# كدح (ك-د-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Didinen

- Harfler: ك - د - ح
- Kur'an'da: 2 geçiş · 1 ayet · 2 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَادِحٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D8%AD%D9%8C.md) | فَاعِلٌ | Didinen | 1 | 1 | [84:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/ayet/84:6.md) |
| [كَدْحًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/siga/%D9%83%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%AD%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Didinmek | 1 | 1 | [84:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/ayet/84:6.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (6 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
2. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
3. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
4. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كدح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md), [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md), [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md), كد |
| Zıt Kök | دعة |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yüzeyi tırmalamak, deride iz bırakacak şekilde çizmek veya dişlemek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın varlığında ve amelinde silinmez izler bırakan, meşakkatli ve kesintisiz çaba |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal kaçınılmazlık olarak insanın Rabbine doğru ameliyle derin izler bırakarak ilerleyişi |
| Kritik Hata Riski | Anlamın yalnızca dünyevi rızık peşinde koşmaya veya salt zihinsel yorgunluğa indirgenmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كد | Bir şeyi zorlamak, sıkıştırmak, sertlik ve yorgunluk veren meşakkat; nitekim [كدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B1.md) kökünde duruluğun bozulup bulanması, [كدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D9%8A.md) kökünde ise sert kayaya çarpıp durma ve çabanın tıkanması anlamı bulunur | ح | Boğazın ve soluğun harfi olan ح sesi çekirdeğe sürtünme, hararet ve yüzeyde fiziksel çizik, tırmalama ve kalıcı iz bırakma boyutu katmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bir nesneyi veya işi avuçlayıp kavramayı, gücü bir noktada toplamayı simgeler |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir engeli aşmayı, bir eşikten diğerine kesintisiz ve zorlu geçişi simgeler |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sürtünmeyi, sınıra çarpmayı, aşınma ve hararet üreten direnci simgeler |
| كدح | Avuçla kavranan gücün bir direnç eşiğini aşarken yüzeyde iz ve hararet bırakarak ilerlemesi | İnsanın tüm varlığıyla tutunduğu bir hedefe doğru engellere sürtünerek, aşınarak ve iz bırakarak didinmesini temsil eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismin, taşın veya tırnağın deriyi tırmalaması, sıyırması, hafif yara açması (خدش); dişlerin deride iz bırakacak biçimde hafifçe geçmesi (دون الكدم) veya toynağın taşa sürtünerek çizmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Mukbil şiirinde dünya hayatında didinip maişet aramayı bu kökle ifade etmiştir: وما الدهر إلا تارتان فمنهما / أموت وأخرى أبتغي العيش أكدح |
| Erken Arapça kullanım | Recez şairi el-Ağleb el-İclî ailesi için meşakkatle kazanç sağlayan kimseyi tasvir ederken bu kökü kullanmıştır: أبو عيال يكدح المكادحا |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde كدح kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami zemininde sürtünme, sert bir cisimle yüzeyi kazıma, tırmalama ve bu zorlu eylemden doğan yorgunluk/çaba kavramlarıyla bağlantılıdır. İbranice ve Süryanice gibi dillerde doğrudan bu üçlü konsonant kümesi sınırlı bir dağılım gösterse de, ikili كد çekirdeği üzerinden gelişen kazıma, oyma, vurma ve ezme anlamları (örneğin İbranice k-d-d / k-d-ḥ köklerinde delme, kıvılcım çıkarma veya yakıcı çaba kökleri) paralellik arz eder. Klasik Arapçada kök, yüzeyde fiziksel bir iz ve sıyrık bırakma (خدش) eyleminden, insanın nefsinde ve amel defterinde silinmez izler bırakan kesintisiz çalışıp didinme (السعي بمشقة) kavramına doğru düzenli ve berrak bir semantik sıçrama yaşamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yüzeyi tırmalama ve çizmeden meşakkatli amele geçiş | خَدْش (çizme/tırmalama) somut kökünden insanın bedeninde ve ruhunda iz bırakan gayretine evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili كد çekirdeği zemininde sürtünme ve ezilme paralelliği | İbranice ve çevre Sami dillerinde sertlik, sürtünme ve kıvılcım çıkarma anlamlarıyla kök akrabalığı gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda sert temas ve aşınma unsurları | Dil ailesinin diğer kollarında sürtünerek iz bırakma anlamında kök izleri | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كدح | Anlamlı | Çizmek, didinmek, iz bırakacak çaba | Yüzeyde tırmalama izi bırakmak, meşakkatle maişet veya amel kazanmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| كحد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| دكح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| دحك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [حكد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D8%AF.md) | Anlamlı | Hınç, kin, içte saklanan düşmanlık | Kin ve öfkenin göğüste toplanıp kök salması, cimrilik göstermek | Tehzîbü'l-Luğa'da müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| حدك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كدح | Merkez | İz bırakan yorucu çaba | Fiziksel ve ruhsal varlıkta iz bırakan, sonuca doğru tükenmez bir yürüyüş içeren didinme | Yüzeyi tırmalar gibi amelin kişide iz bırakması |
| [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) | Komşu | Yorgunluk ve meşakkat | Bir dikili taş gibi sabit kalıp dikilmekten kaynaklanan bitkinlik ve yorgunluk | Amelin doğrudan beden üzerinde yarattığı yorgunluk hali |
| [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) | Komşu | Güç sarfı ve takat | Bir engeli aşmak için mevcut potansiyelin son damlasına kadar harcanması | Ameldeki izden ziyade gücün sınırlarını zorlama |
| [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) | Komşu | Hızlı ve kararlı yürüyüş | Bir amaca ulaşmak için adım atma, yönelme ve hareketlilik | Eylemin hız ve yönelme boyutunu öne çıkarır |
| كد | Komşu | Ağır iş ve yıpranma | Gücün tüketilmesi, sürekli çalıştırılma sonucu aşınma | Çabanın bıraktığı izden ziyade ağırlığına odaklanır |
| دعة | Zıt | Dinginlik, sükûnet, rahatlık | Hiçbir meşakkat ve zorlama olmadan hareketsiz veya zahmetsiz kalma durumu | Didinmenin, çabanın ve yorgunluğun tamamen yokluğu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كدح | İz bırakan didinme | Hem yüzeyde iz açma hem de amelde meşakkatle uğraşma | Kesin |
| Latince | Labor, Elucubratio | Zahmetli emek, geceli gündüzlü çaba | Labor meşakkatli emeği karşılar ancak ontolojik çizik/iz metaforunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | Toil, drudgery, striving | Tüketici emek, çabalama | Toil zahmetli ve yorucu çalışmayı verir fakat varoluşsal nihai karşılaşma bağlamını eksik bırakır | Güçlü |
| Almanca | Mühsal, Plackerei | Ağır zahmet, meşakkatli didinme | Fiziksel ve zihinsel yükün getirdiği yıpranmayı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Labeur, besogne | Yoğun ve yorucu çalışma | Günlük ekmek kavgası ve yıpranmayı verir, amelin iz bırakma nüansını tam yansıtmaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَادِحٌ ... كَدْحًا | İnsanın hayır veya şer amellerle iz bırakarak Rabbine doğru kaçınılmaz ilerleyişi | İnsanın varoluşsal serüveni, dünyadaki ameli çabası ve ahirette bu çabanın karşılığına kavuşması bağlamı (İnşikâk [84:6](https://lisan.digital/tr/ayet/84:6.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnsan fiilleri ve kesb teorisi | İnsanın amellerindeki meşakkat ve çabasının (kesb) ahiretteki ilahi adalet ve ceza/mükâfat ile irtibatı | Kulun kendi varlığında ameliyle iz bırakması ve bu izin karşılığına kavuşması |
| Fıkıh | Nafaka ve meşru kazanç arayışı | Ailenin geçimi ve helal rızık temini için sarf edilen bedeni ve fikri didinmenin hukuki ve ahlaki değeri | Helal lokma kazanmak için meşakkat çekmenin ibadet sayılması |
| Tefsir | الانشقاق suresinin tefsiri | Ayetteki «mülâkīhi» zamirinin Rabbine mi yoksa ameline mi döndüğü ve çabanın mahiyeti | İnsanın varoluşsal olarak durağan kalamayacağı, ameliyle sürekli bir sona doğru sürüklendiği |
| Hadis | Çalışma ve bedeni kazanç övgüsü | Kişinin kendi elinin emeği ve alnının teriyle didinerek rızkını aramasının üstünlüğü | Tırnakla kazır gibi didinip başkasına muhtaç olmamanın fazileti |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk ve ahiret yönelimi | Kesintisiz ameli çaba | İnsanın boşlukta kalmayıp her an bir amel izi üreterek yaratıcısına dönmesi | Dünya hayatı bir istirahat yeri değil, hesabı verilecek bir amel sahasıdır | Kesin |
| İlmi | Hakikati arama ve araştırma | Zihni cehd ve tahkik | Bilgiye ulaşmak için katlanılan yorucu zihinsel didinme ve emek | Yüzeysel bakışla değil, kazıyarak ve derinleşerek ilim elde etme | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal adalet ve imar | Kolektif inşa emeği | Bir toplumun ayakta kalması için fertlerin ortaya koyduğu kurucu cehd | Toplumların gevşeklikten kurtulup varlıklarını koruma çabası | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve rızık temini | Alın teri ve emek | Katma değer üretmek için zorluklara göğüs gerilerek yapılan iktisadi faaliyet | Rızkın bedelsiz değil, meşakkatli bir emekle elde edilmesi ilkesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünme kuvveti ve mekanik iş (W = F · d) | Bir kütlenin dirençli bir yüzey üzerinde hareket ederken sürtünme sonucu enerji kaybetmesi, iz bırakması ve ısı üretmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yabancılaşmamış emek ve biyografik iz | Bireyin harcadığı eforun kendi kişiliğinde, karakterinde ve toplumsal hafızada silinmez izler ve dönüşümler bırakması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca modern kapitalist anlamda dünyevi kariyer, para kazanma hırsı veya salt beden yorgunluğuna indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın ister hayır ister şer olsun, tüm varlığıyla ameller üreterek kaçınılmaz biçimde Rabbine doğru yol alması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin muhatabının sadece çalışan kimseler olduğu zannedilerek, inançsız veya tembel bireylerin de bu ontolojik didinmenin içinde olduğunun gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın yeryüzündeki varoluşsal durumunu özetler; insan hayatının durağan bir konfor alanı değil, iz bırakan bir yürüyüş ve karşılaşma olduğunu bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılış gayesi, amel-ceza ilişkisi, ahiret sorumluluğu ve ölüm anındaki kozmik çözülmeyi anlatan kıyamet sahnelerinde (İnşikâk [84:6](https://lisan.digital/tr/ayet/84:6.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hayatın gayesiz bir tesadüf olduğu veya insanın dünyada hesapsızca ve hiçbir iz bırakmadan yaşayıp yok olacağı yanılgısını yıkar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert bir nesnenin deriyi veya taş yüzeyi tırmalaması, sıyırması, dişleyerek veya sürterek silinmez fiziksel iz bırakması.
- Soyut anlam: İnsanın tüm hayatı boyunca sarf ettiği, benliğinde ve amel defterinde derin izler açan meşakkatli, kaçınılmaz ve hedefli gayret.
- Sistematik karşılık: Bir hedefe doğru ilerleyen öznenin dirençle karşılaşarak ürettiği kümülatif ameli tortu ve bu tortu ile mutlak varlığa kavuşma zorunluluğu.
- LaTeX modeli: $$\int_{0}^{T} F(t) \, dt \xrightarrow{\mu} \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $t$ zaman değişkenini, $T$ insanın dünya hayatındaki nihai süresini (eceli), $F(t)$ her $t$ anında harcanan meşakkatli amel kuvvetini temsil eder. Zamana yayılan bu kuvvetin integrali, insanın varlığında ve amelinde biriken kümülatif didinme izini ($K$) gösterir. Bu toplam birikim, $\mu$ dönüşüm süreciyle (ölüm ve hesap) nihai karşılaşma ve hüküm alanı olan $\Omega$ ile yüzleşir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D8%AF%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [İnşikak 84:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/ayet/84:6.md) — كَادِحٌ · كَدْحًا

يَاأَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ

Meal (IK): Ey insan; sen Rabbın için çalışıp çabaladın, nihayet O’na kavuşacaksın.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والكاف والدال معهما
ك د ح يستعمل فقط
كدح:
الكَدْح: عَمَل الإنسان من الخَيْر والشَرِّ. ويكدَحُ لنفسه: أي يسعى. وقوله تعالى: "إنّك كادح إلى ربّك كَدْحا" أيْ ناصِب، وكَدْحا ي نَصْباً. قال زائدة: إلى ربك في معنى نحو ربّك.
والكَدْح: دونَ الكَدْم بالأسنان. والكَدْحُ بالحَجَر والحافِر.

##### Türkçe

باب **الحاء** و**الكاف** و**الدال** معهما
ك د ح yalnızca kullanılır.

**كدح**:
**الكَدْح**: İnsanın hayırdan ve şerden olan amelidir. Ve “kendisi için **يكدَحُ**”: yani çabalar. Yüce Allah’ın sözü: “إنّك كادح إلى ربّك كَدْحا” yani yorgunluk çeken; ve **كَدْحا** (yani) **نَصْباً**. Zâide dedi: “إلى ربك”, “نحو ربّك” mânâsındadır.

Ve **الكَدْح**: dişlerle olan **الكَدْم**’den aşağıdır. Ve taşla ve toynakla olan **الكَدْح**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَدْحُ: العملُ، والسعيُ، والخدشُ، والكسبُ. يقال: هو يَكْدَحُ في كذا، أي يَكُدُّ. وقوله تعالى: "إنك كادحٌ إلى ربك كَدْحاً" أي تسعى. وأصابه شيء فكَدَحَ وجهَه: وبه كَدْحٌ وكَدوحٌ، أي خدوش. وقيل الكَدْحُ أكثر من الخدش. وهو يَكْدَحُ لِعياله ويَكْتَدِحُ، أي يكتسب لهم. والتَكْديحُ: التخديش. يقال حمارٌ مُكَدح قد عَضَّضَتْهُ الحُمُر. وتَكَدَّحَ الجِلْدُ: تخدَّش.

##### Türkçe

**الكَدْحُ**: iş, çaba, çizik atma, kazanç. Denir ki: o **يَكْدَحُ** şu hususta; yani yorulur. Yüce Allah’ın sözü: “إنك كادحٌ إلى ربك كَدْحاً” yani çabalarsın. Ve ona bir şey isabet etti de yüzünü **كَدَحَ**: onda **كَدْحٌ** ve **كَدوحٌ** vardır; yani çizikler. Ve denildi ki: **الكَدْحُ** çizikten daha fazladır. Ve o, ailesi için **يَكْدَحُ** ve **يَكْتَدِحُ**; yani onlar için kazanır. Ve **التَكْديحُ**: çiziklemedir. Denir ki: **حمارٌ مُكَدح**; onu eşekler ısırıp parçalamıştır. Ve **تَكَدَّحَ الجِلْدُ**: çiziklendi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والكاف والدال
حكد ، كدح
حكد ، كدح : مستعملان .
حكد : ثعلب عن ابن الأعرابي : هو في مَحْكِد صدق ومَحْتِد صِدْق .
كدح : الليث : الكدْحُ : عملُ الإنسان من الخيْرِ والشَّرِّ يكدَح لنفسه بمعنى يسعى لنفسه ، ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( الإِنسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ ) ( الانشقاق : 6 ) أي ناصبٌ إلى ربك نصْباً .
وقال أبو إسحاق : جاء في التفسير : إنك عاملٌ لِربكَ عملا وجاء أيضاً : ساعٍ إلى ربِّك سعياً فملاقِيه .
والكَدْحُ في اللغة : السعي والدُّؤوبُ في العمل في بابِ الدنيا ، وفي باب الآخرة ، وقَالَ ابن مُقْبل :
وما الدهرُ إلا تارتانِ فمنهما
أموت وأخرَى أبتغي العيشَ أكدحُ
أي تارة أسعى في طلب العيش وأَدْأَبُ .
وقال الليث : الكدْحُ : دون الكَدْم بالأسنان . والكدْحُ بالحجر والحافِر .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( مَنْ سأَلَ وهو غنِيٌّ جاءت مسألته يوم القيامة خُدوشاً أو خُمُوشاً أو كُدُوحاً ) .
قال أبو عُبيد : الكُدُوحُ : أَثرُ الخُدُوش وكلُّ أَثَرٍ من خَدْشٍ أو عَضَ فهو كدْحٌ ومنه قيلَ للحمار الوَحْشِي : مُكدَّح لأن الحُمُرَ يَعْضَضْنَه ، وأنشد :
يَمْشونَ حوْلَ مُكَدَّمٍ قد كدَّحَت
مَتْنَيْهِ حَمْلُ حَناتِمٍ وقِلالِ
ويقال : كدَحَ فُلاَنٌ وَجْه فلان إذا ما عَمِل به ما يَشِينُه ، وكَدَحَ وَجْهَ أَمْرِه إذا أفْسَدَه .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الكاف** ve **الدال**
**حكد** ، **كدح**
**حكد** ، **كدح** : ikisi de kullanımdadır.
**حكد** : ثعلب, ابن الأعرابي’den: O, doğru **مَحْكِد** ve doğru **مَحْتِد** içindedir.
**كدح** : الليث: **الكدْحُ**: insanın hayırdan ve şerden ameli; kendisi için **يكدَح**; “kendisi için çabalar” anlamıyla; bundan, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **الإِنسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ** ) ( الانشقاق : 6 ) yani Rabbine doğru bir yorgunlukla yorulan.
Ve أبو إسحاق dedi: tefsirde geldi: “Şüphesiz sen, Rabbin için bir amel işleyensin”; ve yine geldi: “Rabbine doğru bir çabayla çabalayansın; sonra O’na kavuşacaksın.”
Ve **الكدْحُ** dilde: dünya babında ve âhiret babında çalışma ve amelde sebat etmektir. Ve ابن مُقْبل dedi:
وما الدهرُ إلا تارتانِ فمنهما
أموت وأخرَى أبتغي العيشَ أكدحُ
yani bir kere geçim istemede çabalarım ve sebat ederim.
Ve الليث dedi: **الكدْحُ**: dişlerle **الكَدْم**’den aşağıdır. Ve taşla ve toynakla **الكدْحُ**.
Ve Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde, dedi ki: ( مَنْ سأَلَ وهو غنِيٌّ جاءت مسألته يوم القيامة خُدوشاً أو خُمُوشاً أو كُدُوحاً ) .
أبو عُبيد dedi: **الكُدُوحُ**: **الخُدُوش**’un izi; ve bir **خَدْش**’tan veya ısırıktan her iz, o **كدْحٌ**’tır; bundan dolayı yaban eşeğine **مُكدَّح** denildi; çünkü eşekler onu ısırırlar. Ve şu şiiri okudu:
يَمْشونَ حوْلَ مُكَدَّمٍ قد كدَّحَت
مَتْنَيْهِ حَمْلُ حَناتِمٍ وقِلالِ
Ve denilir: **كدَحَ** falan, falanın yüzünü; onunla onu çirkinleştiren şeyi işlediği zaman. Ve **كدَحَ** işinin yüzünü; onu bozduğu zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والدال وما يثلثهما)
(كدر)  الكاف والدال والراء أصلٌ يدلُّ على خلاف الصَّفو، والآخَر يدلُّ على حركة.
فالأول الكَدَر: خلاف الصَّفْو، يقال كَدِر الماءُ وكَدُر. ويقولون: "خُذْ ما صَفَا ودع ما كَدَُر". ويُستعار هذا فيقال: كَدِر عيشه. والكُدْرِيُّ: القَطا؛ لأنَّه نُسِب إلى معظم القطا، وهي كُدْر. وهذا من الأوّل، لأنَّ في ذلك اللَّون كُدرة. ومنه الكُدَيْرَاء: لبنٌ حليب يُنقَع فيه تمرٌ. وبناتُ أكدَرَ: حُمُر وحشٍ نسبَت إلى فحل، ولعلَّ ذلك اللَّون أكدر.
وأمَّا الأصل الآخر فيقال: انكدَرَ، إذا أسْرَع، قال الله تعالى: ﴿وإذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ﴾ [التكوير 2].
(كدس)  الكاف والدال والسين ثلاثُ كلماتٍ لا يشبه بعضها بعضاً. فالأولى: كُدْس الطَّعام. والثانية التكَدُّس، وهو مَشيُ الفَرَس كأنَّه مُثقَل. قال:
وخيل تَكَدَّسُ بالدارِعِينَ *** كمشي الوُعول على الظَّاهِره([1])والثالثة: الكوادس: ما تَطيَّرُ منه، كالفأل والعُطاسِ ونحوِه. قال:
* ولم تحبِسك عَنِّي الكوادِسُ([2]) *
(كدش)  الكاف والدال والشين ليس بناءً يشبه* كلام العرب، لعلّه أن يكون شيئاً يقارب الإبدال. يقال كَدَس وخَدَش بمعنىً. وكَدَشَ وكَدَح أي كَسَبَ. وكَدَش الشّيءَ بأسنانه: قطعه. وكلُّ هذا شيء واحدٌ في الضَّعف.
(كدع)  الكاف والدال والعين ليس بشيءٍ، غير أنَّ ابن دريد ذكر أن الكَدْع: الدَّفْع الشَّديد([3]).
(كدم)  الكاف والدال والميم أصلٌ صحيح فيه كلمةٌ واحدة. يقال كَدَمَ، إذا عَضَّ بأدنَى فيه، كما يَكدِم الحمار. ويقال أيضاً إنّ الكَدَمة: الحَرَكة. قال:
لما تَمَشَّيْتُ بُعَيدَ العَتَمه([4]) *** سَمِعتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَهْ
(كدن)  الكاف والدال والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على توطئةٍ في شيءٍ متجمِّع. من ذلك الكُدُون: شيءٌ توطِّئ به المرأة لنفسها في الهوْدَج. ثم يقال امرأةٌ كَدِنةٌ: ذاتُ لحمٍ كثير. وبعير ذو كُدْنةٍ، إذا عظُمَ سَنامُه. واشتقاق الكَوْدَن([5])من هذا، لأنَّه يكون ذا لحمٍ وغِلَظ جِسم. يقولون: ما أبْيَنَ الكَدَانة فيه، أي الهُجْنة. والكَدَنُ: ما يبقى في أسفل الماء من الطِّين المتلجِّن. وهو من هذا القياس. فأمَّا الكِدْيَوْن فيقال إنّه دُقاق التُّراب والسِّرجينِ يُجمعانِ ويُجلَى به الدُّروع. قال النابغة:
عُلِينَ بِكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّةً *** فهُنَّ إضاءٌ ضافياتُ الغلائل([6])(كده)  الكاف والدال والهاء ليس بشيء. على أنّهم يقولون: الكَدْه: الصَّكُّ بالحجَر. يقال: كَدَهَ يَكْدَهُ. وسقَطَ الشَّيءُ فتكَدَّه، أي انكسر([7]).
(كدي)  الكاف والدال والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على صلابةٍ في شيء، ثم يقاس عليه. فالكُدْيَةُ: صَلابةٌ تكون في الأرض، يقال: حَفَر فأكْدَى، إذا وَصَلَ إلى الكُدْية. ثم يقال للرجُل إذا أعطَى يسيراً ثم قَطَع: أكْدَى، شُبِّه بالحافر يَحفِر فيُكدِي فيُمسِك عن الحَفْر. قال الله تعالى: ﴿أعْطَى قَلِيلاً وأكْدَى([8])﴾ [النجم 34]. والكُداية، هي الكُدْية. ويقال: أرض كادية، أي بطيئة، وهو من هذا. وربَّما همز هذا فيكون من الباب الذي يُهمز وليس أصله الهمز. زعم الخليل أنَّه يقال: أصابت زروعَهم كادئة، وهو البرد. وأصاب الزَّرع بردٌ وكَدَّأه، أي رَدَّه في الأرض. وقال الفَراء: كَدِي الكلبُ([9]) كَدىً، إذا شَرِب اللبن ففسَد جوفُه. ويقال أكديتهُ أكدِيه إكداءً، إذا رددته عن الشَّيء، والقياس في جميع ما ذكرناه واحد. وكَدَاء: مكان، ولعلّه أن يكون من الكُدْية.
(كدب)  الكاف والدال والباء، يقال فيه كلمة. قالوا: إنَّ الكَدِبَ: الدّم الطريّ. وروي أنَّ بعضهم قرأ: ﴿وَجَاؤُوا علَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَدِبٍ([10])﴾ [يوسف 18].
(كدح)  الكاف والدال والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء. يقال كَدَحه وكدّحه، إذا خَدَشَه. وحمار مُكَدَّح: قد عضَّضَتْه الحُمُر. ومن هذا القياس كدَح إذا كَسَبَ، يكدَح كَدْحاً فهو كادح. قال الله عزّ وعلا:﴿إنَّكَ كَادِحٌ﴾ [الانشقاق 6]، أي كاسِب.
--------------ـــ
([1]) البيت لمهلهل، كما في اللسان (ظهر، كدس) أو عبيد بن الأبرص، كما في تهذيب الألفاظ 279 واللسان (كدس). وأنشده في الحيوان (4: 353/ 6: 300).
([2]) قطعة من بيت لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 160) واللسان (كدس) وهو بتمامه:
فلو أنني كنت السليم لعدتني *** سريعاً ولم تحبسك عني الكوادس
 ([3]) الجمهرة (2: 280).
([4]) في الأصل: "بعد العتمة"، صوابه في المجمل واللسان (كدم).
([5]) الكودن: البرذون الهجين، وقيل البغل.
([6]) ديوان النابغة 64 واللسان (كدن، كرر، أضا). وقد سبق في (كر).
([7]) في المجمل: "تكسر".
([8]) التلاوة: "وأعطى قليلاً" والاستشهاد بترك مثل الواو والفاء جائز، له نظير في رسالة الشافعي (الفقرة 643، 974، 975) والحيوان (4: 57، 276).
([9]) في المجمل واللسان والقاموس: "الفصيل" بدل "الكلب". وفي اللسان أيضاً: "كدي الكلب كدى، إذا نشب العظم في حلقه".
([10]) هذه قراءة عائشة والحسن. وقراءة الجمهور بالذال المعجمة. وقرأ زيد بن علي: "كذباً" بالذال المعجمة والنصب. تفسير أبي حيان (5، 289).

ـ

##### Türkçe

( **باب الكاف والدال وما يثلثهما** )
( **كدر** )  **الكاف والدال والراء** iki asıldır; biri **الصَّفو**’nun zıddına delâlet eder, öteki harekete delâlet eder.
Birincisi **الكَدَر**: **الصَّفْو**’nun zıddıdır; **كَدِر الماءُ** ve **كَدُر** denir. Ve derler ki: “**خُذْ ما صَفَا ودع ما كَدَُر**”. Bu ödünç alınır da şöyle denir: **كَدِر عيشه**. Ve **الكُدْرِيُّ**: **القَطا**’dır; çünkü o, **القطا**’nın çoğuna nisbet edilmiştir; o da **كُدْر**’dur. Bu birincidendir; çünkü o renkte **كُدرة** vardır. Ondandır **الكُدَيْرَاء**: içine hurma ıslatılan sağılmış süt. Ve **بناتُ أكدَرَ**: bir aygıra nisbet edilmiş yaban eşekleridir; belki o renk daha **أكدر**’dir.
Öteki asla gelince: **انكدَرَ** denir; süratlendiği zaman. Allah تعالى buyurdu: ﴿**وإذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ**﴾ [التكوير 2].

( **كدس** )  **الكاف والدال والسين** birbirine benzemeyen üç kelimedir. Birincisi: **كُدْس الطَّعام**. İkincisi **التكَدُّس**; o, sanki ağırlaştırılmış gibi atın yürüyüşüdür. Dedi ki:
وخيل تَكَدَّسُ بالدارِعِينَ *** كمشي الوُعول على الظَّاهِره([1])
Üçüncüsü: **الكوادس**; ondan uğursuz sayılan şeylerdir; **الفأل** ve **العُطاسِ** ve benzeri gibi. Dedi ki:
* ولم تحبِسك عَنِّي الكوادِسُ([2]) *

( **كدش** )  **الكاف والدال والشين** Arapların sözüne benzeyen bir yapı değildir; belki de ibdâle yaklaşan bir şey olur. **كَدَس** ve **خَدَش** aynı mânâda denir. Ve **كَدَشَ** ve **كَدَح** yani kazandı. Ve **كَدَشَ الشّيءَ بأسنانه**: onu dişleriyle kesti. Bütün bunlar zayıflıkta tek bir şeydir.

( **كدع** )  **الكاف والدال والعين** bir şey değildir; ancak İbn Düreyd, **الكَدْع**’ın şiddetli itme olduğunu zikretti([3]).

( **كدم** )  **الكاف والدال والميم** sahih bir asıldır; onda tek bir kelime vardır. **كَدَمَ** denir; ağzındaki en altla ısırdığı zaman; eşeğin **يَكدِم** etmesi gibi. Yine denir ki **الكَدَمة**: harekettir. Dedi ki:
لما تَمَشَّيْتُ بُعَيدَ العَتَمه([4]) *** سَمِعتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَهْ

( **كدن** )  **الكاف والدال والنون** sahih bir asıldır; toplanmış bir şeyde bir döşemeye delâlet eder. Ondandır **الكُدُون**: kadının **الهوْدَج** içinde kendisi için döşediği bir şey. Sonra **امرأةٌ كَدِنةٌ** denir: çok etli olan. Ve **بعير ذو كُدْنةٍ**; hörgücü büyüdüğü zaman. Ve **الكَوْدَن**’in([5]) iştikakı bundandır; çünkü o, etli ve beden kalınlığı olan olur. Derler ki: **ما أبْيَنَ الكَدَانة فيه**; yani çirkinlik. Ve **الكَدَنُ**: suyun dibinde kalan, hamurlaşmış çamurdur. O da bu kıyastandır. Ama **الكِدْيَوْن** için denir ki: ince toprak ve gübre kırıntılarıdır; ikisi toplanır ve onunla zırhlar parlatılır. Nâbiga dedi ki:
عُلِينَ بِكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّةً *** فهُنَّ إضاءٌ ضافياتُ الغلائل([6])

( **كده** )  **الكاف والدال والهاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الكَدْه**: taşla şiddetle vurmadır. **كَدَهَ يَكْدَهُ** denir. Ve şey düştü de **فتكَدَّه**; yani kırıldı([7]).

( **كدي** )  **الكاف والدال والحرف المعتل** sahih bir asıldır; bir şeyde sertliğe delâlet eder; sonra ona kıyas edilir. **الكُدْيَةُ**: yerde bulunan bir sertliktir; **حَفَر فأكْدَى** denir; **الكُدْية**’ye ulaştığı zaman. Sonra, az verip sonra kesen adama **أكْدَى** denir; kazıcıya benzetildi: kazar da **يُكدِي** eder de kazmaktan el çeker. Allah تعالى buyurdu: ﴿**أعْطَى قَلِيلاً وأكْدَى**([8])﴾ [النجم 34]. Ve **الكُداية** odur: **الكُدْية**. Ve **أرض كادية** denir; yani ağır (yavaş); bu da bundandır. Bazen bu hemzelenir; hemzelenen fakat aslı hemze olmayan bâbdandır. Halîl, **أصابت زروعَهم كادئة** denildiğini iddia etti; o da soğuktur. Ve ekine soğuk isabet etti ve **كَدَّأه**; yani onu yere geri çevirdi. Ferrâ dedi ki: **كَدِي الكلبُ**([9]) **كَدىً**; süt içtiği de içi bozulduğu zaman. Ve **أكديتهُ أكدِيه إكداءً** denir; onu bir şeyden geri çevirdiğin zaman. Ve zikrettiğimizin hepsinde kıyas birdir. Ve **كَدَاء**: bir yerdir; belki **الكُدْية**’dendir.

( **كدب** )  **الكاف والدال والباء** hakkında tek kelime denir. Dediler ki: **الكَدِبَ** taze kandır. Rivayet olundu ki onların bazısı şöyle okudu: ﴿**وَجَاؤُوا علَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَدِبٍ**([10])﴾ [يوسف 18].

( **كدح** )  **الكاف والدال والحاء** sahih bir asıldır; bir şeyde tesire delâlet eder. **كَدَحه** ve **كدّحه** denir; onu çizdiği zaman. Ve **حمار مُكَدَّح**: onu eşekler ısırmış olandır. Bu kıyastandır: **كدَح** kazandığı zaman; **يكدَح كَدْحاً**; o da **كادح**tır. Allah عزّ وعلا buyurdu: ﴿**إنَّكَ كَادِحٌ**﴾ [الانشقاق 6]; yani kazanan.

--------------ـــ
([1]) Beyit Mühelhil’indir; **اللسان**’da ( **ظهر** , **كدس** ) olduğu üzere; yahut Ubeyd b. el-Ebras’ındır; **تهذيب الألفاظ** 279 ve **اللسان** ( **كدس** )’da olduğu üzere. Ve onu **الحيوان**’da (4: 353/ 6: 300) rivayet etti.
([2]) Ebû Züeyb’in **ديوان الهذليين**’inde (1: 160) ve **اللسان** ( **كدس** )’da bir beyitten bir parçadır; tamamı şöyledir:
فلو أنني كنت السليم لعدتني *** سريعاً ولم تحبسك عني الكوادس
([3]) **الجمهرة** (2: 280).
([4]) Asılda: “**بعد العتمة**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ( **كدم** )’dadır.
([5]) **الكودن**: melez binek atı; ve denildi: katır.
([6]) **ديوان النابغة** 64 ve **اللسان** ( **كدن** , **كرر** , **أضا** ). Ve daha önce ( **كر** )’de geçti.
([7]) **المجمل**’de: “**تكسر**”.
([8]) Tilâvet: “**وأعطى قليلاً**”; **الواو** ve **الفاء** gibi şeyleri terk ile istişhâd câizdir; onun benzeri **رسالة الشافعي**’de (fıkra 643, 974, 975) ve **الحيوان**’da (4: 57, 276) vardır.
([9]) **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’ta: “**الفصيل**” “**الكلب**” yerine. Ve **اللسان**’da ayrıca: “**كدي الكلب كدى، إذا نشب العظم في حلقه**”.
([10]) Bu, Âişe ve Hasan’ın kıraatidir. Cumhûrun kıraati **الذال** mu‘ceme iledir. Zeyd b. Ali “**كذباً**”ı **الذال** mu‘ceme ile ve nasb ile okudu. **تفسير أبي حيان** (5, 289).

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الكدح: السعي والعناء. قال تعالى: ﴿إنك كادح إلى ربك كدحا﴾ [الانشقاق/ 6] وقد يسستعمل استعمال الكدم في الأسنان، قال الخليل (العين 3/60) : الكدح دون الكدم.

- الكدر: ضد الصفاء، يقال: عيش كدر، والكدرة، في اللون خاصة، والكدورة في الماء، وفي العيش، والانكدار: تغير من انتثار الشيء. قال تعالى: ﴿وإذا النجوم انكدرت﴾ [التكوير/2]، وانكدر القوم على كذا: إذا قصدوا متناثرين عليه.

##### Türkçe

- **الكدح**: çaba ve meşakkat. Yüce Allah dedi ki: ﴿إنك كادح إلى ربك كدحا﴾ [الانشقاق/ 6]. Ve dişlerde **الكدم**’in kullanımı gibi kullanılır; Halîl dedi ki (العين 3/60): **الكدح** **الكدم**’den aşağıdır.

- **الكدر**: saflığın zıddı; şöyle denir: **عيش كدر** (bulanık/berrak olmayan bir yaşayış). Ve **الكدرة** özellikle renkte; **الكدورة** suda ve yaşayışta. Ve **الانكدار**: şeyin dağılmasından (saçılmasından) bir değişmedir. Yüce Allah dedi ki: ﴿وإذا النجوم انكدرت﴾ [التكوير/2]. Ve **انكدر القوم على كذا**: eğer ona dağınık hâlde yöneldilerse.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَدْح: العمل والسعيُ والكسبُ والخَدْشُ. والكَدْحُ: عمل الإِنسان لنفسه من خير أَو شر.
كَدَحَ يَكْدَحُ كَدْحاً وكَدَحَ لأَهله كَدْحاً: وهو اكتسابه بمشقة. الأَزهري: يَكْدَحُ لنفسه بمعنى يسعى لنفسه؛ ومنه قوله تعالى: إِنك كادِحٌ إِلى ربك كَدْحاً أَي ناصِبٌ إِلى ربك نَصْباً؛ وقال الجوهري: أَي تسعى. قال أَبو إِسحق: الكَدْحُ في اللغة السَّعْيُ والحِرْصُ والدُّؤُوبُ في العمل في باب الدنيا وباب الآخرة؛ قال ابن مقبل:
وما الدَّهرُ إِلا تارَتانِ: فمنهما
أَموتُ، وأُخْرى أَبْتَغي العَيْشَ أَكْدَحُ
أَي تارة أَسعى في طلب العيش وأَدْأَبُ. ويقال: هو يَكْدَحُ في كذا أَي يَكُدّ. الجوهري: يَكْدَحُ لعياله ويَكْتَدِحُ أَي يكتسب لهم؛ قال الأَغْلَبُ العِجْلِيُّ:
أَبو عيال يَكْدَحُ المَكادِحا
والكَدْحُ بالسنّ: دون الكَدْم بالأَسنان، والفعل كالفعل؛ وقيل: الكَدْحُ قَشْرُ الجلد يكون بالحجر والحافر. وكَدَحَ جِلْدَه وكَدَّحه فَتَكَدَّحَ، كلاهما: خَدَّشَه فتَخَدَّشَ. وتَكَدَّحَ الجِلْدُ: تَخَدَّش.وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: من سأَل وهو غَنِيٌّ جاءَت مسأَلتُه يوم القيامة خُدُوشاً أَو خُمُوشاً أَو كُدُوحاً في وجهه. ابن الأَثير: الكُدُوحُ الخُدُوشُ. وكلُّ أَثَرٍ من خَدْشٍ أَو عَضٍّ فهو كَدْح؛ ويجوز أَن يكون مصدراً سمي به الأَثر، وأَصابه شيء فكَدَحَ وجهه. وحمار مُكَدَّحٌ: مُعَضَّضٌ. والكُدُوح: آثار العض، واحدها كَدْحٌ، وعَمَّ بعضهم به الأَثر. قال أَبو عبيد: الكُدُوح آثار الخُدوش. وكل أَثر من خَدْش أَو عض فهو كَدْح؛ ومنه قيل للحمار الوحشي: مُكَدَّح لأَن الحُمُر يَعْضَضْنَه؛ وأَنشد:
يَمْشُونَ حَوْل مُكَدَّمٍ، قد كَدَّحتْ
مَتْنَيْهِ حَمْلُ حَناتِمٍ وقِلالِ
وكَدَح فلانٌ وجه فلان إِذا عمل به ما يَشِينُه. وكَدَحَ وجهَ أَمرِه إِذا أَفسده. وبه كَدْحٌ وكُدوح أَي خُدُوش؛ وقيل: الكَدْحُ أَكبر من الخَدْش.
وفي الحديث: في وجهه كُدُوحٌ أَي خدوش.
والتكديح: التخديش.
وفي الحديث: المَسائلُ كُدُوحٌ يَكْدَحُ بها الرجل وجهه. ووقع من السطح فَتَكَدَّحَ أَي تَكَسَّر، وتبدل الهاء من كل ذلك.
وكَدَحَ رأْسه بالمُشْطِ: فَرَّجَ شعره به.
وكَوْدَحٌ: اسم.

##### Türkçe

**الكَدْح**: iş, çaba, kazanç ve **الخَدْش**. Ve **الكَدْح**: insanın kendisi için hayırdan veya şerden yaptığı iş.

**كَدَحَ يَكْدَحُ كَدْحاً** ve **كَدَحَ لأَهله كَدْحاً**: o, meşakkatle kazanmasıdır.

el-Ezherî: **يَكْدَحُ لنفسه** “kendisi için çabalar” mânâsındadır; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **إِنك كادِحٌ إِلى ربك كَدْحاً** yani Rabbine doğru **ناصِبٌ** (yorulan) olarak, Rabbine doğru **نَصْباً** (yorgunlukla); el-Cevherî dedi: yani çabalarsın.

Ebû İshak dedi: **الكَدْح** dilde, dünya kapısında ve âhiret kapısında işte **السَّعْي** (çaba), **الحِرْص** (hırs) ve **الدُّؤُوب** (sebatla sürdürme)dir; İbn Mukbil dedi:

Ve zaman ancak iki defadır: onlardan birinde
Ölürüm, diğerinde yaşamı isterim, daha çok **أَكْدَحُ**

Yani bir defa geçimi talep etmede çabalarım ve sebat ederim. Ve denir: o, şunda **يَكْدَحُ** yani **يَكُدّ** (didinir). el-Cevherî: **يَكْدَحُ لعياله** ve **يَكْتَدِحُ** yani onlar için kazanır; el-Ağleb el-İclî dedi:

Çoluk-çocuk babası, **المَكادِح**leri **يَكْدَحُ**

Ve dişle **الكَدْح**: dişlerle **الكَدْم**dan aşağıdır; fiil, fiil gibidir; ve denildi: **الكَدْح** taş ve toynakla olan deriyi soymadır. Ve **كَدَحَ جِلْدَه** ve **كَدَّحه**; böylece **فَتَكَدَّحَ**; ikisi de: onu **خَدَّشَه** (tırmaladı), böylece **فتَخَدَّشَ** (tırmalandı). Ve **تَكَدَّحَ الجِلْدُ**: **تَخَدَّش** (tırmalandı).

Ve Peygamber’in hadîsinde, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dediği rivayet edilmiştir: Kim zengin olduğu hâlde isterse, kıyamet günü isteği onun yüzünde **خُدُوشاً** veya **خُمُوشاً** veya **كُدُوحاً** olarak gelir. İbnü’l-Esîr: **الكُدُوح** **الخُدُوش**tur. Ve **خَدْش**ten veya ısırıktan her iz, **كَدْح**tır; ve onun, iz ile adlandırılmış bir mastar olması câizdir; ve ona bir şey isabet etti de yüzünü **فَكَدَحَ**. Ve **حمار مُكَدَّحٌ**: **مُعَضَّضٌ** (ısırılmış). Ve **الكُدُوح**: ısırığın izleridir; tekili **كَدْحٌ**dur; ve bazısı onunla izi genelleştirdi. Ebû Ubeyd dedi: **الكُدُوح** **الخُدوش** izleridir. Ve **خَدْش**ten veya ısırıktan her iz, **كَدْح**tır; ve ondan yaban eşeğine **مُكَدَّح** denildi; çünkü eşekler onu ısırırlar; ve şu beyit okundu:

**يَمْشُونَ حَوْل مُكَدَّمٍ، قد كَدَّحتْ
مَتْنَيْهِ حَمْلُ حَناتِمٍ وقِلالِ**

Ve falan, falanın yüzünü **كَدَحَ**: onda onu çirkinleştiren şeyi yaptı. Ve işinin yüzünü **كَدَحَ**: onu bozdu. Ve onda **كَدْحٌ** ve **كُدوح** vardır yani **خُدُوش**; ve denildi: **الكَدْح** **الخَدْش**ten daha büyüktür.

Ve hadîste: yüzünde **كُدُوحٌ** vardır yani tırmalamalar.

Ve **التكديح**: **التخديش**.

Ve hadîste: **المَسائلُ كُدُوحٌ**; adam onunla yüzünü **يَكْدَحُ**. Ve damdan düştü de **فَتَكَدَّحَ** yani **تَكَسَّر** (kırıldı); ve bütün bunlarda **الهاء** (ه) değiştirilir.

Ve **كَدَحَ رأْسه بالمُشْطِ**: onunla saçını ayırdı.

Ve **كَوْدَحٌ**: isim.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك د ح * * الكَدْحُ * العمل ولاسعي والكد الكسب وهو الخدس أيضا وباب الكل قطع وقوله تعالى ﴿إنك * كاذِحٌ * إلى ربك﴾ أي ساع وبوجهه * كُدوحٌ * أي خدوش وهو * يَكْدَحُ * لعياله و * يضكْتَدِحُ * أي يكتسب لهم

##### Türkçe

* ك د ح * * **الكَدْحُ** * iş ve çaba ve yorulma; kazançtır; o, ayrıca çiziktirmedir de. Hepsinin babı “kesmek”tir. Yüce Allah’ın sözü: ﴿إنك * **كاذِحٌ** * إلى ربك﴾ yani: çalışan. Ve yüzünde * **كُدوحٌ** * yani: çizikler. Ve o, ailesi için * **يَكْدَحُ** *; ve * **يضكْتَدِحُ** * yani: onlar için kazanç elde eder.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

كدح في العمل كمنع: سعى يكدح كدحا، وقال أبو إسحاق: الكدح في اللغة، السعي، والحرص، والدءوب في العمل في باب الدنيا والآخرة. قال ابن مقبل:
  وما الدهر إلا تارتان فمنـهـمـا                      أموت وأخرى أبتغي العيش أكدح أي تارة أسعى في طلب العيش وأدأب. وكدح الإنسان: عمل لنفسه خيرا أو شرا، ومنه قوله تعالى  إنك كادح إلى ربك كدحا  . قال الجوهري، أي تسعى. و كدح: كد، وهو يكدح في كذا، أي يكد، و أصابه شيء فكدح وجهه، أي خدش، أو كدح وجه فلان، إذا عمل به ما يشينه، ككدحه تكديحا فتكدح، خدشه فتخدش. أو كدح وجه أمره، إذا أفسده. و كدح لعياله: كسب، كاكتدح، أي اكتسب. قال الأغلب العجلى:
  أبو عيال يكدح المكادحا وكدح رأسه بالمشط: فرج شعره به. وقولهم: به كدح، بفتح فسكون، أي خدش، وقيل الكدح أكبر من الخدش. كدوح. وفي الحديث: من سأل وهو غني جاءت مسألته يوم القيامة خدوشا، أو خموشا، أو كدوحا في وجهه. قال ابن الأثير: الكدوج: الخدوش، وكل أثر من خدش أو عض فهو كدح، ويجوز أن يكون مصدرا سمي به الأثر. وتكدح الجلد: تخدش. ووقع من السطح فتكدح، أي تكسر. وتبدل الهاء من كل ذلك. وحمار مكدح كمعظم: معضض وقال أبو عبيد: الكدوح: آثار الخدوش ومنه قيل للحمار الوحشي مكدح، لأن الحمر يعضضنه. وأنشد:
  يمسون حول مكدم قد كدحت                      متنيه حمل حناتـم وقـلال وكودح كجوهر اسم رجل.

##### Türkçe

**كدح** işte, **كمنع** (babında): çalıştı; **يكدح** **كدحا** olarak **كدح** eder. Ebû İshâk dedi ki: **الكدح** dilde, çalışma, hırs ve dünya ve âhiret babında işte sebatkârlıktır. İbn Mukbil dedi ki:

  Dehr ancak iki keredir; onlardan birinde                      ölürüm, diğerinde yaşama talep ederim, **أكـدح**
yani bir kere geçimi istemede çalışırım ve sebat ederim. Ve **كدح الإنسان**: kendisi için hayır veya şer işledi; ondan Yüce Allah’ın sözü: **إنك كادح إلى ربك كدحا**. Cevherî dedi ki: yani çalışırsın. Ve **كدح**: **كد**’dir; ve o, şunda **يكدح** eder, yani **يكد** eder. Ve ona bir şey isabet etti de yüzünü **كدح** etti, yani çizdi; yahut falanın yüzünü **كدح** etti: onda onu ayıplayacak şeyi yaptıysa; onun **تكديحا** olarak **كدح** etmesi gibi, derken **تكدح** etti: onu çizdi de çizildi. Yahut bir işin yüzünü **كدح** etti: onu bozduysa. Ve **كدح** ailesi için: kazandı; **كاكتدح** gibi; yani kazandı. Ağleb el-‘Aclî dedi ki:

  Çoluk-çocuk babası, çalışanları **يكدح** eder **المكادحا**
Ve başını tarakla **كدح** etti: onunla saçını ayırdı. Ve onların sözü: onda **كدح** vardır; fetha ile sonra sükûn ile; yani çizik. Ve denildi ki: **الكدح** çizikten daha büyüktür. **كدوح**. Hadiste: Kim zengin olduğu hâlde isterse, onun istemesi kıyamet günü yüzünde çizikler, yahut tırmıklar, yahut **كدوحا** olarak gelir. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الكدوج**: çiziklerdir; ve çizik veya ısırık eserinden her eser **كدح**’tır; ve eserle adlandırılmış bir masdar olması câizdir. Ve deri **تكدح** etti: çizildi. Ve damdan düştü de **تكدح** etti; yani kırıldı. Ve bütün bunlarda **الهاء** değiştirilir. Ve **حمار مكدح** **كمعظم** (vezninde): ısırıcıdır. Ebû Ubeyd dedi ki: **الكدوح**: çiziklerin izleridir; ondan yaban eşeğine **مكدح** denildi; çünkü eşekler onu ısırırlar. Ve şu beyit okundu:

  Etrafında akşamlarlar, **مكدم**’in; gerçekten **كدحت**                      iki yanını, **حناتم** ve **قلال** yükü
Ve **كودح** **كجوهر** (vezninde) bir adam adıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَدَحَ
1 كَدَحَ ذ , aor. كَدَحَ , (inf. n. كَدْحٌ, S,) He worked or wrought; laboured; employed himself actively; syn. سَعَى; (S, K;) and عَمِلَ: (S:) he wrought for himself good or evil: (K:) he was eager, and strove, laboured, or exerted himself, and wearied himself, in work, in the affairs relating to the present world and in those relating to the world to come: (Zj:) he toiled, or laboured hard. (S, K.) هُوَ يَكْدَحُ فِى كَذَا He toils, or labours hard, in such a thing, or affair. (S.) ― -b2- كَدَحَ لِعِيَالِهِ, and ↓ اكتدح, He sought, sought after, or sought to gain, sustenance; or he gained, acquired, or earned; for his family, or household; syn. كَسَبَ, (S, K,) or اكتسب. (L.) -A2- كَدَحَ وَجْهَهُ It (a thing, S) scratched, or lacerated, his face: (S, K:) or did to his face that which disfigured it, or rendered it ugly or unseemly: as also ↓ كدّحهُ, (K,) inf. n. تَكْدِيحٌ: (TA:) or كدّح, inf. n. تكديح, signifies it scratched, or lacerated, much, or many times, or in many places: (S:) also [so in the L; but in the K, or] كَدَحَ in the phrase كَدَحَ وَجْهَهُ signifies أَفْسَدَ; (K;) you say كَدَحَ وَجْهَ أَمْرِهِ, meaning he marred his affair. (L.) ― -b2- كَدَحَ رَأْسَهُ He separated his hair with a comb. (K.)

2 كَدَّحَ see 1.

تكدّح
5 تكدّح ذ It (the skin) became scratched, or lacerated, much, or many times, or in many places. (S, K.) ― -b2- وَقَعَ مِنَ السَّطْحِ فَتَكَدَّحَ He fell from the flat top, or roof, of the house, and became much broken [in his skin]. (L.)

كَدْحٌ
كَدْحٌ ذ A scratch, or laceration, of the skin; i. q. خَدْشٌ: (S, K:) or a كَدْح is more (or larger, L) than a خَدْش: (S:) any mark made by scratching or biting: (IAth:) pl. كُدُوحٌ. (S, K.) Ex. بِهِ كَدْحٌ, (S, K,) and كُدُوحٌ, (S,) He has upon him a scratch, &c. (S, K.)

اِنَّكَ كَادِحٌ اِلَى رَبِّكَ
اِنَّكَ كَادِحٌ اِلَى رَبِّكَ ذ , [Kur lxxxiv. 6,] Verily thou workest, or labourest, (S,) or, workest for thyself good or evil, (TA,) or, strivest, or labourest, in thy work until the meeting of thy Lord, i. e., until death. (Jel.)

حِمَارٌ مُكَدَّحٌ
حِمَارٌ مُكَدَّحٌ ذ An ass much lacerated by the bites of other asses. (S, K.) A wild ass is termed مكدّح because he is lacerated by the bites of other asses. (A'Obeyd.)

##### Türkçe

**كَدَحَ**
1 **كَدَحَ** ذ , muzâri‘ **كَدَحَ** , (mast. is. **كَدْحٌ**, S,) Çalıştı veya iş yaptı; emek verdi; kendini faal olarak meşgul etti; eş anlamlısı **سَعَى**; (S, K;) ve **عَمِلَ**: (S:) kendisi için hayır veya şer işledi: (K:) istekli oldu ve çabaladı, emek verdi veya gayret etti ve işte, dünya ile ilgili işlerde ve âhiret ile ilgili işlerde kendini yordu: (Zj:) didindi, yahut çok emek verdi. (S, K.) **هُوَ يَكْدَحُ فِى كَذَا** O, böyle bir şeyde yahut işte didinir, yahut çok emek verir. (S.) ― -b2- **كَدَحَ لِعِيَالِهِ**, ve ↓ **اكتدح**, O, rızık aradı, rızkın peşine düştü, yahut rızık elde etmeyi aradı; yahut kazandı, elde etti veya kazanç sağladı; ailesi yahut hane halkı için; eş anlamlısı **كَسَبَ**, (S, K,) yahut **اكتسب**. (L.) -A2- **كَدَحَ وَجْهَهُ** O (bir şey, S) onun yüzünü çizdi yahut yardı: (S, K:) yahut yüzüne onu çirkinleştiren, yahut onu çirkin veya yakışıksız kılan şeyi yaptı: bunun gibi ↓ **كدّحهُ**, (K,) mast. is. **تَكْدِيحٌ**: (TA:) yahut **كدّح**, mast. is. **تكديح**, onun çokça, yahut birçok defa, yahut birçok yerde çizdiğini yahut yardığını ifade eder: (S:) ayrıca [L’de böyle; fakat K’da, yahut] **كَدَحَ** ibaresinde **كَدَحَ وَجْهَهُ** **أَفْسَدَ** anlamına gelir; (K;) **كَدَحَ وَجْهَ أَمْرِهِ** dersin, “işinin yüzünü bozdu” anlamında. (L.) ― -b2- **كَدَحَ رَأْسَهُ** Saçını tarakla ayırdı. (K.)

2 **كَدَّحَ** bkz. 1.

**تكدّح**
5 **تكدّح** ذ O (deri) çokça, yahut birçok defa, yahut birçok yerde çizilmiş yahut yarılmış oldu. (S, K.) ― -b2- **وَقَعَ مِنَ السَّطْحِ فَتَكَدَّحَ** Evin düz damından yahut çatısından düştü de [derisinde] çokça kırılıp-çatladı. (L.)

**كَدْحٌ**
**كَدْحٌ** ذ Derinin bir çizilmesi yahut yarılması; **خَدْشٌ** ile aynı: (S, K:) yahut bir **كَدْح**, bir **خَدْش**’ten daha fazladır (yahut daha büyüktür, L): (S:) tırmalama veya ısırma ile meydana gelen her iz: (IAth:) çoğulu **كُدُوحٌ**. (S, K.) Ör. **بِهِ كَدْحٌ**, (S, K,) ve **كُدُوحٌ**, (S,) Onun üzerinde bir çizik, vb. vardır. (S, K.)

**اِنَّكَ كَادِحٌ اِلَى رَبِّكَ**
**اِنَّكَ كَادِحٌ اِلَى رَبِّكَ** ذ , [Kur lxxxiv. 6,] Şüphesiz sen çalışırsın yahut emek verirsin, (S,) yahut kendin için hayır veya şer işlersin, (TA,) yahut Rabbinle buluşmaya kadar, yani ölüme kadar, işinde çabalarsın yahut emek verirsin. (Jel.)

**حِمَارٌ مُكَدَّحٌ**
**حِمَارٌ مُكَدَّحٌ** ذ Diğer eşeklerin ısırıklarıyla çokça yaralanmış bir eşek. (S, K.) Yaban eşeğine **مكدّح** denir; çünkü o, diğer eşeklerin ısırıklarıyla yaralanır. (A'Obeyd.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَدَحَ
كَدَحَ A ( n. ac. كَدْح 1 )
a.  [ Fī ], Worked, wrought, toiled, laboured at, strove.

b.  [ La ], Worked for, supported ( family ).

c.  Scratched, lacerated, disfigured ( face ).

d.  Combed ( head ).

e.  [ coll. ], Limped, halted.

كَدَّحَ
كَدَّحَ II ,
a.  see I (c) .

تَكَدَّحَ
تَكَدَّحَ V ,
a.  Was scratched, lacerated.

اِكْتَدَحَ
اِكْتَدَحَ VIII ,
a.  see I (b) .

كَدْح
كَدْح 1 , ( pl. كُدُوْح 27 ),
a.  Scratch, laceration.

كَاْدِح
كَاْدِح 21 ,
a.  Toiling, striving; toiler.

كَدَّحَ
N. P. كَدَّحَ II ,
a.  Scratched, lacerated.

##### Türkçe

**كَدَحَ**
**كَدَحَ** A (mastar-ı aksiyon: **كَدْح** 1)
a. [ **فِي** ], üzerinde çalıştı, işledi, zahmet çekti, emek verdi, çabaladı.

b. [ **لِ** ], için çalıştı, (aileyi) geçindirdi.

c. yüzü tırmaladı, yüzü yaraladı, yüzü çirkinleştirdi.

d. başı taradı.

e. [ toplu ], topalladı, aksadı.

**كَدَّحَ**
**كَدَّحَ** II,
a. I (c)’ye bak.

**تَكَدَّحَ**
**تَكَدَّحَ** V,
a. tırmalandı, yaralandı.

**اِكْتَدَحَ**
**اِكْتَدَحَ** VIII,
a. I (b)’ye bak.

**كَدْح**
**كَدْح** 1, (çoğulu **كُدُوْح** 27),
a. tırmık, yaralama.

**كَاْدِح**
**كَاْدِح** 21,
a. zahmet çeken, çabalayan; zahmetçi.

**كَدَّحَ**
Özel isim. **كَدَّحَ** II,
a. tırmaladı, yaraladı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كدح
كَدَحَ - يَكْدَحُ - كَدْح - كَادِح
كَدَحَ - يَكْدَحُ + الكائن + في أمر: يتعب ويشقى ويجهد لكسب المال أو الرزق أو الأجر
كَدْح: اسم فعل " كَدَحَ - يَكْدَحُ "
كَادِح: اسم فاعل صفة مشبهة من " كَدَحَ - يَكْدَحُ
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إنفاذ الإرادة وإنجاز العمل ببذل التعب والمشقة والجهد"، وهي:
كَبَدَ - يَكْبِدُ، جَهَدَ - يَجْهَدُ، نَصِبَ - يَنْصَبُ، كَدَحَ - يَكْدَحُ، لَغَبَ - يَلْغُب، مَعِزَ - يَمْعَزُ

كادح
	﴿ياأيها الإنسان إنك كادح إلى ربك كدحا فملاقيه(6)﴾ الإنشقاق ﴿لقد خلقنا الإنسان في كبد(4)﴾ البلد
كدحا
﴿ياأيها الإنسان إنك كادح إلى ربك كدحا فملاقيه(6)﴾ الإنشقاق ﴿لقد خلقنا الإنسان في كبد(4)﴾ البلد
مختار الصحاح
● [كدح] ك د ح: الكَدْحُ العمل والسعي والكد الكسب وهو الخدس أيضا وباب الكل قطع وقوله تعالى ﴿إنك كاذِحٌ إلى ربك﴾ أي ساع وبوجهه كُدوحٌ أي خدوش وهو يَكْدَحُ لعياله و يضكْتَدِحُ أي يكتسب لهم
الراغب
كدح
- الكدح: السعي والعناء. قال تعالى: }إنك كادح إلى ربك كدحا{ [الانشقاق/ 6] وقد يسستعمل استعمال الكدم في الأسنان، قال الخليل (العين 3/60) : الكدح دون الكدم.
ملخص اللسان:
1.  الكَدْح: العمل والسعيُ والكسبُ والخَدْشُ. والكَدْحُ: عمل  الإِنسان لنفسه من خير أَو شر.  كَدَحَ يَكْدَحُ كَدْحاً وكَدَحَ لأَهله كَدْحاً: وهو اكتسابه بمشقة
2.      كادِحٌ  إِلى ربك كَدْحاً أَي ناصِبٌ إِلى ربك نَصْباً
3.      ويقال: هو يَكْدَحُ في كذا أَي  يَكُدّ
4.      الكَدْحُ قَشْرُ الجلد يكون بالحجر والحافر. وكَدَحَ جِلْدَه وكَدَّحه  فَتَكَدَّحَ، كلاهما: خَدَّشَه فتَخَدَّشَ
5.   الكُدُوحُ الخُدُوشُ.  وكلُّ أَثَرٍ من خَدْشٍ أَو عَضٍّ فهو  كَدْح؛ ويجوز أَن يكون مصدراً سمي به الأَثر، وأَصابه شيء فكَدَحَ وجهه.  وحمار مُكَدَّحٌ: مُعَضَّضٌ. والكُدُوح: آثار العض، واحدها كَدْحٌ
لسان العرب
● - كدح: الكَدْح: العمل والسعيُ والكسبُ والخَدْشُ. والكَدْحُ: عمل  الإِنسان لنفسه من خير أَو شر.  كَدَحَ يَكْدَحُ كَدْحاً وكَدَحَ لأَهله كَدْحاً: وهو اكتسابه بمشقة.  الأَزهري: يَكْدَحُ لنفسه بمعنى يسعى لنفسه؛ ومنه قوله تعالى: إِنك كادِحٌ  إِلى ربك كَدْحاً أَي ناصِبٌ إِلى ربك نَصْباً؛ وقال الجوهري: أَي تسعى.  قال أَبو إِسحق: الكَدْحُ في اللغة السَّعْيُ والحِرْصُ والدُّؤُوبُ في  العمل في باب الدنيا وباب الآخرة؛ قال ابن مقبل:  وما الدَّهرُ إِلا تارَتانِ: فمنهما  أَموتُ، وأُخْرى أَبْتَغي العَيْشَ أَكْدَحُ  أَي تارة أَسعى في طلب العيش وأَدْأَبُ. ويقال: هو يَكْدَحُ في كذا أَي  يَكُدّ. الجوهري: يَكْدَحُ لعياله ويَكْتَدِحُ أَي يكتسب لهم؛ قال  الأَغْلَبُ العِجْلِيُّ:  أَبو عيال يَكْدَحُ المَكادِحا  والكَدْحُ بالسنّ: دون الكَدْم بالأَسنان، والفعل كالفعل؛ وقيل:  الكَدْحُ قَشْرُ الجلد يكون بالحجر والحافر. وكَدَحَ جِلْدَه وكَدَّحه  فَتَكَدَّحَ، كلاهما: خَدَّشَه فتَخَدَّشَ. وتَكَدَّحَ الجِلْدُ:  تَخَدَّش.وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: من سأَل وهو غَنِيٌّ  جاءَت مسأَلتُه يوم القيامة خُدُوشاً أَو خُمُوشاً أَو كُدُوحاً في وجهه.  ابن الأَثير: الكُدُوحُ الخُدُوشُ. وكلُّ أَثَرٍ من خَدْشٍ أَو عَضٍّ فهو  كَدْح؛ ويجوز أَن يكون مصدراً سمي به الأَثر، وأَصابه شيء فكَدَحَ وجهه.  وحمار مُكَدَّحٌ: مُعَضَّضٌ. والكُدُوح: آثار العض، واحدها كَدْحٌ، وعَمَّ  بعضهم به الأَثر. قال أَبو عبيد: الكُدُوح آثار الخُدوش. وكل أَثر من  خَدْش أَو عض فهو كَدْح؛ ومنه قيل للحمار الوحشي: مُكَدَّح لأَن الحُمُر  يَعْضَضْنَه؛ وأَنشد:  يَمْشُونَ حَوْل مُكَدَّمٍ، قد كَدَّحتْ  مَتْنَيْهِ حَمْلُ حَناتِمٍ وقِلالِ  وكَدَح فلانٌ وجه فلان إِذا عمل به ما يَشِينُه. وكَدَحَ وجهَ أَمرِه  إِذا أَفسده. وبه كَدْحٌ وكُدوح أَي خُدُوش؛ وقيل: الكَدْحُ أَكبر من  الخَدْش.  وفي الحديث: في وجهه كُدُوحٌ أَي خدوش.  والتكديح: التخديش.  وفي الحديث: المَسائلُ كُدُوحٌ يَكْدَحُ بها الرجل وجهه. ووقع من السطح  فَتَكَدَّحَ أَي تَكَسَّر، وتبدل الهاء من كل ذلك.  وكَدَحَ رأْسه بالمُشْطِ: فَرَّجَ شعره به.  وكَوْدَحٌ: اسم.
مقاييس اللغة:
(كدح) الكاف والدال والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تأثيرٍ في شيء. يقال كَدَحه وكدّحه، إذا خَدَشَه. وحمار مُكَدَّح: قد عضَّضَتْه الحُمُر. ومن هذا القياس كدَح إذا كَسَبَ، يكدَح كَدْحاً فهو كادح. قال الله عزّ وعلا:﴿إنَّكَ كَادِحٌ﴾ [الانشقاق 6]، أي كاسِب.
القاموس المحيط:
كَدَحَ في العَمَلِ، كمنع سَعى وعَمِلَ لِنَفْسِهِ خيراً أو شَرّاً، وكَدَّء، ووجْهَهُ خَدَشَ، أو عَمِلَ به ما يَشِينُهُ، ككَدَّحَهُ، أو أفْسَدَهُ، ولِعيالِهِ كَسَبَ، كاكْتَدَحَ، ورأسَهُ بالمُشْطِ فَرَّجَ شَعره. وبه كَدْحٌ خَدْشٌ، ج كُدُوحٌ. وتَكَدَّحَ الجِلْدُ تَخَدَّشَ. وحِمارٌ مُكَدَّحٌ، كمُعَظَّمٍ مُعَضَّضٌ. وكَوْدَحٌ اسْمٌ.
تاج العروس:
كدح
كَدَحَ في العَمَلِ كمنَعَ : سَعَى يَكدَح كَدْحاً وقال أَبو إِسحاق : الكَدْحُ في اللُّغَة السَّعْيُ والحِرْص والدُّءُوب في العمل في بابِ الدُّنيا والآخرةِ . قال ابن مُقْبِل :
وما الدّهْرُ إِلاّ تارَتانِ فمِنْهُما ... أَمُوتُ وأُخْرَى أَبتغِي العَيْشَ أَكْدَحُ أَي تارةً أَسعَى في طَلب العَيْشَ وأَدأَب . وكَدَحَ الإِنسانُ : عَمِلَ لنَفْسه خَيْراً أَو شَرّاً ومنه قوله تعالى " إِنّك كادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحاً " . قال الجوهَرِيّ أَي تَسعَى . و كَدَحَ : كَدَّ وهو يَكدَح في كذَا أَي يَكُدُّ و أَصابه شْيءٌ فكدَحَ وَجْهَه أَي خَدَشَ أَو كَدَحَ وَجْهَ فُلانِ إِذا عَمِلَ به ما يَشِينُه ككَدّحَه تَكديحاً فتَكدَّحَ خَدَشَه فتَخدّشَ . أَو كدَحَ وَجْهَ أَمْره إِذا أَفسَدَه . و كَدَحَ لِعيَالِه : كَسَبَ كاكتَدَحَ أَي اكتسَب . قال الأَغْلَبُ العِجلّى :
" أَبو عِيال يَكدَحُ المَكَادحَا وكَدَحَ رأْسَه بالمُشْط : فَرَّجَ شَعْرَه به . وقولهم : بهِ كَدْحٌ بفتح فسكون أَي خَدْشَ وقيل الكَدْح أَكبرُ من الخَدْش . كُدُوحٌ . وفي الحديث : مَنْ سأَلَ وهو غنيٌّ جاءَت مَسْأَلتُه يَوْمَ القِيَامة خُدُوشاً أَو خُموشاً أَو كُدُوحاً في وَجْهِه . قال ابن الأَثير : الكُدُوجُ : الخُدُوش وكُلّ أَثَرٍ من خَدْش أَو عَضٍّ فهو كَدْحٌ ويَجُوز أَن يكون مَصدراً سُمِّيَ به الأَثَرُ . وتَكَدَّحَ الجِلْدُ : تَخدَّشَ . وَوَقَع من السَّطْح فتَكدَّحَ أَي تَكسَّرَ . وتُبدَلُ الهاءُ من كل ذلك . وحِمَارٌ مُكدَّحٌ كُمعظَّم : مُعَضَّضٌ وقال أَبو عُبيد : الكُدُوحُ : آثارُ الخدوش ومنه قيل للحمار الوَحْشيِّ مُكَدَّحٌ لأَنَّ الحُمُرَ يُعضِّضْنَه . وأَنشَد :
يمْسونَ حَوْلَ مُكَدَّم قد كَدَّحَتْ ... مَتْنَيهِ حَمْلُ حَناتِمٍ وقِلالِ وكَوْدَحٌ كجَوهرٍ اسمُ رجلُ

##### Türkçe

**كدح**
**كَدَحَ - يَكْدَحُ - كَدْح - كَادِح**
**كَدَحَ - يَكْدَحُ** + varlık + bir işte: para yahut rızık yahut ücret kazanmak için yorulur, sıkıntı çeker ve çaba sarf eder.
**كَدْح**: “**كَدَحَ - يَكْدَحُ**” fiilinin isim-fiilidir.
**كَادِح**: “**كَدَحَ - يَكْدَحُ**”tan, müşebbehe sıfat olarak ism-i fâildir.
Ve lafız, “iradeyi yürütme ve işi, yorgunluk, meşakkat ve çaba sarf ederek gerçekleştirme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كَبَدَ - يَكْبِدُ**، **جَهَدَ - يَجْهَدُ**، **نَصِبَ - يَنْصَبُ**، **كَدَحَ - يَكْدَحُ**، **لَغَبَ - يَلْغُب**، **مَعِزَ - يَمْعَزُ**

**كادح**
	﴿Ey insan, şüphesiz sen Rabbine doğru **كادح**sın, **كدحا**; sonra O’na kavuşacaksın(6)﴾ İnşikak ﴿Andolsun, insanı **كبد** içinde yarattık(4)﴾ Beled
**كدحا**
﴿Ey insan, şüphesiz sen Rabbine doğru **كادح**sın, **كدحا**; sonra O’na kavuşacaksın(6)﴾ İnşikak ﴿Andolsun, insanı **كبد** içinde yarattık(4)﴾ Beled
**مختار الصحاح**
● [**كدح**] ك د ح: **الكَدْحُ** iş, sa‘y, **الكد**; **الكسب** kazançtır; o, **الخدس** (çizme) de olur. Ve **باب الكل** “kesmek”tir. Yüce Allah’ın sözü: ﴿Şüphesiz sen Rabbine doğru **كاذِحٌ**sın﴾ yani sa‘y edensin. Ve “yüzünde **كُدوحٌ** var” yani çizikler. Ve o, ailesi için **يَكْدَحُ** eder ve **يَكْتَدِحُ** yani onlar için kazanç sağlar.

**الراغب**
**كدح**
- **الكدح**: sa‘y ve zahmet. Yüce Allah dedi ki: }Şüphesiz sen Rabbine doğru **كادح**sın **كدحا**{ [İnşikak/ 6]. Ve bazen dişlerde **الكدم** kullanımı gibi kullanılır. Halîl dedi ki (el-‘Ayn 3/60): **الكدح**، **الكدم**’den aşağıdır.

**ملخص اللسان:**
1. **الكَدْح**: iş, sa‘y, kazanç ve çiziktirme. Ve **الكَدْحُ**: insanın kendisi için hayırdan yahut şerden yaptığı iştir. **كَدَحَ يَكْدَحُ كَدْحاً** ve **كَدَحَ لأَهله كَدْحاً**: o, meşakkatle kazanç sağlamasıdır.
2. “**كادِحٌ** Rabbine doğru **كَدْحاً**” yani Rabbine doğru **ناصِبٌ** (yorulan) olarak **نَصْباً** (yorulma ile).
3. Ve denir ki: “O, şunda **يَكْدَحُ**” yani **يَكُدّ** (didinir).
4. **الكَدْحُ**: taşla ve toynakla olan deriyi soyma/deri kazıma. Ve “derisini **كَدَحَ**” ve “onu **كَدَّحه**” der; böylece **فَتَكَدَّحَ**; ikisi de: onu çizdi, böylece çizildi.
5. **الكُدُوحُ**: çiziklerdir. Ve çizikten yahut ısırıktan her iz **كَدْح**tır; ve iz ile adlandırılmış bir mastar olması caizdir. Ve ona bir şey isabet etti de yüzünü **كَدَحَ** etti. Ve **مُكَدَّحٌ** eşek: ısırılmıştır. Ve **الكُدُوح**: ısırık izleridir; tekili **كَدْح**tır.

**لسان العرب**
● - **كدح**: **الكَدْح**: iş, sa‘y, kazanç ve çiziktirme. Ve **الكَدْحُ**: insanın kendisi için hayırdan yahut şerden yaptığı iştir. **كَدَحَ يَكْدَحُ كَدْحاً** ve **كَدَحَ لأَهله كَدْحاً**: o, meşakkatle kazanç sağlamasıdır. Ezherî: “kendisi için **يَكْدَحُ**” yani kendisi için sa‘y eder; bundan Yüce Allah’ın sözü: “Şüphesiz sen Rabbine doğru **كادِحٌ**sın **كَدْحاً**” yani Rabbine doğru **ناصِبٌ** (yorulan) olarak **نَصْباً** (yorulma ile); Cevherî dedi ki: yani sa‘y edersin. Ebû İshak dedi ki: dilde **الكَدْحُ**; sa‘y, hırs ve dünya kapısında ve âhiret kapısında işte sebatla didinmedir. İbn Mukbil dedi ki:
  Ve zaman ancak iki keredir: onlardan birinde ölürüm, ötekinde yaşayışı isterim, **أَكْدَحُ**
  yani bir kere yaşayışı talep etmekte sa‘y eder ve didinirim. Ve denir ki: “O, şunda **يَكْدَحُ**” yani **يَكُدّ**. Cevherî: ailesi için **يَكْدَحُ** eder ve **يَكْتَدِحُ** yani onlar için kazanç sağlar; Aglab el-‘İclî dedi ki:
  Aile sahibi, **يَكْدَحُ** eder, meşakkatleri
  Ve dişle **الكَدْحُ**: dişlerle **الكَدْم**’den aşağıdır; fiil de fiil gibidir. Ve denildi ki: **الكَدْحُ** taşla ve toynakla olan deriyi soyma/deri kazımadır. Ve “derisini **كَدَحَ**” ve “onu **كَدَّحه**” der; böylece **فَتَكَدَّحَ**; ikisi de: onu çizdi, böylece çizildi. Ve “deri **تَكَدَّحَ** etti”: çizildi. Ve Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, hadisinde: “Kim zengin olduğu hâlde isterse, kıyamet günü isteği yüzünde çizikler yahut tırmık izleri yahut **كُدُوحاً** olarak gelir.” İbnü’l-Esîr: **الكُدُوحُ** çiziklerdir. Ve çizikten yahut ısırıktan her iz **كَدْح**tır; ve iz ile adlandırılmış bir mastar olması caizdir. Ve ona bir şey isabet etti de yüzünü **كَدَحَ** etti. Ve **مُكَدَّحٌ** eşek: ısırılmıştır. Ve **الكُدُوح**: ısırık izleridir; tekili **كَدْح**tır; ve bazısı onunla izi genelleştirdi. Ebû Ubeyd dedi ki: **الكُدُوح** çiziklerin izleridir. Ve çizikten yahut ısırıktan her iz **كَدْح**tır; bundan dolayı yaban eşeğine **مُكَدَّح** denildi; çünkü eşekler onu ısırırlar. Ve şu beyit okundu:
  Yürürler **مُكَدَّم**’in çevresinde; sırtının iki yanını **كَدَّحَتْ**
  **حَناتِمٍ** ve **قِلالِ** yükü
  Ve “Falanca, falancanın yüzünü **كَدَحَ** etti” denir; ona, onu çirkinleştiren şeyi yaptıysa. Ve “işinin yüzünü **كَدَحَ** etti” denir; onu bozduysa. Ve onda **كَدْحٌ** ve **كُدوح** vardır; yani çizikler. Ve denildi ki: **الكَدْحُ** çizikten daha büyüktür. Ve hadiste: “Yüzünde **كُدُوحٌ** var” yani çizikler. Ve **التكديح**: çiziktirmedir. Ve hadiste: “Dilenmeler **كُدُوحٌ**dur; kişi onunla yüzünü **يَكْدَحُ** eder.” Ve damdan düştü de **فَتَكَدَّحَ**; yani kırıldı; ve bütün bunlarda **الهاء** (ه) بدل edilir. Ve “başını tarakla **كَدَحَ** etti”: onunla saçını ayırdı. Ve **كَوْدَحٌ**: bir addır.

**مقاييس اللغة:**
(**كدح**) **الكاف** ve **الدال** ve **الحاء**; bir şeyde etkiye delalet eden sahih bir asıldır. “Onu **كَدَحه** ve **كدّحه**” denir; onu çizdiği zaman. Ve **مُكَدَّح** eşek: eşekler onu ısırmıştır. Ve bu kıyastandır: kazandığı zaman **كدَح**; **يكدَح** **كَدْحاً**; o hâlde o **كادح**tır. Aziz ve yüce Allah dedi ki: ﴿Şüphesiz sen **كَادِحٌ**sın﴾ [İnşikak 6]; yani kazanan.

**القاموس المحيط:**
İşte **كَدَحَ**: işte, “**منع**” gibi; sa‘y etti ve kendisi için hayır yahut şer işledi; ve **كَدَّء**; ve yüzünü çizdi; yahut onunla onu çirkinleştiren şeyi yaptı; **كَكَدَّحَهُ** gibi; yahut onu bozdu. Ve ailesi için kazandı; **كاكْتَدَحَ** gibi. Ve başını tarakla: saçını onunla ayırdı. Ve onda **كَدْحٌ** vardır: çizik; çoğulu **كُدُوحٌ**. Ve deri **تَكَدَّحَ** etti: çizildi. Ve **مُكَدَّحٌ** eşek, “**مُعَظَّم**” gibi: ısırılmış. Ve **كَوْدَحٌ**: bir addır.

**تاج العروس:**
**كدح**
İşte **كَدَحَ**: işte, “**منَعَ**” gibi: sa‘y etti; **يَكدَح** **كَدْحاً**. Ebû İshak dedi ki: dilde **الكَدْحُ**; sa‘y, hırs ve dünya ve âhiret kapısında işte sebatla didinmedir. İbn Mukbil dedi ki:
Ve zaman ancak iki keredir; onlardan birinde ... ölürüm, ötekinde yaşayışı isterim, **أَكْدَحُ**
yani bir kere yaşayışı talep etmekte sa‘y eder ve didinirim. Ve insan **كَدَحَ** etti: kendisi için hayır yahut şer işledi; bundan Yüce Allah’ın sözü: “Şüphesiz sen Rabbine doğru **كادِحٌ**sın **كَدْحاً**.” Cevherî dedi ki: yani sa‘y edersin. Ve **كَدَحَ**: didindi; ve o, şunda **يَكدَح** eder; yani **يَكُدُّ**. Ve ona bir şey isabet etti de yüzünü **كدَحَ** etti; yani çizdi. Yahut “falancanın yüzünü **كَدَحَ** etti” denir; ona, onu çirkinleştiren şeyi yaptıysa; **كَكَدّحَه** **تَكديحاً**; böylece **فَتَكدَّحَ**: onu çizdi, böylece çizildi. Yahut “işinin yüzünü **كَدَحَ** etti” denir; onu bozduysa. Ve ailesi için **كَدَحَ**: kazandı; **كاكتَدَحَ** gibi; yani kazanç sağladı. Aglab el-‘İclî dedi ki:
“**أَبو عِيال** **يَكدَحُ** **المَكَادحَا**”
Ve başını tarakla **كَدَحَ** etti: saçını onunla ayırdı. Ve onların sözü: “Onda **كَدْحٌ** var” (fetha sonra sükûn ile) yani çizik; ve denildi ki **الكَدْح** çizikten daha büyüktür. **كُدُوحٌ**. Ve hadiste: “Kim zengin olduğu hâlde isterse, kıyamet günü isteği yüzünde çizikler yahut tırmık izleri yahut **كُدُوحاً** olarak gelir.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **الكُدُوجُ**: çiziklerdir. Ve çizikten yahut ısırıktan her iz **كَدْحٌ**tır; ve iz ile adlandırılmış bir mastar olması caizdir. Ve deri **تَكَدَّحَ** etti: çizildi. Ve damdan düştü de **فَتَكدَّحَ**; yani kırıldı. Ve bütün bunlarda **الهاء** (ه) بدل edilir. Ve **مُكدَّحٌ** eşek, “**مُعظَّم**” gibi: ısırılmış. Ebû Ubeyd dedi ki: **الكُدُوحُ**: çiziklerin izleridir; bundan dolayı yaban eşeğine **مُكَدَّحٌ** denildi; çünkü eşekler onu ısırırlar. Ve şu beyit okundu:
Geceleyin **مُكَدَّم**’in çevresinde; sırtının iki yanını **كَدَّحَتْ** ... **حَناتِمٍ** ve **قِلالِ** yükü
Ve **كَوْدَحٌ** “**جَوهر**” gibi: bir adam adıdır.
