindedir; aslı şüphedir, sonra kesinlik kılınır.
Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi; dedi ki:
Ahfeş, “Elini çıkardığı zaman, neredeyse onu görmez” (Nûr: 40) sözünde dedi: Manaya hamledildi; çünkü onu görmez. Çünkü sen “Yapmaya **كاد** etti” dediğinde, ancak fiile yaklaştı ve yapmadı demek istersin; sözün doğruluğu üzere. Bu âyetin manası budur; ancak dil “**لم يَكَد** yapar”ı caiz kılmıştır; ve bir şiddetten sonra yapmıştır. Bu, sözün doğruluğu değildir; çünkü “**كاد** yapar” dediğinde ancak fiile yaklaştı demek istersin.
Ve “**لم يَكَد** yapar” dediğinde: fiile yaklaşmadı der; ancak dil, sana açıkladığım üzere gelmiştir; kelimenin doğruluğu üzere değildir.
Ebû’l-Abbâs dedi: el-Ferrâ dedi: Her ne zaman elini çıkarsa, şiddetli karanlıktan dolayı neredeyse onu görmez; çünkü bu karanlıktan daha azında el görülmez. Ama “nereye­yse kalkmaz” ise, kalkmıştır; bu dilin çoğudur. Sanki Ahfeş manayla geldi; el-Ferrâ ise dilin lafzına gitti.
İbnü’l-Enbârî dedi: Lugatçılar dedi: “**كِدْتُ** yaparım”ın manası Araplar katında: fiile yaklaştım ve yapmadım. “**ما كِدْتُ** yaparım”ın manası: bir gecikmeden sonra yaptım. Şahidi Allah’ın sözü: “Onu kestiler; ve neredeyse yapmıyorlardı.” (Bakara: 71); manası: üzerlerine ineğin bulunması zorlaştığı için gecikmeden sonra yaptılar. Ve olabilir: “**ما كِدْتُ** yaparım” “yapmadım ve yaklaşmadım” manasında; söz **بأَكَادُ** ile pekiştirildiği zaman.
İbn Büzürc dedi: **كادَ يَكادُ**’dan denir: “Onlar ikisi **يَتَكاوَدَانِ** eder.”
Nahiv ehli “**يَتَكَاوَدَانِ**” der; bu hatadır; çünkü onlar derler: Onlardan biri hoşlanmadığı şeye zorlandığında: “Hayır vallahi; ne **كيْداً** ne **همًّا**”; yani: “ne **أَكَادُ** ne **أَهُمُّ**” isterler.

**وكد**: el-Leys dedi: Denir: “Akti **وَكَّدْتُ**” yani: onu sağlamlaştırdım; aynı şekilde: onu **أَكَّدْتُ**.
Ve denir: Yemini **وَكَّدْتُ**; ve akitte hemze daha iyidir.
Dedi: Eyerin ön kaşını bağlamakla sıkılan kayışlara **المَكَايِيدَ** denir; **التَّوَاكِيدَ** denmez.
Ve dersin: Bağladığın zaman sağlamlaştır; yemin ettiğin zaman pekiştir.
Ebû’l-Abbâs dedi: **التَّوْكِيدُ**: şüpheyi çıkarmak için söze girer; sayılarda ise parçaları kuşatmak içindir.
Bundan: “Kardeşin benimle konuştu” demendir; seninle konuşanın kendisi olması da caizdir, kölesine seninle konuşmasını emretmiş olması da. “Kardeşin benimle bir konuşma ile konuştu” dediğinde, seninle konuşanın ancak kendisi olması caiz olur.
Ve denir: Falan işini **وكَدَ** etti; **يكِدُهُ**; **وَكْداً**; onu tecrübe edip ona yöneldiği zaman.
Tırimmâh dedi:
ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ
قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي
Manası: benim işimi yapmadı; benim kastımı kastetmedi; benim faydamı fayda kılmadı.
Ve denir: “O, benim **وُكْدِي**’m olmaya devam etti” (vâvın zammıyla); yani fiilim ve âdetim. Sanki **الوُكْدَ** isim, **الوَكْدَ** masdardır.
İbn Düreyd dedi: **الوَكائِدُ**: eyerin iki yan tahtasına ön kaşı bağlamakla sıkılan kayışlardır; teki: **وِكَادٌ** ve **إكَادٌ**.
Dedi: Ve mekânda **ووكَدَ** etti; **يكِدُ**; **وُكُوداً**; orada ikamet ettiği zaman.
Dedi: Ve **الكوْدُ**: topraktan yahut yemekten yığınlar halinde topladığın her şeydir; çoğulu: **أكوادٌ**. Ve bu iki harfi İbn Düreyd’den başkası için işitmedim.
Ve ayrıca dediler: Adamın yüzünü **كَدَوْتُ**; **أكْدُوهُ**; **كَدْواً**; onu tırmaladığın zaman.

**أكد**: (Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): Buğdayı çiğnedim ve onu harmanladım; ve onu **أكَدْتُها**.
Ve denir: “Şu işte **مُتَوكّداً** olarak gölgeledi (durdu)”; ve **مُتَوكزاً**; ve **مُتَحَرِّكاً**; yani: ayakta, hazır durumda.
Ve denir: Ona **وكَدَه** etti; **يكِدُه**; **وكْداً**; yani ona isabet etti.

**دوك**: el-Leys dedi: **الدَّوْكُ**: bir şeyi dövmek, ezmek, öğütmektir; devenin göğsüyle bir şeyi **يَدُوكُ** etmesi gibi. Ve **المَدَاكُ**: üzerine güzel koku **يُدَاكُ** edilen koku taşıdır; **دَوْكاً**.
Hadiste: Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) Hayber’de dediği: “Yarını sancağı, Allah’ın elleriyle fetih vereceği bir adama mutlaka vereceğim; bunun üzerine insanlar, onu kime vereceği hakkında geceyi **يَدُوكُونَ** ederek geçirdiler.”
Sözü: “**يدوكون**” yani: içine dalarlar ve onda ihtilaf ederler.
(Ebû Ubeyd, Asma‘î’den): Kavim geceyi **يَدُوكون**; **دَوْكاً**; yani karışıklık ve dönüp durma içinde geçirdiler.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: “Bir **دَوْكَةٍ** ve **بُوحٍ** içine düştüler” yani: bir karışıklığa düştüler. Ve onda iki lugat vardır: **دَوْكَةٌ** ve **دُوكَةٌ**. **الدَّوْكَةِ**’nin çoğulu: **دِوَكٌ** ve **دِيَكٌ**; **دُوكةٌ** diyen, çoğulda **دُوَكٌ** der.
(Ebû Ömer ve): Adam kadını **داك** etti; **يدوكُها**; **دَوْكاً**; ve onu **باك** etti; **بَوْكاً**; onunla cima ettiği zaman.
Ve şu şiiri okudu:
فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ
ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ
Ebû Turâb dedi: Ebû’r-Rebî‘ el-Bekrâvî dedi: Kavim **داكَ** etti; hastalandıkları zaman; ve onlar bir **دَوْكَةٍ** içindedir; yani bir hastalık içinde.

**ودك**: (Seleme, Ferrâ’dan): Ondan **بَنَاتِ أَوْدَكَ** ve **بَناتِ بَرْحٍ** ve **بَنات بِئْسَ** ile karşılaştım; yani belalar.
el-Leys dedi: **الوَدَكُ**: bilinen (şey)dir; fiil: onu **ودَّكْتُه**; **تَوْدِيكاً**; bu, onu bir şeye koyduğun zamandır; o, iç yağından yahut et suyundandır. Ve **شيءٌ وَدِكٌ** ve **وَدِيكٌ**; ve **دَجاجةٌ وَدِيكةٌ**: **وَدَكٍ** sahibi. Ve **وَدِيكٌ**: caizdir.
**الدِّكَةُ**: **الوَدَكِ**’ten bir isimdir. Araplardan bir kadın dedi: “**للدِّكَةِ** için **وَحْمَى** idim” yani: **لِلْوَدَكِ** için iştahlı idim.

**ديك**: el-Leys dedi: **الدِّيكُ**: bilinen (hayvan)dır; çoğulu **دِيَكَةٌ**. Ve **أَرْضٌ مَداكةٌ** ve **مَدْيَكةٌ**: **الدِّيَكةِ**si çok olan.
el-Muerric dedi: Yemen ehlinin sözünde **الدِّيكُ**: şefkatli, merhametli adamdır; bundan dolayı horoza **دِيكاً** adı verilmiştir.
Dedi: Ve onların sözünde **الدِّيكُ**: bahardır.
Ve **الدِّيكُ**: ocak taşlarıdır; tekil ve çoğul eşittir.

**دكا**: el-Leys onu ihmal etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **دَكَا**: semirdiği zaman; ve **كدا**: kestiği zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

كَدَأَ النبتُ يَكْدَأُ كَدْءاً وكُدُوءاً، وكَدِئَ: أَصابَه البَرْدُ فَلبَّده في الأَرضِ، أَو أَصابَه العطَشُ فأَبْطَأَ نَبْتُه. وكَدَأَ البَرْدُ الزرعَ: رَدَّه في الأَرضِ. يقال: أَصابَ الزرعَ بَرْدٌ فكَدَّأَه في الأَرض تَكْدِئةً.
وأَرضٌ كادِئةٌ: بَطِيئةُ النَّباتِ والإِنْباتِ. وإِبلٌ كادَئةُ الأَوْبارِ: قَلِيلَتُها. وقد كَدِئَتْ تَكْدَأُ كَدَأً. وأَنشد: كَوادِئُ الأَوْبارِ، تَشْكُو الدَّلَجا
وكَدِئَ الغُرابُ يَكْدَأُ كَدَأً إِذا رأَيتَه كأَنه يَقِيءُ في شَحِيجِه.

##### Türkçe

**كَدَأَ** bitki **يَكْدَأُ** **كَدْءاً** ve **كُدُوءاً**; ve **كَدِئَ**: ona soğuk isabet etti de onu yerde yapışık kıldı; yahut ona susuzluk isabet etti de onun bitmesi yavaşladı.

Ve **كَدَأَ** soğuk ekini: onu yerde geri çevirdi. Denilir: ekine bir soğuk isabet etti de onu yerde **تَكْدِئةً** olarak **فكَدَّأَه**.

Ve bir yer **كادِئةٌ**: bitmesi ve bitirtmesi yavaş olandır. Ve develer **كادَئةُ الأَوْبارِ**: onun(=kıllarının) az olanıdır. Ve muhakkak **كَدِئَتْ** **تَكْدَأُ** **كَدَأً**. Ve inşad etti:
كَوادِئُ الأَوْبارِ، تَشْكُو الدَّلَجا

Ve karga **كَدِئَ** **يَكْدَأُ** **كَدَأً**: onu, sanki hırıltısında kusuyor gibi gördüğün zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

كدأ النبت كجمع وسمع يكدأ كدأ بفتح فسكون وكدوءا بالضم، أي أصابه البرد فلبده في الأرض أي جعل بعضه فوق بعض أو أصابه العطش فأبطأ نبته، وكدأ البرد الزرع كمنع وهو الأكثر: رده في الأرض بأن وقف أو انتكس أو أبطأ ظهوره ككدأه تكدئة. وأرض كادئة أي بطيئة النبات والإنبات. وإبل كادئة الأوبار: قليلتها، وقد كدئت تكدأ كدأ، وأنشد:
  كوادئ الأوبار تشكو الدلجا وكدئ الغراب كفرح والذي في لسان العرب كدأ مفتوحا ولذا قال شيخنا: وأما كدئ كسمع فلغة قليلة: إذا رأيته صار كأنه يقيء في، وفي بعض النسخ: من شحيجه بالشين المعجمة ثم الحاء المهملة وبعد الياء جيم، أي صوته في غلظ، كذا هو مضبوط في النسخة المقروءة، وفي نسخة بالحاءين المهملتين بمعنى الصوت مطلقا قاله شيخنا وكذلك نكد ينكد، كما سيأتي وكدأ البقل إذا قصر وخبث لخبث أرضه، فيكون مجازا. وكودأ كحوقل كودأة، إذا عدا أي أسرع في مشيه. والكندأو لغة في الكنتأو وهو الجمل الغليظ وسيأتي في كند أيضا.

##### Türkçe

**كدأ** bitki: **جمع** ve **سمع** gibi; **يكدأ**; **كدأ** (fetha ile sonra sükûn ile) ve **كدوءا** (damme ile), yani ona soğuk isabet etti de onu yerde birbirine yapıştırdı; yani onun bir kısmını bir kısmının üstüne getirdi; yahut ona susuzluk isabet etti de bitmesi yavaşladı. Ve **كدأ** soğuk ekini: **منع** gibi; ve o daha çok olandır: onu yerde geri çevirdi; şu suretle ki durdu yahut ters döndü yahut görünmesi yavaşladı; **كدأه** gibi, **تكدئة** olarak. Ve **أرض كادئة**: yani bitkisi ve bitirtmesi yavaş. Ve **إبل كادئة الأوبار**: az tüylü olanı; ve muhakkak **كدئت**; **تكدأ**; **كدأ**. Ve inşad etti:
  **كوادئ الأوبار تشكو الدلجا**

Ve **كدئ** karga: **فرح** gibi; ve **لسان العرب**’da **كدأ** fethalıdır; bundan dolayı şeyhimiz dedi ki: “Ama **كدئ** **سمع** gibi ise, az bir lugattır: onu gördüğünde sanki benim içime kusuyor olur.” Ve bazı nüshalarda: **من شحيجه**; **الشين** mu‘ceme sonra **الحاء** muhmele ve **الياء**’dan sonra **جيم**; yani kalınlıkta onun sesi; işte böyledir, okunmuş nüshada ضبط edilmiştir. Ve bir nüshada iki **الحاء** muhmele ile, sesin mutlak manasında; bunu şeyhimiz söyledi. Ve yine **نكد** **ينكد**; geleceği üzere. Ve **كدأ** sebze: kısaldığı ve bozulduğu zaman, yerinin bozukluğundan dolayı; böylece mecaz olur. Ve **كودأ** **حوقل** gibi, **كودأة**: koştuğu zaman; yani yürüyüşünde hızlandı. Ve **الكندأو**: **الكنتأو** hakkında bir lugattır; ve o kalın devedir; ve **كند**’de de gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

١
1 كَدَأَ ذ and كَدِئَ , aor. كَدَاَ , inf. n. كَدْءٌ and كُدُوْءٌ, It (a plant) was affected by the cold, and thereby made to stick to the earth: or its growth became slow by reason of want of water. (AZ, S, K.) ― -b2- كَدَأَ, aor. كَدَاَ ; (K;) and ↓ كدّأ, (S, K,) inf. n. تَكْدِئَةٌ; (S;) the former the more common; (TA;) It (cold) cast down the standing corn &c. upon the earth. (S, K.) ― -b3- كَدَأَ (tropical:) It (herbage) was short and bad, (K,) on account of the badness of the soil. (TA.) ― -b4- كَدِئَتِ الاِبِلُ, aor. كَدَاَ , inf. n. كَدْءٌ, The camels had little hair. (TA.) -A2- كَدِئَ, (K,) or كَدَأَ, (L.) the former said to be of an uncommon dial., (MF,) aor. كَدَاَ , It (a crow or raven) croaked roughly, as though it were vomiting. (L, K.)

2 كَدَّاَ see 1.

كَوْدَأَ
Q. Q. 1 كَوْدَأَ ذ , (K,) inf. n. كَوْدَأَةٌ, (TA,) He ran in the manner called عَدْو: (K:) i. e., he hastened in his pace. (TA.) [See دَأْدَأَ.]

أَرْضٌ كَادِئَةٌ
أَرْضٌ كَادِئَةٌ ذ A land that produces plants slowly. (S, K.) ― -b2- اِبِلٌ كَادِئَةُ الأَوْبَارَ Camels having little hair: pl. كَوَادِئُ. (TA.)

كِنْدَأْوٌ
كِنْدَأْوٌ ذ dial. form of كِنْتَأْوٌ. (K.) ― -b2- A gross, or bulky, camel. (K.) [But perhaps جمل is here put by a mistake of a copyist in the K for حبل, and the meaning is a thick rope; for كنتأو is said to signify thick, as an epithet applied to a rope: or the reverse may be the case in the explanation of the latter word.] It occurs again in art. كند. (TA.)

##### Türkçe

١
1 **كَدَأَ** ذ ve **كَدِئَ** , muzâri‘ **كَدَاَ** , mastar **كَدْءٌ** ve **كُدُوْءٌ**, O (bir bitki) soğuktan etkilendi ve bununla yere yapışır hâle getirildi: yahut su yokluğu sebebiyle büyümesi yavaşladı. (AZ, S, K.) ― -b2- **كَدَأَ**, muzâri‘ **كَدَاَ** ; (K;) ve ↓ **كدّأ**, (S, K,) mastar **تَكْدِئَةٌ**; (S;) birincisi daha yaygındır; (TA;) O (soğuk) ayakta duran ekini vb. yere devirdi. (S, K.) ― -b3- **كَدَأَ** (mecaz:) O (ot) kısa ve kötü oldu, (K,) toprağın kötülüğü sebebiyle. (TA.) ― -b4- **كَدِئَتِ الاِبِلُ**, muzâri‘ **كَدَاَ** , mastar **كَدْءٌ**, Develerin kılları az oldu. (TA.) -A2- **كَدِئَ**, (K,) yahut **كَدَأَ**, (L.) birincisinin nadir bir lehçeden olduğu söylenir, (MF,) muzâri‘ **كَدَاَ** , O (bir karga yahut kuzgun) kusuyormuş gibi kaba bir şekilde gakladı. (L, K.)

2 **كَدَّاَ** bkz. 1.

**كَوْدَأَ**
Q. Q. 1 **كَوْدَأَ** ذ , (K,) mastar **كَوْدَأَةٌ**, (TA,) O, **عَدْو** denilen tarz üzere koştu: (K:) yani, yürüyüşünde acele etti. (TA.) [Bkz. **دَأْدَأَ**.]

**أَرْضٌ كَادِئَةٌ**
**أَرْضٌ كَادِئَةٌ** ذ Bitkileri yavaş üreten bir arazi. (S, K.) ― -b2- **اِبِلٌ كَادِئَةُ الأَوْبَارَ** Kılları az olan develer: çoğulu **كَوَادِئُ**. (TA.)

**كِنْدَأْوٌ**
**كِنْدَأْوٌ** ذ **كِنْتَأْوٌ**’nun lehçe şekli. (K.) ― -b2- İri, yahut hacimli, bir deve. (K.) [Fakat belki burada K’da **جمل** bir müstensihin hatasıyla **حبل** yerine konmuştur ve mânâ kalın bir iptir; zira **كنتأو**’nun, bir ipe sıfat olarak uygulandığında, kalın mânâsına geldiği söylenir: yahut bunun tersi, son kelimenin açıklamasında durum böyle olabilir.] Art. **كند**’de tekrar geçer. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: كدء

كَدَأَ
كَدَأَ A ( n. ac. كَدْء [ 1 ] ,  كُدُوْء [ 27 ] ),
a.  Was nipped, injured by the cold; was stunted ( plant ).

b.  Nipped, injured; stunted.

c.  ( n. ac. كَدْء 1 ), Had little hair ( camel ).

d.  Croaked hoarsely ( crow ).

كَدِىَ
kadiY^a A ( n. ac. كَدْء 1 ),
a.  see supra (a) , ( d ).

كَدَّأَ
كَدَّأَ II ,
a.  see I (b) .

كَادِئَة
كَادِئَة [ 21t ],
a.  Poor, unproductive ( ground ).

b.  ( pl. kawaAdiY^ [ كَوَاْدَئُ 41 ]), Having little hair ( camel ).

##### Türkçe

كَدَأَ
كَدَأَ A (mastarı: **كَدْء** [1], **كُدُوْء** [27]),
a. Soğuk tarafından ısırılmış, zarar görmüş idi; bodur kalmış idi (bitki).

b. Isırılmış, zarar görmüş; bodur kalmış.

c. (mastarı: **كَدْء** 1), Az kıllı idi (deve).

d. Kısık/boğukça ötüp ses çıkardı (karga).

كَدِىَ
kadiY^a A (mastarı: **كَدْء** 1),
a. Yukarıya bak: (a), (d).

كَدَّأَ
كَدَّأَ II,
a. I (b)’ye bak.

كَادِئَة
كَادِئَة [21t],
a. Fakir, verimsiz (toprak).

b. (çoğulu: kawaAdiY^ [**كَوَاْدَئُ** 41]), Az kıllı olan (deve).
