# كدأ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D8%A3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: كدأ

ك د ( و ا ي ء )
كدا ، كدأ ، كأد ، كود ، كيد ، وكد ، أكد ، ودك ، دوك ، دكأ ، ديك ، دكا : ( مستعملة ) .
كدا : قال الله جلّ وعزّ : ( أعطى قليلا وأكدى ) ( النجم : 24 ) قال الفراء : أَكْدَى : أَمْسَكَ عن العَطِيّةِ وقَطَع .
وقال الزجاجُ : معنى أَكْدَى : أَمْسَكَ من العطيّة وقطَع ، وأَصْلُه من الحَفْرِ في البئر .
يقال للحافر إذَا حَفَرَ البئرَ فبَلغَ إلى حَجَر لا يمكِنُهُ معه الحَفْرُ : قد بَلغَ الكُدْية وعند ذلك يَقطعُ الحَفْرَ .
وقال الليثُ : الكُدْيةُ : صلابةٌ تكونُ في الأرض .
ويقال : إنَّ فلاناً قد بَلغَ النَّاسُ كُدْيتَهُ أي : كان يُعْطِي ثمَّ أَمْسَكَ .
قال : ويقالُ : أَكْدَى أَيْ : أَلحَّ في المسألةِ وأنشد :
تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ
فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ
وتقولُ : لا يُكْدِيكَ سُؤالي أي : لا يُلِحُّ عليكَ وقوله : فلا نَحْنُ نُكْدِيها أي فلا نحنُ نلِحُّ عليها .
وقالت خنسَاءُ :
فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ
ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها
أي : لا يَقْطَعُ عَطاءَهُ ، ولا يُمسِكُ عنه إذا قَطَعَ غيرُه وأَمسكَ .
وقال : الكِدَاءُ بكسر الكاف : القَطْعُ من قولك : أَعْطَى قليلاً وأَكْدَى أي : قطع .
( عمرٌ و عن أبيه ) : أَكْدَى : مَنَعَ ، وأكدَى : قطَعَ ؛ وأكْدَى إذا انقطع ، وأكدَى النبْتُ إذا قصُرَ منَ البرْد ، وأكْدَى العامُ إذا أجدَبَ ، وأكْدَى إذا بلغَ الكُدَا وهو الصَّحْراءُ ، وأكْدَى إذا حفَرَ فبلغَ الكُدَى وهي الصُّخُورُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أكدى : افتقَرَ بَعْدَ غِنًى ، وأكدَى : قَمِىءَ خَلْقُهُ .
وقال الليث : أَصابَ الزَّرْعَ بردٌ فكدَاهُ أي : رَدَّهُ في الأرض .
ويقال أيضاً : أَصابَتهمْ كُدْيةٌ ، وكاديةٌ منَ البَرْدِ .
ويقالُ : كَدَأَ النبتُ بالهمز منَ البَرْدِ .
وكُدَيٌّ ، وكَدَاءٌ : جَبَلانِ بِمكَّةَ .
وقال ابنُ رُقَيَّاتٍ :
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا
حِ كُدَيِّها فكَدَائها
ومِسكٌ كَدٍ : لا رِيحَ له .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : كَدَتَ الأرض تكدُو كَدْواً فهي كاديةٌ إذا أبطأَ نباتُها .
وكَدِيَ الجِرْوُ يَكْدَى كَدًى وهو داءٌ يَأْخُذُ الجِرَاءِ خاصَّةً يُصيبها منه قيءٌ وسعالٌ حتى يُكْوَى ما بين عينيها .
قال : والكُدْيةُ : الارتفاعُ من الأرضِ .
( شمرٌ ) : كَدِيَ الكلْبُ كَدًى إذا نَشِبَ العظمُ في حلقِهِ .
ويقال : كَدِيَ بالعظْمِ إذا غصَّ به ، قاله ابن شمَيلٍ .
كدأ : ( أبو زيد ) : كَدَأَ النَّبْتُ يَكْدَأُ كُدُوأً إذا أصابهُ البَرْدُ فَلَبَّدَهُ في الأرْضِ ، أو عَطِشَ فأَبْطَأَ نَبَاتُهُ ، وإِبلٌ كادِيةٌ الأوْبَارِ قليلَتُهَا ، وقد كَدِئَتْ تَكْدَأُ كَدَأً .
وأنشد :
كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا
وكَدِىءَ الغُرَابُ في شَحيجِه يَكْدَأُ كَدَأً .
دكأ : أبو زيد : دَاكَأْتُ القَوْمَ مُدَاكَأَةً إذا زَاحَمْتَهُمْ .
وقال غيره : تَدَاكَأَ القَوْمُ عليه إذا تزاحَمُوا .
قال ابنُ مُقْبِلٍ :
وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ
إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا
قال أبو الهيثم : الصِّهْميمُ مِنَ الرِّجَالَ والجِمالِ إذا كانَ حَمِيَّ الأنْفِ أبِيّاً شَدِيدَ النَّفْسِ ، بطِيءَ الانْكِسَارِ .
قال : وتَدَاكَأَ : تَدَافَعَ ، ودَفْعُهُ : سَيْرُه .
كأد : قال الليث : عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ : ذَاتُ مَشَقَّةٍ ، وهي الكَؤُودُ أَيْضاً .
تكاءدتْهُ الأمورُ إذا شَقَّتْ عليه .
( شمر عن ابن الأعرابي ) : الكأدَاءُ : الشِّدَّةُ والخَوْفُ ، والحِذَارُ ، ويقالُ الهَوْلُ واللَّيْلُ ، المظْلمُ .
( أبو زيد ) : تَكَاءدْتُ الذَّهابَ إلى فلان تكَاؤُداً إذا ذهبتَ إليه على مَشَقَّةٍ .
ويقال : تَكأَّدني الذَّهَابُ إليك تكَؤُّداً إذا ما شَقَّ عليك .
وأنشد :
وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ
ويقال : هي الكُؤَدَاءُ ، والصُّعَدَاءُ ، والكَؤُودُ : المرْتقَى الصَّعْبُ ، وهي الصَّعُودُ .
كود كيد : قال الليث : الكَوْدُ : مصدرُ كادَ يكُودُ كوْداً ، ومَكَادَة ، تقول لمن يطلُبُ إليكَ شيئاً ولا تريدُ أن تعطيه : لا ولا مكادَةً ولا مَهَمَّةً ، ولا كَوْداً ، ولا همّاً ، ولا مَكاداً ، ولا مهمّاً .
قال : ولُغَةُ بنِي عَدِيَ : كُدْتُ .
وقال أبو حاتم : يقالُ : لاَ ولاَ كَيْداً لك ولا همّاً .
وبعض العربِ يقول : ولا كَوْداً بالوَاوِ .
قال : وقالت العوَامُّ كادَ زَيدٌ أن يموت وأنْ لا تدْخلُ مع كاد . ولا مع ما تصرَّفَ منها .
قال اللَّهُ : ( وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِى ( ، وكذلك جميعُ ما في القرآن .
وقال الليث : الكَيْدُ من المَكِيدَةِ ، وقد كادَهُ مَكِيدَةً ، ورأيتُ فلاناً يَكيدُ بنفسِهِ أي يَسُوقُ سِيَاقاً .
( ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ ) قال : الكَيْدُ : صِيَاحُ الغُرَابِ بِجَهْدٍ ، والكَيْدُ : إخْرَاجُ الزَّنْدِ النارَ ، والكَيْدُ : القَيءُ .
وقال الحسنُ : ( إذا غَلَبَ الصائمَ الكَيْدُ أَفْطَرَ ) والكَيْدُ : التَّدْبِيرُ بباطلٍ أو حقَ ، والكَيْدُ : الحَيْضُ .
وفي حديث ابن عباس : ( أَنَّهُ نَظَر إلى جَوَارٍ وقد كِدْنَ في الطريقِ فأَمر أَنْ يُنَحّيْنَ ) والكيد : الحرْبُ : ( غَزَا النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) ولم يرَ كَيْداً ) .
وقال الله جلَّ وعزّ : ( ( بِالْهَزْلِ إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً ( ) كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً ) ( الطارق : 15 ، 16 ) .
قال الزَّجَّاج : يَعني به الكُفّارَ أَنهم يَخَاتِلُونَ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ويُظْهِرون ما هُمْ عَلَى خِلافه .
وأكِيدُ كَيْداً ، قال : كَيدُ الله لهم : اسْتِدْرَاجُهم من حيث لا يَعْلَمُونَ .
وقال الله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) .
قال الزجاجُ في قوله : ( لَمْ يَكَدْ ) .
قال بعضهم رَآها مِنْ بَعْدِ أَنْ لَمْ يَكَدْ يَرَاها من شدَّة الظُّلْمَةِ .
ويقال معناه : لمْ يَرَها ولم يَكَدْ ، وهذا القولُ أشبهُ بهذا المعنى ، لأنَّ في دُون هذه الظُّلمَاتِ لا تُرَى الكَفُّ .
وقال الفرّاء : العربُ تقولُ : ما كِدْتُ أَبْلُغُ إليكَ وأَنتَ قد بَلَغْتَ ، وهذا هو وَجْهُ العربيَّة .
ومن العربَ من يُدْخِلُ كادَ ، ويَكَادُ في اليقين ، وهو بمنزلة الظّنِّ ، أصْلُهُ : الشَّكُّ ثم يُجْعَلُ يَقيناً .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العبَّاس قال :
قال الأخفَشُ في قوله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) حُمِلَ على المعنى وذلك أَنَّهُ لا يراها ، وذلك أنّكَ إذا قُلت : كاد يَفعلْ إنما تَعْنِي قاربَ الفعلَ ولم يفعلْ ، عَلَى صحَّةِ الكلام ، وهذا معنى هذه الآية ، إلاَّ أنَّ اللُّغَةَ قد أجازَتْ لم يَكَد يَفعلُ . وقد فعل بعد شِدَّةٍ ؛ وليس هذا صحّةَ الكلام لأنه إذا قال : كاد يفعلُ فإنما يعني قاربَ الفعل .
وإذا قال : لم يَكَدْ يفعل ، يقول : لم يُقَارِبِ الفعلَ ، إلاّ أنَّ اللُّغة جاءت على ما فَسَّرْتُ لك ، وليس هو على صحةِ الكلمةِ .
وقال أبو العباس : قال الفرّاء كلَّما أَخْرَجَ يده لم يَكد يَراها من شِدّةِ الظَّلْمَةِ ، لأنّ أقلَّ من هذه الظُّلْمَةِ لا تُرَى اليدُ فيه ، وأمَّا لمْ يكد يَقُومُ فقد قام ، هذا أكثرُ اللُّغة فكأن الأخفشَ جاءَ بالمعنى ، وذهب الفرّاءُ إلى لفظ اللغة .
وقال ابن الأنباريِّ : قال اللُّغَوِيون : كِدْتُ أفعلُ . معناه عند العرب قَارَبْتُ الفِعلَ ولَمْ أفعل ، وما كِدْتُ أَفْعَلُ ، معناه : فَعَلْتُ بعد إِبْطَاءٍ ، وشَاهِدُه قولُ الله : ( فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفْعَلُونَ ) ( البقرة : 71 ) ، معناهُ : فَعَلوا بعدَ إِبْطَاءٍ ، لِتَعَذّرِ وِجْدانِ البَقَرَةِ عليهم ، وقد يكونُ : ما كِدْتُ أَفْعَلُ بمعنى : ما فَعَلْتُ وَلاَ قَارَبْتُ إذا أُكّدَ الكلامُ بأَكَادُ .
وقال ابنُ بُزُرْجَ : يقال : مِن كادَ يَكادُ : هُمَا يَتَكاوَدَانِ .
وأصحابُ النَّحْوِ يقولونَ : يَتَكَاوَدَانِ ، وهو خطأٌ لأنهم يقولون : إذا حُمِلَ أَحدُهُمْ على ما يكْرَهُ : لا والله وَلاَ كيْداً ، وَلاَ همًّا ، يريدونَ : لاَ أَكَادُ وَلا أَهُمُّ .
وكد : قال الليث : يقال : وَكَّدْتُ العَقْدَ أي : أوْثَقْتُه ، وكذلك : أَكَّدْتُهُ .
ويقالُ : وكَّدْتُ اليمينَ ، والهمزُ في العَقْدِ : أَجْوَدُ .
قال : والسُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ تسمَّى المَكَايِيدَ ، وَلاَ تُسَمَّى التَّوَاكِيدَ .
وتقولُ : إذا عقَدْتَ فَأكِّدْ ، وإذَا حَلفْتَ فَوَكِّدْ .
وقال أبو العباس : التَّوْكِيدُ : دخلَ في الكلامِ لإخرَاج الشّكّ ، وفي الأعدادِ لإحاطَةِ الأجزاءِ .
ومن ذلك أن تقولَ : كلَّمنَي أخُوكَ فيجوزُ أن يكونَ كلَّمَك هو أَوْ أمرَ غُلاَمَهُ بِأَنْ يكلّمكَ ، فإذا قلتَ : كَلَّمنِي أَخوكَ تَكْلِيماً لَمْ يَجُزْ أن يكونَ المكلّم لك إلاَّ هو .
ويقال : وكَدَ فلانٌ أَمْرَهُ يكِدُهُ وَكْداً إذا مارَسه وقصدَه .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ
قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي
معناهُ : أَنْ لم يَعْمَلْ عملي ، ولم يقْصِدْ قَصْدِي ، ولمْ يُغْنِ غَنَائي .
ويقالُ : ما زالَ ذاكَ وُكْدِي ، بضمِّ الواو ، أي فِعْلي ودَأْبي ، فكأَنَّ الوُكْدَ : اسمٌ ، والوَكْدَ : مصدرٌ .
وقال ابن دريدٍ : الوَكائِدُ : السُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ إلى دَفّتَي السَّرْجِ ، الواحدُ : وِكَادٌ وإكَادٌ .
قال : ووكَدَ بالمكانِ يكِدُ وُكُوداً إذا أقامَ به .
قال : والكوْدُ : كلُّ شيءٍ جَمعْتَهُ كُثَباً من ترابٍ أو طعامٍ ، وجمعهُ : أكوادٌ ، ولم
أَسمَعْ هذينِ الحرْفَيْنِ لغير ابن دريدٍ .
وقالوا أيضاً : كَدَوْتُ وجهَ الرّجُل أكْدُوهُ كَدْواً إذا خَدَشْتَهُ .
أكد : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : دُسْتُ الحِنْطَة ودَرَسْتها ، وأكَدْتُها .
ويقال : ظلَّ مُتَوكّداً بأمر كذا ، ومُتَوكزاً ، ومُتَحَرِّكاً ، أي : قائماً مُستعِدّاً .
ويقال : وكَدَه يكِدُه وكْداً أي أصابَهُ .
دوك : قال الليث : الدَّوْكُ : دَقُّ الشيءِ وسَحْقُه وطحنُه ، كما يَدُوكُ البعيرُ الشيءَ بكَلْكلهِ ، والمَدَاكُ : صَلاَيةُ العِطْرِ يُدَاكُ عليه الطِّيبُ دَوْكاً .
وفي الحديث : أن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال بِخَيْبَرَ : ( لأُعْطِيَنَّ الرَّايةَ غَداً رَجُلاً يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ ، فَبَاتَ النَّاسُ يَدُوكُونَ فِيمَنْ يَدْفَعُهَا إلَيه ) .
قولُه : يدوكون أي يَخُوضون ويختلفون فيه .
( أبو عبيدٍ عن الأصمعي ) : بات القومُ يَدُوكون دَوْكاً أيْ باتُوا في اختلاطٍ ، ودَوَران .
قال : وقال أبو زيد : وَقَعُوا في دَوْكَةٍ ، وبُوحٍ أي وَقَعُوا في اختلاطٍ ، وفيه لُغتان : دَوْكَةٌ ، ودُوكَةٌ ، وجمعُ الدَّوْكَةِ : دِوَكٌ ودِيَكٌ ، ومن قال : دُوكةٌ ، قال : دُوَكٌ في الجَمْع .
( أبو عمرٍ و ) : داك الرَّجلُ المرأَة يدوكُها دَوْكاً ، وباكَها بَوْكاً إذا جامَعَهَا .
وأنشد :
فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ
ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ
وقال أبو ترابٍ قال أبو الرَّبيع البَكراوِيُّ : داكَ القومُ إذا مَرِضوا ، وهم في دَوْكَةٍ أي مَرَضٍ .
ودك : ( سلمةُ ، عن الفرّاء ) : لَقِيتُ منه بَنَاتِ أَوْدَكَ ، وَبَناتِ بَرْحٍ وبَنات بِئْسَ يعني الدّوَاهِي .
وقال الليثُ : الوَدَكُ : معروفٌ ، والفِعْلُ : ودَّكْتُه تَوْدِيكاً ، وذلك إذا جَعَلْتَهُ في شيءٍ وهو من الشَّحْم أو حُلاَبةِ اللَّحْمِ ، وشيءٌ وَدِكٌ ، ووَدِيكٌ ، ودَجاجةٌ وَدِيكةٌ : ذاتُ وَدَكٍ ، ووَدِيكٌ : جائزٌ .
والدِّكَةُ : اسمٌ من الوَدَكِ وقالت امرأةٌ من العربِ : كنتُ وَحْمَى للدِّكَةِ أي كنتُ مُشْتَهِيَةً لِلْوَدَكِ .
ديك : وقال الليث : الدِّيكُ : معروفٌ ، وجمعُه دِيَكَةٌ ، وأَرْضٌ مَداكةٌ ومَدْيَكةٌ : كثيرَةُ الدِّيَكةِ .
وقال المؤرِّجُ : الدِّيكُ في كلام أَهل اليمن : الرَّجلُ الْمُشْفِقُ ، الرَّؤُومُ ، ومنه سُمِّيَ الديكُ دِيكاً .
قال : والدِّيكُ : الرَّبيعُ في كلامِهم .
والدِّيكُ : الأثَافِي ، الواحدُ والجميعُ سَوَاءٌ .
دكا : أهمله الليث : وقال ابن الأعرابي : دَكَا إذا سَمِنَ وكدا إذا قَطَعَ .

### Türkçe

ك د ( و ا ي ء )
**كدا**، **كدأ**، **كأد**، **كود**، **كيد**، **وكد**، **أكد**، **ودك**، **دوك**، **دكأ**، **ديك**، **دكا**: (kullanılan).

**كدا**: Allah (aziz ve celil) dedi: “(Az verdi ve **أكدى**)” (Necm: 24). el-Ferrâ dedi: **أكدى**: bağışı tuttu (vermeyi kesti) ve kesti.
ez-Zeccâc dedi: **أكدى**’nın manası: bağıştan tuttu ve kesti; aslı, kuyuda kazmadan gelir.
Kuyu kazan için, kuyuyu kazıp da kendisiyle birlikte kazmanın mümkün olmadığı bir taşa ulaştığında: “**الكُدْية**’ye ulaştı” denir; o vakit kazmayı keser.
el-Leys dedi: **الكُدْية**: yerde bulunan bir sertliktir.
Ve denir: “Falanın **كُدْية**’sine insanlar ulaştı” yani: veriyordu, sonra tuttu.
Dedi: Ve denir: **أكدى** yani: istemede ısrar etti; ve şu şiiri okudu:
تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ
فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ
Ve dersin: “Sorum seni **يُكْدِيكَ** etmez” yani: sana ısrar etmez. Ve onun sözü: “فلا نحن **نُكْدِيها**” yani: biz ona ısrar etmeyiz.
Hansa dedi:
فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ
ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها
Yani: bağışını kesmez; başkası kestiği ve tuttuğu zaman da ondan kesmez, tutmaz.
Dedi: **الكِدَاء** (kâfın kesresiyle): kesmedir; “Az verdi ve **أكدى**” sözünden; yani: kesti.
(Amr ve babasından): **أكدى**: men etti; ve **أكدَى**: kesti; ve **أكدى**: kesildiği zaman; ve bitki **أكدَى**: soğuktan kısaldığı zaman; ve yıl **أكدَى**: kıtlık olduğu zaman; ve **أكدى**: **الكُدَا**’ya ulaştığı zaman—o çöldür; ve **أكدى**: kazıp da **الكُدَى**’ya ulaştığı zaman—o kayalardır.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **أكدى**: zenginlikten sonra fakirleşti; ve **أكدَى**: yaratılışı çirkinleşti.
el-Leys dedi: Ekine soğuk isabet etti de onu **كدَاهُ** etti; yani: onu yere geri çevirdi.
Yine denir: Onlara soğuktan bir **كُدْية** ve bir **كادية** isabet etti.
Ve denir: Bitki, soğuktan hemzeyle **كَدَأَ** etti.
**كُدَيٌّ** ve **كَدَاءٌ**: Mekke’de iki dağdır.
İbn Rukayyât dedi:
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا
حِ كُدَيِّها فكَدَائها
**مِسكٌ كَدٍ**: kokusu olmayan misk.
(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den): Yer **كَدَتَ** eder; **تكدُو** eder; **كَدْواً**; bitkisi geciktiğinde o yer **كاديةٌ**’dir.
Ve yavru köpek **كَدِيَ** eder; **يَكْدَى** eder; **كَدًى**; bu, özellikle yavru köpekleri tutan bir hastalıktır; onlara ondan kusma ve öksürük isabet eder; iki gözünün arası dağlanıncaya kadar.
Dedi: Ve **الكُدْية**: yerden yükselti.
(Şemmer): Köpek **كَدِيَ** eder; **كَدًى**; kemik boğazına takıldığında.
Ve denir: Kemikle **كَدِيَ** etti; yani onunla boğuldu; bunu İbn Şümeyl söyledi.

**كدأ**: (Ebû Zeyd): Bitki **كَدَأَ** eder; **يَكْدَأُ** eder; **كُدُوأً**; soğuk ona isabet edip onu yere yapıştırdığında; yahut susayıp bitmesi geciktiğinde. Ve **إِبلٌ كادِيةٌ الأوْبَارِ**: yünleri az olan; ve **كَدِئَتْ**; **تَكْدَأُ**; **كَدَأً**.
Ve şu şiiri okudu:
كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا
Ve karga, ötüşünde **كَدِىءَ** eder; **يَكْدَأُ**; **كَدَأً**.

**دكأ**: Ebû Zeyd: Kavmi **دَاكَأْتُ**; **مُدَاكَأَةً**; onlarla sıkıştığım (itip kakıştığım) zaman.
Başkası dedi: Kavim onun üzerine **تَدَاكَأَ** etti; sıkıştıkları zaman.
İbn Mukbil dedi:
وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ
إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا
Ebû’l-Heysem dedi: **الصِّهْميمُ**, erkeklerden ve develerden, burnu hamî (öfkeli), baş eğmez, nefsi şiddetli, kırılması yavaş olan kimse/devedir.
Dedi: Ve **تَدَاكَأَ**: itişti; ve **دَفْعُهُ**: yürüyüşüdür.

**كأد**: el-Leys dedi: **عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ**: meşakkatli olan; o aynı zamanda **الكَؤُودُ**’dur.
İşler ona **تكاءدتْهُ**; ona zor geldiği zaman.
(Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den): **الكأدَاءُ**: şiddet, korku, sakınma; ve denir: dehşet ve karanlık gece.
(Ebû Zeyd): Falan kimseye gitmeyi **تَكَاءدْتُ**; **تكَاؤُداً**; ona meşakkatle gittiğin zaman.
Ve denir: Sana gitmek beni **تَكأَّدني**; **تكَؤُّداً**; sana zor geldiği zaman.
Ve şu şiiri okudu:
وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ
Ve denir: O **الكُؤَدَاءُ**’dır; ve **الصُّعَدَاءُ**; ve **الكَؤُودُ**: zor yokuş (çıkış); o **الصَّعُودُ**’dur.

**كود كيد**: el-Leys dedi: **الكَوْدُ**: **كادَ**’ın masdarıdır; **يكُودُ**; **كوْداً**; ve **مَكَادَة**. Sana bir şey isteyen, senin de ona vermek istemediğin kimseye dersin: “Hayır; ne **مكادَةً** ne **مَهَمَّةً**; ne **كَوْداً**; ne **همّاً**; ne **مَكاداً**; ne **مهمّاً**.”
Dedi: Benî ‘Adî’nin dili: “**كُدْتُ**”.
Ebû Hâtim dedi: Denir: “Hayır; sana ne **كَيْداً** ne **همّاً**.”
Bazı Araplar vâv ile “ne **كَوْداً**” der.
Dedi: Avam, “Zeyd ölmek üzereydi” der ve **كاد** ile “أنْ لا تدْخلُ”yu sokar; ve ondan çekimlenenlerle de (bunu yapar).
Allah dedi: “(Ve neredeyse beni öldürüyorlardı)” ve Kur’an’daki hepsi böyledir.
el-Leys dedi: **الكَيْدُ**, **المَكِيدَة**’dendir; ona bir **مَكِيدَةً** ile **كادَهُ** etti. Ve falanı “kendi nefsiyle **يَكيدُ**” eder gördüm; yani bir sevk ile sevk eder.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **الكَيْدُ**: karganın güçlükle bağırmasıdır; ve **الكَيْدُ**: çakmağın ateşi çıkarmasıdır; ve **الكَيْدُ**: kusmadır.
Hasen dedi: “Oruçluya **الكَيْدُ** galip gelirse iftar eder.” Ve **الكَيْدُ**: bâtıl yahut hak ile tedbirdir; ve **الكَيْدُ**: hayızdır.
İbn Abbâs hadîsinde: “Yolda **كِدْنَ** etmiş cariyelere baktı da, onların uzaklaştırılmasını emretti.” Ve **الكيد**: savaştır: “Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) gazaya çıktı ve bir **كَيْداً** görmedi.”
Allah (aziz ve celil) dedi: “Şaka ile; şüphesiz onlar bir **كَيْداً** ederler; ve ben de bir **كَيْداً** ederim.” (Târık: 15, 16).
ez-Zeccâc dedi: Bununla kâfirleri kasteder; onlar Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) aldatmaya çalışırlar ve kendilerinin üzerinde olduklarının tersini gösterirler.
“Ve ben bir **كَيْداً** ederim”; dedi: Allah’ın onlara **كَيدُ**i: onları bilmedikleri yerden derece derece (azaba) yaklaştırmasıdır.
Allah dedi: “Elini çıkardığı zaman, neredeyse onu görmez.” (Nûr: 40).
ez-Zeccâc, “**لَمْ يَكَدْ**” sözünde dedi:
Bazıları dedi: Şiddetli karanlıktan dolayı onu neredeyse görmezken, sonra onu gördü.
Ve denir: Manası: onu görmedi ve neredeyse (görmedi); bu söz bu manaya daha benzer; çünkü bu karanlıklardan daha aşağısında avuç görülmez.
el-Ferrâ dedi: Araplar der: “Sana ulaşmaya neredeyse güç yetiremedim” hâlbuki sen ulaşmışsındır; bu Arapçanın yönüdür.
Araplardan kimi, **كادَ** ve **يَكَادُ**’ı kesinlikte de sokar; o zannın menzilesindedir; aslı şüphedir, sonra kesinlik kılınır.
Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi; dedi ki:
Ahfeş, “Elini çıkardığı zaman, neredeyse onu görmez” (Nûr: 40) sözünde dedi: Manaya hamledildi; çünkü onu görmez. Çünkü sen “Yapmaya **كاد** etti” dediğinde, ancak fiile yaklaştı ve yapmadı demek istersin; sözün doğruluğu üzere. Bu âyetin manası budur; ancak dil “**لم يَكَد** yapar”ı caiz kılmıştır; ve bir şiddetten sonra yapmıştır. Bu, sözün doğruluğu değildir; çünkü “**كاد** yapar” dediğinde ancak fiile yaklaştı demek istersin.
Ve “**لم يَكَد** yapar” dediğinde: fiile yaklaşmadı der; ancak dil, sana açıkladığım üzere gelmiştir; kelimenin doğruluğu üzere değildir.
Ebû’l-Abbâs dedi: el-Ferrâ dedi: Her ne zaman elini çıkarsa, şiddetli karanlıktan dolayı neredeyse onu görmez; çünkü bu karanlıktan daha azında el görülmez. Ama “nereye­yse kalkmaz” ise, kalkmıştır; bu dilin çoğudur. Sanki Ahfeş manayla geldi; el-Ferrâ ise dilin lafzına gitti.
İbnü’l-Enbârî dedi: Lugatçılar dedi: “**كِدْتُ** yaparım”ın manası Araplar katında: fiile yaklaştım ve yapmadım. “**ما كِدْتُ** yaparım”ın manası: bir gecikmeden sonra yaptım. Şahidi Allah’ın sözü: “Onu kestiler; ve neredeyse yapmıyorlardı.” (Bakara: 71); manası: üzerlerine ineğin bulunması zorlaştığı için gecikmeden sonra yaptılar. Ve olabilir: “**ما كِدْتُ** yaparım” “yapmadım ve yaklaşmadım” manasında; söz **بأَكَادُ** ile pekiştirildiği zaman.
İbn Büzürc dedi: **كادَ يَكادُ**’dan denir: “Onlar ikisi **يَتَكاوَدَانِ** eder.”
Nahiv ehli “**يَتَكَاوَدَانِ**” der; bu hatadır; çünkü onlar derler: Onlardan biri hoşlanmadığı şeye zorlandığında: “Hayır vallahi; ne **كيْداً** ne **همًّا**”; yani: “ne **أَكَادُ** ne **أَهُمُّ**” isterler.

**وكد**: el-Leys dedi: Denir: “Akti **وَكَّدْتُ**” yani: onu sağlamlaştırdım; aynı şekilde: onu **أَكَّدْتُ**.
Ve denir: Yemini **وَكَّدْتُ**; ve akitte hemze daha iyidir.
Dedi: Eyerin ön kaşını bağlamakla sıkılan kayışlara **المَكَايِيدَ** denir; **التَّوَاكِيدَ** denmez.
Ve dersin: Bağladığın zaman sağlamlaştır; yemin ettiğin zaman pekiştir.
Ebû’l-Abbâs dedi: **التَّوْكِيدُ**: şüpheyi çıkarmak için söze girer; sayılarda ise parçaları kuşatmak içindir.
Bundan: “Kardeşin benimle konuştu” demendir; seninle konuşanın kendisi olması da caizdir, kölesine seninle konuşmasını emretmiş olması da. “Kardeşin benimle bir konuşma ile konuştu” dediğinde, seninle konuşanın ancak kendisi olması caiz olur.
Ve denir: Falan işini **وكَدَ** etti; **يكِدُهُ**; **وَكْداً**; onu tecrübe edip ona yöneldiği zaman.
Tırimmâh dedi:
ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ
قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي
Manası: benim işimi yapmadı; benim kastımı kastetmedi; benim faydamı fayda kılmadı.
Ve denir: “O, benim **وُكْدِي**’m olmaya devam etti” (vâvın zammıyla); yani fiilim ve âdetim. Sanki **الوُكْدَ** isim, **الوَكْدَ** masdardır.
İbn Düreyd dedi: **الوَكائِدُ**: eyerin iki yan tahtasına ön kaşı bağlamakla sıkılan kayışlardır; teki: **وِكَادٌ** ve **إكَادٌ**.
Dedi: Ve mekânda **ووكَدَ** etti; **يكِدُ**; **وُكُوداً**; orada ikamet ettiği zaman.
Dedi: Ve **الكوْدُ**: topraktan yahut yemekten yığınlar halinde topladığın her şeydir; çoğulu: **أكوادٌ**. Ve bu iki harfi İbn Düreyd’den başkası için işitmedim.
Ve ayrıca dediler: Adamın yüzünü **كَدَوْتُ**; **أكْدُوهُ**; **كَدْواً**; onu tırmaladığın zaman.

**أكد**: (Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): Buğdayı çiğnedim ve onu harmanladım; ve onu **أكَدْتُها**.
Ve denir: “Şu işte **مُتَوكّداً** olarak gölgeledi (durdu)”; ve **مُتَوكزاً**; ve **مُتَحَرِّكاً**; yani: ayakta, hazır durumda.
Ve denir: Ona **وكَدَه** etti; **يكِدُه**; **وكْداً**; yani ona isabet etti.

**دوك**: el-Leys dedi: **الدَّوْكُ**: bir şeyi dövmek, ezmek, öğütmektir; devenin göğsüyle bir şeyi **يَدُوكُ** etmesi gibi. Ve **المَدَاكُ**: üzerine güzel koku **يُدَاكُ** edilen koku taşıdır; **دَوْكاً**.
Hadiste: Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) Hayber’de dediği: “Yarını sancağı, Allah’ın elleriyle fetih vereceği bir adama mutlaka vereceğim; bunun üzerine insanlar, onu kime vereceği hakkında geceyi **يَدُوكُونَ** ederek geçirdiler.”
Sözü: “**يدوكون**” yani: içine dalarlar ve onda ihtilaf ederler.
(Ebû Ubeyd, Asma‘î’den): Kavim geceyi **يَدُوكون**; **دَوْكاً**; yani karışıklık ve dönüp durma içinde geçirdiler.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: “Bir **دَوْكَةٍ** ve **بُوحٍ** içine düştüler” yani: bir karışıklığa düştüler. Ve onda iki lugat vardır: **دَوْكَةٌ** ve **دُوكَةٌ**. **الدَّوْكَةِ**’nin çoğulu: **دِوَكٌ** ve **دِيَكٌ**; **دُوكةٌ** diyen, çoğulda **دُوَكٌ** der.
(Ebû Ömer ve): Adam kadını **داك** etti; **يدوكُها**; **دَوْكاً**; ve onu **باك** etti; **بَوْكاً**; onunla cima ettiği zaman.
Ve şu şiiri okudu:
فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ
ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ
Ebû Turâb dedi: Ebû’r-Rebî‘ el-Bekrâvî dedi: Kavim **داكَ** etti; hastalandıkları zaman; ve onlar bir **دَوْكَةٍ** içindedir; yani bir hastalık içinde.

**ودك**: (Seleme, Ferrâ’dan): Ondan **بَنَاتِ أَوْدَكَ** ve **بَناتِ بَرْحٍ** ve **بَنات بِئْسَ** ile karşılaştım; yani belalar.
el-Leys dedi: **الوَدَكُ**: bilinen (şey)dir; fiil: onu **ودَّكْتُه**; **تَوْدِيكاً**; bu, onu bir şeye koyduğun zamandır; o, iç yağından yahut et suyundandır. Ve **شيءٌ وَدِكٌ** ve **وَدِيكٌ**; ve **دَجاجةٌ وَدِيكةٌ**: **وَدَكٍ** sahibi. Ve **وَدِيكٌ**: caizdir.
**الدِّكَةُ**: **الوَدَكِ**’ten bir isimdir. Araplardan bir kadın dedi: “**للدِّكَةِ** için **وَحْمَى** idim” yani: **لِلْوَدَكِ** için iştahlı idim.

**ديك**: el-Leys dedi: **الدِّيكُ**: bilinen (hayvan)dır; çoğulu **دِيَكَةٌ**. Ve **أَرْضٌ مَداكةٌ** ve **مَدْيَكةٌ**: **الدِّيَكةِ**si çok olan.
el-Muerric dedi: Yemen ehlinin sözünde **الدِّيكُ**: şefkatli, merhametli adamdır; bundan dolayı horoza **دِيكاً** adı verilmiştir.
Dedi: Ve onların sözünde **الدِّيكُ**: bahardır.
Ve **الدِّيكُ**: ocak taşlarıdır; tekil ve çoğul eşittir.

**دكا**: el-Leys onu ihmal etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **دَكَا**: semirdiği zaman; ve **كدا**: kestiği zaman.
