# كدا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كدا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كدا

كَدَت الأَرض تَكْدو كَدْواً وكُدُوًّا، فهي كاديةٌ إِذا أَبطأَ نباتها؛ وأَنشد أَبو زيد:
عَقْر العَقِيلةِ مِن مالي، إِذا أَمِنَتْ
عَقائلُ المالِ عَقْرَ المُصْرِخِ الكادِي
الكادِي: البطيء الخير من الماء. وكَدا الزرع وغيره من النبات: ساءت نِبْتَته. وكَداه البردُ: ردَّه في الأَرض. وكَدَوْتُ وجه الرجل أَكْدُوه كَدْواً إِذا خَدَشته. والكُدْية والكاديِةُ: الشدَّة من الدهر. والكُدْية: الأَرض المرتفعة، وقيل: هو شيء صُلب من الحجارة والطين. والكُدْية: الأَرض الغليظة، وقيل: الأَرض الصلبة، وقيل: هي الصَّفاة العظيمة الشديدة. والكُدْية: الارتفاع من الأَرض. والكُدْية: صَلابة تكون في الأَرض. وأَصابَ الزرعَ بَردٌ فكَداه أَي ردَّه في الأَرض. ويقال أَيضاً: أَصابتهم كُدْية وكاديةٌ من البرد، والكُديةُ كلُّ ما جُمع من طعام أَو تراب أَو نحوه فجعل كُثْبة، وهي الكُدايةُ والكُداة
(* قوله« والكداة» كذا ضبط في الأصل،
وفي شرح القاموس أنها بالفتح.) أَيضاً. وحفَر فأَكْدَى إِذا بلغ الصلب وصادَف كُدْية. وسأَله فأَكْدَى أَي وجده كالكُدْيةِ؛ عن ابن الأَعرابي. قال ابن سيده: وكان قياس هذا أَن يقال فأَكْداه ولكن هكذا حكاه. ويقال: أَكْدَى أَي أَلَحَّ في المسأَلة؛ وأَنشد:
تَضَنُّ فَنُعْفِيها، إِن الدارُ ساعَفَتْ،
فلا نحنُ نُكْدِيها، ولا هي تَبْذُلُ
ويقال: لا يُكْدِيك سُؤالي أَي لا يُلحُّ عليك، وقوله: فلا نحن نُكديها أَي فلا نحن نُلِحُّ عليها. وتقول: لا يُكْدِيك سؤالي أَي لا يُلح عليك سؤالي؛ وقالت خنساء:
فَتَى الفِتْيانِ ما بَلغُوا مَداهُ،
ولا يُكْدِي، إِذا بَلَغَتْ كُداها
أَي لا يَقطع عطاءه ولا يُمسك عنه إِذا قَطَعَ غيره وأَمسك. وضِبابُ الكُدا: سميت بذلك لأَن الضِّباب مُولعة بحفر الكُدا، ويقال ضَبُّ كُدْيةٍ، وجمعها كُداً. وأَكْدَى الرجلُ: قلَّ خيره، وقيل: المُكْدِي من الرجال الذي لا يَثُوب له مال ولا يَنْمِي، وقد أَكْدَى؛ أَنشد ثعلب: وأَصْبَحَتِ الزُّوّارُ بَعدكَ أَمْحَلُوا،
وأُكْدِيَ باغِي الخَيْرِ وانْقَطَعَ السَّفْرُ
وأَكْدَيْتُ الرجل عن الشيء: رددته عنه. ويقال للرجل عند قهر صاحبه له: أَكْدَتْ أَظفارك. وأَكدَى المطر: قلّ ونَكِد. وكَدَى الرجل يَكْدِي وأَكْدَى: قلل عطاءه، وقيل: بخل. وفي التنزيل العزيز: وأَعطى قليلاً وأَكْدَى؛ قيل أَي وقَطع القليل؛ قال الفراء: أَكْدَى أَمسك من العَطِيَّة وقَطَع، وقال الزجاج: معنى أَكْدَى قطع، وأَصله من الحفر في البئر، يقال للحافر إِذا بلغ في حفر البئر إِلى حجر لا يُمَكِّنه من الحفر: قد بلغ إِلى الكُدْية، وعند ذلك يَقطع الحفر. التهذيب: ويقال الكِدا، بكسر الكاف (*
قوله« الكدا بكسر الكاف إلخ» كذا في الأصل، وعبارة القاموس: والكداء ككساء المنع والقطع، وعبارة التكملة: وقال ابن الانباري الكداء، بالكسر والمدّ: القطع.)
، القطع من قولك أَعطى قليلاً وأَكدى أَي قطع. والكَدا: المنع؛ قال الطرماح:
بَلَى ثم لم نَمْلِك مَقادِيرَ سُدِّيَتْ
لنا من كَدَا هِنْدٍ، على قِلَّةِ الثَّمْدِ
أَبو عمرو: أَكْدَى منع، وأَكْدى قطَع، وأَكْدى إِذا انقطع، وأَكْدَى النَّبْت إِذا قَصُر من البرد، وأَكْدَى العامُ إِذا أَجدَبَ، وأَكْدَى إِذا بلغ الكُدا، وهي الصحراء، وأَكْدَى الحافِر إِذا حَفَر فبلغ الكُدا، وهي الصخور، ولا يمكنه أَن يحفر. وكَدِيَتْ أَصابعه أَي كَلَّت من الحفر. وفي حديث الخندق: فعَرَضَت فيه كُدْية فأَخذ المِسْحاة ثم سمَّى وضرب؛ الكُدُيةُ: قطعه غليظة صُلبة لا يعمل فيها الفأْس؛ ومنه حديث عائشة تصف أَباها، رضي الله عنهما: سَبَق إِذ وَنَيْتُم ونَجَح إِذ أَكْدَيْتم أَي ظَفِر إِذ خِبتم ولم تَظْفَرُوا، وأَصله من حافِر البئر ينتهي إِلى كُدْية فلا يمكنه الحفر فيتركه؛ ومنه: أَنَّ فاطمة، رضي الله عنها، خرجت في تَعْزية بعض جيرانها، فلما انصرفت قال لها رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لعلك بَلَغْتِ معهم الكُدَى، أَراد المَقابرَ، وذلك لأَنه كانت مَقابِرُهم في مواضع صُلْبَة، وهي جمع كُدْية، ويروى بالراء، وسيجيء. ابن الأَعرابي: أَكْدَى افْتَقَر بعد غِنًى، وأَكْدَى قَمِئَ خَلْقه، وأَكْدَى المَعْدِنُ لم يتكوّن فيه جوهر. وبَلَغ الناسُ كُدْيةَ فلان إِذا أَعطَى ثم مَنع وأَمسَك.
وكَدِيَ الجِرْوُ، بالكسر، يَكْدَى كَداً: وهو داء يأْخذ الجِراء خاصة يصيبها منه قَيء وسُعال حتى يُكْوَى ما بين عينيه فيذهب. شمر: كَدِيَ الكلب كَداً إِذا نَشِب العظم في حَلقْه، ويقال: كَدِيَ بالعظم إِذا غَصَّ به؛ حكاه عنه ابن شميل. وكَدِيَ الفصيلُ كَداً إِذا شرب اللبن ففسَد جَوْفُه. ومِسْك كَدِيٌّ: لا رائحة له.
والمُكْدِيةُ من النساء: الرَّتْقاء. وما كَداك عني أَي ما حبَسك وشغَلك.وكُدَيٌّ وكَدَاء: موضعان، وقيل: هما جبلان بمكة، وقد قيل كَداً، بالقصر؛ قال ابن قيس الرُّقَيّاتِ:
أَنتَ ابنُ مُعْتَلَجِ البِطا
ح كُدَيِّها وكَدائِها
(* قوله« أنت ابن إلخ» في التكملة: وقال عبيد الله بن قيس الرقيات يمدح عبد الملك بن مروان:
فاسمع أمير المؤمنيـــن لمدحتي وثنائها،
أنت ابن معتلج البطا * ح (البطاح) كديها وكدائها)
ابن الأَنباري: كَداء، ممدود، جبل بمكة، وقال غيره: كداً جبل آخر؛ وقال حسان بن ثابت:
عَدِمْنا خَيْلَنا، إن لم تَرَوْها
تُثيرُ النَّقْعَ، مَوْعِدُها كَداء
وقال بشير بن عبد الرحمن بن كعب بن مالك الأَنصاري:
فسَلِ الناسَ، لا أَبا لَكَ عَنّا
يومَ سالَتْ بالمُعْلِمِينَ كَداء
قال: وكذلك كُدَيٌّ؛ قال ابن قَيس الرُّقَيَّات:
أَقْفَرَتْ بعدَ عبد شَمْسٍ كَداء،
فَكُدَيٌّ فالرُّكْنُ فالبَطْحاء
وفي الحديث: أَنه دخل مكة عام الفتح من كَداء ودخل في العُمرة من كُدًى، وقد روي بالشك في الدخول والخروج على اختلاف الروايات وتكرارها. وكَداء، بالفتح والمدّ: الثنية العليا بمكة مما يلي المقابر، وهو المَعْلَى. وكُداً، بالضم والقصر: الثنية السفلى مما يلي باب العمرة، وأَما كُدَيٌ، بالضم وتشديد الياء، فهو موضع بأَسفل مكة، شرفها الله تعالى. ابن الأَعرابي: دَكا إِذا سَمِن وكَدا إِذا قطَع.

### Türkçe

**كَدَت** yer **تَكْدو** **كَدْواً** ve **كُدُوًّا** (yapar); o hâlde o, bitkisi yavaşladığı zaman **كاديةٌ**’dir; Ebû Zeyd inşâd etti:

Aqîlenin kısırlaştırılması malımdandır; emniyete girdikleri zaman
Malın aqîleleri, **الكادِي** olan feryat edicinin kısırlaştırılmasını (emniyete alırlar).

**الكادِي**: sudan hayrı yavaş olan (şey). Ve ekin ve bitkiden başkası **كَدا**: bitmesi kötü oldu. Ve soğuk onu **كَداه**: onu yere geri çevirdi. Ve ben adamın yüzünü **كَدَوْتُ**; onu **أَكْدُوه** **كَدْواً** (yaparım), onu çizdiğim zaman. Ve **الكُدْية** ve **الكاديِةُ**: zamandan (gelen) şiddet. Ve **الكُدْية**: yüksek yer; ve denildi: o, taş ve çamurdan sert bir şeydir. Ve **الكُدْية**: kalın yer; ve denildi: sert yer; ve denildi: o, büyük, şiddetli düz kayadır. Ve **الكُدْية**: yerden yükselti. Ve **الكُدْية**: yerde bulunan bir sertlik. Ve ekine bir soğuk isabet etti de onu **فَكَداه**; yani onu yere geri çevirdi. Ve ayrıca denilir: soğuktan onlara **كُدْية** ve **كاديةٌ** isabet etti; ve **الكُديةُ** yiyecekten veya topraktan yahut benzerinden toplanıp da bir yığın yapılan her şeydir; o da **الكُدايةُ** ve **الكُداة** (* “**والكداة**” sözü: asılda böyle ضبط edilmiştir; Kāmûs şerhinde onun فتح ile olduğu (söylenmiştir).) dahi. Ve kazdı da **فأَكْدَى**; sert olana ulaştığı ve bir **كُدْية**’ye rastladığı zaman. Ve ondan istedi de **فأَكْدَى**; yani onu **الكُدْيةِ** gibi buldu; İbnü’l-A‘râbî’den. İbn Sîde dedi: Bunun القياس’ı “**فأَكْداه**” denilmesiydi; fakat onu böylece rivayet etti. Ve denilir: **أَكْدَى**; yani istemede ısrar etti; ve inşâd etti:

Ona cimrilik edersin de biz onu affederiz; eğer ev (bize) yardım ettiyse,
Artık biz ona ısrar etmeyiz, o da vermez.

Ve denilir: “Sualim sana **لا يُكْدِيك**”; yani sana ısrar etmez; ve onun sözü: “**فلا نحن نُكديها**”; yani biz ona ısrar etmeyiz. Ve dersin: “Sualim sana **لا يُكْدِيك**”; yani sualim sana ısrar etmez; ve Hansâ dedi:

Delikanlıların delikanlısı; onların eriştiği nihayete erişmedi;
Ve **لا يُكْدِي**; onun **كُداها**’sı eriştiği zaman.

Yani başkasının kestiği ve tuttuğu zaman, o, bağışını kesmez ve ondan tutmaz.

**وضِبابُ الكُدا**: bu adla adlandırıldı; çünkü kelerler **الكُدا**’yı kazmaya düşkündür; ve denilir: **ضَبُّ كُدْيةٍ**; onun çoğulu **كُداً**’dır. Ve adam **أَكْدَى**: hayrı azaldı; ve denildi: erkeklerden **المُكْدِي**, malı kendisine geri dönmeyen ve artmayan kimsedir; ve **قد أَكْدَى**; Sa‘leb inşâd etti:

Senden sonra ziyaretçiler sabahladı da kuraklaştılar,
Ve hayır isteyen **أُكْدِيَ** oldu ve sefer kesildi.

Ve ben adamı bir şeyden **أَكْدَيْتُ**: onu ondan geri çevirdim. Ve bir adam için, sahibini ona karşı kahrettiği vakit, denilir: “**أَكْدَتْ أَظفارك**.” Ve yağmur **أَكدَى**: azaldı ve kötüleşti. Ve adam **كَدَى** **يَكْدِي** ve **أَكْدَى**: bağışını azalttı; ve denildi: cimrilik etti. Ve aziz tenzilde: “Ve az verdi ve **أَكْدَى**”; denildi: yani azı kesti. Ferrâ dedi: **أَكْدَى** bağıştan tuttu ve kesti. Zeccâc dedi: **أَكْدَى**’nın manası “kesti”dir; ve aslı kuyuda kazmaktan (gelir): kuyu kazan için, kuyu kazmada kazmaya imkân vermeyen bir taşa ulaştığı zaman “**قد بلغ إِلى الكُدْية**” denilir; ve o sırada kazmayı keser. Tehzîb: Ve **الكِدا** denilir; kâf’ın kesriyle (* “**الكدا بكسر الكاف إلخ**” sözü: asılda böyledir; Kāmûs’un ibaresi: “**والكداء ككساء المنع والقطع**”; Tekmile’nin ibaresi: “İbnü’l-Enbârî dedi: **الكداء** kesr ile ve med ile: kesme.”), “az verdi ve **أَكدى**” sözünden “kesme”dir; yani kesti. Ve **الكَدا**: men‘dir; Turmâh dedi:

Evet; sonra biz, Hind’in **كَدَا**’sından bize kapatılan takdirleri (artık) elde edemedik;
Az bir su birikintisi üzerine.

Ebû Amr: **أَكْدَى** men‘ etti; ve **أَكْدى** kesti; ve **أَكْدى** kesildiği zaman; ve bitki **أَكْدَى** soğuktan kısaldığı zaman; ve yıl **أَكْدَى** kıtlık olduğu zaman; ve **أَكْدَى** **الكُدا**’ya ulaştığı zaman; o da çöldür. Ve kazıcı **أَكْدَى** kazıp **الكُدا**’ya ulaştığı zaman; o da kayalardır; ve ona kazması mümkün olmaz. Ve “**كَدِيَتْ أَصابعه**”: yani kazmaktan yoruldu. Ve hendek hadîsinde: “Orada bir **كُدْية** karşısına çıktı; o da küreği aldı, sonra (Allah’ın adını) andı ve vurdu.” **الكُدُيةُ**: balta işlemeyen kalın, sert bir parça. Ve ondan, Âişe’nin, Allah ikisinden de razı olsun, babasını vasfettiği hadîs: “Siz gevşediğiniz zaman o geçti; siz **أَكْدَيْتم** ettiğiniz zaman o başardı”; yani siz ümitsizliğe düştüğünüz ve zafere ermediğiniz zaman o zafere erdi. Ve aslı, kuyu kazan kimsenin bir **كُدْية**’ye varıp da kazmasının mümkün olmaması, böylece onu bırakmasıdır. Ve ondan: Fâtıma’nın, Allah ondan razı olsun, komşularından bazısının taziyesine çıktığı; sonra döndüğü vakit Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ona dedi: “Belki onlarla birlikte **الكُدَى**’ya ulaştın”; kabirleri kastetti; bu, onların kabirlerinin sert yerlerde olmasından dolayıdır; o, **كُدْية**’nin cem‘idir. Ve râ ile de rivayet olunur; ileride gelecektir. İbnü’l-A‘râbî: **أَكْدَى** zenginlikten sonra fakirleşti; ve **أَكْدَى** yaratılışı çirkinleşti; ve maden **أَكْدَى**: onda cevher oluşmadı. Ve insanlar falanın **كُدْية**’sine ulaştı: verdi, sonra men‘ etti ve tuttuğu zaman.

Ve yavru köpek **كَدِيَ**; kesr ile; **يَكْدَى** **كَداً**: o, özellikle yavru köpekleri tutan bir hastalıktır; onlara ondan kusma ve öksürük isabet eder; iki gözünün arası dağlanıncaya kadar; sonra gider. Şemmer: Köpek **كَدِيَ** **كَداً**: kemik boğazına takıldığı zaman; ve denilir: kemikle **كَدِيَ**: onunla boğuldu; bunu ondan İbn Şümeyl rivayet etti. Ve deve yavrusu **كَدِيَ** **كَداً**: süt içti de karnı bozulduğu zaman. Ve **مِسْك كَدِيٌّ**: kokusu olmayan (misk).

Ve kadınlardan **المُكْدِيةُ**: **الرَّتْقاء** (kapalı olan). Ve “Beni senden alıkoyan neydi?”: yani beni ne hapsetti ve meşgul etti. Ve **كُدَيٌّ** ve **كَدَاء**: iki yerdir; ve denildi: ikisi Mekke’de iki dağdır; ve kısaltma ile **كَداً** da denilmiştir; İbn Kays er-Rukayyât dedi:

Sen, onun **كُدَيِّها**’sı ve **كَدائِها**’sı olan
Bıṭâḥ’ın çalkantısının oğlusun.

(* “Sen oğlusun…” sözü: Tekmile’de: Ubeydullah b. Kays er-Rukayyât, Abdülmelik b. Mervân’ı överken dedi:
“Dinle ey müminlerin emîri, övgümü ve senâmı;
Sen, bıṭâḥ’ın (bıṭâḥlar) **كديها**’sı ve **كدائها**’sı olan çalkantısının oğlusun.”)

İbnü’l-Enbârî: **كَداء**; medli; Mekke’de bir dağdır. Başkası dedi: **كداً** başka bir dağdır. Hassân b. Sâbit dedi:

Atlarımızı yitirmiş oluruz; eğer onları görmezseniz,
Tozu kaldırırlar; buluşma yerleri **كَداء**’dır.

Ve Beşîr b. Abdirrahmân b. Ka‘b b. Mâlik el-Ensârî dedi:

İnsanlara sor; babasız kalmayasın; bizden,
**كَداء**’nın el-Mu‘lemîn’de aktığı gün hakkında.

Dedi: **كُدَيٌّ** de böyledir; İbn Kays er-Rukayyât dedi:

Abd Şems’ten sonra **كَداء** ıssızlaştı;
Sonra **كُدَيٌّ**, sonra rükün, sonra batḥâ.

Ve hadîste: Mekke’ye fetih yılında **كَداء**’dan girdi ve umrede **كُدًى**’dan girdi; rivayetlerin ihtilâfı ve tekrarı sebebiyle giriş ve çıkışta şüphe ile de rivayet edilmiştir. Ve **كَداء**; فتح ile ve med ile: Mekke’de kabirler tarafına bakan üst geçittir; o, **المَعْلَى**’dır. Ve **كُداً**; ضم ile ve kısaltma ile: umre kapısı tarafına bakan alt geçittir. **كُدَيٌ** ise; ضم ile ve yâ’nın şeddelenmesiyle: Mekke’nin aşağısında bir yerdir; Allah Teâlâ onu şereflendirsin. İbnü’l-A‘râbî: **دَكا** semirdiği zaman; ve **كَدا** kestiği zaman.
