# كدا (ك-د-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - د - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك د ( و ا ي ء )
كدا ، كدأ ، كأد ، كود ، كيد ، وكد ، أكد ، ودك ، دوك ، دكأ ، ديك ، دكا : ( مستعملة ) .
كدا : قال الله جلّ وعزّ : ( أعطى قليلا وأكدى ) ( النجم : 24 ) قال الفراء : أَكْدَى : أَمْسَكَ عن العَطِيّةِ وقَطَع .
وقال الزجاجُ : معنى أَكْدَى : أَمْسَكَ من العطيّة وقطَع ، وأَصْلُه من الحَفْرِ في البئر .
يقال للحافر إذَا حَفَرَ البئرَ فبَلغَ إلى حَجَر لا يمكِنُهُ معه الحَفْرُ : قد بَلغَ الكُدْية وعند ذلك يَقطعُ الحَفْرَ .
وقال الليثُ : الكُدْيةُ : صلابةٌ تكونُ في الأرض .
ويقال : إنَّ فلاناً قد بَلغَ النَّاسُ كُدْيتَهُ أي : كان يُعْطِي ثمَّ أَمْسَكَ .
قال : ويقالُ : أَكْدَى أَيْ : أَلحَّ في المسألةِ وأنشد :
تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ
فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ
وتقولُ : لا يُكْدِيكَ سُؤالي أي : لا يُلِحُّ عليكَ وقوله : فلا نَحْنُ نُكْدِيها أي فلا نحنُ نلِحُّ عليها .
وقالت خنسَاءُ :
فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ
ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها
أي : لا يَقْطَعُ عَطاءَهُ ، ولا يُمسِكُ عنه إذا قَطَعَ غيرُه وأَمسكَ .
وقال : الكِدَاءُ بكسر الكاف : القَطْعُ من قولك : أَعْطَى قليلاً وأَكْدَى أي : قطع .
( عمرٌ و عن أبيه ) : أَكْدَى : مَنَعَ ، وأكدَى : قطَعَ ؛ وأكْدَى إذا انقطع ، وأكدَى النبْتُ إذا قصُرَ منَ البرْد ، وأكْدَى العامُ إذا أجدَبَ ، وأكْدَى إذا بلغَ الكُدَا وهو الصَّحْراءُ ، وأكْدَى إذا حفَرَ فبلغَ الكُدَى وهي الصُّخُورُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أكدى : افتقَرَ بَعْدَ غِنًى ، وأكدَى : قَمِىءَ خَلْقُهُ .
وقال الليث : أَصابَ الزَّرْعَ بردٌ فكدَاهُ أي : رَدَّهُ في الأرض .
ويقال أيضاً : أَصابَتهمْ كُدْيةٌ ، وكاديةٌ منَ البَرْدِ .
ويقالُ : كَدَأَ النبتُ بالهمز منَ البَرْدِ .
وكُدَيٌّ ، وكَدَاءٌ : جَبَلانِ بِمكَّةَ .
وقال ابنُ رُقَيَّاتٍ :
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا
حِ كُدَيِّها فكَدَائها
ومِسكٌ كَدٍ : لا رِيحَ له .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : كَدَتَ الأرض تكدُو كَدْواً فهي كاديةٌ إذا أبطأَ نباتُها .
وكَدِيَ الجِرْوُ يَكْدَى كَدًى وهو داءٌ يَأْخُذُ الجِرَاءِ خاصَّةً يُصيبها منه قيءٌ وسعالٌ حتى يُكْوَى ما بين عينيها .
قال : والكُدْيةُ : الارتفاعُ من الأرضِ .
( شمرٌ ) : كَدِيَ الكلْبُ كَدًى إذا نَشِبَ العظمُ في حلقِهِ .
ويقال : كَدِيَ بالعظْمِ إذا غصَّ به ، قاله ابن شمَيلٍ .
كدأ : ( أبو زيد ) : كَدَأَ النَّبْتُ يَكْدَأُ كُدُوأً إذا أصابهُ البَرْدُ فَلَبَّدَهُ في الأرْضِ ، أو عَطِشَ فأَبْطَأَ نَبَاتُهُ ، وإِبلٌ كادِيةٌ الأوْبَارِ قليلَتُهَا ، وقد كَدِئَتْ تَكْدَأُ كَدَأً .
وأنشد :
كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا
وكَدِىءَ الغُرَابُ في شَحيجِه يَكْدَأُ كَدَأً .
دكأ : أبو زيد : دَاكَأْتُ القَوْمَ مُدَاكَأَةً إذا زَاحَمْتَهُمْ .
وقال غيره : تَدَاكَأَ القَوْمُ عليه إذا تزاحَمُوا .
قال ابنُ مُقْبِلٍ :
وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ
إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا
قال أبو الهيثم : الصِّهْميمُ مِنَ الرِّجَالَ والجِمالِ إذا كانَ حَمِيَّ الأنْفِ أبِيّاً شَدِيدَ النَّفْسِ ، بطِيءَ الانْكِسَارِ .
قال : وتَدَاكَأَ : تَدَافَعَ ، ودَفْعُهُ : سَيْرُه .
كأد : قال الليث : عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ : ذَاتُ مَشَقَّةٍ ، وهي الكَؤُودُ أَيْضاً .
تكاءدتْهُ الأمورُ إذا شَقَّتْ عليه .
( شمر عن ابن الأعرابي ) : الكأدَاءُ : الشِّدَّةُ والخَوْفُ ، والحِذَارُ ، ويقالُ الهَوْلُ واللَّيْلُ ، المظْلمُ .
( أبو زيد ) : تَكَاءدْتُ الذَّهابَ إلى فلان تكَاؤُداً إذا ذهبتَ إليه على مَشَقَّةٍ .
ويقال : تَكأَّدني الذَّهَابُ إليك تكَؤُّداً إذا ما شَقَّ عليك .
وأنشد :
وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ
ويقال : هي الكُؤَدَاءُ ، والصُّعَدَاءُ ، والكَؤُودُ : المرْتقَى الصَّعْبُ ، وهي الصَّعُودُ .
كود كيد : قال الليث : الكَوْدُ : مصدرُ كادَ يكُودُ كوْداً ، ومَكَادَة ، تقول لمن يطلُبُ إليكَ شيئاً ولا تريدُ أن تعطيه : لا ولا مكادَةً ولا مَهَمَّةً ، ولا كَوْداً ، ولا همّاً ، ولا مَكاداً ، ولا مهمّاً .
قال : ولُغَةُ بنِي عَدِيَ : كُدْتُ .
وقال أبو حاتم : يقالُ : لاَ ولاَ كَيْداً لك ولا همّاً .
وبعض العربِ يقول : ولا كَوْداً بالوَاوِ .
قال : وقالت العوَامُّ كادَ زَيدٌ أن يموت وأنْ لا تدْخلُ مع كاد . ولا مع ما تصرَّفَ منها .
قال اللَّهُ : ( وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِى ( ، وكذلك جميعُ ما في القرآن .
وقال الليث : الكَيْدُ من المَكِيدَةِ ، وقد كادَهُ مَكِيدَةً ، ورأيتُ فلاناً يَكيدُ بنفسِهِ أي يَسُوقُ سِيَاقاً .
( ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ ) قال : الكَيْدُ : صِيَاحُ الغُرَابِ بِجَهْدٍ ، والكَيْدُ : إخْرَاجُ الزَّنْدِ النارَ ، والكَيْدُ : القَيءُ .
وقال الحسنُ : ( إذا غَلَبَ الصائمَ الكَيْدُ أَفْطَرَ ) والكَيْدُ : التَّدْبِيرُ بباطلٍ أو حقَ ، والكَيْدُ : الحَيْضُ .
وفي حديث ابن عباس : ( أَنَّهُ نَظَر إلى جَوَارٍ وقد كِدْنَ في الطريقِ فأَمر أَنْ يُنَحّيْنَ ) والكيد : الحرْبُ : ( غَزَا النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) ولم يرَ كَيْداً ) .
وقال الله جلَّ وعزّ : ( ( بِالْهَزْلِ إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً ( ) كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً ) ( الطارق : 15 ، 16 ) .
قال الزَّجَّاج : يَعني به الكُفّارَ أَنهم يَخَاتِلُونَ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ويُظْهِرون ما هُمْ عَلَى خِلافه .
وأكِيدُ كَيْداً ، قال : كَيدُ الله لهم : اسْتِدْرَاجُهم من حيث لا يَعْلَمُونَ .
وقال الله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) .
قال الزجاجُ في قوله : ( لَمْ يَكَدْ ) .
قال بعضهم رَآها مِنْ بَعْدِ أَنْ لَمْ يَكَدْ يَرَاها من شدَّة الظُّلْمَةِ .
ويقال معناه : لمْ يَرَها ولم يَكَدْ ، وهذا القولُ أشبهُ بهذا المعنى ، لأنَّ في دُون هذه الظُّلمَاتِ لا تُرَى الكَفُّ .
وقال الفرّاء : العربُ تقولُ : ما كِدْتُ أَبْلُغُ إليكَ وأَنتَ قد بَلَغْتَ ، وهذا هو وَجْهُ العربيَّة .
ومن العربَ من يُدْخِلُ كادَ ، ويَكَادُ في اليقين ، وهو بمنزلة الظّنِّ ، أصْلُهُ : الشَّكُّ ثم يُجْعَلُ يَقيناً .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العبَّاس قال :
قال الأخفَشُ في قوله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) حُمِلَ على المعنى وذلك أَنَّهُ لا يراها ، وذلك أنّكَ إذا قُلت : كاد يَفعلْ إنما تَعْنِي قاربَ الفعلَ ولم يفعلْ ، عَلَى صحَّةِ الكلام ، وهذا معنى هذه الآية ، إلاَّ أنَّ اللُّغَةَ قد أجازَتْ لم يَكَد يَفعلُ . وقد فعل بعد شِدَّةٍ ؛ وليس هذا صحّةَ الكلام لأنه إذا قال : كاد يفعلُ فإنما يعني قاربَ الفعل .
وإذا قال : لم يَكَدْ يفعل ، يقول : لم يُقَارِبِ الفعلَ ، إلاّ أنَّ اللُّغة جاءت على ما فَسَّرْتُ لك ، وليس هو على صحةِ الكلمةِ .
وقال أبو العباس : قال الفرّاء كلَّما أَخْرَجَ يده لم يَكد يَراها من شِدّةِ الظَّلْمَةِ ، لأنّ أقلَّ من هذه الظُّلْمَةِ لا تُرَى اليدُ فيه ، وأمَّا لمْ يكد يَقُومُ فقد قام ، هذا أكثرُ اللُّغة فكأن الأخفشَ جاءَ بالمعنى ، وذهب الفرّاءُ إلى لفظ اللغة .
وقال ابن الأنباريِّ : قال اللُّغَوِيون : كِدْتُ أفعلُ . معناه عند العرب قَارَبْتُ الفِعلَ ولَمْ أفعل ، وما كِدْتُ أَفْعَلُ ، معناه : فَعَلْتُ بعد إِبْطَاءٍ ، وشَاهِدُه قولُ الله : ( فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفْعَلُونَ ) ( البقرة : 71 ) ، معناهُ : فَعَلوا بعدَ إِبْطَاءٍ ، لِتَعَذّرِ وِجْدانِ البَقَرَةِ عليهم ، وقد يكونُ : ما كِدْتُ أَفْعَلُ بمعنى : ما فَعَلْتُ وَلاَ قَارَبْتُ إذا أُكّدَ الكلامُ بأَكَادُ .
وقال ابنُ بُزُرْجَ : يقال : مِن كادَ يَكادُ : هُمَا يَتَكاوَدَانِ .
وأصحابُ النَّحْوِ يقولونَ : يَتَكَاوَدَانِ ، وهو خطأٌ لأنهم يقولون : إذا حُمِلَ أَحدُهُمْ على ما يكْرَهُ : لا والله وَلاَ كيْداً ، وَلاَ همًّا ، يريدونَ : لاَ أَكَادُ وَلا أَهُمُّ .
وكد : قال الليث : يقال : وَكَّدْتُ العَقْدَ أي : أوْثَقْتُه ، وكذلك : أَكَّدْتُهُ .
ويقالُ : وكَّدْتُ اليمينَ ، والهمزُ في العَقْدِ : أَجْوَدُ .
قال : والسُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ تسمَّى المَكَايِيدَ ، وَلاَ تُسَمَّى التَّوَاكِيدَ .
وتقولُ : إذا عقَدْتَ فَأكِّدْ ، وإذَا حَلفْتَ فَوَكِّدْ .
وقال أبو العباس : التَّوْكِيدُ : دخلَ في الكلامِ لإخرَاج الشّكّ ، وفي الأعدادِ لإحاطَةِ الأجزاءِ .
ومن ذلك أن تقولَ : كلَّمنَي أخُوكَ فيجوزُ أن يكونَ كلَّمَك هو أَوْ أمرَ غُلاَمَهُ بِأَنْ يكلّمكَ ، فإذا قلتَ : كَلَّمنِي أَخوكَ تَكْلِيماً لَمْ يَجُزْ أن يكونَ المكلّم لك إلاَّ هو .
ويقال : وكَدَ فلانٌ أَمْرَهُ يكِدُهُ وَكْداً إذا مارَسه وقصدَه .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ
قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي
معناهُ : أَنْ لم يَعْمَلْ عملي ، ولم يقْصِدْ قَصْدِي ، ولمْ يُغْنِ غَنَائي .
ويقالُ : ما زالَ ذاكَ وُكْدِي ، بضمِّ الواو ، أي فِعْلي ودَأْبي ، فكأَنَّ الوُكْدَ : اسمٌ ، والوَكْدَ : مصدرٌ .
وقال ابن دريدٍ : الوَكائِدُ : السُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ إلى دَفّتَي السَّرْجِ ، الواحدُ : وِكَادٌ وإكَادٌ .
قال : ووكَدَ بالمكانِ يكِدُ وُكُوداً إذا أقامَ به .
قال : والكوْدُ : كلُّ شيءٍ جَمعْتَهُ كُثَباً من ترابٍ أو طعامٍ ، وجمعهُ : أكوادٌ ، ولم
أَسمَعْ هذينِ الحرْفَيْنِ لغير ابن دريدٍ .
وقالوا أيضاً : كَدَوْتُ وجهَ الرّجُل أكْدُوهُ كَدْواً إذا خَدَشْتَهُ .
أكد : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : دُسْتُ الحِنْطَة ودَرَسْتها ، وأكَدْتُها .
ويقال : ظلَّ مُتَوكّداً بأمر كذا ، ومُتَوكزاً ، ومُتَحَرِّكاً ، أي : قائماً مُستعِدّاً .
ويقال : وكَدَه يكِدُه وكْداً أي أصابَهُ .
دوك : قال الليث : الدَّوْكُ : دَقُّ الشيءِ وسَحْقُه وطحنُه ، كما يَدُوكُ البعيرُ الشيءَ بكَلْكلهِ ، والمَدَاكُ : صَلاَيةُ العِطْرِ يُدَاكُ عليه الطِّيبُ دَوْكاً .
وفي الحديث : أن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال بِخَيْبَرَ : ( لأُعْطِيَنَّ الرَّايةَ غَداً رَجُلاً يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ ، فَبَاتَ النَّاسُ يَدُوكُونَ فِيمَنْ يَدْفَعُهَا إلَيه ) .
قولُه : يدوكون أي يَخُوضون ويختلفون فيه .
( أبو عبيدٍ عن الأصمعي ) : بات القومُ يَدُوكون دَوْكاً أيْ باتُوا في اختلاطٍ ، ودَوَران .
قال : وقال أبو زيد : وَقَعُوا في دَوْكَةٍ ، وبُوحٍ أي وَقَعُوا في اختلاطٍ ، وفيه لُغتان : دَوْكَةٌ ، ودُوكَةٌ ، وجمعُ الدَّوْكَةِ : دِوَكٌ ودِيَكٌ ، ومن قال : دُوكةٌ ، قال : دُوَكٌ في الجَمْع .
( أبو عمرٍ و ) : داك الرَّجلُ المرأَة يدوكُها دَوْكاً ، وباكَها بَوْكاً إذا جامَعَهَا .
وأنشد :
فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ
ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ
وقال أبو ترابٍ قال أبو الرَّبيع البَكراوِيُّ : داكَ القومُ إذا مَرِضوا ، وهم في دَوْكَةٍ أي مَرَضٍ .
ودك : ( سلمةُ ، عن الفرّاء ) : لَقِيتُ منه بَنَاتِ أَوْدَكَ ، وَبَناتِ بَرْحٍ وبَنات بِئْسَ يعني الدّوَاهِي .
وقال الليثُ : الوَدَكُ : معروفٌ ، والفِعْلُ : ودَّكْتُه تَوْدِيكاً ، وذلك إذا جَعَلْتَهُ في شيءٍ وهو من الشَّحْم أو حُلاَبةِ اللَّحْمِ ، وشيءٌ وَدِكٌ ، ووَدِيكٌ ، ودَجاجةٌ وَدِيكةٌ : ذاتُ وَدَكٍ ، ووَدِيكٌ : جائزٌ .
والدِّكَةُ : اسمٌ من الوَدَكِ وقالت امرأةٌ من العربِ : كنتُ وَحْمَى للدِّكَةِ أي كنتُ مُشْتَهِيَةً لِلْوَدَكِ .
ديك : وقال الليث : الدِّيكُ : معروفٌ ، وجمعُه دِيَكَةٌ ، وأَرْضٌ مَداكةٌ ومَدْيَكةٌ : كثيرَةُ الدِّيَكةِ .
وقال المؤرِّجُ : الدِّيكُ في كلام أَهل اليمن : الرَّجلُ الْمُشْفِقُ ، الرَّؤُومُ ، ومنه سُمِّيَ الديكُ دِيكاً .
قال : والدِّيكُ : الرَّبيعُ في كلامِهم .
والدِّيكُ : الأثَافِي ، الواحدُ والجميعُ سَوَاءٌ .
دكا : أهمله الليث : وقال ابن الأعرابي : دَكَا إذا سَمِنَ وكدا إذا قَطَعَ .

##### Türkçe

ك د ( **و ا ي ء** )
**كدا** ، **كدأ** ، **كأد** ، **كود** ، **كيد** ، **وكد** ، **أكد** ، **ودك** ، **دوك** ، **دكأ** ، **ديك** ، **دكا** : ( kullanılır ) .
**كدا** : Allah (azze ve celle) dedi: ( **أعطى قليلا وأكدى** ) (en-Necm: 24). el-Ferrâ dedi: **أَكْدَى**: bağıştan el çekti ve kesti.
ez-Zeccâc dedi: **أَكْدَى**’nın manası: bağıştan el çekti ve kesti; aslı, kuyuda kazmadan (gelir).
Kuyu kazan için, kuyuyu kazıp da kendisiyle birlikte kazmanın mümkün olmadığı bir taşa ulaştığında: “**الكُدْية**’ye ulaşmıştır” denir; o vakit kazmayı keser.
el-Leys dedi: **الكُدْية**: yerde bulunan bir sertliktir.
Ve denir: “Falanca, insanlar onun **كُدْيتَهُ**’sine ulaşmıştır”; yani: verirdi, sonra el çekti.
Dedi: Ve denir: **أَكْدَى**; yani: istemede ısrar etti; ve şu beyit okundu:
تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ
فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ
Ve dersin: “Sorum sana **لا يُكْدِيكَ**”; yani: sana karşı ısrar etmez. Ve onun sözü: “**فلا نَحْنُ نُكْدِيها**” yani: biz ona ısrar etmeyiz.
Hansa dedi:
فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ
ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها
Yani: bağışını kesmez; başkası kestiği ve el çektiği zaman da ondan el çekmez.
Dedi: **الكِدَاءُ** (kâf’ın kesresiyle): kesme; “az verdi ve **أَكْدَى**” sözünden; yani: kesti.
(Amr ve babasından): **أَكْدَى**: menetti; ve **أكدَى**: kesti; ve **أَكْدَى**: kesildiği zaman; ve bitki **أكدَى**: soğuktan kısaldığı zaman; ve yıl **أكدَى**: kıtlık olduğu zaman; ve **أَكْدَى**: **الكُدَا**’ya ulaştığı zaman; o da çöldür; ve **أَكْدَى**: kazıp da **الكُدَى**’ya ulaştığı zaman; o da kayalardır.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **أكدى**: zenginlikten sonra fakirleşti; ve **أكدَى**: yaratılışı çirkinleşti.
el-Leys dedi: ekine bir soğuk isabet etti de onu **كدَاهُ**; yani: onu yere geri çevirdi.
Ve ayrıca denir: Onlara soğuktan bir **كُدْيةٌ** ve bir **كاديةٌ** isabet etti.
Ve denir: Bitki, soğuktan hemze ile **كَدَأَ** etti.
Ve **كُدَيٌّ** ve **كَدَاءٌ**: Mekke’de iki dağdır.
İbn Rukayyât dedi:
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا
حِ كُدَيِّها فكَدَائها
Ve **مِسكٌ كَدٍ**: kokusu olmayan (misk).
( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): Yer **كَدَتَ** eder; **تكدُو** eder; **كَدْواً**; o, bitkisi yavaşladığında **كاديةٌ**’dir.
Ve yavru köpek **كَدِيَ** eder; **يَكْدَى** eder; **كَدًى**; o, özellikle yavru köpekleri tutan bir hastalıktır; onlara ondan kusma ve öksürük isabet eder; nihayet iki gözünün arası dağlanır.
Dedi: Ve **الكُدْيةُ**: yerden yükselti.
(Şemmer): Köpek **كَدِيَ** eder; **كَدًى** (olur); kemik boğazına takıldığında.
Ve denir: kemikle **كَدِيَ** etti; yani onunla boğuldu; bunu İbn Şümeyl söyledi.
**كدأ** : (Ebû Zeyd): Bitki **كَدَأَ** eder; **يَكْدَأُ** eder; **كُدُوأً**; ona soğuk isabet edip onu yere yapıştırdığında; yahut susayıp bitmesi yavaşladığında. Ve **إِبلٌ كادِيةٌ الأوْبَارِ**: tüyleri az olan; ve (develer) **كَدِئَتْ**; **تَكْدَأُ**; **كَدَأً**.
Ve şu beyit okundu:
كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا
Ve karga, seslenişinde **كَدِىءَ** eder; **يَكْدَأُ**; **كَدَأً**.
**دكأ** : Ebû Zeyd: Kavmi **دَاكَأْتُ**; **مُدَاكَأَةً**; onlarla sıkıştığım zaman.
Başkası dedi: Kavim onun üzerine **تَدَاكَأَ** etti; sıkıştıkları zaman.
İbn Mukbil dedi:
وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ
إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا
Ebû’l-Heysem dedi: **الصِّهْميمُ**, erkeklerden ve develerden, burnu kızgın, baş eğmez, nefsi şiddetli, kırılması yavaş olan (kimse/hayvan)dır.
Dedi: Ve **تَدَاكَأَ**: itişti; ve **دَفْعُهُ**: yürüyüşüdür.
**كأد** : el-Leys dedi: **عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ**: meşakkatli olan; o, **الكَؤُودُ** da (denir).
İşler ona **تكاءدتْهُ**; ona ağır geldiğinde.
(Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den): **الكأدَاءُ**: şiddet, korku, sakınma; ve denir: dehşet ve karanlık gece.
(Ebû Zeyd): Falancaya gitmeyi **تَكَاءدْتُ**; **تكَاؤُداً**; ona meşakkatle gittiğinde.
Ve denir: Sana gidiş bana **تَكأَّدني**; **تكَؤُّداً**; sana ağır geldiğinde.
Ve şu beyit okundu:
وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ
Ve denir: o, **الكُؤَدَاءُ** ve **الصُّعَدَاءُ** ve **الكَؤُودُ**: zor yokuş; o, **الصَّعُودُ**’dur.
**كود كيد** : el-Leys dedi: **الكَوْدُ**: **كادَ**’ın masdarıdır; **يكُودُ**; **كوْداً** ve **مَكَادَة**. Sana bir şey talep eden, sen de ona vermek istemediğin kimseye dersin: “Hayır; ne **مكادَةً** ne **مَهَمَّةً**; ne **كَوْداً**; ne **همّاً**; ne **مَكاداً**; ne **مهمّاً**.”
Dedi: Benî ‘Adî’nin dili: **كُدْتُ**.
Ebû Hâtim dedi: Denir: “Hayır; sana ne **كَيْداً** ne **همّاً**.”
Bazı Araplar vâv ile “ne **كَوْداً**” der.
Dedi: Avam: “Zeyd neredeyse ölecekti” dedi; ve **كاد** ile “أنْ”ı, ondan çekimlenenlerle de (birlikte) sokmazlar.
Allah dedi: ( **وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِى** ) ve Kur’an’daki her şey böyledir.
el-Leys dedi: **الكَيْدُ**, **المَكِيدَة**’dendir; ona bir **مَكِيدَةً** ile **كادَهُ** etti. Ve falancayı “kendi nefsiyle **يَكيدُ**” eder gördüm; yani bir sevk ile sevk eder.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **الكَيْدُ**: karganın güçlükle bağırmasıdır; ve **الكَيْدُ**: çakmağın ateşi çıkarmasıdır; ve **الكَيْدُ**: kusmadır.
Hasen dedi: (Oruçluya **الكَيْدُ** galip gelirse iftar eder.) Ve **الكَيْدُ**: bâtıl yahut hak ile tedbirdir; ve **الكَيْدُ**: hayızdır.
İbn Abbâs hadîsinde: (Yolda **كِدْنَ** etmiş cariyelere baktı da, onların uzaklaştırılmasını emretti.) Ve **الكيد**: savaştır: (Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) gazâ etti ve bir **كَيْداً** görmedi.)
Allah (azze ve celle) dedi: ( **إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً** ... **وَأَكِيدُ كَيْداً** ) (et-Târık: 15-16).
ez-Zeccâc dedi: Bununla kâfirleri kasteder; onlar Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) aldatmaya çalışırlar ve kendilerinin üzerinde olduklarının tersini gösterirler.
Ve “**وأكِيدُ كَيْداً**”: dedi: Allah’ın onlara **كَيدُ**’i: onları bilmedikleri yerden derece derece (azaba) yaklaştırmasıdır.
Allah dedi: ( **إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا** ) (en-Nûr: 40).
ez-Zeccâc, “(**لَمْ يَكَدْ**)” sözünde dedi:
Bazıları dedi: Şiddetli karanlıktan dolayı onu neredeyse göremedikten sonra gördü.
Ve denir: Manası: onu görmedi ve neredeyse (görecek gibi) olmadı; bu söz bu manaya daha benzer; çünkü bu karanlıkların daha aşağısında avuç görülmez.
el-Ferrâ dedi: Araplar der: “Sana neredeyse ulaşıyordum; hâlbuki sen ulaşmıştın”; bu Arapçanın vechidir.
Araplardan kimi, **كاد** ve **يَكَادُ**’ı kesinlikte sokar; o, zann menzilesindedir; aslı şüphedir, sonra kesinlik kılınır.
el-Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan haber verdi; dedi ki:
el-Ahfeş, ( **إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا** ) (en-Nûr: 40) sözünde: manaya hamledildi; çünkü onu görmez. Çünkü sen “yapmaya **كاد**” dediğinde, ancak fiile yaklaştı ve yapmadı demek istersin; sözün sıhhatine göre. Bu âyetin manası da budur; ancak dil “**لم يَكَد يَفعلُ**”e cevaz vermiştir; ve (bunu) bir zorluktan sonra yapmıştır; bu sözün sıhhati değildir; çünkü “yapmaya **كاد**” dediğinde ancak fiile yaklaştı demek istersin.
Ve “**لم يَكَدْ يفعل**” dediğinde: fiile yaklaşmadı der; ancak dil, sana açıkladığım üzere gelmiştir; kelimenin sıhhati üzere değildir.
Ebû’l-‘Abbâs dedi: el-Ferrâ dedi: Her ne zaman elini çıkarsa, şiddetli karanlıktan dolayı onu neredeyse göremez; çünkü bu karanlıktan daha azında el görülmez. Ama “kalkmaya neredeyse olmadı” ise, kalkmıştır; bu dilin çoğudur. Sanki el-Ahfeş manayla geldi; el-Ferrâ ise dilin lafzına gitti.
İbnü’l-Enbârî dedi: Lugavîler dedi: “**كِدْتُ أفعلُ**”un manası Araplar yanında: fiile yaklaştım ve yapmadım. “**وما كِدْتُ أَفْعَلُ**”un manası: gecikmeden sonra yaptım. Şahidi Allah’ın sözü: ( **فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفْعَلُونَ** ) (el-Bakara: 71); manası: gecikmeden sonra yaptılar; ineği bulmanın onlara güç gelmesinden dolayı. Ve “**ما كِدْتُ أَفْعَلُ**”, söz **أَكَادُ** ile pekiştirildiğinde “ne yaptım ne de yaklaştım” manasında da olabilir.
İbn Büzurc dedi: **كادَ يَكادُ**’dan denir: “Onlar ikisi **يَتَكاوَدَانِ** eder.”
Nahiv ehli der: “**يَتَكَاوَدَانِ**”; bu hatadır; çünkü onlar derler: Onlardan biri hoşlanmadığı şeye zorlandığında: “Hayır, vallahi; ne **كيْداً** ne **همًّا**”; yani: “ne **أَكَادُ** ne **أَهُمُّ**” isterler.
**وكد** : el-Leys dedi: Denir: bağı **وَكَّدْتُ**; yani: onu sağlamlaştırdım; aynı şekilde: onu **أَكَّدْتُ**.
Ve denir: yemini **وكَّدْتُ**; ve bağda hemze daha iyidir.
Dedi: Eyerin ön kaşı **القَرَبُوسُ**’unu bağlamakla sıkılan kayışlara **المَكَايِيدَ** denir; **التَّوَاكِيدَ** denmez.
Ve dersin: bağladığında, sağlamlaştır; ve yemin ettiğinde, pekiştir.
Ebû’l-‘Abbâs dedi: **التَّوْكِيدُ**: şüpheyi çıkarmak için söze girdi; sayılarda ise parçaları kuşatmak içindir.
Bundan (olan): “Kardeşin benimle konuştu” demendir; bu, onun seninle konuşmuş olmasına da, yahut kölesine seninle konuşmasını emretmiş olmasına da caiz olur. “Kardeşin benimle bir konuşma ile konuştu” dediğinde ise, seninle konuşanın ancak o olması caiz olur.
Ve denir: Falanca işini **وكَدَ** etti; **يكِدُهُ**; **وَكْداً**; onu uygulayıp ona yöneldiğinde.
et-Tırımmah dedi:
ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ
قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي
Manası: benim işimi işlemedi; benim kastımı kastetmedi; benim faydamı fayda kılmadı.
Ve denir: “O, benim **وُكْدِي**’m olmaya devam etti” (vâv’ın zammıyla); yani fiilim ve âdetim. Sanki **الوُكْدَ** isim, **الوَكْدَ** masdardır.
İbn Düreyd dedi: **الوَكائِدُ**: eyerin iki tahtasına **دَفّتَي السَّرْجِ** ön kaşı **القَرَبُوسُ**’u bağlamakla sıkılan kayışlardır; teki: **وِكَادٌ** ve **إكَادٌ**.
Dedi: Mekânda **ووكَدَ** etti; **يكِدُ**; **وُكُوداً**; orada ikamet ettiğinde.
Dedi: **الكوْدُ**: topraktan yahut yemekten yığınlar halinde topladığın her şeydir; çoğulu: **أكوادٌ**. Ve bu iki harfi İbn Düreyd’den başkası için işitmedim.
Ve ayrıca dediler: Adamın yüzünü **كَدَوْتُ**; **أكْدُوهُ**; **كَدْواً**; onu tırmaladığında.
**أكد** : (Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): Buğdayı çiğnedim ve onu harmanladım; ve onu **أكَدْتُها**.
Ve denir: “Şu iş hakkında **مُتَوكّداً** olarak kaldı; ve **مُتَوكزاً**; ve **مُتَحَرِّكاً**”; yani: ayakta, hazır bekleyen.
Ve denir: Ona **وكَدَه**; **يكِدُه**; **وكْداً**; yani ona isabet etti.
**دوك** : el-Leys dedi: **الدَّوْكُ**: bir şeyi dövmek, ezmek, öğütmek; devenin göğsüyle bir şeyi **يَدُوكُ** etmesi gibi. Ve **المَدَاكُ**: üzerine güzel koku **يُدَاكُ** edilen, kokunun sürüldüğü taş; **دَوْكاً**.
Hadiste: Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) Hayber’de dediği (rivayet edilir): (Yarını sancağı, Allah’ın iki eli üzerinde fetih vereceği bir adama mutlaka vereceğim; bunun üzerine insanlar, onu kime vereceği hakkında geceyi **يَدُوكُونَ** ederek geçirdiler.)
Onun sözü: **يدوكون**; yani: içine dalıyorlar ve onda ihtilaf ediyorlardı.
(Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den): Kavim geceyi **يَدُوكون**; **دَوْكاً**; yani karışıklık ve dönüp durma içinde geçirdiler.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: “Bir **دَوْكَةٍ** ve **بُوحٍ** içine düştüler”; yani karışıklığa düştüler. Ve onda iki lugat vardır: **دَوْكَةٌ** ve **دُوكَةٌ**. **الدَّوْكَةِ**’nin çoğulu: **دِوَكٌ** ve **دِيَكٌ**; **دُوكةٌ** diyen ise çoğulda **دُوَكٌ** der.
(Ebû ‘Umer ve ...): Adam kadını **داك** etti; **يدوكُها**; **دَوْكاً**; ve onu **باكَها**; **بَوْكاً**; onunla cima ettiğinde.
Ve şu beyit okundu:
فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ
ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ
Ebû Turâb dedi: Ebû’r-Rabî‘ el-Bekrâvî dedi: Kavim **داكَ** etti; hastalandıklarında; ve onlar bir **دَوْكَةٍ** içindedir; yani bir hastalık içindedir.
**ودك** : (Seleme, el-Ferrâ’dan): Ondan **بَنَاتِ أَوْدَكَ** ve **بَناتِ بَرْحٍ** ve **بَنات بِئْسَ** ile karşılaştım; yani belâlar.
el-Leys dedi: **الوَدَكُ**: bilinen (şey)dir; fiil: onu **ودَّكْتُه**; **تَوْدِيكاً**; bu, onu bir şeye koyduğunda; o da içyağı yahut etin yağıdır. Ve bir şey **وَدِكٌ** ve **وَدِيكٌ**; ve **دَجاجةٌ وَدِيكةٌ**: **وَدَكٍ** sahibi. Ve **وَدِيكٌ**: caizdir.
Ve **الدِّكَةُ**: **الوَدَكِ**’ten bir isimdir. Araplardan bir kadın dedi: “Ben **للدِّكَةِ** için **وَحْمَى** idim”; yani **لِلْوَدَكِ** için iştahlı idim.
**ديك** : el-Leys dedi: **الدِّيكُ**: bilinen (hayvan)dır; çoğulu **دِيَكَةٌ**. Ve **أَرْضٌ مَداكةٌ** ve **مَدْيَكةٌ**: **الدِّيَكةِ**’si çok olan.
el-Muerric dedi: Yemen ehlinin sözünde **الدِّيكُ**: şefkatli, merhametli adamdır; bundan dolayı horoza **دِيكاً** adı verildi.
Dedi: Ve **الدِّيكُ**: onların sözünde bahardır.
Ve **الدِّيكُ**: ocak taşlarıdır; tekil ve çoğul eşittir.
**دكا** : el-Leys onu ihmal etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **دَكَا**: semirdiği zaman; ve **وكدا**: kestiği zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

كَدَت الأَرض تَكْدو كَدْواً وكُدُوًّا، فهي كاديةٌ إِذا أَبطأَ نباتها؛ وأَنشد أَبو زيد:
عَقْر العَقِيلةِ مِن مالي، إِذا أَمِنَتْ
عَقائلُ المالِ عَقْرَ المُصْرِخِ الكادِي
الكادِي: البطيء الخير من الماء. وكَدا الزرع وغيره من النبات: ساءت نِبْتَته. وكَداه البردُ: ردَّه في الأَرض. وكَدَوْتُ وجه الرجل أَكْدُوه كَدْواً إِذا خَدَشته. والكُدْية والكاديِةُ: الشدَّة من الدهر. والكُدْية: الأَرض المرتفعة، وقيل: هو شيء صُلب من الحجارة والطين. والكُدْية: الأَرض الغليظة، وقيل: الأَرض الصلبة، وقيل: هي الصَّفاة العظيمة الشديدة. والكُدْية: الارتفاع من الأَرض. والكُدْية: صَلابة تكون في الأَرض. وأَصابَ الزرعَ بَردٌ فكَداه أَي ردَّه في الأَرض. ويقال أَيضاً: أَصابتهم كُدْية وكاديةٌ من البرد، والكُديةُ كلُّ ما جُمع من طعام أَو تراب أَو نحوه فجعل كُثْبة، وهي الكُدايةُ والكُداة
(* قوله« والكداة» كذا ضبط في الأصل،
وفي شرح القاموس أنها بالفتح.) أَيضاً. وحفَر فأَكْدَى إِذا بلغ الصلب وصادَف كُدْية. وسأَله فأَكْدَى أَي وجده كالكُدْيةِ؛ عن ابن الأَعرابي. قال ابن سيده: وكان قياس هذا أَن يقال فأَكْداه ولكن هكذا حكاه. ويقال: أَكْدَى أَي أَلَحَّ في المسأَلة؛ وأَنشد:
تَضَنُّ فَنُعْفِيها، إِن الدارُ ساعَفَتْ،
فلا نحنُ نُكْدِيها، ولا هي تَبْذُلُ
ويقال: لا يُكْدِيك سُؤالي أَي لا يُلحُّ عليك، وقوله: فلا نحن نُكديها أَي فلا نحن نُلِحُّ عليها. وتقول: لا يُكْدِيك سؤالي أَي لا يُلح عليك سؤالي؛ وقالت خنساء:
فَتَى الفِتْيانِ ما بَلغُوا مَداهُ،
ولا يُكْدِي، إِذا بَلَغَتْ كُداها
أَي لا يَقطع عطاءه ولا يُمسك عنه إِذا قَطَعَ غيره وأَمسك. وضِبابُ الكُدا: سميت بذلك لأَن الضِّباب مُولعة بحفر الكُدا، ويقال ضَبُّ كُدْيةٍ، وجمعها كُداً. وأَكْدَى الرجلُ: قلَّ خيره، وقيل: المُكْدِي من الرجال الذي لا يَثُوب له مال ولا يَنْمِي، وقد أَكْدَى؛ أَنشد ثعلب: وأَصْبَحَتِ الزُّوّارُ بَعدكَ أَمْحَلُوا،
وأُكْدِيَ باغِي الخَيْرِ وانْقَطَعَ السَّفْرُ
وأَكْدَيْتُ الرجل عن الشيء: رددته عنه. ويقال للرجل عند قهر صاحبه له: أَكْدَتْ أَظفارك. وأَكدَى المطر: قلّ ونَكِد. وكَدَى الرجل يَكْدِي وأَكْدَى: قلل عطاءه، وقيل: بخل. وفي التنزيل العزيز: وأَعطى قليلاً وأَكْدَى؛ قيل أَي وقَطع القليل؛ قال الفراء: أَكْدَى أَمسك من العَطِيَّة وقَطَع، وقال الزجاج: معنى أَكْدَى قطع، وأَصله من الحفر في البئر، يقال للحافر إِذا بلغ في حفر البئر إِلى حجر لا يُمَكِّنه من الحفر: قد بلغ إِلى الكُدْية، وعند ذلك يَقطع الحفر. التهذيب: ويقال الكِدا، بكسر الكاف (*
قوله« الكدا بكسر الكاف إلخ» كذا في الأصل، وعبارة القاموس: والكداء ككساء المنع والقطع، وعبارة التكملة: وقال ابن الانباري الكداء، بالكسر والمدّ: القطع.)
، القطع من قولك أَعطى قليلاً وأَكدى أَي قطع. والكَدا: المنع؛ قال الطرماح:
بَلَى ثم لم نَمْلِك مَقادِيرَ سُدِّيَتْ
لنا من كَدَا هِنْدٍ، على قِلَّةِ الثَّمْدِ
أَبو عمرو: أَكْدَى منع، وأَكْدى قطَع، وأَكْدى إِذا انقطع، وأَكْدَى النَّبْت إِذا قَصُر من البرد، وأَكْدَى العامُ إِذا أَجدَبَ، وأَكْدَى إِذا بلغ الكُدا، وهي الصحراء، وأَكْدَى الحافِر إِذا حَفَر فبلغ الكُدا، وهي الصخور، ولا يمكنه أَن يحفر. وكَدِيَتْ أَصابعه أَي كَلَّت من الحفر. وفي حديث الخندق: فعَرَضَت فيه كُدْية فأَخذ المِسْحاة ثم سمَّى وضرب؛ الكُدُيةُ: قطعه غليظة صُلبة لا يعمل فيها الفأْس؛ ومنه حديث عائشة تصف أَباها، رضي الله عنهما: سَبَق إِذ وَنَيْتُم ونَجَح إِذ أَكْدَيْتم أَي ظَفِر إِذ خِبتم ولم تَظْفَرُوا، وأَصله من حافِر البئر ينتهي إِلى كُدْية فلا يمكنه الحفر فيتركه؛ ومنه: أَنَّ فاطمة، رضي الله عنها، خرجت في تَعْزية بعض جيرانها، فلما انصرفت قال لها رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لعلك بَلَغْتِ معهم الكُدَى، أَراد المَقابرَ، وذلك لأَنه كانت مَقابِرُهم في مواضع صُلْبَة، وهي جمع كُدْية، ويروى بالراء، وسيجيء. ابن الأَعرابي: أَكْدَى افْتَقَر بعد غِنًى، وأَكْدَى قَمِئَ خَلْقه، وأَكْدَى المَعْدِنُ لم يتكوّن فيه جوهر. وبَلَغ الناسُ كُدْيةَ فلان إِذا أَعطَى ثم مَنع وأَمسَك.
وكَدِيَ الجِرْوُ، بالكسر، يَكْدَى كَداً: وهو داء يأْخذ الجِراء خاصة يصيبها منه قَيء وسُعال حتى يُكْوَى ما بين عينيه فيذهب. شمر: كَدِيَ الكلب كَداً إِذا نَشِب العظم في حَلقْه، ويقال: كَدِيَ بالعظم إِذا غَصَّ به؛ حكاه عنه ابن شميل. وكَدِيَ الفصيلُ كَداً إِذا شرب اللبن ففسَد جَوْفُه. ومِسْك كَدِيٌّ: لا رائحة له.
والمُكْدِيةُ من النساء: الرَّتْقاء. وما كَداك عني أَي ما حبَسك وشغَلك.وكُدَيٌّ وكَدَاء: موضعان، وقيل: هما جبلان بمكة، وقد قيل كَداً، بالقصر؛ قال ابن قيس الرُّقَيّاتِ:
أَنتَ ابنُ مُعْتَلَجِ البِطا
ح كُدَيِّها وكَدائِها
(* قوله« أنت ابن إلخ» في التكملة: وقال عبيد الله بن قيس الرقيات يمدح عبد الملك بن مروان:
فاسمع أمير المؤمنيـــن لمدحتي وثنائها،
أنت ابن معتلج البطا * ح (البطاح) كديها وكدائها)
ابن الأَنباري: كَداء، ممدود، جبل بمكة، وقال غيره: كداً جبل آخر؛ وقال حسان بن ثابت:
عَدِمْنا خَيْلَنا، إن لم تَرَوْها
تُثيرُ النَّقْعَ، مَوْعِدُها كَداء
وقال بشير بن عبد الرحمن بن كعب بن مالك الأَنصاري:
فسَلِ الناسَ، لا أَبا لَكَ عَنّا
يومَ سالَتْ بالمُعْلِمِينَ كَداء
قال: وكذلك كُدَيٌّ؛ قال ابن قَيس الرُّقَيَّات:
أَقْفَرَتْ بعدَ عبد شَمْسٍ كَداء،
فَكُدَيٌّ فالرُّكْنُ فالبَطْحاء
وفي الحديث: أَنه دخل مكة عام الفتح من كَداء ودخل في العُمرة من كُدًى، وقد روي بالشك في الدخول والخروج على اختلاف الروايات وتكرارها. وكَداء، بالفتح والمدّ: الثنية العليا بمكة مما يلي المقابر، وهو المَعْلَى. وكُداً، بالضم والقصر: الثنية السفلى مما يلي باب العمرة، وأَما كُدَيٌ، بالضم وتشديد الياء، فهو موضع بأَسفل مكة، شرفها الله تعالى. ابن الأَعرابي: دَكا إِذا سَمِن وكَدا إِذا قطَع.

##### Türkçe

**كَدَت** yer **تَكْدو** **كَدْواً** ve **كُدُوًّا** (yapar); o hâlde o, bitkisi yavaşladığı zaman **كاديةٌ**’dir; Ebû Zeyd inşâd etti:

Aqîlenin kısırlaştırılması malımdandır; emniyete girdikleri zaman
Malın aqîleleri, **الكادِي** olan feryat edicinin kısırlaştırılmasını (emniyete alırlar).

**الكادِي**: sudan hayrı yavaş olan (şey). Ve ekin ve bitkiden başkası **كَدا**: bitmesi kötü oldu. Ve soğuk onu **كَداه**: onu yere geri çevirdi. Ve ben adamın yüzünü **كَدَوْتُ**; onu **أَكْدُوه** **كَدْواً** (yaparım), onu çizdiğim zaman. Ve **الكُدْية** ve **الكاديِةُ**: zamandan (gelen) şiddet. Ve **الكُدْية**: yüksek yer; ve denildi: o, taş ve çamurdan sert bir şeydir. Ve **الكُدْية**: kalın yer; ve denildi: sert yer; ve denildi: o, büyük, şiddetli düz kayadır. Ve **الكُدْية**: yerden yükselti. Ve **الكُدْية**: yerde bulunan bir sertlik. Ve ekine bir soğuk isabet etti de onu **فَكَداه**; yani onu yere geri çevirdi. Ve ayrıca denilir: soğuktan onlara **كُدْية** ve **كاديةٌ** isabet etti; ve **الكُديةُ** yiyecekten veya topraktan yahut benzerinden toplanıp da bir yığın yapılan her şeydir; o da **الكُدايةُ** ve **الكُداة** (* “**والكداة**” sözü: asılda böyle ضبط edilmiştir; Kāmûs şerhinde onun فتح ile olduğu (söylenmiştir).) dahi. Ve kazdı da **فأَكْدَى**; sert olana ulaştığı ve bir **كُدْية**’ye rastladığı zaman. Ve ondan istedi de **فأَكْدَى**; yani onu **الكُدْيةِ** gibi buldu; İbnü’l-A‘râbî’den. İbn Sîde dedi: Bunun القياس’ı “**فأَكْداه**” denilmesiydi; fakat onu böylece rivayet etti. Ve denilir: **أَكْدَى**; yani istemede ısrar etti; ve inşâd etti:

Ona cimrilik edersin de biz onu affederiz; eğer ev (bize) yardım ettiyse,
Artık biz ona ısrar etmeyiz, o da vermez.

Ve denilir: “Sualim sana **لا يُكْدِيك**”; yani sana ısrar etmez; ve onun sözü: “**فلا نحن نُكديها**”; yani biz ona ısrar etmeyiz. Ve dersin: “Sualim sana **لا يُكْدِيك**”; yani sualim sana ısrar etmez; ve Hansâ dedi:

Delikanlıların delikanlısı; onların eriştiği nihayete erişmedi;
Ve **لا يُكْدِي**; onun **كُداها**’sı eriştiği zaman.

Yani başkasının kestiği ve tuttuğu zaman, o, bağışını kesmez ve ondan tutmaz.

**وضِبابُ الكُدا**: bu adla adlandırıldı; çünkü kelerler **الكُدا**’yı kazmaya düşkündür; ve denilir: **ضَبُّ كُدْيةٍ**; onun çoğulu **كُداً**’dır. Ve adam **أَكْدَى**: hayrı azaldı; ve denildi: erkeklerden **المُكْدِي**, malı kendisine geri dönmeyen ve artmayan kimsedir; ve **قد أَكْدَى**; Sa‘leb inşâd etti:

Senden sonra ziyaretçiler sabahladı da kuraklaştılar,
Ve hayır isteyen **أُكْدِيَ** oldu ve sefer kesildi.

Ve ben adamı bir şeyden **أَكْدَيْتُ**: onu ondan geri çevirdim. Ve bir adam için, sahibini ona karşı kahrettiği vakit, denilir: “**أَكْدَتْ أَظفارك**.” Ve yağmur **أَكدَى**: azaldı ve kötüleşti. Ve adam **كَدَى** **يَكْدِي** ve **أَكْدَى**: bağışını azalttı; ve denildi: cimrilik etti. Ve aziz tenzilde: “Ve az verdi ve **أَكْدَى**”; denildi: yani azı kesti. Ferrâ dedi: **أَكْدَى** bağıştan tuttu ve kesti. Zeccâc dedi: **أَكْدَى**’nın manası “kesti”dir; ve aslı kuyuda kazmaktan (gelir): kuyu kazan için, kuyu kazmada kazmaya imkân vermeyen bir taşa ulaştığı zaman “**قد بلغ إِلى الكُدْية**” denilir; ve o sırada kazmayı keser. Tehzîb: Ve **الكِدا** denilir; kâf’ın kesriyle (* “**الكدا بكسر الكاف إلخ**” sözü: asılda böyledir; Kāmûs’un ibaresi: “**والكداء ككساء المنع والقطع**”; Tekmile’nin ibaresi: “İbnü’l-Enbârî dedi: **الكداء** kesr ile ve med ile: kesme.”), “az verdi ve **أَكدى**” sözünden “kesme”dir; yani kesti. Ve **الكَدا**: men‘dir; Turmâh dedi:

Evet; sonra biz, Hind’in **كَدَا**’sından bize kapatılan takdirleri (artık) elde edemedik;
Az bir su birikintisi üzerine.

Ebû Amr: **أَكْدَى** men‘ etti; ve **أَكْدى** kesti; ve **أَكْدى** kesildiği zaman; ve bitki **أَكْدَى** soğuktan kısaldığı zaman; ve yıl **أَكْدَى** kıtlık olduğu zaman; ve **أَكْدَى** **الكُدا**’ya ulaştığı zaman; o da çöldür. Ve kazıcı **أَكْدَى** kazıp **الكُدا**’ya ulaştığı zaman; o da kayalardır; ve ona kazması mümkün olmaz. Ve “**كَدِيَتْ أَصابعه**”: yani kazmaktan yoruldu. Ve hendek hadîsinde: “Orada bir **كُدْية** karşısına çıktı; o da küreği aldı, sonra (Allah’ın adını) andı ve vurdu.” **الكُدُيةُ**: balta işlemeyen kalın, sert bir parça. Ve ondan, Âişe’nin, Allah ikisinden de razı olsun, babasını vasfettiği hadîs: “Siz gevşediğiniz zaman o geçti; siz **أَكْدَيْتم** ettiğiniz zaman o başardı”; yani siz ümitsizliğe düştüğünüz ve zafere ermediğiniz zaman o zafere erdi. Ve aslı, kuyu kazan kimsenin bir **كُدْية**’ye varıp da kazmasının mümkün olmaması, böylece onu bırakmasıdır. Ve ondan: Fâtıma’nın, Allah ondan razı olsun, komşularından bazısının taziyesine çıktığı; sonra döndüğü vakit Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ona dedi: “Belki onlarla birlikte **الكُدَى**’ya ulaştın”; kabirleri kastetti; bu, onların kabirlerinin sert yerlerde olmasından dolayıdır; o, **كُدْية**’nin cem‘idir. Ve râ ile de rivayet olunur; ileride gelecektir. İbnü’l-A‘râbî: **أَكْدَى** zenginlikten sonra fakirleşti; ve **أَكْدَى** yaratılışı çirkinleşti; ve maden **أَكْدَى**: onda cevher oluşmadı. Ve insanlar falanın **كُدْية**’sine ulaştı: verdi, sonra men‘ etti ve tuttuğu zaman.

Ve yavru köpek **كَدِيَ**; kesr ile; **يَكْدَى** **كَداً**: o, özellikle yavru köpekleri tutan bir hastalıktır; onlara ondan kusma ve öksürük isabet eder; iki gözünün arası dağlanıncaya kadar; sonra gider. Şemmer: Köpek **كَدِيَ** **كَداً**: kemik boğazına takıldığı zaman; ve denilir: kemikle **كَدِيَ**: onunla boğuldu; bunu ondan İbn Şümeyl rivayet etti. Ve deve yavrusu **كَدِيَ** **كَداً**: süt içti de karnı bozulduğu zaman. Ve **مِسْك كَدِيٌّ**: kokusu olmayan (misk).

Ve kadınlardan **المُكْدِيةُ**: **الرَّتْقاء** (kapalı olan). Ve “Beni senden alıkoyan neydi?”: yani beni ne hapsetti ve meşgul etti. Ve **كُدَيٌّ** ve **كَدَاء**: iki yerdir; ve denildi: ikisi Mekke’de iki dağdır; ve kısaltma ile **كَداً** da denilmiştir; İbn Kays er-Rukayyât dedi:

Sen, onun **كُدَيِّها**’sı ve **كَدائِها**’sı olan
Bıṭâḥ’ın çalkantısının oğlusun.

(* “Sen oğlusun…” sözü: Tekmile’de: Ubeydullah b. Kays er-Rukayyât, Abdülmelik b. Mervân’ı överken dedi:
“Dinle ey müminlerin emîri, övgümü ve senâmı;
Sen, bıṭâḥ’ın (bıṭâḥlar) **كديها**’sı ve **كدائها**’sı olan çalkantısının oğlusun.”)

İbnü’l-Enbârî: **كَداء**; medli; Mekke’de bir dağdır. Başkası dedi: **كداً** başka bir dağdır. Hassân b. Sâbit dedi:

Atlarımızı yitirmiş oluruz; eğer onları görmezseniz,
Tozu kaldırırlar; buluşma yerleri **كَداء**’dır.

Ve Beşîr b. Abdirrahmân b. Ka‘b b. Mâlik el-Ensârî dedi:

İnsanlara sor; babasız kalmayasın; bizden,
**كَداء**’nın el-Mu‘lemîn’de aktığı gün hakkında.

Dedi: **كُدَيٌّ** de böyledir; İbn Kays er-Rukayyât dedi:

Abd Şems’ten sonra **كَداء** ıssızlaştı;
Sonra **كُدَيٌّ**, sonra rükün, sonra batḥâ.

Ve hadîste: Mekke’ye fetih yılında **كَداء**’dan girdi ve umrede **كُدًى**’dan girdi; rivayetlerin ihtilâfı ve tekrarı sebebiyle giriş ve çıkışta şüphe ile de rivayet edilmiştir. Ve **كَداء**; فتح ile ve med ile: Mekke’de kabirler tarafına bakan üst geçittir; o, **المَعْلَى**’dır. Ve **كُداً**; ضم ile ve kısaltma ile: umre kapısı tarafına bakan alt geçittir. **كُدَيٌ** ise; ضم ile ve yâ’nın şeddelenmesiyle: Mekke’nin aşağısında bir yerdir; Allah Teâlâ onu şereflendirsin. İbnü’l-A‘râbî: **دَكا** semirdiği zaman; ve **كَدا** kestiği zaman.
